Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00301 005643 14856719 na godz. na dobę w sumie
Podstawy dydaktyki - ebook/pdf
Podstawy dydaktyki - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 468
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7308-961-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> słowniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Jest to podręcznik, który ujmuje podstawowe i najważniejsze umiejętności dydaktyczne pracy nauczyciela w szkole ogólnokształcącej. Bardzo liczne przypisy umożliwiają Czytelnikowi samodzielną weryfikację przedstawionych poglądów i twierdzeń, a pragnącym pogłębić problematykę - sięgnąć do odpowiedniej literatury. Książka składa się z 14 rozdziałów podporządkowanych strukturze wiedzy dydaktycznej (cele, treści, procesy, zasady, metody, formy i środki). W każdym z nich, po przedstawieniu stanu wiedzy dydaktycznej, omówiono zagadnienia, poszerzając wiedzę i praktyki kształcenia ogólnego. Podręcznik ten powinien posiadać każdy dydaktyk-praktyk, jak i student kierunków pedagogicznych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Podstawy dydaktyki Franciszek Bere(cid:280)nicki Podstawy dydaktyki Kraków 2007 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2004 Recenzenci: prof. dr hab. Stanisław Palka prof. dr hab. Eugeniusz Piotrowski Rozdziały II i III opracowała Janina Świrko-Pilipczuk Redakcja: Wojciech Śliwerski Korekta: Danuta Waląg Projekt okładki: Magda Dębicka ISBN 978-83-7308-961-7 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel.: (0-12) 422-41-80, fax: (0-12) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie II, Kraków 2007 Spis tre(cid:262)ci Wstęp ...................................................................................................... 9 III. Podstawy dydaktyki ................................................................................... 13 1. Znaczenie i zakres pojęcia dydaktyki .................................................... 13 2. Dydaktyka ogólna i dydaktyki szczegółowe ......................................... 15 3. Przedmiot i funkcje dydaktyki ............................................................. 17 4. Podstawowe pojęcia dydaktyczne ......................................................... 20 5. Tendencje w dydaktyce współczesnej ................................................... 25 6. Metody badań dydaktycznych ............................................................. 27 A. Proces badania naukowego .............................................................. 27 B. Metody badań dydaktycznych ......................................................... 30 C. Techniki badań dydaktycznych ....................................................... 35 D. Metody jakościowe w badaniach dydaktycznych ............................ 38 III. Wartości i cele kształcenia ogólnego .......................................................... 41 1. Wartości i ich związek z celami kształcenia ogólnego ........................... 41 1.1. Rola wartości w teorii i praktyce kształcenia ................................. 41 1.2. Wartości jako przedmiot badań aksjologii .................................... 45 1.3. Pojęcie wartości ............................................................................ 49 1.4. Rodzaje i hierarchiczność wartości ................................................ 52 1.5. Związek wartości z celami kształcenia ........................................... 61 2. Cele kształcenia ogólnego .................................................................... 63 2.1. Funkcje i istota celów kształcenia .................................................. 63 2.2. Źródła i podstawy celów kształcenia ogólnego .............................. 68 2.3. Podstawy pedagogiczne i koncepcje celów kształcenia ogólnego .... 75 2.4. Taksonomiczne ujęcia celów kształcenia ogólnego ........................ 85 2.5. Uszczegóławianie celów kształcenia .............................................. 104 2.6. Znaczenie świadomości celów kształcenia w procesie edukacji ...... 111 III. Treści kształcenia ogólnego ....................................................................... 117 1. Program i treści kształcenia .................................................................. 117 2. Funkcje, modele, ujęcia i rodzaje programów kształcenia ..................... 125 3. Interdyscyplinarne podstawy programów kształcenia ........................... 137 4. Kryteria i teorie doboru treści do programów kształcenia ..................... 158 5. Autorskie programy kształcenia ........................................................... 165 6. Kanon kształcenia ogólnego ................................................................. 172 IV. Proces kształcenia ogólnego ....................................................................... 179 1. Podstawy fi lozofi czne i psychologiczne procesu kształcenia .................. 179 2. Proces kształcenia jako zintegrowany proces nauczania i uczenia się ..... 183 3. Ogniwa procesu kształcenia ................................................................. 191 A. Uświadomienie uczniom celów i zadań kształcenia .......................... 191 B. Poznawanie nowych faktów ............................................................ 192 C. Nabywanie nowych pojęć ............................................................... 194 D. Poznawanie prawidłowości i systematyzowanie wiedzy .................. 195 E. Przechodzenie od teorii do praktyki ................................................ 196 F. Wykonywanie zadań praktyczno-wytwórczych ................................ 197 G. Sprawdzanie i ocena osiągnięć ........................................................ 198 4. Integracja procesów nauczania i wychowania ....................................... 200 6 Spis tre(cid:262)ci IIIV. Kształcenie wielostronne ......................................................................... 201 1. Przesłanki fi zjologiczne i psychologiczne .............................................. 201 2. Podstawy teorii kształcenia wielostronnego .......................................... 202 3. Podawanie i przyswajanie wiedzy ......................................................... 205 4. Działalność odkrywcza w szkole ........................................................... 207 5. Eksponowanie i przeżywanie wartości .................................................. 208 6. Organizowanie i realizowanie działania praktycznego .......................... 210 IIVI. Proces samokształcenia ........................................................................... 213 1. Pojęcie samokształcenia ....................................................................... 213 2. Cele samokształcenia ........................................................................... 215 3. Wdrażanie do samokształcenia ............................................................ 216 IVII. Zasady kształcenia .................................................................................. 223 1. Pojęcie, geneza i klasyfi kacja zasad kształcenia ..................................... 223 2. Charakterystyka zasad kształcenia ........................................................ 227 3. Przegląd zasad kształcenia wybranych autorów .................................... 238 4. Realizacja zasad w procesie kształcenia ................................................. 241 VIII. Metody kształcenia ................................................................................. 243 1. Wprowadzenie .................................................................................... 243 2. Pojęcie i rozwój metod nauczania ........................................................ 244 3. Różne aspekty nauczania ..................................................................... 246 4. Podział metod nauczania ..................................................................... 248 5. Metody podające ................................................................................. 253 6. Metody problemowe ........................................................................... 261 A. Burza mózgów ................................................................................ 267 B. Metoda sytuacyjna .......................................................................... 268 C. Metoda inscenizacji ........................................................................ 269 D. Metoda symulacyjna ....................................................................... 270 7. Metody eksponujące ............................................................................ 275 8. Metody praktyczne .............................................................................. 280 9. Nauczanie programowane ................................................................... 283 10. Funkcje metod nauczania .................................................................... 291 11. Kryteria doboru metod nauczania ........................................................ 294 12. Metody uczenia się .............................................................................. 294 A. Metody recepcyjne .......................................................................... 295 B. Metody heurystyczne, badawcze ...................................................... 301 C. Metody ekspresyjne ........................................................................ 307 D. Metody ćwiczebne .......................................................................... 309 IIIX. Formy organizacyjne kształcenia ............................................................. 311 1. Formy organizacji kształcenia .............................................................. 311 2. System klasowo-lekcyjny ..................................................................... 312 3. Lekcja jako podstawowa forma kształcenia .......................................... 314 4. Struktura lekcji .................................................................................... 316 5. Typy lekcji i ich charakterystyka .......................................................... 319 6. Rodzaje toków lekcyjnych ................................................................... 321 A. Tok lekcji podającej ........................................................................ 321 B. Tok lekcji problemowej .................................................................. 323 C. Tok lekcji ćwiczeniowej .................................................................. 326 D. Tok lekcji eksponującej .................................................................. 327 Spis tre(cid:262)ci 7 7. Zajęcia w klasach łączonych ................................................................. 328 8. Formy organizacyjne pracy uczniów .................................................... 329 A. Praca jednostkowa .......................................................................... 330 B. Praca zbiorowa ................................................................................ 331 C. Praca grupowa ................................................................................ 331 9. Nauka domowa uczniów ..................................................................... 334 10. Dydaktyczne zajęcia pozalekcyjne ........................................................ 345 11. Wycieczki szkolne ............................................................................... 347 IIIX. Środki dydaktyczne w kształceniu ogólnym ............................................ 351 1. Pojęcie środków dydaktycznych ........................................................... 351 2. Funkcje środków dydaktycznych ......................................................... 355 3. Klasyfi kacja środków dydaktycznych ................................................... 358 4. Środki wzrokowe ................................................................................. 360 A. Proste środki wzrokowe .................................................................. 360 B. Złożone środki wzrokowe ............................................................... 361 5. Środki słuchowe .................................................................................. 362 6. Środki wzrokowo-słuchowe (audiowizualne) ....................................... 364 7. Środki dydaktyczne w procesie kształcenia ........................................... 370 IIXI. Planowanie i organizacja pracy dydaktycznej .......................................... 373 1. Pojęcie planowania i organizacji .......................................................... 373 2. Rodzaje planów nauczycielskich .......................................................... 374 3. Przygotowanie rzeczowe i metodyczne do lekcji ................................... 380 4. Kontrola wykonania planu .................................................................. 382 IXII. Niepowodzenia w nauce szkolnej ............................................................ 383 1. Pojęcie niepowodzeń szkolnych ........................................................... 383 2. Rodzaje niepowodzeń w nauce szkolnej i ich skutki ............................. 386 3. Przyczyny niepowodzeń w nauce szkolnej ............................................ 389 4. Przezwyciężanie niepowodzeń w nauce ................................................ 396 XIII. Sprawdzanie i ocenianie wyników procesu kształcenia ............................ 401 1. Istota i funkcje sprawdzania ................................................................. 401 2. Formy sprawdzania ............................................................................. 405 3. Metody sprawdzania ............................................................................ 409 4. Testy osiągnięć szkolnych .................................................................... 414 5. Jakościowe badania wyników kształcenia ............................................. 420 6. Ocena w procesie kształcenia ............................................................... 422 7. Nowy system oceniania ....................................................................... 428 A. Ocenianie wewnątrzszkolne ............................................................ 429 B. Ocenianie zewnętrzne ..................................................................... 431 XIV. Problemy dydaktyki kształcenia ogólnego ............................................... 433 1. Innowacje dydaktyczne a unowocześnianie procesu kształcenia ........... 433 2. Praca z uczniem zdolnym .................................................................... 436 3. Podmiotowość w edukacji ................................................................... 445 4. Kształtowanie zdolności twórczych w procesie kształcenia ................... 449 5. Uczenie się w świetle raportów edukacyjnych ...................................... 455 Bibliografi a .............................................................................................. 459 Wstęp Szkolnictwo nasze stoi przed wielką transformacją edukacyjną wyni- kającą zarówno z przemian społeczno-politycznych, jak i reformy edukacji narodowej. Zdecydowanej krytyce poddano doktrynę oświaty adaptacyjnej na rzecz edukacji kreatywnej. Praktyka edukacyjna musi być wzbogacona o nowe rozwiązania, jak też o rozwiązania sprawdzone kiedyś w naszym kraju, a szczególnie dorobku „nowej szkoły”1. Z założeń nowej szkoły wy- nika generalny postulat, odnoszący się do współczesnej szkoły – postulat respektowania naczelnej zasady podmiotowości ucznia w procesie kształ- cenia. Idea upodmiotowienia ucznia w procesie dydaktycznym wymaga od nauczyciela przestrzegania tej zasady w doborze celów, treści, metod i form organizacyjnych kształcenia. Tradycyjny prymat przekazu wiadomości, traktowany jako najważniej- szy cel kształcenia, został podważony. To nie treści kształcenia, ale rozwój i świat wartości człowieka uznaje się za najważniejsze cele edukacji. Do rangi podstawowego zadania edukacji urasta przygotowanie każdej jednostki do kreatywnego uczestniczenia w kulturze i informacyjnej cywilizacji. Dużą rolę w rozwoju społeczeństwa uczącego się przez całe życie spełnia kształce- nie ogólne realizowane w szkołach podstawowych, gimnazjach i liceach. W związku z tym jawi się potrzeba opracowania dydaktyki kształcenia ogól- nego jako nauki o kształceniu w szkolnictwie ogólnokształcącym, jego celach i treści oraz metodach, środkach i organizacji. Jak dotąd nie wyodrębniono dydaktyki kształcenia ogólnego (jak w wypadku dydaktyki kształcenia za- wodowego), utożsamiano ją z dydaktyką ogólną. Dydaktyka ogólna, jako ogólna teoria kształcenia, formułuje ogólne prawidłowości, rozpatruje problemy podstawowe wspólne dla procesów kształcenia w różnych typach szkół. Dydaktyka ogólna zawiera ogólne zało- żenia i propozycje, które nie są wystarczająco egzemplikowane i w niewiel- kim zakresie mogą służyć doskonaleniu procesu kształcenia w szkolnictwie ogólnokształcącym. Wraz z rozwojem praktyki edukacyjnej i pedagogicznej oraz refl eksji pedagogicznej pojawiły się obok dydaktyki ogólnej dydaktyki określonego typu szkolnictwa (dydaktyka zawodowa, dydaktyka szkoły wyższej, dydak- tyka medyczna, dydaktyka wojskowa itp.). Dla naszych rozważań przyjmu- 1 F. Bereźnicki: Hasła „nowej szkoły” w dydaktyce Drugiej Rzeczypospolitej, Toruń 1998. 10 Wstęp jemy podział dydaktyki na dydaktykę ogólną oraz dydaktyki szczegółowe dwojakiego rodzaju: – teorie nauczania w szkołach określonego typu i stopnia, – dydaktyki poszczególnych przedmiotów szkolnych. Jak do tej pory nie wypracowano dydaktyki kształcenia ogólnego jako teorii kształcenia w szkole ogólnokształcącej. Celem tego opracowania jest wypełnienie tej luki. Dydaktyka kształcenia ogólnego obejmowałaby swoimi badaniami wszystkie przedmioty ogólnokształcące w szkole szczebla podsta- wowego oraz średniego i miałaby w stosunku do nich charakter ogólny. Dydaktyka ta, badając problemy i prawidłowości kształcenia ogólnego oraz uogólniając wyniki badań dydaktyk przedmiotów ogólnokształcących, sta- nowiłaby ogólnoteoretyczną podstawę tych dydaktyk. Biorąc to pod uwagę proponuje się dydaktykę ogólną z jej ogólnością w stosunku do poszczegól- nych dydaktyk określonego typu i stopnia szkoły (dydaktyka kształcenia ogólnego, dydaktyka zawodowa itp.) i z zachowaniem ich ogólności do dydaktyk szczegółowych. Tak więc dydaktyka ogólna pojmowana byłaby podwójnie przez podejście skoncentrowane na roli metodyk oraz pogląd na całość dydaktyk różnych typów i szczebli. Przed dydaktyką kształcenia ogólnego w związku z reformą edukacji narodowej wyłaniają się nowe problemy. Przede wszystkim musi ona do- kładnie określić wartości i cele edukacji w szkole ogólnokształcącej, dokonać naukowej analizy treści kształcenia zawartych w zreformowanych progra- mach i nowych podręcznikach, badać proces kształcenia i wartość dydak- tyczną metod, środków i form kształcenia. Trafna analiza i dobra znajomość prawidłowości rządzących procesem nauczania i uczenia się w szkole ogólnokształcącej stwarza podstawę do pro- gnozowania dalszego rozwoju dydaktyki kształcenia ogólnego. Do napisania tej książki upoważnia mnie nie tylko długoletnie doświad- czenie praktyczne jako nauczyciela, metodyka i pracownika nadzoru peda- gogicznego. W procesie edukacji pedagogicznej nauczycieli i kandydatów na nauczycieli zajmuję się ponad ćwierć wieku dydaktyką ogólną i z tego zakresu napisałem podręcznik2. W opracowaniu niniejszej książki korzystam z bogatego dorobku naukowego dydaktyków: W. Okonia, C. Kupisiewicza, J. Półturzyckiego, W. Zaczyńskiego, T. Lewowickiego, K. Denka i K. Kru- szewskiego. Własne przemyślenia uzupełniam i konfrontuję z ich poglądami. Starałem się nawiązywać do współczesnego stanu dydaktyki i wykorzystać z współczesnej literatury przedmiotu to, co dziś najwartościowsze. Podręcznik ujmuje podstawowe i najważniejsze umiejętności dydak- tyczne pracy nauczyciela w szkole ogólnokształcącej. Bardzo liczne przypisy 2 F. Bereźnicki: Dydaktyka ogólna w zarysie, Koszalin 1994. Wstęp 11 umożliwiają Czytelnikowi samodzielną weryfi kację przedstawionych przeze mnie poglądów i twierdzeń, a pragnącym pogłębić problematykę sięgać do odpowiedniej literatury. Rozdziały zostały podporządkowane w zasadzie strukturze wiedzy dy- daktycznej (cele, treści, procesy, zasady, metody, formy i środki). W każdym z nich po przedstawieniu stanu wiedzy dydaktycznej omówiono zagadnie- nia, poszerzając wiedzę i praktyki kształcenia ogólnego. W podręczniku starano się ograniczyć przegląd literatury, zgodnie z założeniem, że funkcją podręcznika jest przekazywać informacje w sposób odpowiednio uporząd- kowany, oszczędny i przejrzysty oraz wyodrębniać najogólniejsze treści konstytutywne. Słowa serdecznego podziękowania kieruję pod adresem recenzentów książki profesora Stanisława Palki i profesora Eugeniusza Piotrowskiego, których cenne uwagi były pomocne w nadaniu jej ostatecznego kształtu. I Pojęcie dydaktyki sztuka nauczania teoria nauczania teoria uczenia się Podstawy dydaktyki 1. Znaczenie i zakres pojęcia dydaktyki Rozumienie terminu „dydaktyka” zmieniało się na przestrzeni wieków. Tradycje dydaktyki są dawne i wiążą się z nauczaniem i później z ucze- niem się. Nazwa dydaktyka pochodzi z języka greckiego, w którym didaktikos oznacza pouczający, a didasko – uczę. Z etymologii słowa dydaktyka wnosić można, że obejmowała ona to, co dotyczy nauczania i uczenia się. Ter- minu tego po raz pierwszy użyto w Niemczech na początku XVII wieku, rozumiano go jako sztukę nauczania, czyli jako swego rodzaju umiejętność praktyczną. Także Jan Amos Komeński (1592–1670) w swym znakomitym dziele pt. Wielka dydaktyka uważał dydaktykę za sztukę nauczania, ściśle związaną z wychowaniem. Na początku XIX wieku niemiecki pedagog i fi lozof Jan Fryderyk Her- bart (1776–1841) w głoszonej teorii nauczania wychowującego, dydaktykę rozumiał jako teorię nauczania, która podstawowe znaczenie przypisywała czynnościom nauczyciela. Nauczanie miało intelektualistyczny charakter, w związku z czym podkreślano wartość pracy umysłowej, książkowej. Jednak na przełomie XIX i XX wieku pod wpływem haseł „nowej szkoły”, głoszo- nych między innymi przez Johna Deweya (1859–1952), zaczęto odrzucać herbartowską koncepcję „nauki książkowej”, wprowadzając idee uczenia się aktywnego przez działanie. Zwolennicy tego kierunku eksponowali czynno- ści uczniów, przyznając im aktywną i twórczą rolę w procesie uczenia się. W świetle ich interpretacji dydaktyka uważana była jako teoria uczenia się, zajmująca się analizą czynności uczniów. W pracach polskich pedagogów okresu międzywojennego B. Nawro- czyńskiego i K. Sośnickiego zaznacza się stanowisko traktowania dydaktyki jako nauki o nauczaniu i uczeniu się. B. Nawroczyński jeden z rozdziałów swojej książki zatytułował „Uczenie się i nauczanie”1. Trafnie podkreślał, że „czynność nauczyciela powinna się łączyć z aktywnością uczniów w jedną harmonijną całość”2. K. Sośnicki w swojej Dydaktyce ogólnej (1935) rów- 1 B. Nawroczyński: Zasady nauczania, Wrocław 1957. 2 Ibidem, s. 230. 14 I. Podstawy dydaktyki dydaktyka jako nauka o nauczaniu i uczeniu się zadania dydaktyki dydaktyka jako samo- kształcenie i samokształ- towanie norzędnie traktował nauczanie z uczeniem się, podkreślając współzależność obu tych czynności. Po drugiej wojnie światowej w polskiej literaturze dydaktycznej dowo- dzono, że nauczanie wiąże się ściśle z uczeniem się. Takie pojmowanie dy- daktyki spotyka się w podręcznikach W. Okonia, C. Kupisiewicza, W. Za- czyńskiego. Pojęciem „dydaktyka” określa się ten dział pedagogiki, który zajmuje się wykrywaniem, ustalaniem prawidłowości procesu nauczania i uczenia się. Nie przeciwstawiając i nie; podporządkowując sobie nauczania i uczenia się, uważa się, że te dwa rodzaje czynności są w pełni wartościo- wymi elementami w procesie kształcenia, gdy są wzajemnie powiązane, tworząc zintegrowaną całość, stanowiącą proces nauczania – uczenia się. Czynnikiem wiążącym nauczanie i uczenie się jest nie tylko wspólny cel, do jakiego się dąży w toku realizacji tego procesu, ale również stosowane w nim metody, formy organizacyjne i środki3. W porównaniu z dawniejszymi sformułowaniami przedmiotu dydak- tyki – pisze W. Zaczyński – defi nicja ta zdaje się pozornie burzyć ustalony tradycjami podział kompetencji badawczych dydaktyki i psychologii, z któ- rych ta ostatnia zajmowała się badaniem procesów uczenia się, gdy dydak- tyka tylko nauczania4. Zgodnie zaś z obecną defi nicją pojęcia dydaktyki, uczenie się staje się również przedmiotem badań tej dyscypliny. Jednakże nie bada ona wszelkich procesów uczenia się, lecz tylko te jego formy, które wiążą się z nauczającą działalnością nauczyciela. Dydaktyka jako nauka o nauczaniu i uczeniu się wykrywa i wyjaśnia określone zależności między pewnymi czynnościami, treściami, metodami, formami i środkami oraz warunkami pracy nauczyciela i uczniów, a wyni- kami nauczania i na tej podstawie formułuje odpowiednie prawidłowości dotyczące procesu kształcenia, to jest procesu nauczania i uczenia się. Współczesne ujęcie terminu dydaktyka – pisze S. Palka – nie zawsze zawęża jego znaczenie tylko do nauczania i uczenia się, lecz utożsamia go z kształceniem i samokształtowaniem (samokształceniem)5. W. Okoń w najnowszym podręczniku Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej zalicza dydaktykę do jednej z podstawowych nauk pedagogicznych, której przedmiotem jest nauczanie innych i uczenie się nie tylko szkolne. Biorąc pod uwagę, że nauczanie i uczenie się to działania stanowiące dwie integralne strony kształcenia, możemy powiedzieć – pisze W. Okoń – „że 3 C. Kupisiewicz: Podstawy dydaktyki ogólnej, Warszawa 1995, s. 10. 4 W. Zaczyński: Dydaktyka [w:] Pedagogika, podręcznik akademicki, red. M. Godlewskiego, S. Krawcewicza, T. Wujka, Warszawa 1974, s. 353. 5 S. Palka: Pedagogika w stanie tworzenia, Kraków 1999, s. 18. 2. Dydaktyka ogólna i dydaktyki szczegółowe 15 dydaktyka jest nauką o kształceniu i samokształceniu, ich celach i treści oraz metodach, środkach i organizacji”6. Wśród polskich dydaktyków przeważa pogląd, że dydaktyka winna mieć wymiar zarówno nauczający, jak i wychowujący, czyli winna również służyć rozwojowi całej osobowości wychowanków. W Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN z 1983 roku określa się dydaktykę jako dział pedagogiki, naukę, której przedmiotem jest kształce- nie (nauczanie i uczenie się)7. Pojmowanie dydaktyki zawężono tutaj do kształcenia, pominięto istotną sprawę, a mianowicie samokształcenie i sa- mokształtowanie, związane ze światem wartości i kształtowaniem postaw uczniów. W publikacji tej wyodrębnia się dydaktykę ogólną, rozpatrującą problemy podstawowe, wspólne dla nauczania, oraz dydaktyki szczegółowe, obejmujące określone typy i stopnie szkół, oraz poszczególne przedmioty szkolne. Jedną z nich – obok dydaktyki zawodowej czy dydaktyki szkoły wyższej i innych – winna być dydaktyka kształcenia ogólnego. Na tle powyższych wyjaśnień należy przyjąć, że dydaktyka kształcenia ogólnego jako teoria nauczania i uczenia się przedmiotów ogólnokształ- cących na szczeblu podstawowym i średnim jest subdyscypliną dydaktyki ogólnej. Jest ona nauką o kształceniu i samokształceniu, ich celach i treści oraz metodach, środkach i formach organizacyjnych. Dlatego też w dalszych rozważaniach posługiwać się będziemy pojęciami ustalonymi przez dydak- tykę ogólną. 2. Dydaktyka ogólna i dydaktyki szczegółowe Dydaktyka dzieli się na dydaktykę ogólną i szczegółowe. Dydaktykę ogólną określa się jako ogólną wiedzę o nauczaniu i uczeniu się. Ogólność dydaktyki według niektórych autorów wynika z tego, że swymi badania- mi obejmuje wszystkie przedmioty nauczania, wszystkie szczeble systemu szkolnego i wszystkie typy szkół. Dydaktyka ogólna nie zawsze jest pojmowana jako ogólność w stosunku do dydaktyk szczegółowych poszczególnych przedmiotów nauki. W ujęciu K. Sośnickiego jest to ogólność w stosunku do poszczególnych systemów dydaktycznych, z których każdy posiada ogólność w stosunku do dydak- tyk szczegółowych. Przykładem takiego systemu jest system dydaktyczny W. Okonia oparty na teorii kształcenia wielostronnego zawarty w książce Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. Dydaktyka ogólna rozważa ogólne nauczający i wychowu- jący wymiar dydaktyki dydaktyka kształcenia ogólnego jest teorią kształ- cenia i samo- kształcenia obejmującą szkołę ogólno- kształcącą dydaktyka ogólna jako ogólno(cid:262)ć w stosunku do systemów dy- daktycznych 6 W. Okoń: Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej, Warszawa 1987, s. 55. 7 Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 1983, t. 1, s. 658. 16 I. Podstawy dydaktyki problemy, ich różne rozwiązania, ich pojęcia i podstawy. Rezultatem jej rozważań jest pogląd na całość różnych systemów dydaktycznych wziętych łącznie8. Zgodnie z tym stanowiskiem każdy system dydaktyczny posiada ogólność do dydaktyk określonego szczebla i typu szkoły. J. Półturzycki pisze, że podział na dydaktykę ogólną i szczegółową jest niewystarczający, gdyż wraz z rozwojem praktyki edukacyjnej i pedagogicz- nej, refl eksji dydaktycznej pojawiły się ostatnio różne rodzaje prac dydak- tycznych9. Obecnie między dydaktyką ogólną i szczegółową powstały nowe ujęcia o charakterze środowiskowym i specjalistycznym. Według tego auto- ra, można publikacje dydaktyczne podzielić na pięć rodzajów: ogólne, szcze- gółowe, określonego typu szkolnictwa, środowiskowe i specjalistycz ne10. Dla naszych rozważań przyjmujemy podział dydaktyki podany w Wiel- kiej Encyklopedii Powszechnej PWN, w której wyodrębnia się dydaktykę ogólną oraz dydaktyki szczegółowe dwojakiego rodzaju: a) teorie nauczania w szkołach określonego typu i stopnia, b) dydaktyki poszczególnych przedmiotów szkolnych. Jak już wcześniej wspomniano, do pierwszego rodzaju dydaktyk szcze- gółowych zaliczymy dydaktykę kształcenia ogólnego. Dydaktyka ta odnosi się do określonego typu i stopnia szkolnictwa i obejmuje kształcenie (na- uczanie – uczenie się) i samokształcenie (samokształtowanie), realizowane w szkole podstawowej, gimnazjum i szkole średniej w zakresie przedmiotów ogólnokształcących. W związku z tym, że obejmuje ona swoimi badania- mi wszystkie przedmioty ogólnokształcące w szkole szczebla podstawowe- go i średniego musi mieć w stosunku do nich charakter ogólny. Aby skutecznie realizować proces dydaktyczny nie wystarcza jednak tylko znajomość ogólnych prawidłowości nauczania i uczenia się. Prak- tykowi w działaniu potrzebne jest zarówno ogólne zrozumienie procesów dydaktycznych, jak też znajomość konkretnych i swoistych cech nauczania poszczególnych przedmiotów. Pewien zbiór takich szczegółowych dyrek- tyw, określających sposoby prawidłowego wykonywania czynności dydak- tycznych, nazywamy dydaktyką przedmiotową. Dydaktyki przedmiotowe dostarczają właśnie szczegółowej wiedzy o specyfi cznych prawidłowościach nauczania i uczenia się poszczególnych przedmiotów w całym bogactwie ich konkretnej treści. Ułatwiają opty- malne planowanie pracy dydaktycznej w obrębie jednego przedmiotu oraz wybór najskuteczniejszych metod, form i środków realizacji jego treści. Jednakże proces dydaktyczny jest niezmiernie złożony i sztywne trzymanie się wąskich dyrektyw może prowadzić do wielu niepowodzeń. Dlatego też 8 S. Nalaskowski: Dydaktyka, Toruń 1997, s. 9. 9 J. Półturzycki: Dydaktyka dla nauczycieli, Toruń 1996, s. 24. 10 Ibidem, s. 25. dydaktyka kształcenia ogólnego jako ogólno(cid:262)ć do dydaktyk szczegó- łowych przedmiotów ogólnokształ- cących dydaktyka przedmiotowa rola dydaktyki przedmio- towej 3. Przedmiot i funkcje dydaktyki 17 w praktyce realizację tych dyrektyw trzeba stale konfrontować z ogólnymi prawidłowościami dydaktycznymi. Wynika stąd konieczność znajomości ogólnej wiedzy o nauczaniu w praktycznej działalności dydaktycznej. Między dydaktyką o charakterze ogólnym a dydaktykami przedmioto- wymi powinna – dla korzyści obu z nich – istnieć ścisła współzależność. Dy- daktyki przedmiotowe, badając specyfi czne właściwości nauczania – uczenia się poszczególnych przedmiotów szkolnych, mogą wzbogacić dydaktykę kształcenia ogólnego, szczegółowymi wynikami badań. Z kolei dydaktyka kształcenia ogólnego badając ogólne problemy i prawidłowości kształcenia oraz uogólniając wyniki badań dydaktyk przedmiotowych, ustala ogólne prawidłowości procesu dydaktycznego, które stanowią ogólnoteoretyczną podstawę dydaktyk przedmiotów ogólnokształcących. Dydaktyki przed- miotowe dokonują konkretyzacji i uszczegółowienia wskazań i dyrektyw dydaktyki kształcenia ogólnego. 3. Przedmiot i funkcje dydaktyki Dydaktyka jest nauką o kształceniu i samokształceniu (samokształtowa- niu), przy czym kształcenie obejmuje zarówno sferę poznawczą, intelektual- ną, jak również stronę osobowościową, związaną głównie z kształtowaniem postaw uczniów i systemem wartości. Dydaktyka jako jedna – obok pedagogiki ogólnej, teorii wychowania, historii wychowania – należy do podstawowych nauk pedagogicznych, służy także wychowaniu, czyli wspieraniu rozwoju osobowości uczniów. „Przedmiotem badań dydaktycznych – pisze W. Okoń – jest przede wszy stkim wszelka świadoma działalność dydaktyczna, wyrażająca się w pro- cesach nauczania – uczenia się, samokształcenia i samouctwa, w ich treści, przebiegu, metodach, środkach i organizacji, podporządkowana przyjętym celom”11. Dydaktyka bada rzeczywistość, w której działają z jednej strony na- uczyciel kierujący procesem uczenia się, zaś z drugiej strony – uczniowie aktywnie przyswajający materiał nauczania. Na rzeczywistość tę składają się odpowiednie treści kształcenia, zasady, metody i środki dydaktyczne, za po- mocą których dąży się do realizacji w określonych formach organizacyjnych celów kształcenia. Można więc przyjąć, że dydaktyka zajmuje się analizą wszystkich czynności składających się na proces nauczania – uczenia się, ro- zumiany jako zbiór czynności nauczyciela i uczniów, wzajemnie wiążących się i warunkujących, zmierzających do osiągnięcia wspólnego celu. 11 W. Okoń: Wprowadzenie..., op. cit., s. 8. dydaktyka jako nauka pedagogiczna 18 I. Podstawy dydaktyki przedmiot badań dydaktyki główne zada- nia dydaktyki integralny związek nauczania i wychowania dydaktyka a inne nauki Ponieważ czynności ucznia i nauczyciela – pisze Cz. Kupisiewicz – zawsze przebiegają w określonych warunkach (treść, organizacja, środki itp.) oraz są nastawione na uzyskanie zamierzonych rezultatów (wyników, skutków tych czynności), przeto przedmiotem badań dydaktyki jest proces nauczania – uczenia się łącznie z czynnikami, które go wywołują, warunka- mi, w jakich przebiega, a także rezultatami, do jakich prowadzi12. Współczesna dydaktyka ogólna dąży do ujawniania optymalnych związków między podstawowymi składnikami procesu dydaktycznego, sta- ra się dokładnie określić cele, treści i organizację kształcenia oraz znaleźć najbardziej skuteczne sposoby efektywnego nauczania – uczenia się. W każdym zamierzonym i planowym procesie dydaktycznym zmie- rza się do realizacji określonych celów kształcenia jako kategorii nadrzęd- nej systemu dydaktycznego. Treści, metody, formy organizacyjne i środki dydaktyczne stanowią tu kategorię pochodną. Opis, analiza i interpretacja tych czynników oraz wykrywanie prawidłowości procesu kształcenia oraz zależności między różnymi składnikami systemu dydaktycznego, jak też formułowanie opartych na tych prawidłowościach norm, reguł i sposobów postępowania zalicza się do głównych zadań dydaktyki. Dydaktyka obej- muje poszukiwanie i wykrywanie prawidłowości, tendencji rozwojowych kształcenia jako ujęcia jednej ze stron procesu wychowania. Dydaktyka nie funkcjonuje w izolacji – pisze J. Półturzycki – tak jak nie można wyizolo- wać wychowania i nauczania, ponieważ osobowość wychowanka stanowi niepodzielną całość13. Podkreśla to również W. Okoń, pisząc: „w procesie edukacji, czyli łącznego działania wychowująco-kształcącego, nie można wydzielić sfery wyłącznych wpływów na intelekt, na motywację, na system wartości, na życie emocjonalne czy na wolę, charakter [...]”14. Dydaktyka łączy się z rzeczywistością społeczną oraz z wieloma naukami społecznymi, zwłaszcza z fi lozofi ą, psychologią, socjologią, logiką, prakseologią, teorią informacji, teorią zarządzania i innymi. Posiadając ścisłe związki z innymi dyscyplinami naukowymi, czerpie z nich niezbędne dla siebie przesłanki teoretyczne. Doniosłe znaczenie dla dydaktyki ogólnej posiada psychologia. Usta- lenie optymalnych sposobów realizacji procesu dydaktycznego wymaga do- brej znajomości procesów, jakie zachodzą w psychice uczniów, gdy zostaną oni poddani określonym wpływom dydaktycznym. Filozofi a pomocna jest w ustalaniu celów kształcenia, bada warunki prawidłowego poznania obiek- tywnej rzeczywistości. 12 C. Kupisiewicz: Podstawy dydaktyki..., op. cit., s. 13. 13 J. Półturzycki: Dydaktyka..., op. cit., s. 14. 14 W. Okoń: Wprowadzenie..., op. cit., s. 64. 3. Przedmiot i funkcje dydaktyki 19 dydaktyka jako nauka teoretyczna i praktyczna funkcja po- znawcza i praktyczna (utylitarna, in- strumentalna) dydaktyki przedmiot badań dydaktyki Dydaktyka jako teoria kształcenia (nauczania i uczenia się) i samo- kształcenia (samokształtowania) należy do nauk teoretycznych i zarazem praktycznych, gdyż równolegle z odkrywaniem prawidłowości procesu kształcenia formułuje skuteczne normy i sposoby postępowania w działal- ności dydaktycznej nauczycieli. Zatem niesłuszny jest pogląd tych autorów, którzy zaliczają dydaktykę wyłącznie do nauk praktycznych. Większość dydaktyków polskich (W. Okoń, Cz. Kupisiewicz, W. Zaczyński, L. Lewo- wicki, K. Kruszewski, J. Półturzycki) wskazuje na teoretyczno-praktyczny lub teoretyczny i praktyczny charakter dydaktyki. Podobnego zdania jest i autor tej książki. Dydaktyka zajmuje się badaniem działalności dydaktycznej, odkrywa bądź tylko ustala zależności warunkujące tę działalność oraz formułuje na tej podstawie prawidłowości rządzące przebiegiem procesu nauczania i uczenia się. Badając swój przedmiot i dostarczając wiedzy o stanie nauczania – ucze- nia się, dydaktyka pełni funkcję poznawczą. Jednocześnie dydaktyka speł- nia funkcję praktyczną, wskazując nauczycielom skuteczne metody, środki i normy praktyczne, których zastosowanie podnosi efektywność realizacji celów i zadań dydaktycznych. Przyjmując założenie, że dydaktyka jest nauką zorientowaną teore- tycznie – praktycznie, W. Okoń trafnie uzasadnia w swoim dziele funkcję poznawczą i funkcję praktyczną, utylitarną15. Z kolei C. Kupisiewicz wy- różnia funkcję teoretyczną, głównie o charakterze diagnostycznym i pro- gnostycznym oraz praktyczną, instrumentalną16. Dydaktyka, dostarczając wiedzy o stanie rzeczy istniejącym w obrębie przedmiotu jej badań, spełnia funkcję diagnostyczną. Znajomość i analiza prawidłowości rządzących pro- cesem nauczania i uczenia się stwarza podstawę prognozowania dalszego ich rozwoju. Przedmiot badań dydaktyki najpełniej określił W. Zaczyński. W Ency- klopedii pedagogicznej pisze on, że przedmiotem dydaktyki jest: – „naukowa analiza i formułowanie celów nauczania (cele kształcenia) wraz z ich uszczegółowioną charakterystyką; – dobór treści kształcenia według ustalonych zasad i zgodnie z obranym celem kształcenia; – badanie procesu kształcenia (nauczania) dla odsłonięcia rządzących nim prawidłowości, a więc ustalenia warunków i zależności zachodzących między składnikami; – formułowanie, opartych na pewnych prawidłowościach procesu, zasad metodycznie poprawnej pracy nauczyciela w procesie dydaktycznym, znanych pod nazwą zasad nauczania; 15 Ibidem, s. 62. 16 C. Kupisiewicz: Podstawy dydaktyki..., op.cit., s. 11–12. 20 I. Podstawy dydaktyki rozumienie pojęć defi nicje uczenia się – badanie wartości dydaktycznej poszczególnych metod nauczania oraz formułowanie reguł ich doboru i poprawnego wykorzystania w procesie dydaktycznym; – badanie środków dydaktycznych i optymalizacji warunków efektywnego ich stosowania w kształceniu; – ustalanie najkorzystniejszych form organizacyjnych nauczania”17. 4. Podstawowe pojęcia dydaktyczne Jednoznaczne i wyraźne określenie terminów dydaktycznych jest warunkiem koniecznym nie tylko jednolitego ujmowania rzeczywistości dydaktycznej, ale i jednakowego rozumienia podstawowych pojęć dydak- tycznych, takich jak: nauczanie, uczenie się, kształcenie, samokształcenie. Zaczniemy od pojęcia „uczenie się”, gdyż znajomość przebiegu i pra- widłowości uczenia się jest niezbędna do organizowania skutecznego na- uczania. W literaturze dydaktycznej funkcjonuje wiele defi nicji pojęcia „uczenie się”. Dla podkreślenia, że uczenie się jest zamierzonym i długotrwałym zbio- rem ściśle ze sobą powiązanych czynności, autorzy wielu defi nicji określają uczenie się jako proces. Defi nicje znajdujące się w polskich słownikach i opracowaniach mają wspólne elementy pojęcia „uczenie się”, ale także różnią się ujęciem jego istoty i zakresu. W celu wyodrębnienia cech istotnych dla defi nicji uczenia się, podamy, jak określają uczenie się znani polscy dydaktycy. W. Okoń uczenie się defi niuje następująco: „uczenie się jest procesem, w toku którego na podstawie doświadczenia, poznania i ćwiczenia – po- wstają nowe formy zachowania się i działania lub ulegają zmianom formy wcześniej nabyte”18. Jest to defi nicja szeroko pojęta i swoim zakresem obejmuje uczenie się odbywające się w szkole, poza szkołą, w codziennych sytuacjach życiowych, jak również w innych formach życia społecznego. Podstawowymi czynnościami uczenia się są poznanie i działanie, dzięki nim zdobywamy nowe wiadomości oraz nowe formy zachowania się i działania lub przekształcamy formy dotychczasowe. W. Okoń uważa, że jedną z podstawowych prawidłowości uczenia się jest wielostronna aktywność obejmująca aktywność intelektualną, emocjo- nalną i praktyczną19. Aktywność uczącego się podmiotu jest koniecznym wa- runkiem efektywności procesu uczenia się. Tenże autor dostrzega złożoność 17 W. Zaczyński: Dydaktyka [w:] Encyklopedia pedagogiczna, Warszawa 1993, s. 134. 18 W. Okoń: Wprowadzenie..., s. 56. 19 Ibidem, s. 196.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Podstawy dydaktyki
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: