Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00061 005870 11250745 na godz. na dobę w sumie
Podpis spadkodawcy na testamencie własnoręcznym - ebook/pdf
Podpis spadkodawcy na testamencie własnoręcznym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7015-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Monografia przedstawia problematykę złożenia oraz weryfikacji podpisu na testamencie własnoręcznym. W publikacji w sposób całościowy i interdyscyplinarny zaprezentowano zagadnienie sygnowania rozrządzenia holograficznego podpisem testatora, zarówno pod kątem prawa cywilnego, jak i karnego, a także kryminalistyki.

W książce omówiono m.in.:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

PODPIS SPADKODAWCY NA TESTAMENCIE WŁASNORĘCZNYM Maciej Rzewuski Warszawa 2014 Stan prawny na 1 stycznia 2014 r. Recenzent Dr hab. Mieczysław Goettel, prof. Uniwersytetu w Białymstoku Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne JustLuk Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-3198-2 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Rodzicom moim dedykuję... Spis treści Wykaz skrótów / 11 Wykaz terminów i sentencji łacińskich / 15 Wstęp / 17 Rozdział I Testament w prawie polskim / 25 1. Pojęcie testamentu / 25 1.1. 1.2. Uwagi wprowadzające / 25 Cechy testamentu jako czynności prawnej / 27 Testament jako czynność prawna / 25 1.1.1. 1.1.2. Inne sposoby postrzegania testamentu / 37 1.2.1. 1.2.2. 1.2.3. Testament – dokument / 37 Testament – rzecz / 41 Testament – oświadczenie woli spadkodawcy / 46 2. Przesłanki ważności testamentu / 51 2.1. Zdolność testowania / 51 2.1.1. Katalog podmiotów wyposażonych w uprawnienie do testowania / 51 Propozycja rozszerzenia zakresu podmiotowego zdolności testowania / 56 2.1.2. 2.2.2. 2.2. Wola testowania / 59 2.2.1. Swoboda testowania – pojęcie i znaczenie prawne / 59 Animus testandi spadkodawcy i jej ograniczenia / 63 7 Spis treści Rozdział II Forma testamentu holograficznego / 71 Pismo spadkodawcy / 71 Data testowania / 77 Tradycyjne wymogi formalne testamentu własnoręcznego / 71 1.1. 1.2. Forma testamentu holograficznego w wybranych zagranicznych regulacjach prawnych / 83 2.1. Systemy prawne civil law / 83 2.1.1. 2.1.2. 2.1.3. 2.1.4. Rozwiązania prawne common law / 114 Niemcy / 83 Szwajcaria / 94 Włochy / 105 Hiszpania / 109 2.2. Wnioski de lege ferenda / 119 1. 2. 3. 1. 2. 3. Rozdział III Istota i funkcje podpisu spadkodawcy / 125 Podpis jako element czynności prawnej / 125 Próby zdefiniowania pojęcia podpisu / 128 Pojęcie podpisu na testamencie własnoręcznym / 125 1.1. 1.2. Cechy podpisu testatora / 135 2.1. 2.2. 2.3. Znaczenie podpisu na testamencie holograficznym / 145 3.1. 3.2. Rola podpisu / 145 Hierarchia funkcji podpisu testatora / 148 Własnoręczność / 135 Czytelność / 141 Trwałość / 143 Rozdział IV Podpis spadkodawcy a rodzaj dokumentu zawierającego testament holograficzny / 154 Podpis na testamencie sporządzonym w formie odrębnego pisma / 154 Podpis na testamencie zawartym w liście spadkodawcy / 161 2.1. Stanowisko doktryny i judykatury pod rządami prawa spadkowego / 161 Poglądy nauki i orzecznictwa na gruncie unormowań kodeksu cywilnego / 168 2.2. 1. 2. 8 Spis treści Rozdział V Tradycyjny podpis spadkodawcy a inne symbole / 176 Pseudonim / 176 Parafa / 178 Pozostałe znaki graficzne / 183 3.1. 3.2. 3.3. Zastępcze postacie podpisu / 189 Podpis elektroniczny / 194 Przydomki i przezwiska / 183 Faksymilia i stampile podpisu / 185 Nazwiska cudze i zmienione / 186 1. 2. 3. 4. 5. 1. 2. 3. Rozdział VI Miejsce podpisu spadkodawcy na testamencie holograficznym / 201 Usytuowanie podpisu na dokumencie – uwagi ogólne / 201 Miejsce podpisu na testamencie zawartym w ramach odrębnego pisma / 205 2.1. 2.2. Miejsce podpisu na testamencie umieszczonym w liście spadkodawcy / 221 Stanowisko rygorystyczne / 205 Koncepcje liberalne / 212 Rozdział VII Inne aspekty prawne podpisu spadkodawcy / 224 1. Podpis spadkodawcy a sposób wykładni przepisów o testamencie / 224 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. Interpretacja przepisów prawnych – między teorią zaufania a teorią woli / 224 Europejski model wykładni prawa testamentowego / 229 Amerykański sposób interpretacji przepisów o formie testamentu, czyli od strict compliance do substantial compliance / 239 Zasada favor testamenti / 244 1.4.1. 1.4.2. Istota życzliwej interpretacji testamentu / 244 Przykłady stosowania wykładni in favorem testamenti w judykaturze / 251 Kwestia „wykładni uzupełniającej” / 261 1.4.3. 2. Weryfikacja podpisu spadkodawcy na testamencie holograficznym / 265 9 Spis treści 2.1. 2.2. 2.3. Analiza podpisu testatora w postępowaniu cywilnym / 265 Podpis spadkodawcy w ujęciu penalnym / 274 Testament holograficzny jako dokument 2.2.1. w znaczeniu karnomaterialnym / 274 Fałszerstwo rozrządzenia z własnoręcznym podpisem testatora / 278 2.2.2. Podpis spadkodawcy w ujęciu kryminalistycznym / 283 2.3.1. Testament własnoręczny jako dokument w znaczeniu kryminalistycznym / 283 Metody ekspertyzy podpisu testatora / 285 Lingwistyka sądowa a podpis spadkodawcy / 289 2.3.2. 2.3.3. Uwagi końcowe / 293 Literatura / 307 Akty prawne / 325 Zestawienie orzeczeń / 329 Wykaz skrótów Źródła prawa ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) kodeks cywilny austriacki (ABGB) kodeks cywilny francuski kodeks cywilny holenderski kodeks cywilny hiszpański kodeks cywilny niemiecki (BGB) kodeks cywilny Napoleona kodeks cywilny rosyjski kodeks cywilny rumuński kodeks cywilny szwajcarski (ZGB) kodeks cywilny ukraiński kodeks cywilny węgierski kodeks cywilny włoski ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) kodeks karny niemiecki Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) 11 k.c. k.c. a. k.c. f. k.c. h. k.c. hp. k.c. n. k.c. Nap. k.c. r. k.c. rum. k.c. sz. k.c. u. k.c. węg. k.c. wł. k.k. k.k. n. Konstytucja RP k.p.c. Wykaz skrótów k.p.c. n. k.s.h. pr. not. pr. sp. pr. weksl. u.p.e. niemiecki kodeks postępowania cywilnego ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030) ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o no- tariacie (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 z późn. zm.) dekret z dnia 8 października 1946 r. – Prawo spadkowe (Dz. U. Nr 60, poz. 328 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz. U. Nr 37, poz. 282 z późn. zm.) ustawa z dnia 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 262) Czasopisma i publikatory Apel.-W-wa Biul. SN CMLR KPP M. Praw. NP NPN ONSA WSA OSA OSNC OSNCK Apelacja. Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Warszawie Biuletyn Informacyjny Sądu Najwyższego Common Market Law Review Kwartalnik Prawa Prywatnego Monitor Prawniczy Nowe Prawo Nowy Przegląd Notarialny Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyj- nego i wojewódzkich sądów administracyjnych Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna (od 1995 r.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej i Izby Karnej 12 Wykaz skrótów Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – zbiór dodatkowy Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbi- trażowych Państwo i Prawo Przegląd Notarialny Przegląd Prawa Handlowego Prawo Bankowe Prokuratura i Prawo – wkładka Przegląd Sądowy zbiór orzeczeń sądów wspólnotowych (przed dniem 1 maja 2004 r.) Studia Cywilistyczne Studia Prawno-Ekonomiczne Wojskowy Przegląd Prawniczy Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego OSNC-ZD OSNKW OSPiKA PiP PN PPH Pr. Bank. Prok. i Pr.-wkł. PS Rec. SC St. Pr.-Ek. WPP ZNUJ ZNUŁ Organy orzekające ETPC ETS NSA SA SN SW TK Europejski Trybunał Praw Człowieka Europejski Trybunał Sprawiedliwości (obecnie TSUE – Trybunał Sprawiedliwości Unii Euro- pejskiej) Naczelny Sąd Administracyjny Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Sąd Wojewódzki Trybunał Konstytucyjny 13 Wykaz terminów i sentencji łacińskich a contrario – z przeciwieństwa ab in testato – po kimś, kto nie pozostawił testamentu ad solemnitatem – pod rygorem nieważności animus signandi – wola podpisania animus testandi – wola testowania argumentum a rubrica – wnioskowanie z systematyki ustawy benigna interpretatio – przychylna interpretacja causa cavendi – podstawa prawna zabezpieczenia wierzytelności causa donandi – podstawa prawna przysporzenia o charakterze darmym causa obligandi vel acquirendi – podstawa prawna zaciągnięcia zobowiązania causa solvendi – podstawa prawna świadczenia w celu umorzenia zobowią- (nabycia) zania clara non sunt interpretanda – jasne nie wymaga interpretacji condictiones iuris – warunki prawne cum animo testandi – z wolą testowania cura ventris – kuratela dla dziecka poczętego, jeszcze nie urodzonego de facto – w rzeczywistości donatio mortis causa – darowizna na wypadek śmierci erga omnes – wobec wszystkich essentialia negotii – elementy przedmiotowo istotne ex lege – z mocy prawa ex testamento – na podstawie testamentu exceptiones non sunt extendendae – wyjątki należy interpretować ściśle expressis verbis – wyraźnymi słowami, dobitnie fac simile – czyń podobnie falsa demonstratio non nocet – fałszywe oznaczenie nie szkodzi favor testamenti – przychylna interpretacja testamentu 15 Wykaz terminów i sentencji łacińskich heredis institutio caput et fundamentum totius testamenti est – za początek oraz fundament całego testamentu uważa się ustanowienie dziedzica in abstracto – w ogólności in casu – w sprawie in concreto – w danym przypadku in fraudem legis – w celu obejścia ustawy in statu nascendi – w chwili powstawania (w stadium początkowym) inter vivos – między żyjącymi ius cogens – prawo bezwzględnie obowiązujące ius infinitum – prawo absolutne legatum per damnationem – zapis o skutku obligacyjnym legatum per vindicationem – zapis rzeczowy lege non distinguente nec nostrum est distinguere – tam, gdzie ustawa nie rozróżnia, nie naszą jest rzeczą wprowadzać rozróżnienie lex specialis – przepis szczególny lucidum intervallum – jasna przerwa, chwila przytomności mortis causa – na wypadek śmierci nasciturus – dziecko poczęte, ale jeszcze nie narodzone onus probandi – ciężar dowodu per analogiam – przez analogię per facta concludentia – w sposób dorozumiany post mortem – po śmierci preasumptio iuris tantum – domniemanie prawne usuwalne ratio legis – cel uchwalenia danej ustawy res extra commercium – rzecz wyłączona z obrotu res in commercio – rzecz w obrocie res iudicata – powaga rzeczy osądzonej sensu largo – w szerokim znaczeniu sensu stricto – w ścisłym znaczeniu successio – dziedziczenie, sukcesja summum ius summa iniuria – najwyższe prawo najwyższą niesprawiedli- wością universale – uniwersalny (-a, -e) universitas iuris – zbiór praw veritas praevalet solemnitat – prawda ubiega formę vis compulsiva – przymus względny (kompulsywny) 16 Wstęp Dziedziczenie stanowi problematykę niezwykle ważką zarówno od strony jurydycznej, praktycznej, jak i społecznej. Wprawdzie istnieje wiele analiz naukowych z tego zakresu, jednak nie sposób oprzeć się wrażeniu, że pomijają one niektóre kwestie albo też postrzegają je w sposób pobieżny. Okoliczność tę wydaje się potwierdzać fakt powo- łania Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministrze Spra- wiedliwości, której podstawowym zadaniem jest zredagowanie tekstu nowego kodeksu cywilnego, w tym również księgi dotyczącej prawa spadkowego. Ponadto w literaturze coraz częściej pojawiają się mniej lub bardziej zasadne postulaty wprowadzenia nowych instytucji praw- nych, jak testament działowy lub rozrządzenie mistyczne, uzupełnienia tytułów powołania do spadku o kontrakty dziedziczenia, w tym daro- wiznę na wypadek śmierci, a także korelacji przepisów prawa spadko- wego z regulacjami innych aktów normatywnych, dotyczących m.in. alimentacji oraz podatku od spadków i darowizn1. Trzeba także pamię- tać o prowadzonych pracach nad unifikacją prawa prywatnego w Euro- pie, których efektem ma być jednolity Common Frame of Reference obejmujący swoim zakresem również materię spadkobrania. Nie negując potrzeby przeprowadzenia reformy polskiego prawa spadkowego oraz jego harmonizacji z regulacjami wspólnotowymi, moje rozważania skoncentrowałem na dziedziczeniu testamentowym, a konkretnie podpisie spadkodawcy na rozrządzeniu holograficznym. Wprawdzie zagadnienie to doczekało się już licznych wypowiedzi w judykaturze i piśmiennictwie, lecz nadal istnieje sporo nierozstrzy- 1 Szerzej T. Mróz, O potrzebie i kierunkach zmian przepisów prawa spadkowego, PS 2008, nr 1, s. 81 i n.; M. Załucki, Krąg spadkobierców ustawowych de lege lata i de lege ferenda, PS 2008, nr 1, s. 95 i n.; H. Witczak, A. Kawałko, Prawo spadkowe, Warszawa 2008, s. 71. 17 Wstęp gniętych wątpliwości w materii poprawnego podpisania testamentu własnoręcznego. Uprawnienie do rozporządzania prawami majątkowymi na wypa- dek śmierci bezspornie stanowi jeden z podstawowych przywilejów człowieka, związany z konstytucyjnym i bezwzględnym prawem wła- sności, zmierzający do pobudzenia aktywności życiowej spadkodawcy i pomnażania jego majątku. Osobie fizycznej przysługuje bowiem wy- nikająca z ustawy zasadniczej wolność nabywania uprawnień majątko- wych, wykonywania ich i dysponowania nimi w obrocie inter vivos i mortis causa2. Bogacenie się społeczeństwa, będące wynikiem wzrostu gospodarczego, to jedna z wielu przyczyn, dzięki którym ludzie przy- wiązują dużą wagę do możliwości skutecznego rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci, podejmując tym samym nieuniknioną dyskusję na temat potrzeby ciągłego doskonalenia mechanizmów prawnych służących do przenoszenia własności między pokoleniami3. Testament jest czynnością prawną sformalizowaną. Rozrządzenie na wypadek śmierci pozostaje ważne tylko wówczas, jeśli spełnia prze- widziane prawem wymogi co do jego formy. Tytułowe zagadnienie wiąże się zatem ściśle z szeroko pojmowanym sporządzaniem testamen- tu. W przypadku rozrządzenia holograficznego wystarczające jest za- chowanie trzech przesłanek: ręcznego pisma, daty i podpisu testatora. Niestety, praktyka dowodzi, że im czynność prawna jest bardziej skomplikowana pod względem formalnym (np. testament notarialny), tym mniej pojawia się wątpliwości co do jej skuteczności. Realizacja rygorów formalnych jest też istotna z innych względów. Działanie to ma skłonić spadkodawcę do podjęcia w pełni świadomej i ostatecznej decyzji w przedmiocie określenia losów jego majątku post mortem. Uzależnienie ważności testamentu od zachowania kodeksowej formy powinno też ułatwiać zbadanie animus testandi autora dokumentu i umożliwiać jego odróżnienie od projektów rozrządzeń lub aktów sfałszowanych4. Doniosłość przepisów o formie testamentu wzrasta przez fakt, że ocena sporządzonego rozrządzenia jest z reguły dokony- wana dopiero po śmierci spadkodawcy. Wskazane aspekty przyczyniły się do powstania niniejszej pracy. Objęcie szczegółową analizą podpisu spadkodawcy jako obligatoryjnej 2 Zob. uzasadnienie wyroku TK z dnia 31 stycznia 2001 r., P 4/99 (Dz. U. Nr 11, 3 J. Turłukowski, Sporządzenie testamentu w praktyce, Warszawa 2009, s. 11. 4 Por. J. Gwiazdomorski, Formy testamentu, NP 1966, nr 6, s. 713. poz. 91). 18 Wstęp przesłanki ważności rozrządzenia z art. 949 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) jest ko- nieczne z punktu widzenia osób fizycznych zdecydowanych na skorzy- stanie z „najprostszej” w założeniu ustawodawcy formy testowania. Poruszona problematyka wydaje się doniosła teoretycznie i pragmatycz- nie jednak nie tylko dla potencjalnych spadkodawców, lecz także dla podmiotów profesjonalnie zajmujących się zagadnieniem formy holo- graficznej rozrządzenia, a pośrednio także tematyką podpisywania do- kumentów. Ze względu na fakt, że najwięcej wątpliwości dotyczy po- prawnego sygnowania rozrządzenia własnoręcznego podpisem testatora, w taki właśnie sposób został określony zakres badań. W rozważaniach odwołano się do przykładowych regulacji prawnych obowiązujących w systemach państw europejskich i amerykańskich. Moim celem jest bowiem zaproponowanie możliwie najlepszych rozwiązań legislacyjnych oraz w zakresie wykładni przepisów prawnych traktujących o podpisie spadkodawcy na testamencie własnoręcznym. Z tego powodu analizo- wane zagadnienie nabiera charakteru bardziej uniwersalnego, mogąc służyć jako materiał porównawczy dla dyskusji w państwach, w których funkcjonują różne porządki prawne. Badaną materię udało się zamknąć w siedmiu rozdziałach. Praca została oparta przede wszystkim na dorobku powojennej literatury, orzecznictwie Sądu Najwyższego, sądów powszechnych i administra- cyjnych. W opracowaniu przedstawiono mniej lub bardziej nowatorskie rozwiązania wybranych systemów prawnych państw europejskich i amerykańskich. Celem porównania sięgnięto m.in. do kodeksu cywil- nego Napoleona, BGB, ZGB, ABGB, regulacji Stanów Zjednoczonych Ameryki, ustawodawstwa kanadyjskiego i wielu innych aktów norma- tywnych. W poszczególnych rozważaniach wielokrotnie odwołano się do orzecznictwa zagranicznego, a zwłaszcza niemieckiego, szwajcarskie- go, włoskiego i hiszpańskiego, jak też do ugruntowanych judykatów Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Rozdział I opracowania stanowi niezbędne wprowadzenie do tytu- łowego zagadnienia. Poruszono w nim kwestie dotyczące istoty, charak- teru i sposobu postrzegania polskiego testamentu. Zaproponowano przy tym nie dwu-, lecz wielorakie pojmowanie rozrządzenia na wypa- dek śmierci, w tym interpretację testamentu przez pryzmat rzeczy ru- chomej i oświadczenia woli spadkodawcy. Sporo uwagi poświęcono zamiarowi testowania i jego znaczeniu w procesie wykładni przepisów o formie testamentu. Rozdział kończą rozważania natury prawnopo- 19 Wstęp równaczej i wnioski de lege ferenda odnoszące się do podstawowych atrybutów prawnych potencjalnego testatora, niezbędnych do sporzą- dzenia ważnego rozrządzenia mortis causa. W tej części pracy postawio- no pytania o to: – czym jest testament, – jakie są charakterystyczne cechy testamentu jako czynności prawnej, – kto powinien posiadać zdolność holograficznego testowania, – jaka jest rola animus testandi przy weryfikacji rygorów formalnych testamentu. Udzielenie odpowiedzi na tak zredagowane pytania tworzy ogólny obraz obowiązujących regulacji prawnych dotyczących dziedziczenia testamentowego w Polsce i szczególny – w przedmiocie formy hologra- ficznej rozrządzenia na wypadek śmierci. Umożliwia też obserwację liberalnych rozwiązań w tej materii, funkcjonujących w wybranych zagranicznych systemach prawnych. Na tle konkretnych instytucji prawa spadkowego podjęto próbę rozstrzygnięcia „odwiecznych” dyle- matów z zakresu spadkobrania i ustalenia priorytetów pomiędzy for- malizmem testamentu a autonomią woli spadkodawcy. W rozdziale II, odwołując się do przykładowych regulacji prawnych państw obcych, przeanalizowano zagadnienie daty i pisma ręcznego spadkodawcy jako tradycyjnych wymogów formalnych testamentu holograficznego. W tej części pracy poruszono też aspekty ponadnaro- dowe tytułowego rozrządzenia. Na przykładzie testamentu niemieckie- go, szwajcarskiego, hiszpańskiego i włoskiego ukazano główne założenia europejskich porządków prawnych civil law w zakresie holograficznego testowania. Celem odnalezienia najlepszych rozwiązań legislacyjnych w badanym zakresie sięgnięto również do wybranych regulacji prawnych common law. Stąd zakresem analizy objęto m.in. szkocki testament własnoręczny, rozrządzenia amerykańskie i kanadyjskie. Rys prawno- porówczawczy zmierza z jednej strony do wykazania „słabych stron” obcych rozwiązań prawnych dotyczących badanego zagadnienia, z drugiej zaś do sformułowania postulatów adaptacji niektórych „sprawdzonych” praktyk związanych z formą testamentu własnoręcz- nego do polskiego porządku prawnego. W podsumowaniu zgłoszono wnioski o charakterze de lege ferenda, postulując m.in. eliminację ustawowego wymogu ręcznego spisania dyspozycji testamentu hologra- ficznego przy równoczesnym przejęciu funkcji zakreślonych dla takiego pisma przez własnoręczny podpis testatora. 20 Wstęp Rozdział III to przede wszystkim analiza istoty podpisu spadkodaw- cy na testamencie własnoręcznym, także w kontekście elementów przedmiotowo istotnych czynności prawnej na wypadek śmierci. Za- prezentowano tu wiele koncepcji teoretycznych dotyczących definicji opisywanego znaku graficznego, ukazując ich wady i zalety, aby w konkluzji dokonać wyboru jednej, uniwersalnej definicji terminu. Rozważania wzbogacono przez odwołanie się do propozycji terminolo- gicznych o zasięgu międzynarodowym. Poświęcono też uwagę charak- terystyce podpisu testatora i sformułowano katalog jego obligatoryjnych cech. Na zakończenie zestawiono cele podpisu spadkodawcy na testa- mencie z art. 949 k.c., a następnie podjęto próbę zhierarchizowania jego podstawowych funkcji, tzn. ustalenia autorstwa testamentu, zbadania animus testandi spadkodawcy oraz faktu zakończenia dokumentu. W rozdziale IV ukazano korelacje między treścią podpisu testatora a rodzajem dokumentu zawierającego rozrządzenie na wypadek śmierci. Moim zadaniem było wykazanie, że w zależności od formy złożonego in concreto oświadczenia ostatniej woli spadkodawcy, „kształt” podpisu autora dokumentu może być całkowicie odmienny. Ze względów praktycznych rozważania skoncentrowano na wyróżnieniu dwóch sytuacji faktycznych – zamieszczeniu testamentu holograficznego w treści listu oraz zawarciu go w ramach osobnego dokumentu. Na tym tle przeanalizowano dominujące stanowiska przedstawicieli dok- tryny i judykatury, dzieląc je chronologicznie na wyrażone pod rządami prawa spadkowego oraz zredagowane na gruncie unormowań kodeksu cywilnego. W rozdziale V pracy dokonano rozróżnienia między „tradycyjnym” podpisem testatora a innymi oznaczeniami identyfikującymi osobę autora złożonego oświadczenia ostatniej woli. W konsekwencji odwo- łano się do zastępczych postaci podpisu, przydomków i przezwisk, faksymiliów i stampili, a nawet podpisu elektronicznego. Najwięcej uwagi poświęcono kwestii celowości szerokiego postrzegania podpisu spadkodawcy, którego zakresem powinny być objęte w szczególności pseudonim i parafa, wypisane ręcznie przez testatora. W uzasadnieniu poglądu powołano wiele argumentów natury merytorycznej i praktycz- nej, które dodatkowo wsparto przykładami funkcjonowania podobnych mechanizmów interpretacyjnych na gruncie zagranicznych systemów prawnych. Za priorytetowe uznano sformułowanie liberalnej, szerokiej definicji podpisu testatora, jak również zgłoszenie postulatu objęcia 21 Wstęp tym pojęciem innych graficznych „oznaczeń” spadkodawcy, stale wy- korzystywanych przezeń w obrocie inter vivos. Rozdział VI to dyskusja na temat miejsca podpisu spadkodawcy na testamencie holograficznym. W tej części pracy rozważono całe spektrum argumentów „za” i „przeciw” zasadności opowiedzenia się za racjami jednego z dwóch dominujących stanowisk w tej materii: ry- gorystycznego i liberalnego. Celem przeprowadzenia wszechstronnej analizy tytułowego zagadnienia opisano rozmaite, nierzadko kontro- wersyjne, poglądy przedstawicieli nauki polskiej i zagranicznej. Wywody wieńczy przedstawienie spójnego poglądu odnośnie do lokalizacji podpisu spadkodawcy na testamencie własnoręcznym zawartym w liście testatora skierowanym do spadkobiercy lub innego podmiotu. Pracę zamyka rozdział VII, w którym zbadano kwestie wpływu sposobu wykładni przepisów o testamencie na interpretację terminu „podpis spadkodawcy”. Podkreślono dotychczas pomijane w piśmien- nictwie i judykaturze, istotne konsekwencje zmian w procesie wykładni przepisów prawa dotyczących formy testamentu holograficznego, bę- dące następstwem wstąpienia Rzeczypospolitej Polskiej do grona państw członkowskich Unii Europejskiej. Posiłkując się – w myśl rygorów wspólnotowych – wykładnią językową przepisu art. 949 k.c., wiele wątpliwości merytorycznych dotyczących treści podpisu testatora lub miejsca jego usytuowania na dokumencie można uznać za rozstrzygnię- te. Niestety, jak wykazuje praktyka, taki sposób interpretacji bywa nie- rzadko krzywdzący dla powołanych spadkobierców testamentowych, a co gorsze – sprzeczny z rzeczywistą wolą spadkodawcy. Stąd w mojej ocenie prawnie dozwolonym środkiem służącym do łagodzenia sztywnych reguł interpretacji prawa w zakresie testamentu holograficz- nego powinna być kodeksowa zasada favor testamenti. Doniosłość in- stytucji wykazano na przykładzie konkretnych judykatów Sądu Najwyż- szego, sądów powszechnych i orzecznictwa europejskiego. Powołano się też na amerykańską tendencję do liberalizacji unormowań prawnych traktujących o testamencie holograficznym, sygnalizując dostrzegalną w piśmiennictwie i judykaturze zmianę koncepcji dogmatycznych ze strict compliance na substantial compliance. Przedstawiając postulat zasadności postrzegania favor testamenti jako zasady prawnej w znacze- niu systemowym, ukazano korzyści wynikające z takiego rozwiązania, czyniące zadość wciąż rosnącym oczekiwaniom społecznym w tym za- kresie. 22 Wstęp Rozdział VII wzbogacono też o wybrane zagadnienia z zakresu weryfikacji podpisu spadkodawcy na testamencie holograficznym. W pierwszej kolejności opisano zagadnienie sądowej analizy rygorów formalnych testamentu własnoręcznego, uwzględniając wprowadzony przez ustawodawcę 1 października 2008 r.5 alternatywny sposób po- świadczenia dziedziczenia – tzw. notarialne certyfikaty spadkowe. W tej części pracy uznano za celową próbę udzielenia odpowiedzi na nastę- pujące pytania: 1) czy w każdym przypadku dziedziczenia ex testamento holographo sąd spadku powinien z urzędu dopuścić dowód z opinii biegłego grafologa celem sprawdzenia realizacji przesłanek formalnych z art. 949 k.c., w tym prawidłowego podpisania dokumentu? oraz 2) czy brak materiału porównawczego już in abstracto wyklucza możliwość przeprowadzenia ekspertyzy pisma ręcznego i podpisu przez biegłego odpowiedniej specjalności? Następnie zwrócono uwagę na karnomaterialne ujęcie formy holo- graficznej rozrządzenia, a zwłaszcza podpis spadkodawcy. Przedstawio- no tu wiele argumentów przemawiających za dopuszczalnością, a wręcz potrzebą uznania testamentu własnoręcznego za dokument w rozumie- niu art. 115 § 14 k.k. Szczegółowo opisano przestępstwo formalne fałszu materialnego rozrządzenia holograficznego, uwzględniając orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych. Na zakończenie zbadano aspekty kryminalistyczne podpisu spadkodawcy na testamencie holo- graficznym. Poczynając od wskazania, że tytułowe rozrządzenie stanowi dokument w znaczeniu kryminalistycznym, poprzez ogólną prezentację najczęściej stosowanych w praktyce metod ekspertyzy podpisu spadko- dawcy, skoncentrowano się na wykazaniu zasadności wykorzystania na gruncie prawa testamentowego innowacyjnej dziedziny nauki, jaką jest lingwistyka sądowa. Nauka ta może bowiem wywrzeć znamienny wpływ na ustalenie animus testandi spadkodawcy. Zbadanie według zaprezentowanego schematu treści obowiązują- cych regulacji prawnych dotyczących podpisu spadkodawcy na testa- mencie holograficznym, jak też planowanych nowelizacji o zasięgu krajowym i ponadnarodowym (zwłaszcza wspólnotowym) prowadzi do potwierdzenia głównej hipotezy badawczej. Odwołując się do argu- mentów dogmatycznych, teoretycznych i społecznych, starałem się 5 Data wejścia w życie ustawy z dnia 24 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy – Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 181, poz. 1287). 23 Wstęp wykazać, że kluczowym zagadnieniem dla dziedziczenia testamentowe- go, a zwłaszcza formy rozrządzenia własnoręcznego, jest zasada prawna favor testamenti. Pozostając w zgodzie z animus testandi spadkodawcy, kreuje ona potrzebę umiarkowanie liberalnej wykładni regulacji z za- kresu prawa testamentowego. Motywem przewodnim przy dokonywa- niu oceny prawidłowości podpisania testamentu własnoręcznego i w konsekwencji ważności rozrządzenia mortis causa powinno być każdorazowo dążenie do możliwie najpełniejszego odzwierciedlenia faktycznych zamiarów testatora. Ten bez wątpienia najistotniejszy aspekt badawczy wydaje się być zauważany w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Trybu- nału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i wielu innych, zaledwie przy- kładowo powołanych w treści opracowania zagranicznych organów wymiaru sprawiedliwości. Myślę, że aprobata przedstawionego poglądu może okazać się jednym z priorytetowych kroków na drodze do pełnej unifikacji prawa testamentowego w zjednoczonej Europie. 24 Rozdział I Testament w prawie polskim 1. Pojęcie testamentu 1.1. Testament jako czynność prawna 1.1.1. Uwagi wprowadzające Śmierć człowieka z reguły nie skutkuje równoczesnym wygaśnię- ciem wszelkich przysługujących mu praw i ciążących na nim obowiąz- ków. Zgodnie z treścią art. 922 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. k.c. prawa i obowiązki osoby fizycznej, które mają charakter majątkowy, przechodzą z momentem jej śmierci na jeden lub więcej podmiotów. Podobną definicję spadku zawiera przepis art. 659 k.c. hp., według którego pojęcie to oznacza majątek osoby, tj. prawa i obowiązki, które nie gasną po jej śmierci. Źródeł niniejszych, zaledwie przykładowo wymienionych regulacji prawnych należy poszukiwać w sposobie po- strzegania prawa własności6. Zgodnie z regulacją art. 926 § 1 k.c. ustawodawca polski przewiduje aktualnie tylko dwa porządki dziedziczenia: ustawowe (określone przepisami prawa) i testamentowe (kreowane wolą spadkodawcy, wy- rażoną w testamencie). Bezsporny prymat wiedzie drugi z wymienio- nych tytułów powołania do spadku7. Taki wniosek wynika wprost 6 Por. art. 21 ust. 1, art. 31 ust. 3 i art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP. Zob. też art. 1 protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonego w Paryżu dnia 20 marca 1952 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175/1 z późn. zm.), a także uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 11 lutego 1993 r., III AZP 28/92, OSNC 1993, nr 7–8, poz. 117, w której zważono, że „własność jest prawem szczególnie chronionym w polskim systemie prawnym”. 7 Podobnie przepis art. 658 k.c. hp. 25 Rozdział I. Testament w prawie polskim z brzmienia art. 926 § 2 k.c., wedle którego dziedziczenie ustawowe znajduje zastosowanie dopiero wówczas, gdy spadkodawca nie pozosta- wił ważnie sporządzonego testamentu wyłączającego lub modyfikują- cego reguły ustawowe albo gdy osoby powołane do dziedziczenia nie chcą lub nie mogą być spadkobiercami. Successio ex testamento, której początki sięgają V w. przed Chrystusem, już w prawie rzymskim miała znaczenie nadrzędne względem dziedziczenia ex lege. Potwierdza to nazwa tego ostatniego, brzmiąca ab in testato – tzn. „po kimś, kto nie pozostawił testamentu”8. Zasadniczo pojęcie testamentu nie zostało zdefiniowane w obowią- zujących systemach prawnych państw europejskich. Taka sytuacja ist- nieje zarówno w krajach postsocjalistycznych9, jak też w państwach Europy Zachodniej10. Nieliczne wyjątki w tym zakresie stanowią prze- pisy: art. 587 k.c. wł. (zgodnie z jego treścią testament jest aktem, na podstawie którego spadkodawca rozrządza swoim majątkiem lub jego częścią od momentu zgonu) oraz art. 667 k.c. hp. (w myśl tego przepisu testamentem jest dokument, w którym osoba dysponuje swoim mająt- kiem lub jego częścią na wypadek śmierci)11. Pojęcie testamentu w krajach civil law jest odmiennie interpreto- wane niż w krajach common law. O ile w systemach prawa kontynen- talnego niniejszy termin jest zwykle używany na określenie konkretnego dokumentu sporządzonego według przyjętych prawideł ustawowych, o tyle w regulacjach prawnych common law terminu will używa się abstrakcyjnie dla oznaczenia ogółu dokumentów, które zawierają choćby fragment ostatniej woli spadkodawcy12. Prawodawca polski nie określa wprost, czym jest testament. W piśmiennictwie termin ten występuje w kilku znaczeniach. Przede wszystkim używa się go do oznaczenia czynności prawnej, mocą której osoba fizyczna określa losy swojego majątku post mortem (np. art. 941, 943–945, 947–955 k.c.). Przez czynność prawną rozumie się pewien 8 B. Żmigrodzka, Testament jako gatunek tekstu, Katowice 1997, s. 7 i n. Zob. też K. Kolańczyk, Prawo rzymskie, Warszawa 1979, s. 470; M. Zabłocka, W. Wołodkiewicz, Prawo rzymskie. Instytucje, Warszawa 2001, s. 171 i n. 9 Wyjątek w tej materii stanowi ustawodawstwo rumuńskie (art. 802 k.c. rum.). 10 Por. art. 895 k.c. f. i art. 587 ust. 1 k.c. wł. 11 Prawodawca hiszpański ograniczył więc pojęcie testamentu wyłącznie do doku- mentu zawierającego postanowienia mortis causa. 12 K. Osajda (w:) W. Borysiak [i in.], Kodeks cywilny. Komentarz, t. 3, Spadki (art. 922–1088 KC), red. K. Osajda, Warszawa 2013, s. 258. 26 1. Pojęcie testamentu stan faktyczny, w skład którego wchodzi co najmniej jedno oświadczenie woli i z którym norma prawna wiąże określony skutek prawny13. Należy przy tym pamiętać, że w myśl art. 56 k.c. czynność prawna wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, ale także te, które wynikają z ustawy, zasad współżycia społecznego oraz z ustalonych zwyczajów. W tym miejscu trzeba wyraźnie podkreślić, że niezależnie od obra- nego in concreto sposobu postrzegania testamentu, pojęcie to nie jest zależne od rodzaju zawartych w nim dyspozycji (majątkowe, osobiste, rodzinne) ani też od przedmiotu danego rozrządzenia (całość spadku, jego fragmenty)14. Można natomiast wyszczególnić zespół podstawo- wych cech, które odróżniają testament od pozostałych zachowań prawnych. Zdaniem A. Mączyńskiego kumulatywne wystąpienie jedno- stronności, odwołalności i charakteru mortis causa jest niezbędne „ażeby w ogóle można było mówić o testamencie”15. 1.1.2. Cechy testamentu jako czynności prawnej Bez wątpienia testament jest czynnością prawną jednostronną. Okoliczność ta nie powinna budzić najmniejszych wątpliwości. Jego ważność nie zależy od złożenia stosownego oświadczenia woli przez osobę trzecią tudzież od jego dojścia do świadomości innego podmiotu. Wprawdzie cecha jednostronności testamentu stanowi jeden z głównych argumentów podnoszonych przeciwko dopuszczalności testamentów wspólnych, jednak zdaniem zwolenników przedmiotowej instytucji odpowiednia interpretacja przepisów o testamencie pozwala sformuło- wać opinię o jednostronnym charakterze także testamentów wspól- nych16. Rozrządzenie testamentowe jest przy tym taką jednostronną czynnością prawną, w której oświadczenie woli spadkodawcy nie jest składane innemu podmiotowi (adresatowi). Osoby, przed którymi spadkodawca testuje (np. notariusz, burmistrz), podobnie jak świadko- 13 A. Wolter, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1963, s. 204. Szerzej zob. S. Grzybowski (w:) System prawa cywilnego, t. 1, Część ogólna, red. W. Czachórski, Ossolineum 1974, s. 467–473. 14 F. Błahuta, Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 1972, s. 1857. 15 Tak zob. A. Mączyński, Dziedziczenie testamentowe w prawie prywatnym między- narodowym. Ustawowe i konwencyjne unormowanie problematyki formy. De forma testa- menti secundum ius privatum usui inter nationes destinatum, Kraków 1976, s. 53 i n. 16 Szerzej zob. M. Niedośpiał, Testament allograficzny (administracyjny), Bielsko-Bia- ła 2004, s. 25–26. 27 Rozdział I. Testament w prawie polskim wie testamentu (np. ustnego) nie są odbiorcami oświadczenia woli spadkodawcy, lecz spełniają funkcję o charakterze dokumentacyjnym17. Z jednostronnością opisywanej czynności wiąże się osobisty cha- rakter testamentu. Cecha ta wynika z faktu, że jedynym uprawnionym do rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci jest spadkodawca18. Tym samym definitywnie wykluczono możliwość sporządzenia (ale i odwołania) testamentu przez osobę trzecią, pełnomocnika lub przedstawiciela19. Opisywana cecha rozrządzenia dominuje także w europejskich systemach prawa spadkowego. Tytułem przykładu można wskazać przepis § 2064 k.c. n., według którego „spadkodawca może sporządzić testament tylko osobiście”. Ponadto niemieckiemu testatorowi nie wolno formułować dyspozycji w sposób, który przyzna- wałby osobie trzeciej jakiekolwiek uprawnienia w zakresie dokonywania prawnie wiążącej oceny co do obowiązywania konkretnego postanowie- nia testamentowego. Pozbawiono też spadkodawcę możliwości odstą- pienia innemu podmiotowi kompetencji w materii wskazania benefi- cjenta przysporzenia spadkowego, czy też określenia jego przedmiotu20. Zakaz ten jest równie silnie eksponowany w hiszpańskim prawie spadkowym. Zgodnie z regulacją art. 670 k.c. hp. testament jest doku- mentem osobistym, który nie może być sporządzony przez osobę trzecią, pełnomocnika tudzież powiernika. Podobnie jak w prawie niemieckim nie jest tu również możliwe przeniesienie na podmioty trzecie prawa wyznaczenia spadkobiercy (legatariusza) ani też uprawnienia do oznaczenia dziedziczonej lub zapisanej masy spadkowej. 17 S. Wójcik (w:) System prawa cywilnego, t. 4, Prawo spadkowe, red. J.S. Piątowski, Ossolineum 1986, s. 178–179. 18 Analogiczne rozwiązanie zawiera przepis art. 1118 k.c. r. Regulacja prawna doty- cząca rozrządzeń testamentowych została wprowadzona w Rosji stosunkowo niedawno. W 1993 r. uchwalono tu bowiem prawo o notariacie, a dopiero w 2001 r. – część III ko- deksu cywilnego, regulującą prawo dziedziczenia. 19 Zob. E. Skowrońska-Bocian, Testament w prawie polskim, Warszawa 2004, s. 16 i n. W tym miejscu warto odwołać się do twierdzeń Autorki, która wskazała argumenty przemawiające za niedopuszczalnością sporządzenia testamentu przez pełnomocnika zarówno w jego postaci ogólnej, jak i szczególnej. Otóż, pierwsza z powołanych form pełnomocnictwa jest niedopuszczalna z racji tego, że testament nie jest czynnością zwy- kłego zarządu. Nieracjonalne byłoby również posłużenie się w analizowanej materii pełnomocnictwem szczególnym, skoro już samo jego umocowanie musiałoby odpowiadać merytorycznie treści testamentu. 20 Zob. § 2065 k.c. n. 28 1. Pojęcie testamentu Osobisty charakter testamentu wiąże się ściśle z zasadą autonomii woli podmiotów stosunku cywilnoprawnego. Istota dziedziczenia ex testamento sprowadza się bowiem do jak najpełniejszego odzwiercie- dlenia rzeczywistej woli testatora. Wprawdzie przy rozrządzeniach in- nych niż własnoręczne treść dyspozycji bywa z reguły spisywana przez osobę trzecią, jednak bezspornie wyłącznym autorem składanego oświadczenia woli pozostaje spadkodawca. Testament jest więc jednym z nielicznych wyjątków od obowiązującej na gruncie prawa polskiego reguły, że czynność prawna może być skutecznie dokonana przez przedstawiciela21. Kolejną ważką cechą testamentu jako czynności prawnej jest cha- rakter mortis causa. Niewątpliwie podział czynności prawnych na do- konywane między żyjącymi (inter vivos) i na wypadek śmierci (mortis causa) został wyodrębniony z uwagi na kryterium chwili powstania skutków prawnych danej czynności. Konsekwencje tych pierwszych następują z reguły już w chwili podjęcia konkretnej aktywności. Oko- liczności tej nie podważa opatrzenie takiej czynności warunkiem czy zastrzeżenie terminu. Czynności prawne inter vivos są skuteczne w sferze podmiotów żyjących (rzeczywiście istniejących), tak osób fi- zycznych, prawnych, jak i tzw. niepełnych osób prawnych. Z kolei skutki prawne czynności na wypadek śmierci powstają dopiero z mo- mentem śmierci oświadczającego, którym może być wyłącznie osoba fizyczna. Do ważkich konsekwencji przypisania testamentowi charak- teru mortis causa należy zatem brak powstania skutków prawnych w dniu ukończenia testamentu oraz możliwość odwołania rozrządzenia w całości lub w części w każdej chwili22. W efekcie sporządzony testa- ment do momentu śmierci testatora pozostaje de facto czynnością bezskuteczną. Zawarte w nim dyspozycje nie wiążą osoby dokonującej rozrządzenia ani tym bardziej podmiotów występujących w charakterze potencjalnych spadkobierców. Samo sporządzenie testamentu nie ogranicza też odpowiedzialności majątkowej spadkodawcy względem jego wierzycieli23. 21 M. Niedośpiał, Testament allograficzny..., s. 32. 22 Tak zob. E. Skowrońska-Bocian, Testament..., s. 14–15. 23 F. Błahuta, Kodeks cywilny..., s. 1857. 29 Rozdział I. Testament w prawie polskim Zgodnie z przepisem art. 943 k.c. spadkodawca może odwołać sporządzony testament w każdym momencie24. Uprawnienia tego nie można się zrzec w żadnym wypadku. Ewentualne podjęcie takiego aktu dyspozytywnego skutkuje jego obligatoryjną nieważnością. Sposobność odwołania rozrządzenia na wypadek śmierci jest konsekwencją panu- jącej na gruncie prawa spadkowego zasady swobody testowania. Odwo- łanie testamentu może nastąpić w sposób dwojaki: wyraźnie (art. 946 k.c.) albo per facta concludentia (art. 947 k.c.)25. Analogiczne rozwiązania w zakresie odwołania testamentu funk- cjonują w niemieckim systemie prawnym. Zgodnie z przepisem § 2253 k.c. n. spadkodawca może w każdej chwili odwołać zarówno całe roz- rządzenie, jak i jego poszczególne dyspozycje. Czynność odwołania niemieckiego testamentu może nastąpić w drodze: 1) sporządzenia kolejnego rozrządzenia, pod warunkiem pozostawania jego postanowień w sprzeczności z dyspozycjami poprzedniego testamentu26; 2) zniszczenia dokumentu przez testatora lub dokonania w nim zmian, z których wynika zamiar unieważnienia oświadczenia ostatniej woli27; 3) cofnięcia przez spadkodawcę czynności prawnej złożenia testamen- tu notarialnego lub allograficznego do depozytu urzędowego po uprzednim pouczeniu testatora o skutkach wydania dokumentu oraz odnotowaniu tego faktu w treści pisma i aktach urzędowych28. 24 Szerzej na temat odwołania testamentu zob. m.in.: E. Skowrońska-Bocian, Odwo- łanie testamentu (w:) Prace z prawa prywatnego. Księga pamiątkowa ku czci Sędziego Janusza Pietrzykowskiego, red. Z. Banaszczyk, Warszawa 2000, s. 267 i n.; A. Mączyński, La révocation du testament à la lumière de la loi sur le droit international privé et de la Convention de La Haye sur les confits de lois en matière de forme des dispositions testa- mentaires, Polish Yearbook of International Law 1991–1992, t. 19, s. 86 i n. 25 E. Skowrońska-Bocian, Testament..., s. 18–19, 192 i n. 26 Por. § 2254 w zw. z § 2258 ust. 1 k.c. n. 27 Zob. § 2255 ust. 1 k.c. n. Warto też zaznaczyć, że ustawodawca niemiecki wpro- wadził domniemanie prawne, w myśl którego zniszczenie testamentu przez spadkodawcę lub dokonanie w nim określonych zmian stanowi asumpt do przyjęcia, że zamiarem te- statora było unieważnienie rozrządzenia na wypadek śmierci (ust. 2). 28 Tak zob. § 2256 ust. 1 k.c. n. Żądanie przez spadkodawcę oddania testamentu może nastąpić w każdej chwili, ale tylko osobiście autorowi oświadczenia ostatniej woli (ust. 2). Powołany sposób odwołania rozrządzenia mortis causa nie dotyczy testamentów holograficznych (ust. 3). 30 1. Pojęcie testamentu W doktrynie pojawiają się wątpliwości odnośnie do wskazania właściwego momentu, z jakim odwołanie wywołuje zamierzone konse- kwencje prawne29. Prawo polskie nie reguluje też wprost kwestii skutków prawnych odwołania czynności odwołania testamentu30. W judykaturze przedstawiany jest pogląd, że odwołanie rozrządzenia odwołującego testament nie przywraca mocy prawnej rozrządzenia pierwotnie odwo- łanego31. Nie podzielam tego stanowiska. Uważam, że w obecnym stanie prawnym bardziej przekonujące, bo korelujące z zasadą favor testamenti i charakterem mortis causa czynności odwołującej testament jest twierdzenie, że testament odwołujący następnie odwołany nie pozbawia mocy prawnej pierwotnego testamentu, chyba że z towarzyszących temu zachowaniu okoliczności faktycznych wynika odmienna wola spadko- dawcy32. Poza sporem jest, że większość testamentów stanowi czynności prawne przysparzające. Wprawdzie przedstawiciele polskiej doktryny nie poświęcają zbytniej uwagi analizie testamentu pod kątem przyspo- rzenia, jednak nie sposób podzielić stanowiska odmiennego33. Zasadni- czo testament prowadzi przecież do powiększenia majątku podmiotu innego niż ten, który dokonał czynności mortis causa. W wielu wypad- 29 E. Skowrońska-Bocian, Testament..., s. 18–19, 192 i n. 30 J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe w zarysie, Warszawa 1985, s. 117, oraz J.S. Piątowski, Prawo spadkowe, Warszawa 1979, s. 118. Problematykę charakteru prawnego odwołania testamentu przeanalizowali m.in.: S. Babiarz, Spadek i darowizna w prawie cywilnym i podatkowym, Warszawa 2010, s. 91 i n.; K. Mularski, Kilka uwag o odwołaniu testamentu, M. Praw. 2005, nr 16, s. 795 i n.; J. Gwiazdomorski, glosa do uchwały SN z dnia 30 stycznia 1963 r., III CO 42/62, OSP 1964, z. 7–8, poz. 150; T. Ju- styński, glosa do postanowienia SN z dnia 28 stycznia 2009 r., IV CSK 355/08, PiP 2010, z. 12, s. 125 i n.; J. Wierciński, glosa do postanowienia SN z dnia 28 stycznia 2009 r., IV CSK 355/08, OSP 2011, z. 6, poz. 61, s. 418 i n.; M. Niedośpiał, glosa do postanowienia SN z dnia 28 stycznia 2009 r., IV CSK 355/08, PS 2012, nr 5, s. 132 i n. 31 Zob. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 8 stycznia 2002 r., I CKN 482/00, OSNC 2002, nr 10, poz. 129. 32 Szerzej zob. M. Rzewuski, Słów kilka o odwołaniu odwołania testamentu, M. Praw. 2011, nr 24, s. 1347–1349. Por. też orzeczenie SN z dnia 7 marca 1952 r., C 235/52, PiP 1953, z. 10, s. 557. 33 E. Skowrońska-Bocian wskazuje na szerszą analizę testamentu jako przysporzenia, dokonywaną przez przedstawicieli doktryny francuskiej (zob. I. Najjar, Les liberalites. Theorie generale. Testaments-donations, Paris 1973). W odniesieniu do przysparzającego charakteru testamentu wyodrębniono tu czynności zwane „szczodrobliwościami”. Główną ich cechą jest to, że podmiot dokonujący określonego przysporzenia na rzecz innej osoby świadomie zrzeka się odpowiedniego ekwiwalentu z tego tytułu. Tak Autorka w powołanym opracowaniu. 31 Rozdział I. Testament w prawie polskim kach taki jest właśnie cel spadkodawcy, bez względu na to, czy jego re- alizacja następuje w formie powiększenia aktywów, czy też ograniczenia pasywów spadkobiercy. Zazwyczaj odbywa się to w drodze uzyskania określonej korzyści majątkowej przez indywidualną osobę34. Nie wszystkie jednak testamenty stanowią czynności prawne o charakterze przysparzającym. Nie można bowiem pomijać tak ważkich dyspozycji testatora, jak odwołanie testamentu czy wydanie polecenia niemajątko- wego. Tego rodzaju czynności nie skutkują bynajmniej nabyciem ko- rzyści majątkowej przez ich adresata, a mimo to – rodzą określone konsekwencje prawne. Niemniej jednak zdecydowaną przewagę pośród rozrządzeń testamentowych posiadają różnego rodzaju przysporzenia, począwszy od ustanowienia spadkobiercy, poprzez dokonanie zapisu, aż po wskazanie osoby wykonawcy testamentu35. Zasadniczo każda czynność przysparzająca posiada charakter kauzalny, o ile nie został on wyłączony wolą stron lub mocą przepisu szczególnego. Pojawia się jednak pytanie, czy reguła ta znajduje zasto- sowanie także w wypadku jednostronnej czynności prawnej, jaką jest testament? Uwzględniając fakt, że ustawodawca w tej materii milczy, należy przyjąć, że wprowadzenie takiego ograniczenia zgodnie z lege non di- stinguente byłoby działaniem nazbyt rygorystycznym. Traktowanie te- stamentu jako czynności prawnej kauzalnej wydaje się więc uzasadnio- ne. Okoliczność ta pociąga za sobą liczne następstwa: 1) wymóg istnienia jednej z przyczyn prawnych przysporzenia (causa: solvendi, obligandi vel acquirendi lub donandi), 2) uzależnienie ważności dokonywanej czynności od istnienia przy- czyny prawnej, 3) nieważność przedsiębranej czynności, spowodowana brakiem albo wadliwością causa36. Pozornie mogło by się wydawać, że spośród wymienionych przy- czyn prawnych przysporzenia jedyną, która może znaleźć zastosowanie w przypadku testamentu jest causa donandi. Przejawia się ona w rezy- gnacji testatora z uzyskania określonego ekwiwalentu w zamian za przysporzenie dokonywane na rzecz spadkobiercy. Niektórzy przedsta- 34 E. Skowrońska-Bocian, Testament..., s. 19–20. 35 Szerzej zob. M. Niedośpiał, Testament allograficzny..., s. 66–69. 36 Por. E. Skowrońska-Bocian, Testament..., s. 19–20; W. Czachórski, Czynności prawne przyczynowe i oderwane w polskim prawie cywilnym, Warszawa 1952, passim. 32 1. Pojęcie testamentu wiciele doktryny podnoszą jednak zasadnie, że w pewnych przysporze- niach testamentowych mogą występować również pozostałe dwie cau- sae. W sytuacji bowiem, kiedy testator powoła do spadku osobę w za- mian za przysporzenie na jego rzecz określonej korzyści majątkowej, będziemy mieli do czynienia z causa acquirendi. Z kolei gdy czynność taką autor podejmie w zamiarze zwolnienia się z ciążącego na nim obowiązku wynikającego z czynności prawnej (np. pożyczki) lub z ustawy (np. zachowku), przyczynę prawną przysporzenia będzie sta- nowić causa solvendi37. W praktyce występowanie causa acquirendi i solvendi przy testamencie nie jest wcale takie rzadkie. Poza tym brak jest dostatecznych przesłanek przemawiających za ograniczeniem wy- mogu istnienia przyczyny prawnej analizowanego przysporzenia wy- łącznie do causa donandi, choć ta ostatnia niewątpliwie dominuje. Z oczywistych względów podstawy prawnej testamentu nie może sta- nowić causa cavendi. Stosowanie tej ostatniej z uwagi na sposobność odwołania rozrządzenia mortis causa praktycznie w każdej chwili mija- łoby się z istotą zabezpieczenia wierzytelności. Kwestia ewentualnej wadliwości causa testamentu może być rozpa- trywana w różnych aspektach. W sytuacji, gdy spadkodawca będzie posiadał mylne wyobrażenie o rzeczywistym stanie rzeczy (np. brak świadomości istnienia jego dziecka pozamałżeńskiego), stwierdzenie nieważności rozrządzenia nastąpi na podstawie art. 945 § 1 pkt 2 k.c., tj. wady oświadczenia woli w postaci błędu. Powołania innej podstawy prawnej będzie już wymagał przypadek, gdy testator dokona rozrządze- nia swoim majątkiem w sposób sprzeczny z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Wówczas zasadne będzie odwołanie się do przepisu art. 58 k.c., przewidującego sankcję bezwzględnej nieważności czynności prawnej dokonanej w powyższych warunkach. Podobnie przedstawiać się będzie sytuacja, kiedy spadkodawca zamieści w treści testamentu warunek sprzeczny z prawem lub zasadami współżycia społecznego, o ile warunek ten nie będzie dotyczył powołania spadko- biercy38. W takim wypadku, zgodnie z dyspozycją art. 94 k.c., w zależ- ności od rodzaju warunku dyspozycja ta spowoduje nieważność rozrzą- dzenia (warunek zawieszający) lub nakaz traktowania go jak nieistnie- jącego (warunek rozwiązujący)39. 37 Szerzej zob. M. Niedośpiał, Testament allograficzny..., s. 74–89. 38 Por. art. 962 k.c. 39 E. Skowrońska-Bocian, Testament..., s. 21–24. 33 Rozdział I. Testament w prawie polskim Charakteryzując testament jako czynność prawną, należy mocno zaakcentować obowiązek sporządzenia go w formie prawem przewi- dzianej40. Wymóg ten wynika z brzmienia art. 958 k.c., w którym wprowadzono sankcję nieważności testamentu sporządzonego z naru- szeniem przepisów ustawy, regulujących jego formę. Zaledwie w spora- dycznych przypadkach ustawodawca przewidział inny skutek wadliwości rozrządzenia41. Analogiczne rozwiązanie funkcjonuje w prawodawstwie hiszpańskim (art. 687 k.c. hp.). Natomiast we Włoszech skutkiem nie- ważności objęto tylko rozrządzenia dotknięte brakiem poświadczenia autentyczności dokumentu lub podpisu spadkodawcy na testamencie własnoręcznym oraz brakiem pisemnego potwierdzenia przez rejenta oświadczenia woli testatora lub podpisów obu podmiotów w przypadku rozrządzenia notarialnego (art. 606 k.c. wł.). Wystąpienie innych uchybień w zakresie formy włoskiego rozrządzenia może stanowić je- dynie asumpt do fakultatywnego unieważnienia testamentu na żądanie osoby mającej w tym interes prawny42. Rygoryzm formy wynika przede wszystkim z jednostronności i charakteru mortis causa testamentu. Nie sposób bowiem zapomnieć, że konkretne rozrządzenie wywołuje zamierzone skutki prawne dopiero po śmierci spadkodawcy, tj. w momencie, kiedy nie jest on już w stanie zweryfikować uprzednio złożonego oświadczenia woli. Dlatego wpro- wadzenie odpowiednich rygorów formalnych, które w możliwie naj- wyższym stopniu powinny uprawdopodabniać faktyczną wolę testatora, wydaje się w pełni zasadne43. Jedynie w wyjątkowych sytuacjach odstęp- stwo od formy testamentu nie wpłynie na jego ważność. Dzieje się tak m.in. w przypadku konwersji44 testamentu (np. allograficznego w ust- 40 Por. J. Gwiazdomorski, Formy testamentu..., s. 713 i n.; F. Błahuta, Kodeks cywil- ny..., s. 1868; L. Stecki (w:) Kodeks cywilny z komentarzem, red. J. Winiarz, Warszawa 1980, s. 850 i n.; J. Kosik, Testamenty holograficzne i inne a niegodność spadkobierców w prawie cywilnym (w:) Zagadnienia dowodu z ekspertyzy pisma ręcznego, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1976, nr 148, s. 41 i n.; J.S. Piątowski, Prawo spadkowe..., 1979, s. 124 i n. 41 Zob. art. 949 § 2 k.c. 42 Roszczenie o unieważnienie włoskiego testamentu przedawnia się z upływem lat 5 od momentu wykonania dyspozycji testamentowych. 43 Por. E. Skowrońska-Bocian, Testament..., s. 18. 44 Konstrukcja konwersji nieważnej czynności prawnej służy poszanowaniu woli podmiotów przez wywołanie skutków prawnych zbieżnych tudzież zbliżonych do tych, które miała wywołać czynność nieważna. Konwersja może nastąpić w drodze normatywnej (np. art. 94, 964 k.c.) albo na podstawie orzeczenia sądu. Tak zob. S. Rudnicki (w:) 34
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Podpis spadkodawcy na testamencie własnoręcznym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: