Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00155 009312 7431427 na godz. na dobę w sumie
Podatek bankowy - ebook/pdf
Podatek bankowy - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 171
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-5879-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prekursorem koncepcji podatku bankowego był John M. Keynes (1883–1946). Problem wprowadzenia tego podatku – rozumianego jako podatek antykryzysowy ograniczający niektóre ryzykowne transakcje, zasilający fundusze naprawcze oraz zasilający budżet – jest dyskutowany zarówno w Unii Europejskiej, jak i w Stanach Zjednoczonych.

W pierwszej części monografii omówiono teoretyczne aspekty podatku bankowego, uwarunkowania i cele jego wprowadzenia oraz modele podatkowe. Obszernie przedstawiono dyskusję międzynarodowych ekspertów na temat korzyści i kosztów poszczególnych modeli podatku bankowego, a także niektóre mity krążące wokół tego opodatkowania.

W drugiej części omówiono: system podatkowy w Unii Europejskiej, rozwiązania podatku bankowego już funkcjonujące w krajach unijnych oraz projekt regulacji w zakresie ogólnounijnego podatku bankowego. Przedstawiono także stanowiska co do podatku bankowego w Polsce oraz regulację dotyczącą wprowadzenia opłaty ostrożnościowej na rzecz funduszu stabilizacyjnego zarządzanego przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny.

W trzeciej części zaprezentowano analizę kosztów podatkowych (dla instytucji finansowych) i dochodów (dla budżetu) oraz konsekwencje dla klientów.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

strDecMasiukiewicz 11/19/13 1:46 PM Page 1 Podatek bankowy strDecMasiukiewicz 11/19/13 1:46 PM Page 2 E Autorzy: Paweł Dec 4, 5, 7, summary Piotr Masiukiewicz 1, 2, 3, 6 S N A N I F strDecMasiukiewicz 11/19/13 1:46 PM Page 3 Paweł Dec Piotr Masiukiewicz Podatek bankowy Wydawnictwo C.H.Beck Warszawa 2013 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redakcja merytoryczna: Grażyna Rataj Recenzent: dr hab. Wiesław Czyżowicz, prof. SGH Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Ilustracja na okładce: © iStock.com/nevodka Seria: Finanse Publikacja dofinansowana przez © Wydawnictwo C.H.Beck 2013 Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Studio Graficzne MIMO Michał Moczarski Druk i oprawa: Totem, Inowrocław ISBN 978-83-255-5878-9 ISBN e-book 978-83-255-5879-6 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Teoretyczne podstawy i społeczno-polityczne uwarunkowania podatku 7 bankowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.1. Teorie stabilności finansowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.2. Podstawowe pojęcia i definicje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 1.3. Teoretyczne problemy podatku bankowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 1.4. Uwarunkowania społeczno-polityczne obciążenia banków podatkiem . . . . . 22 1.4.1. Międzynarodowy konsensus podatkowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 1.4.2. Komplementarność: regulacje a podatki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 1.5. Międzynarodowe systemy podatkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 2. Modele podatku bankowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 2.1. Cele i konstrukcje modelowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 2.2. Podstawowe typy podatku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 2.2.1. Podatek od działalności finansowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 2.2.2. Podatek od transakcji finansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 2.2.3. Opłaty bankowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 2.3. Dysfunkcjonalne efekty a korzyści FTT. Dyskusja europejska . . . . . . . . . . . . 44 2.3.1. Hierarchia celów podatkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 2.3.2. Baza podatkowa i efekt kaskadowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 2.3.3. Poziom opodatkowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 2.3.4. Ograniczenie handlu wysokiej częstotliwości jako efekt podatkowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 2.3.5. Efekt antykryzysowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 3. System podatkowy w Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 3.1. Ramy systemu podatkowego w Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 3.2. Kierunki zmian pokryzysowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 3.3. Podatki antykryzysowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 4. Przegląd podatków bankowych występujących w praktyce . . . . . . . . . . . . . . . . 67 4.1. Kraje Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 4.1.1. Wielka Brytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 5 Spis treści 4.1.2. Belgia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 4.1.3. Francja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 4.1.4. Szwecja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 4.1.5. Niemcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 4.1.6. Holandia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 4.1.7. Węgry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 4.1.8. Austria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 4.1.9. Portugalia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 4.1.10. Łotwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 4.1.11. Cypr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 4.1.12. Finlandia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 4.1.13. Słowenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 4.1.14. Słowacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 4.2. Inne kraje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 4.2.1. Korea Południowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 4.2.2. Islandia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 4.2.3. Stany Zjednoczone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 4.3. Synteza proponowanych i stosowanych rozwiązań fiskalnych . . . . . . . . . . . . 84 5. Projekt podatku od transakcji finansowych w Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . 94 5.1. Koncepcje i przebieg prac w Unii Europejskiej nad opodatkowaniem instytucji finansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 5.2. Program naprawy i uporządkowanej likwidacji w Unii Europejskiej a podatek bankowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 5.3. Cele oraz podstawy prawne podatku od transakcji finansowych . . . . . . . . . . 106 5.4. Charakterystyka i wymagalność podatku od transakcji finansowych . . . . . . 114 6. Wprowadzenie opłaty bankowej w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 6.1. System obciążeń publicznoprawnych banków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 6.2. Ustawowa regulacja opłaty ostrożnościowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 6.2.1. Fundusz stabilizacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 6.2.2. Opłata ostrożnościowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 6.3. Krytyczne stanowisko Związku Banków Polskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 7. Koszty i dochody poszczególnych modeli podatku dla banków . . . . . . . . . . . . 128 7.1. Szacunki kosztów i dochodów w Unii Europejskiej oraz na świecie . . . . . . . . 128 7.1.1. Koszty i dochody FSC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 7.1.2. Koszty i dochody FTT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 7.1.3. Koszty i dochody FAT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 7.2. Szacunki kosztów i dochodów w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 7.3. Konsekwencje dla klientów banków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 Spis tabel i rysunków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 Summary. Banking Tax . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 6 Wstęp Problem wprowadzenia podatku bankowego, rozumianego jako podatek an- tykryzysowy, jest dyskutowany zarówno w Unii Europejskiej, jak i w Stanach Zjednoczonych. Niektórzy eksperci uznali go za karę dla banków, a  poważ- niejsze analizy wskazują niższy poziom opodatkowania w wyniku braku VAT dla usług finansowych oraz konieczność pozyskania środków dla funduszy na- prawczych na wypadek kryzysu. Wiele krajów unijnych już wprowadziło taki podatek. W  tej kwestii jednak opinie poszczególnych państw są zróżnicowa- ne, trudne będzie zatem wprowadzenie jednolitego podatku w skali UE – tym bardziej że nowy podatek antykryzysowy określany jest czasami jako podatek Robin Hooda (zabierać bogatym, by dawać biednym) [Worstall, 2011]. Stąd po- jawiające się obawy, czy Unia Europejska nie powinna być w tym przypadku bardziej szeryfem z Nottingham niż Robin Hoodem. Wprowadzenie podatku typu specjalnego i o charakterze majątkowym (dla jednego sektora) rodzi wiele pytań badawczych: 1. Czy jest to zasadny instrument antykryzysowy? 2. Dlaczego ogranicza się wzrost wartości w sektorze bankowym przez wie- le dodatkowych obciążeń finansowych (m.in. rezerwy obowiązkowe, składki na Bankowy Fundusz Gwarancyjny), a  nie ogranicza go w  innych sektorach finan sowych i niefinansowych? 3. Jakie będą jego koszty dla klientów instytucji finansowych? 4. Jakie będą jego koszty dla instytucji finansowych? 5. Co planuje się w Unii Europejskiej i w poszczególnych krajach w tym za- kresie? 7 Wstęp W  wielu publikacjach w  ostatnich latach pojawiają się opinie, że podatek bankowy to kara za doprowadzenie do kryzysu subprime – czy jednak zbiorowa odpowiedzialność banków, także w krajach nieobjętych kryzysem, to właściwe rozwiązanie? Prekursorem koncepcji podatku bankowego był John M. Keynes. Sformuło- wawszy pomysł podatku od papierów wartościowych, dostrzegł jednak podsta- wowy dylemat, a mianowicie jaka jest możliwość ograniczania bańki spekula- cyjnej, bez zahamowania finansowania przez kompanie. Podatek bankowy można też potraktować jako podatek antykryzysowy, ograniczający niektóre ryzykowne transakcje, zasilający fundusze naprawcze oraz zasilający budżet. Nieliczne są doświadczenia z tego obszaru w różnych krajach świata, ale stanowią one dobrą podstawę do krytycznej analizy w tym zakresie [Dec, Masiukiewicz, 2011]. *** Informacja o podatku bankowym skierowania do opinii publicznej wydaje się niewystarczająca. Komisarz UE, Algirdas Šemeta, stwierdził: „jesteśmy winni debaty (informacji) dla wszystkich zainteresowanych, którzy potencjalnie po- niosą skutki podatku. To czas, aby pozbyć się wszystkich mitów, które narosły wokół propozycji Komisji Europejskiej dotyczącej podatku od transakcji finan- sowych [Financial Transaction Tax, FTT – przyp. aut.]. [...] Szkoda, że pewna liczba wątpliwych zastrzeżeń co do proponowanego podatku od transakcji finansowych jest powtarzana wiele razy; z pewnością wynika to z braku kom- petencji w tym zakresie. Grupy interesu, komentatorzy i politycy upowszech- niają te praktyki” [Šemeta, 2011]. W publikacjach pojawiło się wiele mitów i nieścisłości dotyczących podatku bankowego. Oto najważniejsze z nich: 1. Podatek sprawi, że sektor finansowy się skurczy. Ross Buckley [2012] za- uważa, że bankierzy postrzegają to jako zjawisko negatywne, natomiast współ- cześnie problemem są przecież duże banki („zbyt duże, by upaść”). Usługi finansowe stały się tak znaczącą częścią gospodarki w niektórych krajach, że zbyt wiele najlepiej wykształconych osób w tych krajach zajmuje się handlem aktywami papierowymi (zamiast tworzenia prawdziwej wartości), zatem nie grozi nam skurczenie się działalności finansowej [Stiglitz, 1989, s. 109; Sum- mers, 1989, s. 270; Baker, 2008; Blair, 2010, s. 29; Financial Crisis Inquiry Com- mission, 2011, s. 64–65]. 8 Wstęp Komisja Ekspertów dla Zgromadzenia Ogólnego ONZ w raporcie w sprawie reformy międzynarodowego systemu walutowego i finansowego podkreśla, że miarą sukcesu polityki finansowej nie powinno być tempo wzrostu lub wielkość sektora finansowego. Zbyt duży udział sektora finansowego w PKB w średnich i dużych gospodarkach powinien być powodem do niepokoju dla zainteresowa- nych długoterminowym wzrostem gospodarczym, ponieważ kryzysy finanso- we są często związane z  niezrównoważonym wzrostem sektora finansowego [Report of the Commission, 2009, s. 47]. 2. Unia Europejska nie powinna wprowadzić tego podatku oddzielnie, gdyż cały handel przeniesie się do nieopodatkowanych jurysdykcji. Zdaniem R. Buc- kleya [2012] jest to błędny mit z powodu kilku faktów. Po pierwsze, Hongkong i Wielka Brytania od dawna mają podatki od transakcji papierami wartościo- wymi, które są znacznie wyższe niż zaproponowano dla podatku od transakcji finansowych, a papiery wartościowe są wciąż przedmiotem obrotu w tych cen- trach. Po drugie, regulacje podatkowe mogą być odpowiednio szczelne. 3. Podatek jest po prostu wysysaniem pieniędzy przez Unię Europejską. Ko- misja Europejska jest oczywiście zainteresowana przychodami, ale analiza kra- jowych budżetów państw członkowskich pokazuje, że jest to potrzebne. Zwo- lennicy poszukują obecnie innych korzyści, jakie oferuje podatek, np. ograni- czenia ryzyka. Lord Turner, prezes Financial Services Authority w Wielkiej Bry- tanii, wyraził opinię, że biznes finansowy urósł „ponad rozsądny rozmiar”. Opisuje on obecne obroty na rynku jako w części „społecznie bezużyteczną ak- tywność” [Monaghan, 2009] i sugeruje, że większy system finansowy nieko- niecznie znaczy lepszy. Część branży usług finansowych ma także unikatową zdolność do przyciągania niepotrzebnie „wysokiego zwrotu z inwestycji i two- rzenia wysokiej niestabilności, które szkodzi reszcie społeczeństwa” [Turner, 2009]. 4. Podatek od transakcji finansowych spowoduje ograniczenie podaży na- pływającego kapitału. Argument, że podatek ten będzie dodatkowym obciąże- niem dla banków i będzie zmniejszał skłonność banków do udzielania poży- czek, wydaje się błędny. Podatek miałby zastosowanie do obrotu wtórnego pa- pierami wartościowymi, z wyjątkiem hipotek, kredytów bankowych lub emisji kapitałowych. Dyskutowane projekty nie dotyczą klasycznej działalności kre- dytowej. Zwiększony zostanie również udział w  zysku całego społeczeństwa (wpływy do budżetu lub funduszu parabudżetowego na cele naprawcze). 5. Instrumenty pochodne nie powinny być opodatkowane, gdyż zwiększa to koszty zabezpieczenia. W tej sprawie Stephan Schulmeister prezentuje kontr- 9 Wstęp argument: jeśli standardowa klasyfikacja transakcji finansowych będzie wpro- wadzona w połączeniu z wprowadzeniem podatku od transakcji finansowych tak, że każda transakcja będzie przypisana specyficznemu kodowi, wówczas będzie możliwa prosta procedura zwolnienia z tego podatku zarówno transak- cji stanowiących zabezpieczenie pozycji w realnej gospodarce, jak i wszystkich transakcji finansowych stanowiących ekwiwalent rzeczywistych transakcji (np. zagraniczne transakcje wymiany wynikające z handlu międzynarodowego lub inwestycje bezpośrednie) [Schulmeister, 2012]. 6. Wielokrotnie podnoszono zarzut, że skutków negatywnych (zakłócają- cych) podatku od transakcji finansowych będzie więcej niż w  przypadku in- nych rodzajów podatków (w szczególności VAT), ponieważ jest to podatek obro- towy, który obciąża transakcje między przedsiębiorstwami kilka razy. Wielu autorów, w tym S. Schulmeister, obala ten argument, uważając, że takie rozu- mowanie sugeruje, iż finansowe transakcje między bankami, funduszami hed- gingowymi oraz innymi instytucjami finansowymi (np.  firmami ubezpiecze- niowymi) i niefinansowymi korporacjami mogą być postrzegane jako nakłady pośrednie – ale ta analogia jest myląca. Lepszą analogią do podatku od transak- cji finansowych byłby podatek od gier hazardowych, w którym zazwyczaj każ- dy zakład jest opodatkowany bez uwzględnienia argumentów dotyczących „ka- skadowych” efektów (jak np. podatki od sprzedaży w stosunku do VAT) [Schul- meister, 2012]. 7. Ten podatek jest wymierzony przeciw klientom funduszy emerytalnych. Twierdzenie, że większa część ciężaru podatku spadnie na emerytów, zakłada, iż zarządzający funduszami emerytalnymi inicjują większość transakcji krótko- terminowych. R.  Buckley [2012] zauważa, że choć dane globalne w  sprawie uczestników obrotu są ograniczone, jest to mało prawdopodobne. Większość krótkoterminowych transakcji jest inicjowana przez fundusze hedgingowe i in- westycyjne. W związku z tym tego typu podatki będą miały wpływ na zyski funduszy hedgingowych i niektóre duże banki – ich wpływ na dochody fundu- szy emerytalnych będzie niewielki. Jeżeli zarządzający funduszami emerytal- nymi są zaangażowani w stały wysoki poziom transakcji derywatami na krótki okres, to można stwierdzić, iż nie leży to w interesie członków funduszu emery- talnego. Emeryci raczej odczują bardziej stabilizujący wpływ podatku, który będzie zachęcał zarządzających do inwestowania w dłuższym terminie. 8. W  wielu oficjalnych dokumentach i  niektórych profesorskich opiniach znajdziemy przekonanie, że podatek nie obciąży klientów instytucji finanso- wych. Są to twierdzenia demagogiczne, niepoparte żadnymi poważnymi bada- 10 Wstęp niami. Naciski akcjonariuszy i rad nadzorczych na zyski, systemy motywacyjne oparte na zyskach, wymogi kapitałowe Bazylea III i  inne czynniki powodują naturalne dążenie top-menedżerów do lokowania wszelkich kosztów w  ceny produktów – i nie jest to specyfika wyłącznie rynków finansowych. *** W  tej monografii przedstawiamy –  w  pierwszej części –  teoretyczne aspekty podatku bankowego, uwarunkowania i cele jego wprowadzenia oraz modele podatkowe. Obszernie została w niej przedstawiona dyskusja międzynarodo- wych ekspertów na temat korzyści i kosztów poszczególnych modeli podatku bankowego, tj. FAT, FTT oraz FSC (bank levy), a także niektóre mity krążące wokół tego opodatkowania. W drugiej części zostały omówione: system podatkowy w Unii Europejskiej, rozwiązania podatku bankowego już funkcjonujące w  krajach unijnych oraz projekt regulacji w zakresie ogólnounijnego podatku bankowego (FTT). Przed- stawiono także stanowiska co do podatku bankowego w Polsce oraz regulację dotyczącą wprowadzenia opłaty ostrożnościowej na rzecz funduszu stabiliza- cyjnego zarządzanego przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny (BFG). W trzeciej części zaprezentowano analizę kosztów podatkowych (dla insty- tucji finansowych) i dochodów (dla budżetu) oraz konsekwencje dla klientów. W Polsce nie przeprowadzono szerszych badań nad problematyką podatku bankowego – publikacji w tym zakresie jest niewiele, a najobszerniejsze analizy ukazały się dzięki NBP i Związkowi Banków Polskich. Składamy szczególne słowa podziękowania za cenne uwagi i sugestie doty- czące tej publikacji prof. nadzw. dr. hab. Wiesławowi Czyżowiczowi (Katedra Prawa Gospodarczego i  Administracyjnego Przedsiębiorstw Szkoły Głównej Handlowej) oraz dr. Mariuszowi Zygierewiczowi (Biuro Regulacji Związku Banków Polskich). Jesteśmy przekonani, że publikacja ta będzie przydatna doktorantom i stu- dentom kierunków ekonomicznych oraz prawniczych, a także badaczom i prak- tykom podejmującym tę problematykę. Będziemy wdzięczni za uwagi krytycz- ne i opinie dotyczące tej monografii. 1 Teoretyczne podstawy i społeczno-polityczne uwarunkowania podatku bankowego 1.1. Teorie stabilności finansowej Międzynarodowy kryzys finansowy subprime wywołał ożywioną dyskusję na kanwie nowej teorii stabilności finansowej o metodach utrzymania stabilności, systemie bezpieczeństwa finansowego i roli państwa w tym zakresie. Szeroko przy tym przywoływano teorię J.M. Keynesa. W literaturze występują różne definicje stabilności. G.J. Schinasi [2004] za- proponował, aby w szerokim ujęciu stabilność finansową rozumieć jako zdol- ność do: efektywnej alokacji zasobów – zarówno przestrzennej, jak i w czasie – oraz efektywnej realizacji innych procesów ekonomicznych, oceny, wyceny i alokacji ryzyka finansowego oraz zarządzania nim, utrzymania możliwości wykonywania wymienionych wyżej podstawo- wych zadań, nawet w  sytuacji wystąpienia wstrząsów zewnętrznych bądź przywrócenia równowagi – głównie dzięki mechanizmom samokorygującym. A.  Crockett [1997] zdefiniował stabilność finansową na podstawie kryte- riów utrzymania stabilności podstawowych instytucji oraz rynków – uznając, że wtedy są one w stanie prawidłowo odgrywać swoje role i spełniać określone funkcje bez konieczności interwencji zewnętrznej. W  Raporcie o  stabilności systemu finansowego 2010, opublikowanym przez Narodowy Bank Polski [NBP, 2011, s. 3], została sformułowana następująca de- finicja: stabilność systemu finansowego jest to stan, w którym system finanso- 13 1. Teoretyczne podstawy i społeczno-polityczne uwarunkowania podatku bankowego wy pełni swoje funkcje w sposób ciągły i efektywny, nawet w przypadku wystą- pienia nieoczekiwanych i niekorzystnych zaburzeń o znaczącej skali. Dwie opinie naukowe zdominowały postawy ekonomistów wobec rynków finansowych w  latach poprzedzających kryzys subprime [Schäfer, 2012]. Po pierwsze, sądzono, że świat stosował ustalenia z  Arrow-Debreu: innowacje finansowe miały sprawić, że rynki finansowe będą bardziej kompletne i będą wspierały lepsze zarządzanie oraz dystrybucję ryzyka. Po drugie, rynki finan- sowe, na których handluje się dużymi ilościami instrumentów finansowych, były uważane za bardzo płynne i tym samym wykazujące silną tendencję w kie- runku efektywnego ustalania cen na rynku [zob. Europejski Bank Centralny, 2004]. Zdaniem D.  Schäfer [2012] udowodnienie, że nadaktywny handel instru- mentami finansowymi powoduje nieefektywne ruchy cen, jest trudne, a właści- wa cena jest też trudna do ustalenia. Brak „twardego” dowodu na wpływanie na siebie wolumenu transakcji i ruchów cen, które byłyby oderwane od wartości fundamentalnej. W czasie poprzedzającym kryzys rynki finansowe zostały „za- lane” innowacjami produktowymi. Kryzys spowodował, że zamiast stworzenia bardziej kompletnego rynku, większość tych produktów stała się nieprzejrzy- stymi aktywami, gdzie ryzyko było trudne do identyfikacji. Analizując kryzys finansowy subprime, D. Schafer podkreśla, że stabilność na rynkach finansowych jest dobrem publicznym. Rynki finansowe „napę- dzane” przez samych zainteresowanych mają jednak tendencję do naduży- wania stabilności finansowej i  są niezdolne do zapewnienia sobie długoter- minowej  stabilności. Tylko państwo może zapewnić stabilność finansową, a handel instrumentami finansowymi może być tym samym postrzegany jako wykorzystanie dobra publicznego w celu utrzymania finansowej stabilności [Schäfer, 2012]. Dorobek teorii stabilności finansowej wiąże się ściśle z teorią kryzysów finan- sowych oraz teorią interwencjonizmu państwowego. Znalezienie skutecznych narzędzi utrzymania stabilności finansowej, w  tym dezaktywacji kryzysów, nie jest zadaniem łatwym – chociażby z powodu zróżnicowania uwarunkowań i przyczyn kryzysów. Teoria stabilności finansowej stworzyła podstawy reform rynków finanso- wych, w tym wielu zmian instytucjonalnych. Można sformułować następujące tezy, stanowiące podstawę zarządzania stabilnością finansową: 1) stabilność finansowa jest uznawana za dobro publiczne podlegające ochronie – co uzasadnia interwencjonizm państwa [Crockett, 1997], 14 1.1. Teorie stabilności finansowej 2) stabilność jest podstawą zaufania inwestorów i  klientów –  szczególnie przy wysokiej asymetrii informacji na współczesnych rynkach oraz kosztach transakcyjnych zabezpieczenia wierzytelności [Koleśnik, 2012, Krugman, 2009], 3) zarządzanie stabilnością finansową wymaga ram instytucjonalnych (sta- bilizacyjnej polityki fiskalnej, nadzoru makro- i mikroostrożnościowego, fun- duszy naprawczych, komitetów stabilności finansowej i  in.) [Mackiewicz, 2010], 4) stabilność finansowa uzasadnia stosowanie nowych instrumentów inter- wencji kryzysowej państwa (takich jak: bailout, podatki antykryzysowe, fundu- sze naprawcze, gwarancje rządowe, dokapitalizowanie z funduszy publicznych, nacjonalizacja), 5) zarządzanie stabilnością finansową umożliwia monitoring zagrożeń ma- kroekonomicznych (raporty stabilności finansowej banków centralnych, stress- -testy i in.) [Masiukiewicz, 2012c], 6) szerokie regulacje sektora finansowego i ich międzynarodowa harmoni- zacja mają wpływ na stabilność (np.  rekomendacje Bazylea III, UCTIS IV, AIFMD, EMIR) [Masiukiewicz, 2012c, s. 90–94], 7) ważna jest budowa systemu nadzoru makroostrożnościowego (np. mię- dzynarodowe kolegia nadzorcze, Europejska Rada Stabilności Finansowej, pro- jekt unii bankowej). Działania interwencyjne państwa miały i mają swoich neoliberalnych prze- ciwników. J.  Schumpeter, ostrzegając przed wszelkimi działaniami napraw- czymi, pisał: „w  rozważaniach na temat regeneracyjnych zdolności naszego systemu przemysłowego tkwi sporo prawdy. To jednak nie wszystko. Przepro- wadzone analizy skłoniły nas do przekonania, że odbicie ma zdrowe podstawy tylko wtedy, gdy przychodzi samoistnie. Każde ożywienie wywołane sztucz- nym bodźcem stymulującym powoduje, że część mechanizmów kryzysowych pozostaje niezrealizowana. W  rezultacie na pozostałości nieskorygowanych nieprawidłowości nakładają się nowe, które stwarzają dla biznesu zagrożenie w postaci nowego kryzysu. Nasza historia skłania zatem do przyjęcia domnie- mania, że nie należy stosować środków naprawczych związanych z pieniądzem i kredytem” [za: Krugman, 2013, s. 206]. W wielkim dysonansie stoi ta opinia z koncepcją W. Bagehota (założyciela i pierwszego redaktora naczelnego mie- sięcznika „The Economist”), który już w XIX w. sformułował model lender of last resort (pożyczkodawcy ostatniej instancji –  banku centralnego) dla banków w sytuacji kryzysowej. 15 1. Teoretyczne podstawy i społeczno-polityczne uwarunkowania podatku bankowego W dyskusjach dotyczących rozwiązań instytucjonalnych często wskazuje się na rolę banku centralnego w zapewnianiu stabilności finansowej. W praktyce po ostatnim kryzysie finansowym w wielu krajach na koordynatora działań sta- bilizacyjnych powołano rządowe komitety (rady) stabilności finansowej [Ma- siukiewicz, 2013]. Organ taki utworzono także na szczeblu Unii Europejskiej. B. Pietrzak [2012] uważa, że podstawowymi cechami jakościowymi banku centralnego, wyznaczającymi jego pozycję jako instytucji predestynowanej do wiodącej roli w  kształtowaniu stabilności systemu bankowego (jako najważ- niejszego sektora według kryterium zakresu ryzyka i roli w systemie bezpie- czeństwa finansowego), są: istota trzech podstawowych funkcji banku centralnego (tzn. funkcji: ban- ku państwa, banku emisyjnego i banku banków), relacje między dwoma głównymi obszarami działania banku centralnego (tj. działaniami na rzecz stabilności monetarnej oraz stabilności systemu finan- sowego), aktywne uczestnictwo banków centralnych w sieci bezpieczeństwa finan- sowego, właściwości banków komercyjnych (podmioty rynkowe, ale i  instytucje zaufania publicznego). 1.2. Podstawowe pojęcia i definicje Szerokie ujęcie podatku oznacza świadczenie stałe, publicznoprawne oraz nie- odpłatne. W teorii finansów publicznych występują różne podejścia do roli i funkcji podatków w gospodarce. Bezdyskusyjna jest funkcja fiskalna (dochody bud- żetu państwa). W  literaturze wymienia się także funkcje: redystrybucyjną (źródło wydatków socjalnych), prorozwojową (ulgi i zwolnienia podatkowe) oraz egalitarną (np. podatki od wysokich dochodów osób fizycznych) [szerzej: Kośny, 2007; Owsiak, 2005]. Funkcja fiskalna jest niewątpliwie najważniejsza w praktyce. Podmioty gospodarcze, w  tym instytucje finansowe, są obciążane –  obok klasycznych podatków – różnymi opłatami, które są ustawowo uregulowane. Mają one charakter parapodatków. O ile podatek jest świadczeniem nieekwi- walentnym, o tyle opłaty zwykle wiążą się z jakimiś usługami państwa świad- 16 1.2. Podstawowe pojęcia i definicje czonymi w  momencie uiszczenia opłaty lub zapewniającymi jakieś korzyści w przyszłości (np. opłata na fundusz pomocowy BFG umożliwia bankom, pod pewnymi warunkami, skorzystanie z pożyczki z tego funduszu). Podatek bankowy jest konstrukcją nową, która zaczęła być szerzej stosowa- na dopiero po międzynarodowym kryzysie finansowym subprime. Ogólnie po- datek ten można zdefiniować jako obciążenie publicznoprawne adresowane do określonej grupy podmiotów finansowych, tj. banków i niektórych parabanków. W szerokim ujęciu do podatku bankowego zalicza się zarówno podatki dotyczą- ce operacji lub niektórych przychodów, jak i opłaty bankowe (bank levy). Stąd może on mieć charakter zarówno podatku pośredniego, jak i bezpośredniego. W Austriackim Instytucie Badań nad Gospodarką przyjęto definicję podatku bankowego jako świadczenia pieniężnego o charakterze przymusowym, bez- zwrotnym, pobieranego przez państwo od instytucji finansowych i naliczanego od wybranych pozycji pasywów, aktywów ważonych ryzykiem, wynagrodzeń lub wartości transakcji finansowych [Schulmeister, Schratzenstaller, Picek, 2009]. W praktyce pojęcie podatku bankowego bywa mylone z podatkiem od do- chodów kapitałowych (który uiszczają w  niektórych krajach osoby fizyczne, np. w Polsce), m.in. takie błędne stosowanie nazwy można było znaleźć na po- ważnych portalach internetowych, które informowały o spec-podatku na Cy- prze. Według kryterium zasięgu terytorialnego podatku można wyróżnić podat- ki: lokalne, krajowe oraz międzynarodowe. Te ostatnie w zasadzie nie były do- tychczas stosowane; takim podatkiem będzie zapewne podatek od transakcji finansowych w Unii Europejskiej. Kryterium temporalne pozwala wyróżnić podatki o stałej wieloletniej sto- pie podatkowej oraz o  stopie zmiennej; dotyczy to także ulg i  zwolnień po- datkowych. Nadto kryterium czasu pozwala sklasyfikować podatki jako stałe (względnie stałe – zgodnie z postulatem stabilności systemu podatkowego) lub okresowe (np. jednorazowe podatki kryzysowe). Podatki bankowe i kapitałowe są zaliczane do tzw. podatków majątkowych. Tak też zostały ujęte w klasyfikacji podatków ogłoszonej przez OECD. Podat- ki od majątku i własności zostały ujęte w tej klasyfikacji następująco [OECD, 2001]: podatki od nieruchomości, podatki od zysków z nieruchomości, podatki od spadków i darowizn, 17 1. Teoretyczne podstawy i społeczno-polityczne uwarunkowania podatku bankowego podatki od transakcji finansowych i kapitałowych, pozostałe podatki od własności. W  ujęciu teoretycznym można wyróżnić wiele celów podatku bankowego (opłaty) – w zależności od polityki fiskalnej przyjętej przez rząd. Mogą to być cele: fiskalne (zasilanie budżetu państwa), ograniczające ryzyko (np.  podatek od transakcji finansowych, podatki kryzysowe), wyrównywanie obciążeń podatkowych danego sektora gospodarki (np. jako substytut VAT w bankowości), prorozwojowe (poprzez system ulg i zwolnień podatkowych), sanacyjne (zasilanie funduszy naprawczych, funduszy wykupu złych dłu- gów itp.), stabilizacji systemu finansowego (zasilanie funduszy stabilizacyjnych, akumulacja środków w budżecie centralnym i inne). Niekiedy dążeniem ustawodawcy jest połączenie kilku celów w jednym mo- delu podatku. Podatki majątkowe bywają wykorzystywane w  konkurencji podatkowej – rozumie się przez to obniżanie obciążeń podatkowych przez obniżanie stawek podatku albo wprowadzanie stawek zerowych, ulg i zwolnień podatkowych. 1.3. Teoretyczne problemy podatku bankowego W pracach teoretycznych dotyczących systemów podatkowych modele podat- ków bankowych były zwykle pomijane [zob. m.in.: Berger, 2011; Brzeziński, 2008; Hamaekers, 2006; Kośny, 2007; Litwińczuk (red.), 2013]. Także w mono- grafiach dotyczących systemu podatkowego w Unii Europejskiej brakuje rozwa- żań na ten temat [Krajewska, 2012]. Pierwszym proponentem opodatkowania związanego z ryzykiem systemo- wym był J.M. Keynes [1936, s. 156]. Uważał on, że kontrakty zabezpieczające są źródłem finansowej niestabilności – zaproponował zatem, aby ten rodzaj kon- traktów był opodatkowany. Wielu innych ekonomistów próbowało rozwiązać podobnie ten problem, np. J. Stiglitz [1989]. Podatek od transakcji finansowych zaproponowany przez Keynesa w pracy z 1936 r. miał rozwiązać problem spe- kulacji. Pisał on: „Wprowadzenie znacznego podatku przez rząd na wszystkie 18 1.3. Teoretyczne problemy podatku bankowego transakcje może okazać się najbardziej przydaną reformą ze wszystkich dostęp- nych, stosowaną w celu złagodzenia przewagi spekulacji w przedsiębiorstwach w Stanach Zjednoczonych” [Keynes, 1936, s. 156]. J.M.  Keynes dostrzegał podstawowy dylemat takiego podatku: jak ogra- niczyć bańki spekulacyjne, nie hamując jednocześnie możliwości pozyskania finansowania przez przedsiębiorstwa. Za jego wprowadzeniem przemawiał fakt, że istnienie płynnego rynku instrumentów finansowych może kreować motywacje do rezygnacji z dochodów z inwestycji rzeczowych na rzecz krót- koterminowych inwestycji finansowych [Keynes, 2003, s. 139–140]. Przedmio- tem opodatkowania w takim podatku może być obrót wszystkimi lub wybrany- mi typami papierów wartościowych, przy czym podatek może być nakładany tylko na obrót dokonywany na rynku wtórnym lub na obrót na rynku pierwot- nym i wtórnym [Habermeier, Kirilenko, 2003, s. 325–344]. De facto podatek taki występuje w Wielkiej Brytanii jako stamp duty i jest naliczany od wartości sprzedaży na rynku wtórnym. Należy też przypomnieć, że ustawa w sprawie tego podatku (nazwanego podatkiem giełdowym) została przygotowana w Pol- sce na początku lat 90., ale nigdy nie wszedł on w życie. Rozpowszechnionym mitem jest, że to J. Tobin (laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii z 1981 r.) wymyślił podatek od transakcji finansowych. Autor ten zaproponował jedynie nałożenie podatku na wszystkie transakcje walutowe w  celu zmniejszenia transgranicznego przepływu kapitału [Tobin, 1978, s.  153–159]. Przedmiotem opodatkowania w  tym podatku miały być wszystkie transakcje wymiany walut, ale mógłby on obejmować także waluto- we instrumenty pochodne. Chodziło o wprowadzenie specjalnego podatku od spekulacyjnych transakcji. W  1978  r. J.  Tobin zaproponował opodatkowanie operacji na rynkach walutowych, proponując stawkę 1 od wartości transakcji [Tobin, 1978]. Później postulowano wysokość podatku Tobina na poziomie 0,05 warto- ści transakcji międzywalutowych. Zgodnie z  koncepcją tego autora dochód z podatku miał być przeznaczony na zmniejszenie nierówności społecznych. Podatek miałby zniechęcać uczestników rynku do kupna walut w reakcji na nieznaczne zmiany kursów, a  ograniczenie liczby transakcji zmniejszyłoby niestabilność na rynkach walutowych. Mimo że był on uznawany za jeden z prostszych instrumentów walki z walutową spekulacją finansową na skalę globalną, propozycja ta została odebrana przez ekonomistów jako mało prze- konująca, gdyż podatek ten uczyniłby droższym dostęp do kapitału dla krajów biedniejszych, nie jest pewne, czy zmniejszyłby wahania kursów, zwiększyłby 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Podatek bankowy
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: