Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00223 004912 14983592 na godz. na dobę w sumie
Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów - ebook/pdf
Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 328
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7850-194-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

 

Marta Kowalczuk-Walędziak poddaje dyskusji kluczowe dla pracy terminy, takie jak: „pedagog”, „sprawne działanie”, „poczucie skuteczności”. Stwierdza, że pedagog jest profesją społeczną, co staje się początkiem głównego wątku pracy dotyczącego sprawstwa społecznego pedagogów. [...] Przyjmuje logiczne kryterium podziału pedagogów według trzech specjalności studiów pedagogicznych (opiekuńczo-wychowawczej, resocjalizacyjnej i kulturoznawczej). Wiele miejsca [...] poświęca poczuciu skuteczności (najwięcej w ujęciu prakseologicznym i psychologicznym). Po stwierdzeniu, że w literaturze pedagogicznej brakuje definicji sprawstwa społecznego pedagogów, Autorka sama ją formułuje [...].

Najobszerniejsza jest część empiryczna pracy, która stanowi prezentację uzyskanych wyników badań. Mamy tu do czynienia z wyliczeniami, „statystykami” wzmacniającymi argumentację Autorki. Ta ilościowa analiza przeplatana jest interesującymi cytatami z wypowiedzi badanych osób.

Ważny [...] jest rozdział ostatni. Są tu propozycje Autorki warte szerszego rozpowszechnienia i dyskusji – dotyczące zmian w kształceniu i doskonaleniu zawodowym pedagogów, i to nie tylko w zakresie realizowania przez nich sprawczych społecznie działań [...].

Trud włożony w przygotowanie tej publikacji należy przede wszystkim postrzegać przez pryzmat nowatorstwa i oryginalności podjętej problematyki [...]. Książka zainteresuje z pewnością pedagogów i być może przedstawicieli innych zawodów, którym nieobojętny jest skutek własnej pracy.

Z recenzji prof. zw. dr. hab. Rafała Piwowarskiego

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

P o c z u c i e s P r aw s t wa społecznego pe dag o g ów © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2012 Recenzent: prof. dr hab. Rafał Piwowarski Redakcja wydawnicza: Magdalena Polek Projekt okładki: Anna M. Damasiewicz Ilustracja na okładce: © Comaniciu Dan Dumitru | Depositphotos.com Wydanie publikacji dofi nansował Wydział Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu w Białymstoku ISBN 978-83-7850-194-7 ISBN 978-83-7850-065-0 tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 Wydanie I, Kraków 2012 M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Spis treści Wstęp .............................................................................................................. 9 ROZDZIAŁ I. Sprawca, sprawstwo i poczucie sprawstwa – różnorodność znaczeń, ujęć i kontekstów .......................................................... 17 1. „Sprawca”, „sprawstwo” i „sprawne działanie” jako kategorie pojęciowe prakseologii i nauk o organizacji i zarządzaniu ......................................... 18 2. Sprawstwo i poczucie sprawstwa w perspektywie psychologicznej ......... 48 3. Sprawstwo i postaci sprawstwa w naukach prawnych ............................. 71 4. Sprawcze działania człowieka w ujęciu socjologicznym i fi lozofi cznym ..... 76 5. Sposoby ujmowania sprawstwa i poczucia sprawstwa w naukach pedagogicznych .................................................................................... 86 5.1. Sprawstwo i poczucie sprawstwa w dziedzinie wychowywania, kształcenia i samokształtowania człowieka ...................................... 88 5.2. W stronę własnej defi nicji sprawstwa społecznego pedagogów i poczucia sprawstwa społecznego pedagogów ............................... 100 ROZDZIAŁ II. Absolwenci i studenci kierunku pedagogika o zawodzie pedagoga i studiach pedagogicznych ............................................... 105 ROZDZIAŁ III. Metodologiczne podstawy badań własnych ............................. 117 1. Problematyka badań .............................................................................. 117 2. Zmienne i wskaźniki ............................................................................... 119 3. Metoda, techniki i narzędzia badawcze .................................................. 122 4. Teren i czas badań .................................................................................. 129 5. Charakterystyka osób badanych ............................................................. 129 6. Organizacja i przebieg badań ................................................................. 133 ROZDZIAŁ IV. Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów w świetle analizy wyników badań własnych ........................................................ 135 1. Dziedziny i przejawy sprawstwa społecznego pedagogów ...................... 135 2. Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów czynnych zawodowo i jego uwarunkowania ............................................................................ 154 M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 6 Spis treści 2.1. Poczucie podmiotowości badanych pedagogów czynnych zawodowo w realizacji działań społeczno-zawodowych i jego uwarunkowania .... 178 2.2. Poczucie skuteczności badanych pedagogów czynnych zawodowo w realizacji działań społeczno-zawodowych i jego uwarunkowania ... 181 2.3. Poczucie kompetencji badanych pedagogów czynnych zawodowo w realizacji działań społeczno-zawodowych i jego uwarunkowania ..... 186 2.4. Poczucie samorealizacji badanych pedagogów czynnych zawodowo w wykonywaniu działań społeczno-zawodowych i jego uwarunkowania ............................................................................... 191 3. Postawy studentów pedagogiki wobec społecznie efektywnego wykonywania zawodu pedagoga oraz ich uwarunkowania ...................... 211 3.1. Wiedza badanych studentów pedagogiki o społecznie użytecznych zadaniach i obowiązkach zawodowych pedagogów i jej uwarunkowania ......................................................................... 212 3.2. Stosunek uczuciowo-motywacyjny badanych studentów pedagogiki do społecznie efektywnego wykonywania zawodu pedagoga i jego uwarunkowania ..................................................................... 223 3.3. Zamiary realizacyjne badanych studentów pedagogiki w zakresie społecznie efektywnego spełniania obowiązków zawodowych i ich uwarunkowania ........................................................................ 250 4. Stan przygotowywania i przygotowania pedagogów na uczelniach wyższych do sprawczych społecznie działań ........................................... 260 4.1. Znaczenie przydawane przygotowywaniu pedagogów do sprawczych społecznie działań w „Standardach kształcenia dla kierunku »pedagogika«” ........................................................... 260 4.2. Stan przygotowywania i przygotowania pedagogów na uczelniach wyższych do sprawczych społecznie działań w opinii badanych nauczycieli akademickich ..................................... 266 5. Możliwości efektywniejszego przygotowywania pedagogów na uczelniach wyższych do sprawczych społecznie działań – opinie badanych praktyków, studentów i nauczycieli akademickich .......... 294 ROZDZIAŁ V. Ponad wszelką przeciętność… – propozycje zmian w kształceniu i doskonaleniu zawodowym pedagogów do realizowania sprawczych społecznie działań ........................................................................... 305 Zakończenie ..................................................................................................... 315 Bibliografi a ....................................................................................................... 317 Summary .......................................................................................................... 333 M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Table of contents Introduction ..................................................................................................... 9 CHAPTER I. Agent, agency and a sense of agency – a variety of meanings, perspectives and contexts .................................................. 17 1. “Agent”, “agency” and “eff ective activity” as conceptual categories of praxeology and the sciences of organization and management ............ 18 2. Agency and a sense of agency from a psychological perspective .............. 48 3. Agency and forms of agency in jurisprudence ......................................... 71 4. Agentive activity of man from a sociological and philosophical perspective ................................................................................................ 76 5. � e ways of presenting agency and a sense of agency in the pedagogical sciences .................................................................... 86 5.1. Agency and a sense of agency in education, training and self-teaching of man .................................................................. 88 5.2. Towards the author’s own defi nition of social agency of educators and a sense of social agency of educators ......................................... 100 CHAPTER II. Graduates and students of pedagogy about the profession of educator and pedagogical studies .................................................................. 105 CHAPTER III. Methodological basis of the author’s own research ..................... 117 1. Research problems ................................................................................. 117 2. Variables and indicators ......................................................................... 119 3. Research method, techniques and tools .................................................. 122 4. Research area and time ........................................................................... 129 5. Description of respondents .................................................................... 129 6. Organization and course of research ...................................................... 133 CHAPTER IV. A sense of social agency of educators in light of the analysis of the author’s own research results ................................................................... 135 1. Fields and aspects of social agency of educators ...................................... 135 2. A sense of social agency of practising educators and its determinants ....... 154 M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 8 Table of contents 2.1. A sense of subjectivity of respondents – practising educators in the performance of socio-professional activities and its determinants ........................................................................ 178 2.2. A sense of eff ectiveness of respondents – practising educators in the performance of socio-professional activities and its determinants ........................................................................ 181 2.3. A sense of competence of respondents – practising educators in the performance of socio-professional activities and its determinants ........................................................................ 186 2.4. A sense of self-fulfi lment of respondents – practising educators in the performance of socio-professional activities and its determinants ........................................................................ 191 3. Attitudes of students of pedagogy towards socially eff ective performance of the profession of educator and determinants of the attitudes .............. 211 3.1. Knowledge of respondents – students of pedagogy of socially useful tasks and duties of practising educators and its determinants ..... 212 3.2. Emotional and motivating attitude of respondents – students of pedagogy towards socially eff ective performance of the profession of educator and its determinants ...................................................... 223 3.3. Intentions of respondents – students of pedagogy in relation to socially eff ective performance of professional duties and their determinants ..................................................................... 250 4. � e overview of preparing and preparation of educators at universities for socially agentive activities ................................................................. 260 4.1. � e signifi cance attached to preparing educators for socially agentive activities in “Education standards for the fi eld of study ‘pedagogy’” .... 260 4.2 � e overview of preparing and preparation of educators at universities for socially agentive activities according to the opinions of respondents – university teachers ................................................ 266 5. � e possibilities of eff ective preparing of educators at universities for socially agentive activities according to the opinions of respondents – practising educators, students and university teachers ............................. 294 CHAPTER V. Above all mediocrity… – suggestions for changes in educators’ training regarding their performance of socially agentive activities ..... 305 Conclusion ........................................................................................................ 315 Bibliography ..................................................................................................... 317 Summary .......................................................................................................... 333 M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Wstęp Zawód pedagoga zalicza się do profesji społecznych. Grupa ta, według Ewy Marynowicz-Hetki, […] obejmuje zarówno profesjonalistów, tj. osoby specjalnie kształcone do pracy z kategoriami osób, rodzin, grup społecznych i społeczności wysokiego ryzyka społecznego, jak też osoby podejmujące tę aktywność ochotniczo i nieposiadające zawodowego przygotowania1. Obszarem działań przedstawicieli profesji społecznych jest przestrzeń (rze- czywistość) społeczna. W związku z tym osoby wykonujące zawody społeczne (np. nauczyciele, pedagodzy, animatorzy kultury, pracownicy socjalni) orientują swe działania między innymi na: opiekę, pomoc, wsparcie, kształcenie, wycho- wanie, profi laktykę, resocjalizację, inkulturację jednostek czy grup społecznych2. Działalność pedagogiczna, społeczna działalność pedagogów jest wkompo- nowana w system społeczny funkcjonujący w określonym kraju i czasie. Dzia- łalność ta nie tylko jest częścią systemu społecznego i system ten odzwierciedla, ale także go modyfi kuje, współtworzy, utrwala3. Zbigniew Kwieciński zauważa: Praktyka edukacyjna przystosowuje się do zadań, wymagań i oczekiwań jej politycznego, gospodarczego, kulturowego i społecznego otoczenia oraz stara się to swoje otoczenie naprawiać, uzdrawiać, ulepszać i doskonalić poprzez umożli- wianie ludziom zrozumienia i przyswojenia zasad i norm oraz pozyskania przez nich kompetencji do działania4. 1 E. Marynowicz-Hetka, Wprowadzenie [w:] E. Marynowicz-Hetka, A. Wagner, J. Piekarski (red.), Profesje społeczne w Europie. Z problemów kształcenia i działania, Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”, Katowice 2001, s. 24. 2 Zob. tamże, s. 24–25 i E. Marynowicz-Hetka, W sprawie kształcenia do profesji społecznych – kilka uwag zagajenia do dyskusji na temat modelu absolwenta pedagogiki społecznej [w:] E. Kozdro- wicz, A. Przecławska (red.), Absolwent pedagogiki dziś. Perspektywa teorii i praktyki pedagogiki społecznej, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2006, s. 27–31. 3 J. Szczepański, Społeczne uwarunkowania rozwoju oświaty, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogicz- ne, Warszawa 1989, s. 9. 4 Z. Kwieciński, Demokracja jako wyzwania i zadania edukacyjne [w:] Z. Melosik, K. Przyszczyp- kowski (red.), Wychowanie obywatelskie. Studium teoretyczne, porównawcze i empiryczne, Wy- dawnictwo „Edytor”, Toruń – Poznań 1998, s. 9. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 10 Wstęp Podobne stanowisko zajmuje Dariusz Kubinowski: Ponieważ rzeczywistość jest konstruowana przez człowieka, ludzie mogą wo- bec tego na nią wpływać i ją zmieniać w społecznie pożądanym kierunku. Peda- godzy wspólnie z wychowankami czynią to poprzez edukację nastawioną prospek- tywnie, prorozwojowo, proosobowo. Jest ona wielką szansą dla każdego człowieka i nadzieją na zmianę niekorzystnego położenia, a także humanistycznym instru- mentem demokratyzacji życia i emancypacyjnej transformacji świata. Misyjność pedagogiki i edukacji […] ma […] służyć ludziom w ich indywidualnym rozwoju, ale jednocześnie wzbogacaniu i usprawnianiu życia grup społecznych i różnych społeczności oraz integrowaniu wspólnoty ogólnoludzkiej w poszanowaniu praw człowieka i ugruntowywaniu wartości humanistycznych5. Zatem działalność pedagogiczna bezpośrednio lub pośrednio jest związana z wieloma dziedzinami życia społecznego. Jednakże, co już sygnalizowałam, istnieje sprzężenie zwrotne między działalnością pedagogiczną a życiem spo- łecznym. Z jednej strony – rozwój i przemiany życia społecznego warunkują działalność pedagogiczną, z drugiej zaś – działalność ta wywiera wpływ na życie społeczne. Przemiany społeczne, gospodarczo-ekonomiczne, demografi czne, politycz- ne, jakie dokonały się i dokonują w Polsce od 1989 roku, powodują zasadnicze zmiany w funkcjonowaniu systemów opiekuńczo-wychowawczych, resocjali- zacyjnych, profi laktycznych i kulturalno-oświatowych6. Zmiany te przejawiają się między innymi we wzrastającej liczbie funkcji i zadań powierzanych szkole, a przede wszystkim instytucjom wychowania pozaszkolnego przez społeczeń- stwo. Z tego powodu praca pedagogów staje się coraz bardziej złożona, zwią- zana z większymi wymaganiami i odpowiedzialnością. Oczekiwania społeczne w stosunku do pedagogów dotyczą ich aktywnego wkładu w przygotowywa- nie dzieci i młodzieży do życia i pracy w obecnych warunkach, wdrażanie do funkcjonowania w sferze publicznej w roli obywateli demokratycznego państwa, kształcenie i wychowywanie adekwatne do zmian zachodzących w technice, nauce, kulturze, efektywne rozwiązywanie różnych problemów wychowaw- czych, opiekuńczych, profi laktycznych, kulturalnych czy społecznych, skutecz- ne przeciwdziałanie patologiom życia społecznego, rozwijanie zdolności dzieci i młodzieży, ich zainteresowań i aspiracji7. Wobec tego można przypuszczać, 5 D. Kubinowski, Jakościowe badania pedagogiczne. Filozofi a – Metodyka – Ewaluacja, Wydawnic- two Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2010, s. 122. 6 O oddziaływaniach sytuacji demografi cznej i gospodarczej na edukację w Polsce pisze między innymi R. Piwowarski w artykule Sytuacja demografi czna i gospodarcza – konsekwencje dla oświa- ty, „Edukacja” 2002, nr 1(77), s. 16–29. 7 Por. m.in. E. Trempała, Edukacja ustawiczna – wymóg współczesności [w:] A. Przecławska, W. Th eiss (red.), Pedagogika społeczna. Pytania o XXI wiek, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 1999, s. 153–164; W. Th eiss, Szkoła i edukacja środowiskowa, „Wychowanie na co Dzień” 1999, M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Wstęp 11 że tylko pedagog mający świadomość własnego sprawstwa i jego konsekwencji, przeświadczony o możliwościach wpływu zarówno na samego siebie, jak i na różnorodne dziedziny aktywności zawodowej i społecznej może dobrze funk- cjonować we współczesnej rzeczywistości. Dobitnie zwrócił na to uwagę Józef Kozielecki: Polsce nic bardziej nie jest potrzebne jak rzesza sprawców racjonalnych i pro- społecznych, innowacyjnych i odpowiedzialnych8. Rozważania na temat poczucia sprawstwa społecznego pedagogów mogą mieć istotne znaczenie naukowe i społeczne. W ostatnich latach w publikacjach naukowych z zakresu pedagogiki można zauważyć wzrost zainteresowania ran- gą i znaczeniem pojęć sprawstwa, skuteczności, efektywności9, do niedawna używanych tylko w naukach ekonomicznych, prakseologii, teorii organizacji, cybernetyce i psychologii. Oprócz obiektywnych wskaźników jakości wypeł- niania roli zawodowej przez pedagogów (mam tu na myśli społecznie określone kryteria oceny pracy człowieka) istotne stają się także: podmiotowe, subiektyw- ne przekonanie poszczególnych pedagogów, że „dam sobie radę”, lub bardziej ogólne przeświadczenia: „w moim odczuciu dobrze wywiązuję się z obowiąz- ków zawodowych”, „podejmowane przeze mnie działania przynoszą założone rezultaty”10. Istnieje więc potrzeba analizy tych subiektywnych, indywidualnych przekonań pedagogów o sprawstwie społecznym z kilku względów. Po pierwsze, doświadczanie poczucia sprawstwa społecznego przez pedago- gów może odgrywać instrumentalną rolę w osiąganiu przez nich różnych celów. Może się przyczyniać do większej skuteczności w realizowaniu obowiązków i zadań związanych z ich rolą, do dokonywania zmian w środowisku społeczno- -pedagogicznym, pobudzać (wyzwalać) dążenie do zachowań twórczych, inno- wacyjnych. Po drugie, z psychologicznego punktu widzenia istnienie poczucia spraw- stwa u pedagogów może wywoływać u nich specyfi czny sposób autowaloryzacji, nr 1–2, s. 3–5; E. Nycz, Wyzwania dla animacji w kontekście zmian społecznych i kulturowych, „Pedagogika Społeczna” 2007, nr 1, s. 79–87; B. Jodłowska, Pedagog – człowiek duchowy a intelektualista [w:] J. Kostkiewicz (red.), Uniwersytet i wartości, Ofi cyna Wydawnicza „Im- puls”, Kraków 2007, s. 129. 8 J. Kozielecki, Listy o edukacji, „Forum Oświatowe” 1998, nr 2(19), s. 104. 9 Por. m.in.: M. Balicki, Efektywność organizacyjna szkolnictwa, Uniwersytet Warszawski. Filia w Białymstoku, Białystok 1986; Z. Wolańska, Uwarunkowania efektywności kształcenia w edu- kacji wczesnoszkolnej, Uniwersytet Warszawski. Filia w Białymstoku, Białystok 1990; U. Jeruszka (red.), Efektywność kształcenia zawodowego. Kształcenie zawodowe a rynek pracy, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 2000; D. Turska, Skuteczność ucznia: od czego zależy udana reali- zacja wymogów edukacyjnych?, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2006; J. Wyleżałek, Problem efektywności resocjalizacji nieletnich w warunkach opieki całkowitej, Wydawnictwo Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, Warszawa 2006. 10 Por. D. Turska, Skuteczność ucznia…, dz. cyt., s. 7. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 12 Wstęp lokowanie wymagań związanych z pełnioną rolą w obszarze własnego Ja czy tworzyć przeświadczenie o sensowności wysiłków (działań) w sferze społecznej, zwłaszcza w obszarze wychowania, opieki, profi laktyki, resocjalizacji, animacji społeczno-kulturalnej, działalności charytatywnej i wolontariackiej11. Po trzecie, przekonanie pedagogów o własnym sprawstwie może być także warunkiem wystąpienia u nich poczucia odpowiedzialności zawodowej. Zdawa- nie sobie sprawy z własnej odpowiedzialności i jej akceptacja nie są możliwe bez przeświadczenia o możliwości podejmowania decyzji i świadomości skutków po- stępowania. Jeżeli pedagog nie ma poczucia sprawstwa, nie ma u niego poczucia odpowiedzialności za skutki swoich działań12. Można też przypuszczać, że wysoki poziom poczucia sprawstwa społecznego pedagogów będzie ich uwrażliwiać na oczekiwania i potrzeby społeczne oraz wpływać na umiejętność ich diagnozowania. Tymczasem z obserwacji czynionych przez pedagogów, psychologów oraz przedstawicieli innych nauk społecznych i humanistycznych wynika, że peda- godzy w znacznym stopniu nie potrafi ą skutecznie rozwiązywać problemów wy- nikających między innymi z dynamicznego rozwoju cywilizacji, wyzwalającego w coraz większym zakresie występowanie różnego rodzaju nowych patologii społecznych wśród dzieci, młodzieży i dorosłych13. Niekiedy stosują oni przesta- rzałe (nieaktualne, nieadekwatne) metody i formy pracy, nie uświadamiają sobie potrzeby podmiotowego traktowania jednostek i grup dewiacyjnych, nie potrafi ą skutecznie rozwijać zdolności dzieci i młodzieży, ich zainteresowań i motywacji. Można przypuszczać, że w związku z tym doświadczane przez pedagogów nie- powodzenia mogą zmniejszać ich poczucie sprawstwa społecznego, przyczyniać się do obniżania poziomu ważności stawianych celów, do zaniechania podejmo- wania nowych działań, twórczych rozwiązań w zakresie opieki, wychowania, profi laktyki, resocjalizacji, animacji kultury, animacji społecznej, działalności charytatywnej i wolontariackiej. Ponadto mogą prowadzić do ukształtowania się u nich poczucia bezradności14. To, czy pedagog ma poczucie, że cele jego działań i wyniki tych działań zależą od niego samego, jest uzależnione od szeregu czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów uwarunkowane 11 Por. D. Turska, Skuteczność ucznia…, dz. cyt., s. 7. 12 Zob. X. Gliszczyńska, Poczucie sprawstwa [w:] X. Gliszczyńska (red.), Człowiek jako podmiot życia społecznego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1983, s. 160. 13 Zob. F. Kozaczuk, Profi laktyka pedagogiczna wobec zagrożeń cywilizacyjnych [w:] B. Kozaczuk, B. Urban (red.), Profi laktyka i resocjalizacja młodzieży, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszow- skiego, Rzeszów 2004, s. 25–42; J. Pyżalski, Agresja elektroniczna i cyberbulling jako nowe ryzy- kowne zachowania młodzieży, Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2012; M. Kowalczuk, Pedagogiczna diagnoza i profi laktyka zaburzeń odżywiania się u młodzieży szkolnej, Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2008, s. 86–89. 14 Zob. np.: Z. Gajdzica, M. Rembierz (red.), Bezradność: interdyscyplinarne studium zjawiska w kon- tekście zmiany społecznej i edukacyjnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2005. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Wstęp 13 jest między innymi: umiejscowieniem poczucia kontroli, rodzajem motywacji osiągnięć, podejmowanymi działaniami samokształceniowymi, samodoskonalą- cymi, zachowaniami twórczymi oraz przejawianymi przez nich postawami wobec zawodu. Jednakże istotne jest też, czy pedagodzy są odpowiednio przygotowa- ni do sprawczych społecznie działań, a to przygotowanie – oprócz tego, że ma podstawy w systemie formalnego kształcenia pedagogów na uczelniach wyższych zawodowych i magisterskich – zależy również od przeświadczeń studentów peda- gogiki o możliwościach sprawstwa społecznego pedagogów, które – moim zda- niem – najpełniej wyrażają się w formie postaw studentów pedagogiki wobec spo- łecznie efektywnego wykonywania przyszłego zawodu. Postawy te, ukształtowane w toku studiów, są jednym z istotnych wskaźników przygotowania pedagogów do sprawczych społecznie działań. Niektórzy badacze pedagodzy stwierdzają jed- nak, że studenci kierunków pedagogicznych w niskim stopniu identyfi kują się z przyszłym zawodem. Zawód ten dla większości z nich jest obcy i obojętny, a studia podjęli przede wszystkim po to, by zdobyć wyższe wykształcenie15. Ro- dzą się więc pytania: Jakie są postawy studentów pedagogiki wobec społecznie efektywnego wykonywania przyszłego zawodu? W jaki sposób przygotowywać pedagogów do sprawczych społecznie działań? Jak modyfi kować tok i progra- my studiów, by efektywniej kształcić pedagogów – sprawców zmian w sferze społecznej? Z tego powodu osobami, które poddałam badaniom, są nie tylko pedagodzy czynni zawodowo, ale także studenci pedagogiki i nauczyciele akademiccy. Trzeba także zauważyć, że problematyka sprawstwa społecznego pedago- gów nie należy do „gorących” zagadnień pedagogicznych. Autorzy prac z za- kresu pedagogiki ogólnej czy pedagogiki społecznej rzadko podejmują tę te- matykę (wyjątek stanowią prace Jerzego Wołczyka i Ryszarda Wroczyńskiego Pedagogika i potrzeby społeczne16 oraz Jana Żebrowskiego Kształcenie i sytuacja zawodowa pedagogów17, zawierające analizę wyników badań prowadzonych pod kierunkiem tych autorów przed ponad 30 laty, a współcześnie opracowania Bogusława Śliwerskiego, np. Myśleć jak pedagog18, Pedagog jako sprawca wycho- 15 Zob. np.: M. Marczuk, Problemy przygotowania zawodowego pracowników upowszechniania kultury, „Oświata Dorosłych” 1985, nr 3; A. Gofron, Z badań nad przygotowaniem absolwen- tów specjalizacji opiekuńczo-wychowawczej do pracy zawodowej, „Dydaktyka Szkoły Wyższej” 1988, nr 2; T. Giza, Przygotowanie studentów do twórczej pracy pedagogicznej: teoria i praktyka, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Jana Kochanowskiego, Kielce 1999; M. Mar- czuk, Problemy przygotowania zawodowego…, dz. cyt.; B. Kalinowska-Witek, Identyfi kacja studentów pedagogiki opiekuńczej z wybranym kierunkiem kształcenia [w:] J. Kirenko (red.), Zdrowa szkoła – Zdrowy uczeń. Między teorią a praktyką. Wybrane zagadnienia, Wydawnictwo „NeuroCentrum”, Lublin 2010, s. 263–281. 16 J. Wołczyk, R. Wroczyński, Pedagogika i potrzeby społeczne, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1974. 17 J. Żebrowski, Kształcenie i sytuacja zawodowa pedagogów, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1974. 18 B. Śliwerski, Myśleć jak pedagog, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2010. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 14 Wstęp wania19). Autorzy publikacji pedagogicznych zdecydowanie częściej zwracają się ku tematyce skuteczności pracy nauczycieli związanej z efektywnością procesu kształcenia i wychowania w szkole20. Na marginesie tych rozważań warto za- uważyć, że obecnie dość powszechnie utożsamia się profesję pedagoga z profesją nauczycielską21. Tymczasem nie każdy pedagog jest nauczycielem. Bogusław Śliwerski wskazuje: Dzisiaj pedagog jest […] kimś więcej – szeroko pojmowaną profesją społecz- ną wymagającą przygotowania do podejmowania działania społecznego w tkance społecznej wobec trzech kategorii osób: zagrożonych wyłączeniem, wyłączanych i już wyłączonych (wykluczonych) z życia społecznego. Jako przedstawiciel tej profesji musi orientować swe działania na opiekę i pomoc, na wychowanie, inkul- turację, edukację i animację procesów wspomagających rozwój innego człowieka czy grup społecznych22. Cytowany wyżej autor do podstawowych dziedzin społecznej działalno- ści pedagogów nie zalicza kształcenia, które jest, przede wszystkim, domeną nauczycieli. Biorąc pod uwagę wyżej wskazane przesłanki, podjęłam próbę zdiagnozowania poczucia sprawstwa społecznego pedagogów (nie nauczycieli!) trzech specjalności: pedagogika opiekuńczo-wychowawcza, pedagogika reso- cjalizacyjna, pedagogika kulturoznawcza (animacja społeczno-kulturowa). Dodatkowym motywem, który skłonił mnie do podjęcia badań empirycz- nych w tym zakresie, była także potrzeba rozwijania pedagogiki praktycznie zorientowanej, a więc […] nie tyle opis i wyjaśnienie (lub zrozumienie i interpretacja) badanych zjawisk, co przekształcanie praktyki pedagogicznej, służba bieżącej praktyce23. 19 B. Śliwerski, Pedagog jako sprawca wychowania, „Kwartalnik Pedagogiczny” 2009, nr 4, s. 5–30. 20 Zob. m.in.: S. Guz, Edukacja przedszkolna: efektywność i uwarunkowania, Wydawnictwo Uni- wersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 1991; H. Moroz (red.), Skuteczność kształcenia nauczycieli klas początkowych, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1993; T. Janicka- -Panek, Skuteczność zintegrowanej edukacji wczesnoszkolnej po trzech latach reformy, Wydawnictwo „Fraszka Edukacyjna”, Warszawa 2004; D. Werbińska, Skuteczny nauczyciel języka obcego, Wy- dawnictwo „Fraszka Edukacyjna”, Warszawa 2004; W. Błażejowski, Refl eksje nad skutecznością (efektywnością) kształcenia nauczycieli [w:] E.I. Laska (red.), Edukacja nauczycieli wobec przemian szkoły, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2007. 21 Można to zauważyć między innymi w tzw. prasie codziennej, w której pojawiają się co jakiś czas wzmianki o tym, że absolwent studiów pedagogicznych to nauczyciel. Zob. m.in. A. Cy- manowska, Gdańsk: coraz więcej bezrobotnych absolwentów, „Dziennik Bałtycki”, 21.07.2010. 22 B. Śliwerski, O fenomenie i problemach popularności pedagogiki jako upragnionego kierunku studiów [w:] B.D. Gołębniak (red.), Pytanie o szkołę wyższą. W trosce o człowieczeństwo, Wy- dawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej, Wrocław 2008, s. 176. 23 S. Palka, Pedagogika teoretycznie i praktycznie zorientowana: między swobodą a koniecznością [w:] J. Grochulska, M. Kawka, W. Went (red.), Pomiędzy wolnością a przymusem. W poszuki- waniu złotego środka edukacji, Wojewódzki Ośrodek Metodyczny, Kraków 1995, s. 16. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 Tadeusz Lewowicki zauważa, że: Wstęp 15 Przy wszelkich różnicach w pojmowaniu i uprawianiu pedagogiki społeczną racją istnienia tej dyscypliny nie przestaje być jej przydatność praktyczna, pozy- tywne oddziaływanie na życie społeczne24. Ponadto użyteczne jest także poznanie sposobów wypełniania przez peda- gogów obowiązków zawodowych oraz efektywności podejmowanych przez nich działań społeczno-zawodowych po zmianie – na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku – systemu ustrojowego w Polsce, co pośrednio związane jest z oceną stanu wykorzystywania przez nich praw i przywilejów demokracji w działalności społeczno-zawodowej. Funkcjonowanie pedagogów w społeczeństwie demokratycznym, obywatelskim, samorządowym, w warun- kach wspólnoty europejskiej stwarza im możliwości działań twórczych, nieszab- lonowych, niekrępowanych nakazami i zakazami ideologii politycznych. Rodzi się więc pytanie o wykorzystywanie przez pedagogów tych możliwości. Pedagodzy specjalności opiekuńczo-wychowawczej orientują swe działania głównie na pomoc jednostce, rodzinie oraz grupie społecznej w osiągnięciu i utrzymaniu pełni możliwości fi zycznych, psychicznych i społecznych, na or- ganizowanie opieki nad dziećmi zaniedbanymi, opuszczonymi, przewlekle cho- rującymi oraz na kształtowanie u dzieci i młodzieży postaw moralnych, umie- jętności dokonywania wyborów i hierarchizacji wartości etycznych. Pedagodzy o specjalności resocjalizacja zajmują się przede wszystkim dziećmi i młodzieżą niedostosowanymi społecznie, zagrożonymi demoralizacją oraz naruszającymi porządek społeczny i prawny. Natomiast działalność animatorów społeczno-kul- turowych jest skierowana głównie na sferę duchową człowieka, na kształtowanie systemu wartości (uniwersalnych, lokalnych, grupowych, jednostkowych), na rozwijanie osobowości twórczej, wrażliwości na kulturę, empatii i autokreacji. Odmienności w charakterze działań, specyfi ce i warunkach pracy pedago- gów wyżej wymienionych specjalności studiów skłoniły mnie do porównania poczucia sprawstwa społecznego u pedagogów o takich specjalnościach, jak: pe- dagogika opiekuńczo-wychowawcza, pedagogika resocjalizacyjna, pedagogika kulturoznawcza (animacja społeczno-kulturowa), oraz określenia, jakie czynni- ki determinują ich subiektywne przekonania o sprawstwie społecznym. Prezentowana książka jest zmodyfi kowaną i znacznie skróconą wersją roz- prawy doktorskiej napisanej pod kierunkiem naukowym Pana dr. hab. Włodzi- mierza Prokopiuka, prof. Uniwersytetu w Białymstoku. Mam nadzieję, że treści w niej zawarte zainteresują Czytelników – pedagogów praktyków, studentów kierunków pedagogicznych, nauczycieli akademickich i innych osób związa- nych z szeroko pojmowaną pedagogiką, staną się nie tylko źródłem wiedzy na 24 T. Lewowicki, O tożsamości, kondycji i powinnościach pedagogiki, Instytut Technologii Eksplo- atacji – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa – Radom 2007, s. 114. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 16 Wstęp temat sprawstwa i poczucia sprawstwa społecznego pedagogów, ale także obiek- tem krytycznych analiz, polemik czy weryfi kacji badawczych. W tym miejscu pragnę podziękować wielu osobom, bez których życzliwości i wsparcia nie byłabym w stanie podjąć i zrealizować tego pomysłu badawcze- go i wydawniczego. Szczególne podziękowania oraz wyrazy szacunku składam Panu prof. dr. hab. Stanisławowi Palce z Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Jagiellońskiego za utwier- dzanie mnie w przekonaniu o potrzebie i słuszności takich badań, przyjętych w nich założeń i rozwiązań, za okazane mi wsparcie merytoryczne w „walce” z sobą i analizowaną materią. Serdecznie dziękuję także Pani dr hab. Elwirze Jolancie Kryńskiej, prof. Uni- wersytetu w Białymstoku – dziekan Wydziału Pedagogiki i Psychologii Uniwer- sytetu w Białymstoku – za wspieranie i nagradzanie moich poczynań naukowych. To dzięki Jej życzliwości mogłam zrealizować ten pomysł badawczy i wydawniczy. Słowa podziękowania kieruję też do Pana prof. dr. hab. Rafała Piwowar- skiego – prodziekana ds. nauki Wydziału Pedagogiki i Psychologii Uniwersyte- tu w Białymstoku – za wiarę w moje możliwości, a także za cierpliwość i czas, które zechciał poświęcić mojej pracy i problemom z nią związanym. Dziękuję również za trud przygotowania recenzji wydawniczej książki, przedstawione uwagi i sugestie. Białystok, 30 czerwca 2012 r. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 ROZDZIAŁ I Sprawca, sprawstwo i poczucie sprawstwa – różnorodność znaczeń, ujęć i kontekstów Sprawstwo i poczucie sprawstwa stanowią przedmiot zainteresowania wielu dyscyplin naukowych. Już w starożytności Arystoteles wskazywał, że warunka- mi zaistnienia danej rzeczy są: przyczyna sprawcza (causa effi ciens) – powstanie rzeczy musi być określone przez czynnik działający uprzednio – i przyczyna celowa (causa fi nalis) – powstanie rzeczy musi służyć pewnemu celowi1. „Spraw- stwo” jest podstawowym pojęciem prakseologii, nauk o organizacji i zarządza- niu, nauk prawnych, natomiast „poczucie sprawstwa” – jako stan świadomości człowieka, jego przeświadczeń o tym, że jest on sprawcą (autorem) własnego zachowania, źródłem wpływu na rzeczywistość – to kategoria analizowana naj- częściej w naukach psychologicznych. Ponadto sprawstwo i poczucie sprawstwa są także przedmiotem zainteresowania przedstawicieli innych nauk społecznych i humanistycznych, na przykład socjologii, fi lozofi i. W tym rozdziale dokonuję poznawczego oglądu sprawstwa i poczucia sprawstwa z różnych perspektyw naukowych, począwszy od prakseologii i nauk o organizacji i zarządzaniu, przez psychologię, prawo, socjologię, fi lozofi ę, a na naukach pedagogicznych skończywszy. Przyjmuję stanowisko, że funkcjono- wanie pedagogiki jako nauki teoretyczno-praktycznej związane jest z czer- paniem z dorobku poznawczego innych nauk, i w związku z tym, poddając analizie koncepcje teoretyczne i badawcze sprawstwa i poczucia sprawstwa stworzone poza pedagogiką, wskazuję jednocześnie możliwości wykorzysty- wania elementów tych koncepcji do celów poznawczych w pedagogice (chodzi przede wszystkim o możliwości wykorzystywania elementów tych koncepcji do analizy sprawczych społecznie działań pedagogów). 1 Zob. Arystoteles, Metafi zyka, tłum. [z grec.], wstępem, koment. i skorowidzem opatrzył K. Leś- niak, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1983. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 18 ROZDZIAŁ I. Sprawca, sprawstwo i poczucie sprawstwa… 1. „Sprawca”, „sprawstwo” i „sprawne działanie” jako kategorie pojęciowe prakseologii i nauk o organizacji i zarządzaniu Sprawstwo jest związane z aktywnym, świadomym, celowym i sprawnym dzia- łaniem człowieka. Nauką, która najpełniej zajmuje się między innymi analizą różnych form działania ludzkiego, przyczyn ich powodzeń i niepowodzeń, jest prakseologia. Prakseologowie stawiają sobie za cel dociekanie jak najszerszych uogólnień o charakterze technicznym. Chodzi tu o technikę dobrej roboty jako takiej, o wska- zania i przestrogi ważne dla wszelkiego działania pragnącego być jak najbardziej skutecznym2. Działanie ludzi, sposób ich zachowywania się w pracy, rezultaty tej pra- cy są także przedmiotem zainteresowania nauk o organizacji i zarządzaniu. Jednakże znaczna część badaczy z kręgu tych nauk, dokonując analizy spraw- stwa, postaci sprawnego działania, skutków działania człowieka, odwołuje się do ustaleń przyjętych w prakseologii3. W związku z tym w niniejszym podrozdziale łącznie ujmuję analizy sposobów ujmowania sprawstwa, sprawcy i sprawnego działania w obu tych naukach, nawiązując przede wszystkim do teorii sprawnego działania stworzonej przez Tadeusza Kotarbińskiego, a na- stępnie rozwijanej przez jego uczniów (m.in. Tadeusza Pszczołowskiego)4, oraz prakseologicznej teorii organizacji5, stworzonej i rozwijanej między innymi przez Jana Zieleniewskiego, Witolda Kieżuna, Jarosława Rudniańskiego, Woj- ciecha Gasparskiego. Według T. Kotarbińskiego sprawstwo to stosunek sprawcy do dzieła, a „otrzy- muje się ten stosunek przez […] proste zastosowanie przyczynowości”6. Autor ten przyczynowość określa w następujący sposób: Zdarzenie B jest skutkiem wcześniejszej odeń zmiany A, wypełniającej chwi- lę t, a zmiana A – przyczyną zdarzenia B, zawsze i tylko, jeżeli zmiana A jest 2 T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1982, s. 7. 3 Zob. A. Szpaderski, Postulat prakseologii jako teorii podstawowej dla nauk organizacji i zarządza- nia. Przykłady zastosowań, „Organizacja i Kierowanie” 2006, nr 2, s. 3–32; T. Kotarbiński, Sto- sunek ogólnej teorii organizacji do prakseologii [w:] T. Kotarbiński, Dzieła wszystkie. Prakseologia, cz. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2003, s. 406–412. 4 Szerszy wykaz uczniów rozwijających prace badawcze i teoretyczne T. Kotarbińskiego znajduje się w artykule W. Gasparskiego, Tadeusz Kotarbiński, „Edukacja Filozofi czna” 2000, nr 29, s. 184. 5 Zob. m.in.: W. Kieżun, Prakseologiczna teoria organizacji i zarządzania, „Master of Business Ad- ministration” 2002, nr 5, s. 12–22; B.R. Kuc, Prakseologiczna teoria organizacji [w:] A.K. Koź- miński (red.), Współczesne teorie organizacji, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1983, s. 15–48. 6 T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, dz. cyt., s. 27. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 1. „Sprawca”, „sprawstwo” i „sprawne działanie” jako kategorie pojęciowe… 19 składnikiem istotnym warunku wystarczającego zdarzenia B ze względu na chwi- lę t i ze względu na jakąś przyrodzoną prawidłowość następstwa zdarzeń7. Natomiast T. Pszczołowski sprawstwo defi niuje jako […] związek przyczynowy zachodzący między człowiekiem (sprawcą) a jakimś zdarzeniem, w którym jego czyn jest składnikiem istotnym wcześniejszego wa- runku dostatecznego owego zdarzenia8. Jan Zieleniewski, nawiązując do prakseologicznych defi nicji sprawstwa, przyjmuje, że dotyczy ono „rezultatów wszelkiego działania – niezależnie od tego, jak te rezultaty z różnych punktów widzenia oceniamy”9. Jego zdaniem […] stosunek sprawstwa jest poszczególnym przypadkiem związku przyczyno- wego: takim mianowicie, w którym przyczyną jakiegoś zdarzenia jest działanie ludzkie10. W ten sam sposób rzecz ujmuje Adam Bednarski11. Każde działanie (czynność, czyn, akt) sprawcze obejmuje kilka elementów, takich jak: sprawca, cel, impuls dowolny, dzieło, tworzywo, wytwór, skutek, sposób wykonania, okoliczności12. Sprawcą – według T. Kotarbińskiego – jest „ten, czyj impuls dowolny jest przyczyną tego zdarzenia”13, „osobnik, który się umyślnie wysila”14, „zawsze chce czegoś i po to się wysila, by coś przybrało taką, a nie inną postać”15. Ta- deusz Pszczołowski wskazuje, że sprawca to człowiek, który „krótkotrwałym czynem albo ciągłą działalnością włącza się w łańcuch przyczyn”16. Z kolei Jan Zieleniewski stwierdza, że […] sprawcą może być tylko osobnik mogący wywierać impulsy dowolne lub, inaczej mówiąc, mogący działać, czyli organizm żywy o określonym stopniu rozwoju17. 7 Tamże, s. 24. 8 T. Pszczołowski, Mała encyklopedia prakseologii i teorii organizacji, Zakład Narodowy im. Osso- lińskich, Wrocław 1978, s. 228. 9 J. Zieleniewski, Organizacja i zarządzanie, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1981, s. 176–177; zob. także: tenże, Organizacja zespołów ludzkich. Wstęp do teorii organizacji i kierowania, Wy- dawnictwo PWN, Warszawa 1978, s. 196–201. 10 Tamże, s. 178. 11 A. Bednarski, Zarys teorii organizacji i zarządzania, Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizatora”, Toruń 2001, s. 98. 12 T. Kotarbiński, Abecadło praktyczności, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972, s. 32. 13 Tamże. 14 Tamże, s. 33. 15 Tamże. 16 T. Pszczołowski, Zasady sprawnego działania. Wstęp do prakseologii, Wiedza Powszechna, Warszawa 1982b, s. 162. 17 J. Zieleniewski, Organizacja zespołów ludzkich…, dz. cyt., s. 196. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 20 ROZDZIAŁ I. Sprawca, sprawstwo i poczucie sprawstwa… Natomiast zdaniem Roberta Bartoszyńskiego […] jest sprawcą skutku S, kto: a) zastosował metodę skuteczną dla S, b) jak wyżej, przy czym aktualny stan świata należał do zbioru, dla którego okre- ślano ową metodę, c) jak wyżej – z tym, że ów stan świata był ponadto taki, iż aby nastąpił skutek S, niezbędne było czynne zachowanie się podmiotu działającego, d) jak wyżej – z tym dodatkowym warunkiem, że gdyby podmiot działający zachował się bezczynnie, nastąpiłby skutek stanowiący zaprzeczenie skutku zamierzonego, e) wykonał czynność, która w aktualnym stanie świata jest przyczyną skutku S, f) jak wyżej – z tym, że bezczynność podmiotu spowodowałyby skutek będący zaprzeczeniem S18. Sprawny sprawca powinien się odznaczać takimi cechami, umiejętnościami i kompetencjami, jak: – świadomość swoich dobrych i złych stron, – samowystarczalność, – umiejętność korzystania z pomocy i usług innych, – zaufanie do siebie i do innych ludzi (w szczególności do tych, którzy nigdy go nie zawiedli, współpracowników, członków rodziny)19. Natomiast do elementów niezbędnych do podtrzymywania poziomu ak- tywności sprawcy można zaliczyć: samozadowolenie, pozytywny obraz siebie, dumę z własnych osiągnięć, postrzeganie skuteczności własnych działań20. Z przytoczonych defi nicji wynika, że sprawcą jest człowiek, który swoim świadomym, celowym i aktywnym działaniem dąży do osiągnięcia zamierzo- nych rezultatów. Tadeusz Kotarbiński wyraźnie zaznacza jednak, że „jesteśmy sprawcami nie tylko tego, do czego zmierzamy, a jakże często – tylko nie tego, do czego zmierzamy”21, i ilustruje swoje stanowisko następującym przykładem: „Zwrotniczy jest sprawcą katastrofy, jeżeli chciał nastawić szyny, jak należy, lecz przez omyłkę nastawił je tak, jak nie należało”22. Zatem sprawcą danego zda- rzenia staje się także ten, kto nie spowodował tego zdarzenia umyślnie ani świa- domie. Tadeusz Pszczołowski na określenie człowieka, który włączył się czynnie w łańcuch przyczyn powodujących określone zdarzenie, ale nie wiedział o tym i nie chciał tego zrobić, stosuje termin „sprawca w sensie obiektywnym”, nato- 18 Za: J. Zieleniewski, Organizacja zespołów ludzkich…, dz. cyt., s. 197–198. 19 Zob. T. Pszczołowski, Dylematy sprawnego działania, Wiedza Powszechna, Warszawa 1982, s. 119–120. 20 Zob. tamże, s. 120. 21 T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, dz. cyt., s. 28. 22 Tamże. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 1. „Sprawca”, „sprawstwo” i „sprawne działanie” jako kategorie pojęciowe… 21 miast w odniesieniu do człowieka, który świadomie i celowo dokonał jakiegoś czynu używa pojęcia „sprawca w sensie subiektywnym”23. W ujęciu prakseologicznym, podobnie jak w ujęciu nauk prawnych, spraw- cami są także człowiek, który wykonuje polecenie, na przykład swojego zwierzch- nika, oraz człowiek, który współdziała z innymi przy realizowaniu określonej działalności. W pierwszym przypadku przełożony jest sprawcą pośrednim, a pod- władny – sprawcą bezpośrednim, natomiast w drugim występuje tzw. współspraw- stwo, które nabiera szczególnego znaczenia w naukach o organizacji i zarządzaniu, zajmujących się przede wszystkim analizą zbiorowego (zespołowego) działania ludzi. Według J. Zieleniewskiego współsprawstwo występuje tylko wtedy, gdy […] więcej niż jeden sprawca dokonuje jednego i tego samego działania. Warun- kiem współsprawstwa jest więc tożsamość dzieła będącego skutkiem działania wielu sprawców24. Cytowany autor wyróżnia dwa rodzaje (warianty) współsprawstwa: 1. Współsprawstwo współczesne, związane z działaniem dwu lub więcej osób w tym samym czasie. Ten rodzaj współsprawstwa występuje, gdy: – działanie każdego sprawcy jest takie, że samo wystarczyłoby do dokonania dzieła, – połączone działanie wszystkich sprawców wystarcza do dokonania dzieła. 2. Współsprawstwo następcze, związane z działaniem dwu lub więcej osób kolej- no w określonym przedziale czasowym. Ten rodzaj współsprawstwa występuje wtedy, gdy jeden sprawca dokonuje dzieła będącego niezbędnym składnikiem warunku wystarczającego zdarzenia, które jest (później) dziełem innego sprawcy, przy czym dziełem pierwszego sprawcy może być zdarzenie zacho- dzące: – poza osobowością drugiego sprawcy, – wewnątrz osobowości drugiego sprawcy, czyli stanowiące motyw jego działania25. Jako podsumowanie zaprezentowanych wyżej analiz sposobów ujmowania sprawcy w prakseologii i naukach o organizacji i zarządzaniu przytaczam stano- wisko T. Kotarbińskiego, który wyraża przekonanie, że […] nie jest się bynajmniej sprawcą wszystkich faktów, które można wywniosko- wać z tego, czego się jest sprawcą, przez porównanie lub tylko zestawienie myślowe z czymś innym, a jest się sprawcą tylko tego, co nastąpiło po impulsie dowolnym mocą jakiejś prawidłowości następstwa zdarzeń26. 23 T. Pszczołowski, Zasady sprawnego działania…, dz. cyt., s. 163–168. 24 J. Zieleniewski, Organizacja zespołów ludzkich…, dz. cyt., s. 202. 25 Tamże, s. 202–203. 26 T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, dz. cyt., s. 32. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 22 ROZDZIAŁ I. Sprawca, sprawstwo i poczucie sprawstwa… Sprawca podejmuje swoje działania w określonym celu. Tadeusz Pszczo- łowski cel defi niuje jako „zamierzone zdarzenie – stan rzeczy albo zmianę, który w przyszłości wywoła świadomie działający człowiek”27. Natomiast J. Ziele- niewski przyjmuje, że cel działania to […] dotyczący przyszłości, antycypowany przez podmiot działający, stan jakichś rzeczy pod pewnymi względami, który, jako dla podmiotu działającego pod ja- kimś względem cenny (pożądany), wyznacza kierunek i strukturę jego działania zmierzającego do spowodowania lub utrzymania tego stanu rzeczy28. Tak samo rzecz ujmuje W. Kieżun29. Tadeusz Kotarbiński zaznacza, że „Dane zdarzenie było celem sprawcy da- nego impulsu dowolnego zawsze i tylko, jeżeli wysilił się on po to, by to właśnie zdarzenie nastąpiło […]”30, i dodaje: Wszystko, co było celem sprawcy danego impulsu dowolnego, było też prze- zeń zamierzone, lecz nie tylko to, gdyż zamierzone było wszelkie takie zdarzenie, które sprawca przewidywał jako jeden ze skutków swego impulsu, choćby wywarł impuls dla innego celu31. Zatem w toku realizacji zamiarów przez sprawcę powstają sytuacje, które po- wodują konieczność formułowania nowych celów, nieprzewidzianych w chwili przystąpienia do działania. Trzeba także dodać, że osiągnięcie zamierzonego celu stawia sprawcę w sytuacji, w której powstają nowe cele. W teorii organizacji i zarządzania to zjawisko określa się mianem „heterogonii celów”32. Prakseologowie i przedstawiciele nauk o organizacji i zarządzaniu pod- kreślają, że cele działania człowieka powinny być jasno i dokładnie określone (tzw. cele wyraźne) oraz obiektywne, to znaczy pozostawać w granicach moż- liwości, umiejętności i kompetencji jednostki. Określone w ten sposób cele działania mogą ułatwić ocenę jego skuteczności. W sytuacji kiedy człowiek wykonuje zadanie złożone, powinien podzielić je na etapy i najpierw realizować cele pośrednie, by móc w konsekwencji osiągnąć cel nadrzędny33. Jednostka, realizując w toku działania określone cele, powinna przyjmować postawę realisty praktycznego. Charakteryzuje się ona tym, że człowiek przed przystąpieniem do działania 27 T. Pszczołowski, Zasady sprawnego działania…, dz. cyt., s. 177. 28 J. Zieleniewski, Organizacja zespołów ludzkich…, dz. cyt., s. 206. 29 W. Kieżun, Podstawy organizacji i zarządzania, Książka i Wiedza, Warszawa 1977, s. 39. 30 T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, dz. cyt., s. 41. 31 Tamże. 32 Zob. A. Bednarski, Zarys teorii organizacji…, dz. cyt., s. 99. 33 Zob. T. Pszczołowski, Zasady sprawnego działania…, dz. cyt., s. 177–179; J. Zieleniewski, Organizacja zespołów ludzkich…, dz. cyt., s. 223–232; A. Bednarski, Zarys teorii organizacji…, dz. cyt., s. 106. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 1. „Sprawca”, „sprawstwo” i „sprawne działanie” jako kategorie pojęciowe… 23 […] przeprowadza dokładny rachunek „za i przeciw” […], działając zaś, będzie sta- rał się unikać tego, co złe, a jeżeli okaże się to niemożliwe, wybierać mniejsze zło34. Ponadto […] realista praktyczny powinien nie tylko wykazywać wytrwałość w dążeniu do celu, lecz także przewidywać i liczyć się ze skutkami niezamierzonymi35. Impuls dowolny to kolejny element działania sprawczego, który „znaczy tylko tyle, że ktoś wysilił się tak, jak chciał się wysilić”36, na przykład: Jeżeli ktoś poruszył się nie odruchowo, lecz umyślnie, powiemy, że wyko- nał impuls dowolny; a rozszerzamy to pojęcie na sferę wysiłków wewnętrznych, uważając, że wykonał impuls dowolny także ktoś, kto na przykład umyślnie powściągnął chętkę wydania okrzyku lub dokonał doraźnego napięcia uwagi, by sobie przypomnieć zapomniane nazwisko37. W związku z tym impuls dowolny może przybierać dwie postaci: – nacisku dowolnego, związanego z wysiłkiem fi zycznym (np. ugniatanie ciasta rękami), rozwiązania problemów38. – wysiłku psychicznego (napięcia uwagi), związanego z próbami myślowego Trzeba także wyraźnie zaznaczyć, że działalność człowieka w danej dziedzi- nie nie ogranicza się do wykonania tylko jednego impulsu dowolnego, ale skła- da się na nią wiele impulsów, wykonywanych nierównocześnie, powiązanych w całość wspólnym celem. Człowieka, który realizuje wiele impulsów w różnych odcinkach czasowych i zgodnie z wcześniej określonym planem, można także nazwać sprawcą wyniku. Jednakże, jak zauważa T. Pszczołowski, „wszystkie na- sze czynności ściśle wiążą się z działaniem innych ludzi, są jakąś cząstką czynu zbiorowego”39. Współpraca między ludźmi może się przejawiać w: – działaniu jednorodnym, kiedy wszyscy współpracownicy wykonują te same czynności, różne zadania40. T. Kotarbiński, pisząc: – działaniu niejednorodnym, kiedy poszczególni współpracownicy wykonują Warto podkreślić, że czyn zbiorowy jest czynem sprawczym, na co wskazuje […] kolektyw nader często bywa sprawcą rezultatu roboty własnej zbiorowej przy pewnym pochodnym, syntetycznym rozumieniu sprawstwa, mianowicie jeżeli 34 T. Pszczołowski, Zasady sprawnego działania…, dz. cyt., s. 184. 35 Tamże. 36 T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, dz. cyt., s. 502. 37 Tamże. 38 Tamże, s. 396. 39 T. Pszczołowski, Zasady sprawnego działania…, dz. cyt., s. 195. 40 Tamże. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 24 ROZDZIAŁ I. Sprawca, sprawstwo i poczucie sprawstwa… kolektyw nazywa się sprawcą danego wytworu, ilekroć każdy z członków ko- lektywu w jakiejś chwili […] jest sprawcą lub współsprawcą […] jakiejś zmiany przedmiotu, krótko mówiąc, ilekroć każdy z członków kolektywu brał udział w wytwarzaniu wytworu41. Ważnymi elementami działania sprawczego są także dzieło, tworzywo i wytwór. Dzieło to „wszelki skutek przyczyny będącej impulsem dowolnym”42, zdarzenie spowodowane przez sprawcę43. Rzecz, która w rezultacie działania znalazła się w określonym stanie, to „wytwór”44. Tadeusz Kotarbiński przyjmu- je, że prawidłowe jest także używanie na określenie zdarzenia, którego ktoś jest sprawcą, takich terminów, jak: „skutek”, „wynik”, „rezultat”, i podaje następują- ce uzasadnienie swojego stanowiska: […] jest ono [zdarzenie – M.K.-W.] wszak zawsze jego [sprawcy – M.K.-W.] dzie- łem, a zarazem skutkiem, wynikiem, rezultatem jego działania (wywarcia, wzmo- żenia, osłabienia, zaprzestania impulsu dowolnego)45. Wymienia on następujące rodzaje dzieł (zdarzeń): 1. Dzieła kinetyczne, czyli zmiany. 2. Dzieła statyczne, czyli takie zdarzenia, które polegają na tym, że coś trwa w ciągu całej określonej chwili bez zmiany pod danym względem. 3. Dzieła permutacyjne, czyli zmiany prowadzące od jakiegoś stadium począt- kowego danego obiektu pod danym względem do innego stadium końcowego tego obiektu. Zmiany te powstają na skutek dodawania bądź odejmowania pewnych cech temu obiektowi bądź przekształcania go w inną postać. Dzieła permutacyjne mogą przyjmować formę: – dzieł konstrukcyjnych, powstających w wyniku wyposażenia przez spraw- cę określonego przedmiotu w cechę, której ten przedmiot na początku nie posiadał, – dzieł destrukcyjnych, tworzonych przez eliminowanie przez sprawcę z okre- ślonego przedmiotu cechy, którą ten przedmiot na początku posiadał. 4. Dzieła perseweracyjne, czyli takie zdarzenia, które powodują, że obiekt znaj- duje się w końcowym stadium pod danym względem w takim samym sta- dium, w jakim znajdował się na początku. W grupie dzieł perseweracyjnych można wyróżnić: – dzieła zachowawcze, które powstają na skutek takiego działania sprawcy, że coś na końcu danego okresu czasu ma cechę, którą miało na początku tego okresu, 41 T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, dz. cyt., s. 507 – 508, zob. także: tamże, s. 86–103. 42 Tamże, s. 34. 43 J. Zieleniewski, Organizacja i zarządzanie, dz. cyt., s. 177. 44 Tamże. 45 T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, dz. cyt., s. 47. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 1. „Sprawca”, „sprawstwo” i „sprawne działanie” jako kategorie pojęciowe… 25 – dzieła zapobiegawcze (profi laktyczne), powstające w rezultacie takiego działania sprawcy, aby dany obiekt nie miał określonej cechy na końcu oznaczonego odcinka czasu, której na początku tego odcinka także nie miał46. Natomiast tworzywo to „coś, co sprawca chce urobić w określonym kie- runku”47, […] to pewien obiekt z chwili od początku impulsu do ukończenia dzieła, z któ- rego to obiektu powstała rzecz będąca wytworem ze względu na to dzieło, innymi słowy jest to obiekt przerobiony na ten wytwór48. Tworzywo przez działanie na nie sprawcy staje się wytworem. Przez wytwór danego sprawcy ze względu na dany jego impuls dowolny ro- zumiemy wszelki przedmiot (rzecz, obiekt), którego stan lub którego zmiana były dziełem tego sprawcy ze względu na ten impuls dowolny49. Z elementami działania sprawczego, takimi jak: dzieło, tworzywo, wytwór, jest ściśle związany także składnik określany mianem skutku. Skutkiem dzia- łania jest to, że z tworzywa powstał wytwór o określonej własności50. Działanie może powodować i z reguły powoduje nie jeden, lecz kilka skutków bezpośred- nich, a każdy z nich wywołuje zwykle łańcuch skutków pośrednich51. Można wyróżnić skutki działania ze względu na: – przewidywania sprawcy (skutki przewidywane i nieprzewidywalne), – znaczenie dla sprawcy (skutki główne i uboczne), – ocenę przez sprawcę (skutki oceniane pozytywnie i oceniane negatywnie)52. Tadeusz Kotarbiński zauważa, że „cokolwiek robimy umyślnie, robimy to zawsze jakoś, w jakiś sposób, taki lub inny”53. A zatem do stałych elementów każdego działania, w tym działania sprawczego, należy także sposób jego wy- konania. Określony sposób działania, który jest wielokrotnie stosowany, staje się metodą54. Każdy sposób czy metoda mogą być ujęte w przepis, który wskazuje, jak – krok po kroku – coś wykonać, jakiego materiału, jakich narzędzi użyć55. Sprawca działa zawsze w określonym otoczeniu, w określonych okolicznoś- ciach. To otoczenie tworzą: 46 T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, dz. cyt., s. 34–36. 47 T. Kotarbiński, Abecadło praktyczności, dz. cyt., s. 33. 48 T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, dz. cyt., s. 43. 49 Tamże, s. 42. 50 T. Kotarbiński, Abecadło praktyczności, dz. cyt., s. 34. 51 J. Zieleniewski, Organizacja i zarządzanie, dz. cyt., s. 195. 52 Tamże. 53 T. Kotarbiński, Abecadło praktyczności, dz. cyt., s. 34. 54 T. Pszczołowski, Zasady sprawnego działania…, dz. cyt., s. 196. 55 Tamże. M. Kowalczuk-Walędziak, Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów, Kraków 2012ISBN: 978-83-7850-194-7, © by Oficyna Wydawnicza „Impuls” 2012 26 ROZDZIAŁ I. Sprawca, sprawstwo i poczucie sprawstwa… – środowisko, czyli ogół rzeczy otaczających, – sytuacja, czyli ogół stanów tych rzeczy lub ich zmian w czasie odbywania się działania, a więc w okresie od początku impulsu dowolnego aż do końca zmiany będącej skutkiem działania56. Przeprowadzoną wyżej analizę składników działania sprawczego warto uzupełnić o analizę narzędzi używanych przy wykonywaniu tego działania. Ten składnik nie został włączony przez T. Kotarbińskiego do podstawowych elementów działania sprawczego, ponieważ […] narzędzie nie jest elementem niezbędnym wszelkiego czynu. Wchodzi ono w grę dopiero wtedy, kiedy sprawca nie wywiera na tworzywo bezpośredniego nacisku57. Narzędzia to […] przedmioty, które bądź same są źródłem siły, i dziełem naszym jest, że wy- wierają nacisk bezpośredni lub pośredni na daną rzecz, bądź służą do przenoszenia takiego nacisku lub naszego własnego impulsu dowolnego z obiektu naciśniętego na inny obiekt, w obu zaś przypadkach – przedmioty urobione do tego celu z ze- wnętrznego tworzywa58. Do realizacji czynu sprawczego są potrzebne nie tylko różnego rodzaju narzędzia, ale także „przedmioty takie np., jak domy,
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Poczucie sprawstwa społecznego pedagogów
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: