Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00372 007498 11260001 na godz. na dobę w sumie
Podejmowanie decyzji w sytuacjach kryzysowych - ebook/pdf
Podejmowanie decyzji w sytuacjach kryzysowych - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-553-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W epoce społecznych zmian i kryzysów współczesna rzeczywistość coraz bardziej się komplikuje.Warunki życia wymagają od człowieka wielu życiowych wyborów pozwalających otworzyć możliwości dla siebie i jednocześnie zapewnić bezpieczeństwo innym ludziom. W miarę rozwoju cywilizacji, m.in. przez rozwój technologii, społeczeństwo starało się zmniejszyć
stopień ryzyka w procesach roboczych, ale całkowicie wyeliminować go nie sposób. Wiedza pozwala człowiekowi przyjąć racjonalne rozwiązania
w sytuacjach kryzysowych (awaryjnych)z dopuszczalnym poziomem ryzyka. Główną przyczyną sytuacji kryzysowych (awaryjnych), jak wykazuje większość analiz, jest jednak sam człowiek.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Bernard Wiśniewski Jerzy Kozioł Janusz Falecki Podejmowanie decyzji w sytuacjach kryzysowych Szczytno 2017 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci prof. dr hab. Hubert Królikowski dr hab. Andrzej Czupryński Redakcja Wydawcy Małgorzata Popiało Robert Ocipiński Anna Stankiewicz Projekt okładki Agnieszka Kamińska © Wszelkie prawa zastrzeżone — WSPol Szczytno ISBN 978-83-7462-552-4 e-ISBN 978-83-7462-553-1 Druk i oprawa: Dział Wydawnictw i Poligrafii Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12-100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 089 621 51 02, fax 089 621 54 48, e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 10,14 ark. wyd. (1 ark. wyd. = 40 tys. znaków typograficznych) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Panu Profesorowi Jackowi Pawłowskiemu z okazji jubileuszu ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wstęp ............................................................................................................. 7 1. Główne podstawy i granice eksploracji ............................................. 13 1.1. Bezpieczeństwo i zagrożenia ............................................................... 14 1.2. Sytuacje kryzysowe i kryzysy .............................................................. 33 1.3. Problemy decyzyjne .............................................................................. 46 2. Determinanty zarządzania w sytuacjach kryzysowych ................. 55 2.1. Systemy społeczno -ekonomiczne ........................................................ 55 2.2. Człowiek w sytuacjach kryzysowych ................................................. 58 2.3. Reguły podejmowania decyzji ............................................................. 78 2.4. Relacje między sytuacją kryzysową i kryzysem a zarządzaniem ... 88 3. Podmiotowość decydenta ..................................................................... 97 3.1. Racjonalizacja postępowania ............................................................... 99 3.2. Ryzyko podjętej decyzji ........................................................................ 105 3.3. Subiektywizm ocen podmiotu decydującego .................................... 113 3.4. Kryteria wyboru w warunkach niepewności .................................... 114 4. Problemy identyfikowane w sytuacjach kryzysowych ................... 127 4.1. Myślenie a przedmiot zainteresowań człowieka ............................... 128 4.2. Typologia problemu .............................................................................. 132 4.3. Specyfika problemów kryzysowych ................................................... 135 5. Podstawowe metody podejmowania decyzji w sytuacjach kryzysowych ................................................................... 143 5.1. Podstawy wyboru metody ................................................................... 145 5.2. Modelowanie.......................................................................................... 154 5.3. Metoda analizy matematycznej ........................................................... 158 5.4. Gry decyzyjne ........................................................................................ 166 5 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Zakończenie ................................................................................................. 179 Bibliografia .................................................................................................. 183 Opracowania zwarte: .............................................................................. 183 Artykuły: .................................................................................................. 187 Słowniki i encyklopedie: ........................................................................ 187 Inne: .......................................................................................................... 188 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wstęp W epoce społecznych zmian i kryzysów współczesna rzeczywistość coraz bardziej się komplikuje. Warunki życia wymagają od człowieka wielu życiowych wyborów pozwalających otworzyć możliwości dla siebie i jedno- cześnie zapewnić bezpieczeństwo innym ludziom. W miarę rozwoju cywi- lizacji, m.in. przez rozwój technologii, społeczeństwo starało się zmniej- szyć stopień ryzyka w procesach roboczych, ale całkowicie wyeliminować go nie sposób. Wiedza pozwala człowiekowi przyjąć racjonalne rozwiąza- nia w sytuacjach kryzysowych (awaryjnych) z dopuszczalnym poziomem ryzyka. Główną przyczyną sytuacji kryzysowych (awaryjnych), jak wyka- zuje większość analiz, jest jednak sam człowiek. Oczywiście, pojawienie się kryzysów wywołuje potrzebę efektywnego zarządzania w warunkach jego zaistnienia. To nie tylko oczekiwanie ludzi określanych mianem „praktyków”, lecz również tendencje rozwoju nauki zarządzania wskazują na konieczność opracowania koncepcji zarządzania w sytuacjach kryzysowych. Jej założeniami są pojęcia cyklicznego rozwoju, kierowanych podmiotów, oszczędność zasobów, efektywna motywacja, ekonomia czasu, wspólnota społeczna i wiele innych. Obiektywnie kryzys charakteryzuje mnóstwo wzajemnie związanych epizodów podnoszących złożoność i ryzyko zarządzania. Możliwe jest przy tym oddalenie kryzysu i jego profilaktyka, stabilizacja kryzysu, przechodze- nie jednego w inny, wyjście z kryzysu, które nie wyklucza jego pojawienia się natychmiast lub w trudnej do przewidzenia przyszłości. Nie tylko zjawi- ska ekonomiczne mogą być przyczyną kryzysu, lecz również przyroda może tworzyć sytuacje kryzysowe. Powstanie kryzysu wyjaśnia się nie tym, jakimi pojęciami operujemy, a realnymi tendencjami rozwoju społeczeństw; ogólnie rzecz biorąc, potrze- bami ich cyklicznej rekonstrukcji. Głębokość i charakter kryzysu zależą natomiast od zarządzania, tj. możliwości rozwiązywania problemów, prze- widywania i niwelowania kryzysu, wykorzystania ich dla dobra rozwoju. Wiadomo, że podstawową potrzebą współczesnego zarządzania i głów- nym czynnikiem jego efektywności jest profesjonalizm, który z kolei defi- niuje się jako przygotowanie specjalistów zdolnych przewidywać, w porę rozpoznawać i z powodzeniem rozwiązywać wszystkie pojawiające się 7 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== niekorzystne sytuacje. Oto dlaczego w procesie przygotowania menedże- rów powstała potrzeba nauczania podejmowania decyzji w sytuacjach kry- zysowych. W istniejących pracach z zakresu zarządzania kryzysowego prezen- tuje się różne podejścia, pomijając aspekty społeczne, polityczne, psycho- logiczne, organizacyjne, zarządcze (kierownicze) i inne. W prezentowanej monografii podjęto próbę przedstawienia zarządzania kryzysowego przez pryzmat podejmowania decyzji w sytuacjach kryzysowych, uwzględnia- jąc cały kompleks jego problemów związanych z państwem, ekonomiką, produkcją, organizacją, człowiekiem, biorąc przy tym pod uwagę nie tylko możliwe skale kryzysu, lecz również jego różne formy, przyczyny i skutki. W monografii przedstawione zostały podstawowe teorie i podejścia oraz zasady podejmowania decyzji kierowniczych zarówno w społecznych i komercyjnych organizacjach, jak i w organizacjach systemu zarządzania państwem. Przedstawione metody podejmowania decyzji rozpatrywane są z pozycji — dobieranych w zależności od sytuacji — różnych kryteriów efektywności: ekonomicznej, socjologicznej i psychologicznej. Przedsta- wiono wiele metod podejmowania decyzji, zarządzania ryzykiem i właści- wości podejmowania decyzji w warunkach nieokreśloności. Dużo uwagi poświęcono również procedurom i technikom kontroli realizacji podejmo- wanych decyzji. W literaturze teorii problemu mało miejsca poświęca się podejmowa- niu decyzji w sytuacjach kryzysowych — sposobom (metodom) rozwią- zywania problemów przygotowania i prowadzenia działań w warunkach kryzysu. Przeprowadzone badania wskazują, że obecnie pokaźny doro- bek teoretyczny z zakresu metod rozwiązywania problemów wypraco- wały przede wszystkim psychologia, nauka o organizacji i zarządzaniu, inżynieria systemów i ekonomia. Przez wiele lat badań nad podejmowa- niem decyzji nauki te wykształciły trzy główne podejścia metodologiczne: normatywne, behawioralne i systemowe. Na jednym końcu znajduje się matematyczna szkoła procesu decyzyjnego, która poszukuje racjonal- nych decyzji w ich formalnym modelowaniu (optymalizacja, symulacja); na drugim — psychologiczna teoria decyzji, próbująca szukać racjonalności w procesach, które rządzą podejmowaniem decyzji przez człowieka, rozwa- żanych w kategoriach socjopsychicznych. Literaturę przedmiotu można podzielić na  dwie podgrupy. Pierw- sza, którą nazwać można normatywną, opisuje zakres przedsięwzięć organizacyjno -wykonawczych. Do  tego działu zaliczono regulaminy, instrukcje, plany i procedury zarządzania kryzysowego. Literatura ta pozwala 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== B. Wiśniewski, J. Kozioł, J. Falecki: Podejmowanie decyzji w sytuacjach kryzysowych Wstęp poznać zakres przedsięwzięć organizacyjno -wykonawczych procesu zarzą- dzania kryzysowego oraz umożliwia analizę doktrynalnych ujęć sposobów jego doskonalenia. Drugą podgrupę literatury przedmiotu stanowią opracowania, w któ- rych opisywane są problemy metodyki szkolenia z zakresu zarządzania kryzysowego. Do tej podgrupy zaliczono podręczniki akademickie oraz literaturę dotyczącą problemów wspomagania komputerowego procesów kierowania. Literatura przedmiotu pozwala poznać stronę praktyczną przedsię- wzięć organizacyjno -wykonawczych procesu zarządzania w sytuacjach kryzysowych oraz trendy światowe w dziedzinie komputerowego wspoma- gania procesów decyzyjnych. Wprzęgnięcie techniki komputerowej do pro- cesu decyzyjnego spowodowało konieczność przewartościowania dotych- czasowego stosunku (często negatywnego) do wielu metod decyzyjnych. Racjonalne metody podejmowania decyzji, szczególnie wspierane techniką komputerową, umożliwiają analizę większej ilości informacji (Big Data), a także wzbogacają ich zasób o nowe, dodatkowe relacje porządkujące lub skojarzeniowe. Usprawniają one tym samym i przyspieszają przetwarza- nie, a dzięki temu ułatwiają decydentowi aktywne operowanie dostępnymi informacjami. Wzbogacają ponadto zasób reguł przetwarzających informa- cje w kompleksowe programy działania. Literatura metodologii badań naukowych umożliwiła dogłębne pozna- nie struktury procedury badawczej oraz metod, dzięki którym można roz- wiązać wyznaczony zakres problemów badawczych. Do działu tego należy zaliczyć pozycje zawierające obszerny opis metod badań naukowych i spo- sobów podejścia do rozpatrywanych problemów badawczych. Literaturę pomocniczą stanowiły głównie wydania encyklopedyczne, słowniki, artykuły zamieszczane w periodykach, na łamach których publi- kowane są prace z zakresu kierowania bezpieczeństwem. Mimo niejedno- krotnie uogólnionych oraz nie zawsze wystarczająco naukowo uzasadnio- nych zgłaszanych tam tez, traktujących badaną problematykę wybiórczo lub skrótowo, literatura pomocnicza była niezbędna w rozwiązaniu niektórych problemów cząstkowych. Wyniki badań ujęto w pięciu częściach, opatrzonych wstępem i zakoń- czeniem. Pierwsza część pracy jest podstawą stanowiącą wprowadzenie do kolej- nych rozważań. Dokonano w niej przeglądu interpretacji i klasyfikacji pojęć: bezpieczeństwo, zagrożenie, sytuacja kryzysowa i kryzys. W tej czę- ści pracy odniesiono się również do zagadnień problemów decyzyjnych. 9 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== W drugiej części wyjaśniono przyjęte znaczenie pojęcia „zarządza- nie”, starając się znaleźć cechy charakterystyczne odróżniające ten termin od innych form kierowania ludźmi. Za jedno z zasadniczych kryteriów odróżniających zarządzanie od administrowania, rządzenia czy dowodze- nia uznano otoczenie, w jakim te formy kierowania występują. Zarządza- nie występuje w otoczeniu systemów ekonomiczno -przemysłowych, któ- rych podstawowym źródłem jest własność zasobów podmiotu decyzyjnego. Znaczy to, że kierowanie w systemach społeczno -ekonomicznych przyj- muje formę zarządzania. Różnorodność ujęć zarządzania pozwala na tę formę kierowania spojrzeć z różnych punktów. Za najbardziej właściwe dla potrzeb pracy uznano ujęcie podmiotowe. Definiując w tym ujęciu zarzą- dzanie, uznano, że elementem decydującym o jego jakości jest podmiot decyzyjny i proces podejmowania decyzji. Trzecia część dotyczy nieokreśloności podmiotu decyzyjnego. Źró- deł tej nieokreśloności należy poszukiwać zarówno w samym podmio- cie podejmującym decyzje, jak i w otoczeniu, którego te decyzje dotyczą. W tej części przedstawiono szereg wskazówek pozwalających tę nieokre- śloność zmniejszyć. Został w niej opisany wpływ podmiotowości człowieka na jakość procesu podejmowania decyzji i przedstawione sugestie odnośnie do racjonalizowania kompetencji decydenta. Zostało tu sprecyzowane rów- nież, jakie elementy na te kompetencje się składają. Odwołano się przy tym do doświadczeń (intuicji) decydenta ujętych w formę prawdopodobieństwa warunkowego jako miary podejmowanych decyzji. Badaniem objęto rów- nież ryzyko wynikające z wspomnianych wyżej nieokreśloności oraz zależ- ności ryzyka od posiadanych informacji. W zakończeniu tej części zostały przedstawione kryteria decyzyjne pozwalające na racjonalne podejmowa- nie decyzji w warunkach niepewności (sytuacji kryzysowych). Treścią czwartej części jest „problem” jako przedmiot procesu podej- mowania decyzji. Przedstawiono wykładnię problemu, identyfikację jego struktury i jego cechy charakterystyczne. Przyjęto, że nie wszystkie trudno- ści występujące w sytuacjach kryzysowych są problemami. Rezultaty badań w formie wielopłaszczyznowej systematyzacji problemów występujących w ramach sytuacji kryzysowych oraz specyfikacja najistotniejszych cech zamykają ten fragment pracy. Piąta część jest swoistym przeglądem metod podejmowania decyzji pozwalających rozwiązywać specyficzne problemy występujące w sytu- acjach kryzysowych. Uznano, że modelowanie matematyczne może sta- nowić narzędzie pozwalające na zmniejszenie nieokreśloności otoczenia zarządzania w sytuacjach kryzysowych, a tym samym przyczynić się do 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== B. Wiśniewski, J. Kozioł, J. Falecki: Podejmowanie decyzji w sytuacjach kryzysowych Wstęp podejmowania racjonalnych decyzji. Sytuacje kryzysowe jako przedmiot symulacji komputerowej stanowią coraz większe ułatwienie dla generowa- nia różnorodnych wariantów działania. W części tej przedstawiono metodę pozwalającą porównywać warianty rozwiązań i dokonywać racjonalnego wyboru na podstawie przyjętych kryteriów. Badaniami zostały objęte rów- nież gry decyzyjne jako metoda dokonywania wyboru sposobu znajdowa- nia istoty kryzysów. Monografia stanowi zamknięty wykład na temat rezultatów badaw- czych dotyczących podejmowania decyzji w sytuacjach kryzysowych. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 11 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Główne podstawy i granice eksploracji Zmieniające się środowisko bezpieczeństwa, jego dynamika i intensyw- ność powoduje zmiany w postrzeganiu pojęć takich jak: bezpieczeństwo, zagrożenie, kryzys, sytuacja kryzysowa czy zarządzanie kryzysowe. Postrze- ganie tych pojęć zmienia się ponadto wraz z cywilizacyjnym rozwojem ludz- kości. W literaturze przedmiotu wiele jest poglądów, propozycji i pomy- słów dotyczących tego aparatu pojęciowego, a ich ilość nawet się zwiększa. Pojęcia te definiowane są na wiele sposobów, a niekiedy nadużywane. Dla- tego też celowe wydaje się podjęcie próby analizy poglądów w kontekście rozważań dotyczących podejmowania decyzji w sytuacjach kryzysowych. Pojęcie „bezpieczeństwo” w literaturze przedmiotu nie jest jednoznacz- nie zdefiniowane. Nie ma jednej, spójnej i powszechnie akceptowanej defi- nicji. Jest pojęciem pojemnym, wieloznacznym, charakteryzującym się interdyscyplinarnością. Bezpieczeństwo jest wartością niezbędną w życiu i funkcjonowaniu jednostek, społeczności, a nawet ludzkości. Pomimo pozy- tywnych zmian i ogromnego postępu w wielu dziedzinach funkcjonowania człowieka bezpieczeństwo od wieków pozostaje jego podstawową potrzebą. Bezpieczeństwo obejmuje zaspokojenie takich uniwersalnych potrzeb czło- wieka, jak: przetrwanie, istnienie, tożsamość, niezależność, stabilność, spo- kój, posiadanie czy pewność funkcjonowania i rozwoju. Brak zaspokoje- nia powyższych potrzeb budzi natomiast niepokój, niepewność, lęk, obawy, czyli zagrożenie poczucia bezpieczeństwa. Tak więc bezpieczeństwo jest bezpośrednio związane z zagrożeniem i należy podkreślić, że pojęcia te są najczęściej używane w rozważaniach o szeroko pojętym bezpieczeństwie. Zagrożenie jest antonimem bezpieczeństwa. Pojęcie to określa sytuację niebezpieczną dla otoczenia, sytuację mającą negatywny wpływ na funkcjo- nowanie podmiotu, którym mogą być: pojedynczy człowiek, grupy społeczne, narody, mogą być miasta, regiony, państwa, ale również mogą być urządze- nia, budowle czy środowisko. Nierozpoznane na czas zagrożenia mogą skut- kować powstaniem sytuacji kryzysowej wpływającej negatywnie na poziom bezpieczeństwa ludzi, mienia lub środowiska. Konsekwentnie mogą zatem prowadzić do utraty wartości takich jak: szczęście, zdrowie, życie, wolność czy dobra materialne, dlatego niezwykle istotna jest terminowa identyfi- kacja zagrożeń. Zidentyfikowanie zagrożenia jest zazwyczaj podstawowym 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== warunkiem rozpoczęcia procesu podejmowania decyzji, czyli wyboru okre- ślonej opcji postępowania mającej na celu rozwiązanie sytuacji kryzysowej. Sytuacje kryzysowe z ich kulminacją w postaci kryzysu mogą być wywołane przez zagrożenia będące efektem niekontrolowanego działania sił przyrody, rozwoju cywilizacyjnego czy zagrożeń polityczno -militarnych. Każda sytuacja kryzysowa jest konsekwencją zagrożeń, które są podstawą do prowadzenia analiz i ocen służących do projektowania i budowy roz- wiązań przeciwdziałających tym zagrożeniom. Sytuacja kryzysowa zawsze stanowi swoiste wyzwanie do podjęcia kroków zaradczych w sytuacji, która stanowi naruszenie podstawowych, powszechnie uznawanych za warte ochrony i obrony wartości i interesów danego podmiotu. Właśnie realizacji tego wyzwania, w celu przeciwdziałania zagrożeniom i ich skutkom, służy zarządzanie kryzysowe. Ustawowo jest ono definiowane jako działalność organów administracji publicznej polegająca na zapobieganiu sytuacjom kryzysowym, przygotowaniu do przejmowania nad nimi kontroli w drodze zaplanowanych działań, reagowaniu w przypadku wystąpienia sytuacji kry- zysowych, usuwaniu ich skutków oraz odtwarzaniu zasobów i infrastruk- tury krytycznej. Jego istotą jest określenie celu działania, realizacja działań zapobiegawczych, zaplanowanie użycia sił i środków dla osiągnięcia celu działania, a ponadto kierowanie tymi siłami i środkami podczas osiągania określonego celu oraz kontrola realizacji podjętej decyzji. Ważnym elementem zarządzania kryzysowego jest podejmowanie decyzji w sytuacjach kryzysowych, polegające na wyborze optymalnego rozwiązania zapewniającego skuteczne wykorzystanie sił i środków w celu zapewnienia bezpieczeństwa. Uwzględniając powyższe okoliczności, uznano, że wszelkie rozważa- nia dotyczące podejmowania decyzji w sytuacjach kryzysowych możliwe są wyłącznie po dokonaniu charakterystyki takich pojęć jak: bezpieczeństwo, zagrożenie, kryzys i wspomniana wyżej sytuacja kryzysowa, co zrealizo- wano w kolejnych rozdziałach niniejszej części opracowania. 1.1. Bezpieczeństwo i zagrożenia Pojęcie „bezpieczeństwo” znane jest ludzkości od tysiącleci. Bezpie- czeństwo zajmuje znaczącą pozycję wśród tzw. dóbr uniwersalnych, obok takich pojęć jak: dobro, prawda, sprawiedliwość. Abraham H. Maslow upla- sował bezpieczeństwo na drugim miejscu w piramidzie potrzeb, którą two- rzy pięć podstawowych grup. W porządku hierarchicznym są to potrzeby: 14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== B. Wiśniewski, J. Kozioł, J. Falecki: Podejmowanie decyzji w sytuacjach kryzysowych 1. Główne podstawy i granice eksploracji fizjologiczne, bezpieczeństwa, przynależności, uznania, samorealizacji1. Bezpieczeństwo jest potrzebą podmiotową, to znaczy, że może dotyczyć różnego rodzaju podmiotów, począwszy od jednostek, po wielkie grupy społeczne, włączając w to systemy społeczne, struktury organizacyjne (instytucje) reprezentujące pojedynczych ludzi i różne grupy społeczne (państwa, społeczeństwa, narody, system międzynarodowy)2. Pojęcie „bezpieczeństwo” wywodzi się z łacińskiego określenia sine cura lub securitas — ‘bez pieczy’3. Zgodnie z definicją ze Słownika języka polskiego, bezpieczeństwo to ‘stan niezagrożenia, spokoju, pewności’4. Naj- częściej bezpieczeństwo definiowane jest jako stan i proces. Bezpieczeń- stwo w tym znaczeniu odnosi się do stanu niezagrożenia, a także do wol- ności od zagrożeń, strachu i agresji. Natomiast bezpieczeństwo jako proces odnosi się do jego organizacji podlegających dynamicznym zmianom. Oznacza więc ciągłą działalność jednostek, społeczności lokalnych, państw i organizacji międzynarodowych5. Definicje leksykalne utożsamiają bezpieczeństwo z brakiem zagroże- nia, poczuciem pewności i wolnością od niebezpieczeństw6. Leksykalne podejście do pojęcia bezpieczeństwa jest bardzo rozpowszechnione. Jego popularność wynika z prostoty konstrukcji. Oparcie się na przeczeniu (nie- obecność, brak zagrożenia) oraz eksponowanie samego zagrożenia nie jest w stanie przesłonić zasadniczych mankamentów, które sprowadzają się do zarzutów redukcyjności, jednostronności i powierzchowności. W ujęciu tym unika się zmierzenia z bezpieczeństwem jako zagadnieniem odręb- nym, analizowanym samodzielnie, traktującym zagrożenie jako element odrębny i ważny7. 1 P. Bączek, Zagrożenia informacyjne a bezpieczeństwo państwa polskiego, 2 R. Zięba, O tożsamości nauk o bezpieczeństwie, „Zeszyty Naukowe AON” Toruń 2006, s. 12. 2012, nr 1 (86), s. 7, 8. s. 147. 3 T. Berliński, Różnorodność postrzegania zagrożeń [w:] P. Tyrała (red.), Za‑ rządzanie bezpieczeństwem. Międzynarodowa Konferencja Naukowa. Kraków 11–13 maja 2000 r., Kraków 2000, s. 63. 4 M. Szymczak (red. nauk.), Słownik języka polskiego, t. 1, Warszawa 1978, 5 J.  Sadowski, Bezpieczeństwo — zarys genezy i  wybrane problemy [w:] M. Trombski, B. Kosowski (red. nauk.), Współczesny wymiar bezpieczeństwa w aspekcie zmienności zagrożeń. Ratownictwo 2011, Katowice 2012, s. 17. 6 J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996, s. 15. 7 M. Brzeziński, Kategoria bezpieczeństwa [w:] S. Sulowski, M. Brzeziński (red.), Bezpieczeństwo wewnętrzne państwa. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2009, s. 23. 15 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Według Ryszarda Zięby w ogólnym znaczeniu bezpieczeństwo okre- śla się natomiast jako „pewność istnienia i przetrwania, stanu posiadania oraz funkcjonowania i rozwoju podmiotu. Pewność jest wynikiem nie tylko braku zagrożeń (ich niewystępowania lub eliminowania), ale powstaje także wskutek kreatywnej działalności danego podmiotu i jest zmienna w czasie, czyli ma naturę procesu społecznego”8. Jak podkreśla Witold Pokruszyński, bezpieczeństwo to „ciągła działal- ność jednostek, społeczności lokalnych, państw czy organizacji międzyna- rodowych w tworzeniu pożądanego stanu bezpieczeństwa”9. Natomiast wg Justyny Zając bezpieczeństwo w ujęciu ogólnym to „pewność istnienia i przetrwania, posiadania oraz funkcjonowania i roz- woju podmiotu. Jest wynikiem braku zagrożeń i właściwej ich percepcji, powstaje też wskutek kreatywnej działalności danego podmiotu. Jest pro- cesem społecznym zmiennym w czasie”10. Stanisław Koziej zaś, wyjaśniając istotę bezpieczeństwa, zwraca uwagę na dynamizm tego zjawiska i aktywność, która zmierza do zapewnienia przetrwania, rozwoju i swobody realizacji interesów w danych uwarunko- waniach przez wykorzystywanie szans, podejmowanie wyzwań, reduko- wanie ryzyka oraz przeciwdziałanie wszelkiego rodzaju zagrożeniom dla podmiotu i jego interesów. Zdaniem S. Kozieja, bezpieczeństwo przejawia się we wszystkich dziedzinach aktywności podmiotu, a jego brak wywo- łuje niepokój i poczucie zagrożenia. Bezpieczeństwo obejmuje zaspokojenie następujących potrzeb: istnienie, przetrwanie, całość, tożsamość, niezależ- ność, spokój, posiadanie, pewność rozwoju11. Zakres pojęcia bezpieczeństwo rozszerzał się w miarę postępu cywi- lizacyjnego, który przyniósł nieznane wcześniej zagrożenia oraz metody ich eliminacji. W przeszłości zagadnienie bezpieczeństwa wiązano przede wszystkim ze sferą militarną i wojskową, lecz współcześnie oprócz nich na poczucie bezpieczeństwa wpływają czynniki o charakterze ekonomicz- nym, ekologicznym, politycznym, demograficznym itp., które powodują 2012, nr 1 (86), s. 8. 8 R. Zięba, O tożsamości nauk o bezpieczeństwie, „Zeszyty Naukowe AON” 9 W. Pokruszyński, Bezpieczeństwo narodowe u progu XXI wieku, „Zeszyty Naukowe AON” 2008, nr 1 (70), s. 24. 10 J.  Zając, Bezpieczeństwo państwa [w:] K.  Wojtaszczyk, A.  Materska- -Sosnowska (red.), Bezpieczeństwo państwa. Wybrane problemy, Warszawa 2009, s. 18. 11 S. Koziej, Między piekłem a rajem. Szare bezpieczeństwo na progu XXI wieku, Toruń 2006, s. 7. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== B. Wiśniewski, J. Kozioł, J. Falecki: Podejmowanie decyzji w sytuacjach kryzysowych 1. Główne podstawy i granice eksploracji nowe rodzaje zagrożeń dla bezpieczeństwa12. Współczesne pojęcie bez- pieczeństwa ma szerszy wymiar aniżeli w przeszłości; obejmuje wszyst- kie dziedziny życia, gdzie może wystąpić zagrożenie, i jest wieloaspektowe. Obejmuje aspekty polityczne, wojskowe, czynniki gospodarcze i techno- logiczne, ekologiczne, społeczne i humanitarne. Do jego zakresu włącza się również zachowanie narodowej tożsamości oraz eksponowanie „ludz- kiego wymiaru” bezpieczeństwa, czyli poszanowania podstawowych praw i swobód obywatelskich. Wiele spraw, które w przeszłości kwalifikowano do wewnętrznych kompetencji państwa, staje się przedmiotem uregulowań ponadnarodowych13. Rozszerzanie się pojęcia bezpieczeństwa spowodowało wyodrębnienie wielu jego rodzajów. W literaturze problemu można znaleźć różne podziały kryteriów bezpieczeństwa, jednakże są one stosunkowo podobne. W Słowniku terminów z zakresu psychologii dowodzenia i zarządzania wyróżniono następujący podział bezpieczeństwa, ze względu na14: — obszar, jakie ono obejmuje — bezpieczeństwo: globalne, międzynaro- dowe, regionalne, narodowe, — stosunek do obszaru państwa — bezpieczeństwo: zewnętrzne, we- — dziedzinę, w jakiej występuje — bezpieczeństwo: militarne, polityczne, energetyczne, ekologiczne, informatyczne, społeczne, kulturowe, fizyczne, socjalne, strukturalne, personalne. Ryszard Zięba wyodrębnił pięć kryteriów analitycznych bezpieczeń- stwa15: — podmiotowe: bezpieczeństwo narodowe i bezpieczeństwo międzyna- wnętrzne, rodowe, — przedmiotowe: bezpieczeństwo polityczne, wojskowe, gospodarcze, społeczne, kulturowe, ideologiczne, ekologiczne, informacyjne, — przestrzenne: bezpieczeństwo personalne osób, lokalne (państwowo- -narodowe), subregionalne, regionalne (koalicyjne), ponadregionalne i globalne (uniwersalne), — czas: stan bezpieczeństwa i proces bezpieczeństwa, 12 A. Wawrzusiszyn, Teoretyczne aspekty bezpieczeństwa [w:] Studia i mate‑ riały, Kętrzyn 2009, s. 51. 13 W. Fehler (red. nauk.), Współczesne bezpieczeństwo, Toruń 2003, s. 21. 14 J. Borkowski i in., Słownik terminów z zakresu psychologii dowodzenia i zarządzania, Warszawa 2000, s. 17. 15 R. Zięba, Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego. Koncepcje — struktury — funkcjonowanie, Warszawa 1999, s. 30–32. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 17 — sposób organizowania: indywidualne (unilateralne) — hegemonizm mocarstwowy, izolacjonizm, neutralność, niezaangażowanie, sojusze (system blokowy), system bezpieczeństwa kooperacyjnego, system bezpieczeństwa zbiorowego. Podobny podział proponuje Bolesław Balcerowicz, który bezpieczeń- stwo postrzega w aspektach wewnętrznym i zewnętrznym oraz proponuje jego podział według kryteriów16: — podmiotowego: narodowe i międzynarodowe, — przedmiotowego: polityczne, wojskowe, gospodarcze, społeczne, kul- turowe i ekologiczne, — przestrzennego: lokalne, regionalne, globalne, — czasu: stan bezpieczeństwa i procesy bezpieczeństwa, — sposobu organizowania: unilateralne — indywidualne (hegemonizm, izolacjonizm, neutralność, niezaangażowanie) i multilateralne (soju- sze, bezpieczeństwo zbiorowe i kooperacyjne). Również Eugeniusz Nowak proponuje typologię bezpieczeństwa ze względu na następujące postrzeganie jego podstawowych wymiarów17: — podmiotowego (może być: jednostkowe, narodowe, międzynarodowe, — przedmiotowego (obejmuje: wartości, środki i narzędzia, aktywność globalne), państwową), — procesualnego (kształtują je: polityka, różne strategie, współzależności), — strukturalno -realizacyjnego (są nimi: organizacje, instytucje, działania). Wśród powyżej przedstawionych podziałów podstawowymi kryteriami wydają się kryteria podmiotowe i przedmiotowe. Kryteria przestrzenne, czasu oraz sposobu organizowania uzupełniają natomiast kryteria pod- stawowe. Zgodnie z kryterium podmiotowym, bezpieczeństwo istnieje w wy- miarze wewnętrznym i zewnętrznym. Wewnętrzny obszar bezpieczeń- stwa dotyczy zapewnienia stabilności w obrębie konkretnego podmiotu, np. wewnątrz państwa. Analogicznie bezpieczeństwo zewnętrzne nale- ży rozumieć jako kształtowanie warunków odpowiednich do utrzyma- nia stabilności na zewnątrz danego podmiotu. W wypadku państwa może przyjmować postać przeciwdziałania zagrożeniom powstającym poza 16 B. Balcerowicz, Bezpieczeństwo polityczne Rzeczypospolitej Polskiej, War- 17 E. Nowak (red.), Zarządzanie kryzysowe w sytuacjach zagrożeń niemilitar‑ szawa 2000, s. 6. nych, Warszawa 2007, s. 4. 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== B. Wiśniewski, J. Kozioł, J. Falecki: Podejmowanie decyzji w sytuacjach kryzysowych 1. Główne podstawy i granice eksploracji jego granicami. Oba aspekty: wewnętrzny i zewnętrzny, tworzą ogólny stan bezpieczeństwa konkretnego podmiotu. Zgodnie z kryterium pod- miotowym, bezpieczeństwo można podzielić także na narodowe i mię- dzynarodowe18. Bezpieczeństwo narodowe według R. Zięby to przede wszystkim zdol- ność zarówno państwa, jak i narodu oraz społeczeństwa do zagwaranto- wania przetrwania, spójności terytorialnej, suwerenności, wewnętrznej stabilności i utrzymania jakości życia obywateli. Zapewnienie zdolności przetrwania kształtowane jest przez podejmowanie działań negatywnych i pozytywnych. Działaniem negatywnym jest przede wszystkim eliminacja zagrożeń o charakterze zewnętrznym i wewnętrznym, zaś działania pozy- tywne mają zapewnić przetrwanie, tożsamość, funkcjonowanie swobód rozwojowych państwa i narodu19. Waldemar Kitler podkreśla natomiast, że bezpieczeństwo narodowe stanowi wartość nadrzędną pośród innych celów państwa i dotyczy celów decydujących o jego trwałości, dobroby- cie narodowym i jego rozwoju, tożsamości narodowej i poczuciu pew- ności bezpieczeństwa, przetrwania, wartości niemających bezpośredniego wpływu na losy państwa i narodu jako całości. Zapewnia ponadto bez- pieczeństwo państwa jako instytucji politycznej (suwerenność, integral- ność, nienaruszalność granic), ochronę społeczeństwa, jego dóbr i środo- wiska, przeciwstawienie się wyzwaniom i zagrożeniom wartości, celów i interesów narodowych. Jednocześnie zapewnia tworzenie warunków do funkcjonowania państwa na arenie międzynarodowej oraz wewnętrznej i realizacji celów narodowych20. Bezpieczeństwo narodowe jest również utożsamiane z bezpieczeństwem surowcowo -energetycznym, ekologicz- nym, demograficznym czy problematyką poszanowania praw i swobód obywatelskich. Bezpieczeństwo międzynarodowe to pojęcie z zakresu teorii stosun- ków międzynarodowych charakteryzujące bezpieczeństwo całej zbioro- wości państw oraz system międzynarodowy, w jakim państwa te wystę- pują. Na bezpieczeństwo międzynarodowe, oprócz sumy bezpieczeństwa pojedynczych państw, składają się też warunki, normy i mechanizmy mię- dzynarodowe. Swym zakresem obejmuje ono także cele i wartości wspólne dla całego systemu międzynarodowego, tj. stabilność, pokój, równowagę 18 R. Zięba, Pojęcie i istota bezpieczeństwa, Warszawa 1999, s. 49, 50. 19 Tamże. 20 W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie, uwarunko‑ wania, system, Warszawa 2011, s. 27–28. 19 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Podejmowanie decyzji w sytuacjach kryzysowych
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: