Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00172 003946 15209834 na godz. na dobę w sumie
Podręcznik prawa międzynarodowego - ebook/pdf
Podręcznik prawa międzynarodowego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 285
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7620-958-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> międzynarodowe
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Podręcznik prawa międzynarodowego cieszy się tak dużym zainteresowaniem odbiorców, że doczekał się już dwunastego wydania. Autor omawia w nim podstawowe pojęcia, zasady i instytucje współczesnego prawa międzynarodowego publicznego. Zwięzłe i klarowne ujęcie tematu oraz przystępny styl sprawiają, że z podręcznika mogą korzystać nie tylko studenci kierunków prawniczych i administracyjnych, ale również słuchacze szkół biznesu, szkół zarządzania i innych, w których jest wykładane prawo międzynarodowe, oraz ci wszyscy, którzy interesują się problemami i strukturą współczesnego świata.
Do opracowania dołączony został poszerzony wybór literatury, a także aktualny — według stanu na 1 lipca 2011 roku — wykaz państw w rozumieniu prawa międzynarodowego oraz indeks rzeczowy.
W celu ułatwienia nauki wprowadzono dodatkowe pogrubienia podkreślające ważne partie materiału, piktogramy ułatwiające odnalezienie istotnych fragmentów oraz numery boczne umożliwiające szybkie odnalezienie w książce pojęć z indeksu.
Lech Antonowicz jest profesorem zwyczajnym nauk prawnych, specjalistą z zakresu prawa międzynarodowego publicznego. W pracach naukowych zajmuje się głównie problematyką państwa jako podmiotu prawa międzynarodowego. Wykłada na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim oraz w Wyższej Szkole Humanistyczno-Przyrodniczej w Sandomierzu
.

 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Redaktor prowadzący: Joanna Pastuszka Opracowanie redakcyjne: Joanna Piętowska Opracowanie techniczne: Agnieszka Szeszko Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2011 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-7620-958-6 Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa LexisNexis Polska Sp. z o.o. tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.LexisNexis.pl, e-mail: biuro@LexisNexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.LexisNexis.pl Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Przedmowa do wydania dwunastego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 RozdzIał I. Pojęcia podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 § 1. Państwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 § 2. Społeczność międzynarodowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 § 3. Prawo międzynarodowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 § 4. Podmiotowość prawnomiędzynarodowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 § 5. Odpowiedzialność prawnomiędzynarodowa . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 § 6. Źródła prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 RozdzIał II. Zasady podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 § 1. Pojęcie zasad podstawowych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 § 2. Zasada suwerenności państw. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 § 3. Zasada samostanowienia narodów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 § 4. Zasada praw człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 § 5. Zasada ochrony środowiska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 § 6. Zasada wypełniania zobowiązań międzynarodowych . . . . . . . . . . 55 RozdzIał III. Państwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 § 1. Klasyfikacja państw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 § 2. Powstanie państw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 § 3. Uznanie państw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 § 4. Tożsamość państw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 § 5. Upadek państw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 § 6. Sukcesja państw. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 6 Spis treści RozdzIał IV. Inne podmioty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 § 1. Stolica Apostolska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 § 2. Terytoria autonomiczne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 § 3. Wspólnoty powstańcze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 § 4. Organizacje międzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 RozdzIał V. Trzy elementy państwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 § 1. Terytorium. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 § 2. Ludność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 § 3. Władza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 RozdzIał VI. Obszary wodne, podwodne, powietrzne i kosmiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 § 1. Rzeki i kanały morskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 § 2. Morskie wody przybrzeżne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 § 3. Morskie strefy specjalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 § 4. Morze otwarte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 § 5. Dno i podziemie mórz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 § 6. Przestrzeń powietrzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 § 7. Przestrzeń kosmiczna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 RozdzIał VII. Organy zagraniczne państw . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 § 1. Prawo legacji i stosunki dyplomatyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 § 2. Przedstawicielstwa dyplomatyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 § 3. Prawo konsulatu i stosunki konsularne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 § 4. Urzędy konsularne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 RozdzIał VIII. Organizacje międzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . 185 § 1. Klasyfikacja organizacji międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 § 2. Statuty organizacji międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 § 3. Członkostwo organizacji międzynarodowych. . . . . . . . . . . . . . . . . 191 § 4. Struktura organizacji międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 § 5. Głosowanie i uchwały organizacji międzynarodowych . . . . . . . . . 204 RozdzIał IX. Umowy międzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 § 1. Pojęcie i klasyfikacja umów międzynarodowych. . . . . . . . . . . . . . 209 § 2. Zawieranie umów międzynarodowych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 § 3. Obowiązywanie i wykonywanie umów międzynarodowych . . . . . 222 § 4. Nieważność i wygasanie umów międzynarodowych . . . . . . . . . . . 225 Spis treści 7 RozdzIał X. Spory międzynarodowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 § 1. Pojęcie i klasyfikacja sporów międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . 232 § 2. Dyplomatyczne sposoby załatwiania sporów międzynarodowych . . 235 § 3. Sądowe sposoby załatwiania sporów międzynarodowych . . . . . . . 237 RozdzIał XI. Konflikty zbrojne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 § 1. Pojęcie i klasyfikacja konfliktów zbrojnych. . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 § 2. Zapobieganie konfliktom zbrojnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 § 3. Reżim konfliktów zbrojnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 § 4. Zakończenie konfliktów zbrojnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 Wykaz państw w sensie prawa międzynarodowego . . . . . . . . . . . . 267 Wybór literatury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271 Skorowidz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 wykaz ważniejszych skrótów – Dziennik Ustaw – Monitor Polski – Układ Ogólny w sprawie Ceł i Handlu – Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej – Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju – Międzynarodowa Organizacja Lotnictwa Cywilnego – Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju – Międzynarodowa Korporacja Finansowa – Międzynarodowy Fundusz Rozwoju Rolnictwa – Międzynarodowy Fundusz Monetarny – Międzynarodowa Organizacja Morska – Komisja Prawa Międzynarodowego – Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości – Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego – Narody Zjednoczone – Organizacja Państw Karaibów Wschodnich – Organizacja Narodów Zjednoczonych – Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową – Organizacja Wyzwolenia Palestyny – Polski Instytut Spraw Międzynarodowych Dz.U. M.P. ASEAN – Stowarzyszenie Państw Azji Południowo-Wschodniej ECOWAS – Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Zachodniej GATT IAEA IBRD ICAO IDA IFC IFAD IMF IMO KBWE – Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie KPM MTS NATO NZ OBWE – Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie OECS ONZ OPEC OWP PISM RWPG – Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej SAARC – Południowoazjatyckie Stowarzyszenie Współpracy Regionalnej SPF UNESCO – Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) – Forum Pacyfiku Południowego 10 Wykaz ważniejszych skrótów UNCTAD – Konferencja Narodów Zjednoczonych w sprawie Handlu i Roz- woju WHO – Światowa Organizacja Zdrowia przedmowa Książka niniejsza stanowi zarys wykładu przedmiotu, który w pro- gramach studiów prawniczych, administracyjnych i niektórych in- nych występuje pod nazwą „Prawo międzynarodowe publiczne”. Przedmiotem wykładu jest prawo międzynarodowe współcześnie obowiązujące. Ponadto zostały w nim uwzględnione niektóre normy prawa państwowego, zwłaszcza prawa polskiego, które bezpośrednio „współdziałają” z prawem międzynarodowym. Podstawą wykładu są przede wszystkim umowy międzynarodowe i inne dokumenty prawnomiędzynarodowe, o czym informują przy- pisy. Ze względu na nieduże rozmiary książki nie można było nato- miast przedstawić różnych poglądów naukowych w zakresie prawa międzynarodowego. Z częścią tych poglądów autorów polskich, nie- przedstawionych w wykładzie, zainteresowany czytelnik może za- poznać się, korzystając z wyboru piśmiennictwa zamieszczonego na końcu książki. Struktura wykładu w nieznacznym stopniu odbiega od schematu sto- sowanego na ogół dość jednolicie w polskich podręcznikach prawa międzynarodowego w ciągu ostatnich lat. przedmowa do wydania dwunastego Pierwsze wydanie mego podręcznika prawa międzynarodowego uka- zało się na przełomie lat 1992 i 1993. Do kolejnych wydań, ukazu- jących się w niedużych odstępach czasu, wprowadzałem stosunko- wo drobne zmiany. Były to uzupełnienia materiału normatywnego i wyboru literatury, aktualizacja danych faktograficznych czy kory- gowanie błędów i omyłek. Pewne zmiany merytoryczne wiązały się z uwzględnieniem w wydaniu czwartym odpowiednich postanowień Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. Dalej idące trzy zmiany zdecydowałem się wprowadzić dopiero do siódmego wydania podręcznika. Po pierwsze – było to zmienione ujęcie pojęcia prawa międzynarodowego. Po drugie – dwa dotych- czasowe paragrafy rozdziału o innych niż państwa podmiotach prawa międzynarodowego, traktujące oddzielnie o tak zwanych państwach składowych oraz o terytoriach zależnych, połączyłem w całość za- tytułowaną „Terytoria autonomiczne”. Po trzecie – zestaw omówio- nych w podręczniku podstawowych zasad prawa międzynarodowego uzupełniłem zasadą ochrony środowiska. W obecnym dwunastym wydaniu podręcznika dokonałem aktualiza- cji danych faktograficznych, a w niektórych miejscach wprowadzi- łem także inne poprawki i uzupełnienia. Warszawa, sierpień 2011 r. Lech Antonowicz Rozdział I pojęcia podstawowe 1 § 1. państwo U podstaw prawa międzynarodowego znajduje się fakt, że ludzkość jest podzielona na państwa, które, zachowując swoją odrębność, utrzymują wzajemne stosunki. Z tego też względu zdefiniowanie pra- wa międzynarodowego wymaga przede wszystkim posługiwania się terminem „państwo” lub jednym z jego ekwiwalentów. Umowy mię- dzynarodowe używają niekiedy wymiennie takich terminów jak „kraj”, „mocarstwo” czy „naród”, aczkolwiek z kontekstu wynika, że chodzi w nich właśnie o państwa. Konwencja dotycząca ustroju żeglugi na Dunaju z 18 sierpnia 1948 r. podkreśla zaś, że użyte w jej tekście na- zwy „państwo dunajskie” albo „kraj dunajski” oznaczają państwo, na którego terytorium leży przynajmniej jeden brzeg tej rzeki (art. 44)1. Państwo jest fenomenem pierwotnym chronologicznie i logicznie w stosunku do prawa międzynarodowego. Państwa bowiem są twór- cami prawa międzynarodowego, a nie odwrotnie. Z drugiej strony, w trakcie procesu historycznego państwa, uznając się wzajemnie i utrzymując ze sobą stosunki, kształtują normę prawnomiędzynaro- dową określającą pojęcie państwa. Jest to pojęcie o znaczeniu pod- stawowym dla prawa międzynarodowego. Wyrażenie „państwo w sensie prawa międzynarodowego” za- kłada, że może ono różnić się od pojęcia państwa w innych 2 1 L. Gelberg (oprac.), Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór doku- mentów, t. III, Warszawa 1960, s. 328. 14 I. Pojęcia podstawowe dziedzinach, zwłaszcza w prawie państwowym. Rozróżnienie to uza- sadnia fakt, że termin „państwo” używany jest w prawie niektórych państw do oznaczenia jednostek terytorialnych, które stanowią czę- ści składowe tych państw lub też są od nich zależne. Jedyne dotychczas traktatowe określenie państwa znajduje się w międzyamerykańskiej konwencji o prawach i obowiązkach państw z 26 grudnia 1933 r.2. Według tej konwencji państwo jako oso- ba prawa międzynarodowego powinno posiadać następujące atrybuty: – stałą ludność, – określone terytorium, – rząd, – zdolność do utrzymywania stosunków z innymi państwami. Działalność kodyfikacyjna Organizacji Narodów Zjednoczonych prowadzi do stopniowego ujednolicania pojęcia państwa w sensie prawa międzynarodowego. Komisja Prawa Międzynarodowego ONZ dotychczas nie zdefiniowała jednak tego terminu, podkreślając tyl- ko, że określenia „państwo” używa w sensie powszechnie przyjętym w praktyce międzynarodowej3. Współczesne pojęcie państwa powinno odpowiadać współczesnemu prawu międzynarodowemu w jego całokształcie. Podstawową rolę w tym zakresie należy przypisać Karcie Narodów Zjednoczonych, podpisanej 26 czerwca 1945 r.4. Państwem w sensie prawa międzynarodowego jest suwerenna jednostka geopolityczna. Wyrażenie „jednostka geopolityczna” wskazuje na terytorialną podstawę państwa oraz jego charakter po- lityczny. Z punktu widzenia prawa międzynarodowego każde pań- stwo jest jednostką geopolityczną, ale nie każda jednostka geopoli- tyczna jest państwem. Cechą wyróżniającą i nieodłączną każdego państwa jest suwerenność, natomiast niesuwerenna jednostka geo- polityczna państwem nie jest. Według Karty Narodów Zjednoczonych państwami są suweren- ne jednostki geopolityczne. Potwierdzają to bezpośrednio na- stępujące postanowienia Karty: 2 Tamże, t. II, Warszawa 1958, s. 356. 3 Yearbook of the International Law Commission 1949, s. 289. 4 K. Kocot, K. Wolfke (red.), Wybór dokumentów do nauki prawa międzynarodowego, Wrocław–Warszawa 1976, s. 64–92. 3 § 1. Państwo 15 1) nakaz układania stosunków między członkami ONZ na zasadzie 2) zakaz groźby lub użycia siły przeciwko integralności terytorialnej 3) zakaz ingerowania w sprawy należące do kompetencji wewnętrz- równości suwerennej, lub niepodległości politycznej jakiegokolwiek państwa, nej jakiegokolwiek państwa. O ile postanowienie pierwsze mówi o państwach–członkach ONZ, o tyle zasady druga i trzecia mają walor powszechny. Przyjmując suwerenność jako nieodłączną cechę każdego państwa, takie – dość często używane w praktyce międzynarodowej – terminy jak „państwo suwerenne”, „państwo niepodległe” czy „państwo su- werenne i niepodległe” są pleonazmami. Natomiast termin „państwo niesuwerenne” jest z punktu widzenia prawa międzynarodowego wewnętrznie sprzeczny. Karta NZ nie zna pojęcia „państwa niesuwe- rennego” czy „państwa zależnego”, a na oznaczenie niesuwerennych jednostek geopolitycznych używa terminu „terytorium”. Istotę suwerenności państw stanowi ich samodzielność, czyli brak prawnego podporządkowania innym państwom. Z punktu widzenia prawa międzynarodowego koniecznym elementem suwerenności jest ogólna kompetencja w sprawach zagranicznych. W braku takiej kompetencji jednostka geopolityczna nie jest suwerenna, a zatem nie jest państwem. Traktowanie suwerenności jako wyróżniającej i nieodłącznej cechy państwa nie przesądza kwestii, czy każda faktycznie suwerenna jed- nostka geopolityczna jest państwem w sensie prawa międzynaro- dowego. O ile dawniej uzasadniona była teza, że legitymacją bytu państwa jest sam byt państwa, o tyle współczesne prawo między- narodowe nie odrzuca całkowicie idei legitymizmu w odniesieniu do statusu państw. Tym samym nie należy stawiać znaku równości między pojęciem „państwa legalnego” i pojęciem „państwa faktycz- nego”. Należy więc powiedzieć, że państwem jest każda suwerenna jednostka geopolityczna powstała zgodnie z prawem międzynarodo- wym lub przynajmniej później uznana za państwo przez inne pań- stwa. Państwa w znaczeniu jednostki geopolitycznej nie należy utoż- samiać z państwem w znaczeniu władzy państwowej czy apa- ratu państwowego. Są to pojęcia różne i inaczej są one definiowane. 4 16 I. Pojęcia podstawowe Z pewnym uproszczeniem można powiedzieć, że w pierwszym przy- padku chodzi o podmiot, w drugim – o organy tego podmiotu, albo tak, że w pierwszym przypadku chodzi o państwo w ujęciu poziomym (horyzontalnym), w drugim zaś o państwo w ujęciu pio- nowym (wertykalnym). Rozróżnienie to jest istotne z punktu widze- nia prawa międzynarodowego, które musi znać zarówno swoje pod- mioty, jak i organy, przez które te podmioty występują. Tak więc konwencja Narodów Zjednoczonych o immunitetach jurysdykcyj- nych państw i ich własności, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 2 grudnia 2004 r., stanowi, że dla celów tej konwencji termin „państwo” obejmuje różne organy rządowe, a także jednostki tery- torialno-polityczne, instytucje i osoby reprezentujące państwo, pod warunkiem że są one upoważnione do działania i działają w zakre- sie jego władzy suwerennej5. Innymi słowy – chodzi o te elementy państwa, które działają iure imperii, w odróżnieniu od działań iure dominii. § 2. Społeczność międzynarodowa 5 6 Z punktu widzenia prawa międzynarodowego społeczność mię- dzynarodową stanowi ogół państw. Innymi słowy – społeczność międzynarodowa to społeczność państw, które nie tylko współist- nieją, ale i utrzymują wzajemne stosunki. Są trzy cechy, które charakteryzują społeczność międzynarodową w porównaniu ze społecznością państwową, a mianowicie: 1) nieduża, bo nieprzekraczająca dwustu, liczba jej uczestników, 2) uznanie suwerennego charakteru tych uczestników, którzy są wzajemnie równouprawnieni, a tym samym 3) jej organizacja wewnętrzna jest mniej rozwinięta, choć podlega stałemu rozwojowi w konsekwencji postępującej internacjonali- zacji życia współczesnego. Skład społeczności międzynarodowej jest zmienny. Wiek XX przyniósł ponadczterokrotny wzrost liczebny społeczności mię- dzynarodowej, przy czym w jego początkowym okresie znaczną większość stanowiły państwa europejskie i amerykańskie. Dzisiejsza 5 Yearbook of the United Nations 2004, s. 1304.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Podręcznik prawa międzynarodowego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: