Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01945 012287 17243571 na godz. na dobę w sumie
Podstawy prawa. Wydanie 5 - ebook/pdf
Podstawy prawa. Wydanie 5 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 528
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-731-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podręcznik ,,Podstawy prawa' omawia najważniejsze zagadnienia dotyczące istoty oraz rozumienia prawa - zarówno krajowego jak i Unii Europejskiej.

Publikacja szczegółowo omawia zaganienia dotyczące m.in:

W piątym wydaniu, łącząc teorię z praktyką prawniczą, administracyjną i gospodarczą, uaktualniono i rozszerzono informację na temat wszystkich omawianych dziedzin, w tym uwzględniono uchwalone i wchodzące także w 2020 r. zmiany prawa.

Sposób prezentacji treści został tak opracowany aby ułatwić Czytelnikom jej odszukanie i zapamiętanie. W publikacji wskazano najistotniejsze orzecznictwo oraz podstawowe piśmiennictwo, w którym można szukać poszerzonych informacji. Poszczególne definicje i objaśnienia zawarte w podręczniku odnoszą się do całych instytucji, kategorii i pojęć z zakresu teorii państwa i prawa oraz poszczególnych dziedzin prawa.

Podręcznik kierowany jest do tych wszystkich praktyków oraz studiujących, którzy powinni posiąść co najmniej elementarną wiedzę prawniczą, może zatem być wykorzystywana na wydziałach prawa, administracji, zarządzania, ekonomii, politologii, marketingu, dziennikarstwa, ochrony środowiska a także na studiach technicznych, informatycznych, rolniczych i wielu innych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ROZDZIAŁ 1. OGÓLNE WIADOMOŚCI O PRAWIE § 1. Podstawy prawa a prawoznawstwo Podstawy prawa, jak wskazuje sama nazwa, mają na celu zaprezentowanie jedy- nie syntezy całokształtu wiedzy o państwie i prawie, bazując w głównej mierze na pra- woznawstwie i innych przedstawionych w publikacji szczegółowych gałęziach prawa. Przyjęty w opracowaniu metodyczny układ ma na celu przekazanie w sposób specy- ficzny i syntetyczny wiedzy o państwie i prawie w oparciu o podstawowe informacje zaczerpnięte z poszczególnych gałęzi prawa, a więc jest szczególnym sposobem pre- zentacji tej wiedzy w ramach prawoznawstwa. Metodyka nauczania podstaw prawa studentów studiów nieprawniczych ma na celu przekazanie im jak najszerszej wiedzy z różnych dziedzin prawa, przy założeniu jednak pewnej hasłowości omawianych za- gadnień. Stanowi zatem jedynie syntezę całokształtu wiedzy prawniczej z przezna- czeniem dla studentów nie-prawników, czyli studentów innych kierunków niż pra- wo, których plany studiów wymagają przedstawienia studiującym minimum wiedzy prawniczej, ułatwiającej w jak najszerszym zakresie poruszanie się po poszczegól- nych gałęziach prawa. Dokonywanie wszelkiego rodzaju zarysów prawa wymaga da- leko posuniętego syntezowania, czyli łączenia wielu różnych elementów w jedną ca- łość. Jest to realizowane przez całościowe „pokazanie” prawa, oparte na uprzednim badaniu jego poszczególnych dziedzin, ale w oparciu o kategorie ogólne, nieraz nawet mocno uproszczone, w drodze eliminacji konkretnych elementów szczegółowości, zastrzeżonych dla badaczy poszczególnych dziedzin prawa. Konieczność syntezowa- nia ma na celu umożliwienie zainteresowanym zrozumienie znaczenia i przeznacze- nia poszczególnych pojęć, zasad, zjawisk i instytucji prawa, dla ułatwienia prawidło- wego posługiwania się obowiązującym prawem. Prawoznawstwo to zespół dyscyplin nauk prawnych badających i opisujących zjawisko i istotę prawa (ale też państwa) jako regulatora całokształtu stosunków www.testy-prawnicze.pl  2 Rozdział 1. Ogólne wiadomości o prawie społecznych w ich różnorodności przedmiotowej. Rozległość i wielopostaciowość tych stosunków sprawia, że nauka prawa, czyli prawoznawstwo, ujmuje owe regu- lowane przez normy prawa stosunki w ich przedmiotowym charakterze oraz zasię- gu przestrzennym. Prawoznawstwo jest jedną z nauk społecznych, zajmującą się prawem. Prawoznawstwo zatem, jako całokształt nauki o prawie, ale także o państwie, zajmuje się różnorodnymi problemami tych instytucji. Podstawowym zadaniem prawoznawstwa jest poznanie struktur organizacyjnych i reguł normujących życie społeczeństwa. Takie ujęcie prawoznawstwa powoduje, że możemy wyróżnić prawoznawstwo w dwóch ujęciach: 1) syntetycznym, czyli opisującym według kryterium uogólnienia wszystkie pod- stawowe pojęcia, kategorie i instytucje prawa, zmierzając do stworzenia ogól- nego systemu wiedzy o prawie jako całokształcie norm stworzonych przez państwo, przeznaczonych do regulowania wszystkich dziedzin stosunków spo- łecznych istniejących i powstających między ludźmi; w ujęciu syntetycznym prawoznawstwo obejmuje także bardziej rozległe obszary wiedzy praw- niczej, obejmujące nie tylko normy prawa tworzące gałęzie prawa w ich różnorodności w systemie prawa danego państwa, lecz także wiedzę histo- ryczną zawartą w ramach historii państwa i prawa (powszechnej i danego kraju), historii doktryn polityczno-prawnych oraz teorię prawa, czyli dys- cyplinę ujawniającą, klasyfikującą i wyjaśniającą podstawowe pojęcia, ka- tegorie i instytucje prawne (zwane też często wstępem do prawoznawstwa), 2) analitycznym, a więc koncentrującym się na poszczególnych gałęziach pra- wa, tworzących w sumie jego system, oparty przede wszystkim na kryte- rium przedmiotowym; daje to możliwość wyróżnienia takich dyscyplin nauki prawa, jak np. prawo: konstytucyjne, administracyjne, karne, cywilne, pracy; każda gałąź prawa, która składa się ogólnie na system prawa krajowego, posia- da swoją „własną” naukę, wyjaśniającą wszystkie składające się na nią pojęcia, zasady, kategorie, instytucje i funkcje, jakie spełnia w społeczeństwie. W teorii możemy spotkać także inne klasyfikacje prawoznawstwa. Według jed- nej z koncepcji, możemy do niego zaliczyć wszystkie dyscypliny wiedzy prawni- czej, a więc zarówno zajmujące się problemami ogólnymi, tj. odnoszącymi się do całokształtu systemu prawnego państwa, jak i szczegółowymi, czyli badającymi po- szczególne gałęzie prawa pozytywnego. Kolejna klasyfikacja grupuje wszystkie dyscypliny prawnicze mieszczące się w ramach całego prawoznawstwa według kryteriów znaczeniowych, co umożliwia wyróżnienie trzech podstawowych bloków prawoznawstwa, tj.: 1) historycznego, 2) teoretycznego, 3) dogmatycznego. www.testy-prawnicze.pl  § 1. Podstawy prawa a prawoznawstwo 3 W bloku historycznym możemy natomiast wyróżnić: 1) powszechną historię państwa i prawa – obejmującą instytucje państwa i pra- wa od czasu ich powstania, ukazującą ich przeobrażenia i rozwój w różnych okresach historycznych, dającą porównanie państwa i prawa poszczególnych krajów w ich rozwoju historycznym, od starożytności po czasy współczesne, 2) historię państwa i prawa danego kraju (np. Polski) – ujmującą dzieje pań- stwa i prawa oraz ich przeobrażanie i rozwój w danym kraju, 3) historię doktryn politycznych i prawnych – nazywaną też historią ludzkiej myśli w dziedzinie polityki, państwa i prawa, ukazującą poglądy i koncepcje fi- lozofów, myślicieli, teologów, monarchów, przywódców partyjnych, uczonych, prawników w kwestii istoty państwa i prawa oraz oddziaływania tych instytucji na życie ludzi. W bloku teoretycznym mieści się zasadniczo: 1) teoria państwa i prawa, 2) logika prawnicza (praktyczna) oraz nieraz dodatkowo 3) filozofia prawa. Teoria państwa i prawa ukazuje istotę prawa jako instytucji społecznych, ich kształtowanie się i rozwój, uwarunkowania i przeobrażenia. Dyscyplina ta, przez wy- pracowanie ogólnych zasad, pojęć, kategorii i instytucji, stanowi niewątpliwie inspi- rację dla praktyki zarówno w odniesieniu do państwa, jego struktur, funkcji, form, organizacji aparatu rządzenia, jak też procesu tworzenia prawa oraz podnoszenia efek- tywności jego stosowania w poszczególnych dziedzinach życia. Obok, a właściwie na kanwie teorii państwa i prawa, powstała dyscyplina zwana wstępem do prawoznaw- stwa, która definiuje elementarne pojęcia i kategorie z dziedziny prawa. Stanowi ona swoisty przewodnik prawny dla studentów pierwszego roku prawa, a niejednokrotnie także i administracji. W bloku teoretycznym można także wyróżnić dyscyplinę na- zywaną logiką prawniczą (praktyczną), obejmującą elementarne wiadomości z se- miotyki (czyli ogólnej nauki o znakach, w szczególności słownych), logiki formalnej (czyli nauki o prawdziwości bądź fałszywości jakichś zdań ze względu na ich budo- wę) i ogólnej metodologii nauk (czyli sposobów uzasadniania, tj. wykazywania praw- dziwości wypowiadanych przez nas twierdzeń). Wprowadzenie tego przedmiotu ma przede wszystkim na celu usprawnienie pracy myślowej prawnika, co ma ułatwić ja- sne i jednoznaczne formułowanie myśli (zob. Z. Ziembiński, Logika praktyczna, War- szawa 1992, s. 5). Dyscypliny objęte kursem logiki, mimo różnorodnego ich charak- teru łączy to, że zajmują się zagadnieniami, które w ten czy inny sposób dotyczą form sprawnego myślenia. Filozofia prawa to nauka, której przedmiotem badań jest pyta- nie o istotę prawa, jego cel i sposoby osiągnięcia owego celu. Filozofia prawa wzbo- gacona o aspekt praktyczny to teoria prawa. Trzeci blok prawoznawstwa obejmuje dogmatyki prawa, czyli szczegółowe ga- łęzie prawa pozytywnego, a dokładniej nauki zajmujące się konkretnymi dziedzi- www.testy-prawnicze.pl  4 Rozdział 1. Ogólne wiadomości o prawie nami prawa, stanowiącymi system prawa danego państwa np. prawo konstytucyjne, karne, cywilne, czy administracyjne. § 2. Istota, pojęcie i rodzaje prawa I. Pojęcie prawa Pojęcie prawa jest wieloznaczne i nie każdy posługujący się tym słowem ma to samo na myśli, jednakże zawsze jest kojarzone z pewnym porządkiem, ładem czy określoną zasadą. W życiu codziennym często spotykamy się z pojęciem pra- wa niekoniecznie w bezpośrednim powiązaniu z naukami prawniczymi. Możemy bowiem wyróżnić prawa przyrody, prawa ekonomiczne, prawa fizyczne. W ra- mach analizy pojęcia prawa możemy zauważyć, że termin ten ma wiele różnych znaczeń nie tylko w języku potocznym czy naukach ścisłych i przyrodniczych, ale również w samych naukach prawnych. Samo prawoznawstwo operuje takimi po- jęciami jak: prawo, prawo pozytywne, prawo naturalne prawo przedmiotowe, pra- wo podmiotowe. Tak więc, nawet jeśli pojęciem prawo posługujemy się na grun- cie nauk prawnych, to i tak pozostaje ono nieprecyzyjne i nieścisłe. Często prawo jest utożsamiane z konkretną normą prawną, przepisem prawa, źródłem prawa. Pojęcie prawa możemy w uproszczeniu umieścić w dwóch podstawowych grupach: 1) normatywnej – ujmującej prawo jako całokształt reguł określających pożądane zachowanie człowieka, 2) aksjologicznej – wyjaśniającej prawo w kategoriach określonych wartości. Funkcjonujące w doktrynie definicje prawa odnoszą się jednak zasadniczo do prawa w ujęciu normatywnym. Prawo to zespół norm określających postępowanie ludzi, norm ustanowio- nych lub usankcjonowanych przez państwo i zabezpieczonych aparatem przy- musu państwowego. W definicji tej możemy wyróżnić kilka zasadniczych elementów, i tak: 1) norma prawna jest regułą pożądanego zachowania, jest to pewien wzorzec po- winnego zachowania ludzi o cechach generalności i abstrakcyjności. Normy prawne powstają w dwojaki sposób: są wydawane przez państwo lub też przez państwo sankcjonowane (przyjmowane jako własne). Z wydawaniem mamy do czynienia wówczas, gdy państwo działając przez swoje uprawnione organy, tworzy nowe, nieistniejące wcześniej normy prawne. O sankcjonowaniu norm prawnych mówimy natomiast wówczas, gdy państwo normę stosowaną do- tychczas zwyczajowo uznaje za obwiązującą przez działania organów stosują- cych prawo, które zwyczajem zaczynają się posługiwać tak jak prawem. W pań- stwach współczesnych, o rozwiniętych systemach prawnych, prawo powstaje niemal wyłącznie w drodze stanowienia norm, www.testy-prawnicze.pl  § 2. Istota, pojęcie i rodzaje prawa 5 2) prawo jest nierozerwalnie związane z pojęciem państwa, jako polityczną or- ganizacją społeczeństwa, która jest uosobieniem władzy i właśnie z tego tytułu uzyskuje legitymizację do ustanawiania norm prawnych. Dość powszechnie jest przyjmowany pogląd, że prawo nie może istnieć bez państwa, a wynika to z fak- tu, że immanentną cechą prawa jest przymus, stanowiący zabezpieczenie jego przestrzegania i to zarówno przez organy państwa, jak i wszystkich oby- wateli lub określone prawem inne podmioty. Przymusem zaś dysponuje pań- stwo, które stwarza w tym celu specjalny aparat, zwany aparatem przymusu. Ponadto to w gestii państwa leży inicjatywa oraz decyzja o wydaniu lub sank- cjonowaniu norm prawa, jeżeli określone względy wymagają nowej regulacji prawnej określonych stosunków społecznych, 3) prawo nie jest przy tym nieuporządkowanym (bezładnym) zbiorem norm, lecz stanowi zbiór uporządkowany. Ma to natomiast istotne znaczenie, gdy uświa- domimy sobie, że prawo składa się z setek tysięcy norm, a więc posługiwanie się takim zbiorem byłoby niemożliwe, gdyby niewprowadzony w nim ład. Zob. też J. Nowicki, Z. Tabor, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2007, s. 64 i nast. oraz s. 213 i nast. II. Rodzaje prawa Poza ogólną definicją prawa, w prawoznawstwie wyróżniono także pewne rodzaje prawa, tj.: 1) prawo pozytywne (ius positum) – najogólniej rzecz ujmując, prawo stanowione przez ludzi (państwo), 2) prawo natury – prawo ponadpozytywne, obowiązujące niezależnie od woli lu- dzi, jedynie przez człowieka odkrywane, wypływające z natury społeczeństwa, z natury rzeczy, z natury ludzkiej, nadawane przez istoty nadprzyrodzone, 3) prawo przedmiotowe – rozumiane jako całokształt norm prawnych o cechach generalności i abstrakcyjności, które stanowią podstawę wydawania rozstrzy- gnięć przez organy orzekające, czyli sądy i organy administracji, 4) prawo podmiotowe – czyli w dużym uproszczeniu prawo podmiotu, rozumiane jako chroniona przez porządek prawny możliwość zaspokojenia swojego intere- su, przez żądanie określonego zachowania od wszystkich lub tylko niektórych podmiotów (w teorii nieraz neguje się istnienie praw podmiotowych). Zob. J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp..., s. 213 i nast. www.testy-prawnicze.pl  6 III. Funkcje prawa Rozdział 1. Ogólne wiadomości o prawie W ramach swojej podstawowej funkcji regulatora życia społeczeństwa pra- wo spełnia lub może spełniać różne funkcje szczegółowe. Niektóre z nich spełniane są przez cały system prawa, niektóre łączą się bardziej z określonymi jego katego- riami lub dziedzinami. Prawo danego państwa powinno spełniać przede wszystkim funkcję ochronną (ma na celu eliminowanie zachowań zagrażających wartościom chronionym) i stabilizacyjną (ma na celu utrwalenie istniejącego ładu społeczne- go, gospodarczego i politycznego). Z funkcją stabilizacyjną łączy się ściśle wycho- wawcza funkcja prawa (ma na celu upowszechnienie dezaprobaty dla zachowań społecznie niepożądanych). Wyrabia ono u jego adresatów odpowiednie skłonności i nawyki, dzięki którym zachowania społeczne są obliczalne i przewidywalne. Jed- ną z podstawowych funkcji prawa jest także zapewnienie ludziom sprawiedliwo- ści społecznej, przez co rozumie się: 1) równość szans i możliwości życiowych, 2) bezstronność i obiektywność w traktowaniu obywateli i innych podmiotów pra- wa przez organy państwa, 3) realne możliwości dochodzenia praw obywatelskich i praw człowieka oraz za- pewnienie przysługujących ludziom wolności. Uwzględniając te przesłanki, należy wskazać, że prawo ma gwarantować bez- kolizyjne funkcjonowanie całego społeczeństwa, wszystkich jego warstw, grup, śro- dowisk oraz innych struktur oraz ułatwiać osiąganie dążeń i aspiracji życiowych w ich różnorodności (jednocześnie gwarantując równe i sprawiedliwe traktowanie wszystkich ludzi, w tym także przez umożliwienie im dochodzenia swych roszczeń w wyniku stwarzania podstaw do rozstrzygania sporów oraz zapewnienia ładu i po- rządku publicznego). § 3. Wzajemny stosunek prawa i innych norm społecznych I. Zagadnienia wstępne Obserwując zachowania ludzi można z łatwością zauważyć, że w swym po- stępowaniu kierują się nie tylko prawem. Rozległość i wielopostaciowość stosun- ków międzyludzkich sprawia, że różnorakie zachowania i wzajemne powiązania regulowane są nie tylko normami prawa – regulują je także pewne normy spo- łeczne. Zgodnie z tymi ostatnimi normami, ludzie w podobnych sytuacjach postę- pują podobnie, mimo że nie normują tego żadne przepisy. Należy także zauważyć, że nawet w sytuacjach uregulowanych normami prawa, ludzie postępują w po- dobny sposób, niekoniecznie pod wpływem norm prawnych, ponieważ są one im po prostu nieznane. www.testy-prawnicze.pl  § 3. Wzajemny stosunek prawa i innych norm społecznych 7 Jako czynniki pozaprawne kształtujące postępowanie ludzi można wskazać normy: 1) obyczajowe, 2) zwyczajowe, 3) towarzyskie, 4) moralne, 5) techniczne. II. Obyczaje, zwyczaje i normy towarzyskie Przez obyczaje rozumie się powszechnie przyjęte, tradycyjne i charaktery- styczne reguły postępowania człowieka względem drugiego człowieka ukształ- towane w codziennym zachowaniu i systematycznie powtarzane, aż stają się przyzwyczajeniami i są akceptowane przez określone społeczeństwo lub grupę ludzi. Obyczaj jest elementem kontroli społecznej, stąd jego naruszenie powoduje za- zwyczaj negatywną reakcję ze strony grupy. Obyczaje są przekazywane z pokolenia na pokolenie i ulegają zmianom bardzo powoli. Ogół obyczajów w danej zbiorowo- ści tworzy jej obyczajowość. Przez zwyczaje rozumie się to, co zostało utwierdzone przez tradycje, co jest powszechnie akceptowane i przyjęte w danej społeczności. Zwyczaj różni się od mody znacznie większą trwałością zachowania. Normy zwyczajowe mają ten sam sens co obyczaje, jednak regulują, podobnie jak normy towarzyskie, stosunki w mniejszych grupach czy środowiskach społecz- nych. Nieraz normy te mogą przybierać pewien sformalizowany charakter w posta- ci kodeksów honorowych różnych grup społecznych np. oficerów wojska lub sub- kultur, np. więziennej (tzw. grypsowanie). Normy zwyczajowe należy odróżnić od prawa zwyczajowego polegającego na tym, że właściwy organ państwa rozstrzyga daną sprawę na podstawie zwycza- ju funkcjonującego w społeczeństwie i sankcjonuje go przymusem państwowym (obecnie spotykane w prawie międzynarodowym). Normy obyczajowe, zwyczajowe i towarzyskie stanowią integralny składnik życia codziennego różnych społeczności ludzkich i są przyjmowane oraz przestrze- gane dobrowolnie, nie wymagają zabezpieczenia ich sankcjami, jednak ludzie naru- szający te normy narażają się na ostracyzm, tj. nieprzyjęcie lub wykluczenie danej osoby przez otoczenie. www.testy-prawnicze.pl  8 III. Normy moralne Rozdział 1. Ogólne wiadomości o prawie Ważną rolę w życiu codziennym odgrywają normy moralne. Szerzej na ten temat zob. np. Z. Ziembiński, Teoria prawa, Warszawa-Poznań 1978, s. 31–57. Moralność to ukształtowany w procesie długotrwałego rozwoju społeczeń- stwa zespół uznanych norm i zasad postępowania, według których ocenia się określone zachowanie jako dobre lub złe. Istota norm moralnych polega zasadniczo na respektowaniu dwóch kategorii, a mianowicie dobra i zła. U podłoża moralności leży wyobrażenie ludzi o tym, co jest dobre, a co złe. Normy moralne pozwalają oceniać wzajemnie zachowanie się człowieka względem innego człowieka, społeczeństwa czy państwa. Moralność preferuje zachowania korzystne dla danej grupy ludzi czy całego społeczeństwa, postępowania konstruktywne, twórcze, służące poprawnemu współżyciu ludzi, po- tępia zaś i odrzuca zachowania destrukcyjne, egoistyczne, zagrażające współżyciu społecznemu. Na kształtowanie się norm i postaw moralnych wpływ ma epoka, w której czło- wiek żyje, środowisko geograficzne, stosunki społeczne, przynależność klasowa, zasady i wierzenia religijne, tradycje narodowe, rezultaty rozwoju nauki, poziom kultury, warunki życia człowieka, jego sytuacja życiowa, otoczenie i wiele innych czynników. Dość istotne znaczenie dla funkcjonowania norm moralnych mają wa- runki życiowe ludzi. Ze względu na to, że warunki te ulegają zmianom, to również poglądy na dobro i zło wśród członków danego społeczeństwa też są zróżnicowane. Jednak w każdym społeczeństwie istnieje zespół norm moralnych wspólnych dla całego społeczeństwa. Są to tzw. elementarne normy moralne, mają one charakter uniwersalny i są akceptowane w zasadzie przez wszystkich członków społeczności. W zakresie nieobjętym normami elementarnymi, ocena moralna określonego zjawi- ska jest zależna od określonego człowieka lub grupy społecznej. Normy moralne nie są obwarowane sankcjami państwowymi, zaś o ich prze- strzeganiu decyduje świadomy wybór postępowania poszczególnych ludzi. Wy- bór ten ma charakter dobrowolny i jest najczęściej inspirowany czynnikami poza- prawnymi. Moralność odgrywa bardzo ważną rolę w stosunkach społecznych, zaś w za- kresie konstruktywnego współżycia wspomaga wyraźnie normy prawa. Rozległość działania norm moralnych umożliwia rezygnację ze stosowania norm prawnych w wielu dziedzinach życia. Z punktu widzenia moralności normy prawne można sklasyfikować jako normy moralnie: 1) pozytywne, 2) negatywne, 3) obojętne. Normami prawnymi moralnie pozytywnymi są te, które nakazują ten sam spo- sób postępowania co moralność. Na przykład większość systemów moralnych potę- www.testy-prawnicze.pl  § 3. Wzajemny stosunek prawa i innych norm społecznych 9 pia zabójstwa – czyni to również prawo (art. 148 KK). W odwrotnej sytuacji, a więc gdy normy prawa nakazują zachowania odmienne od moralności, mamy do czynie- nia z normą moralnie negatywną, np. kara śmierci. Są jednak również całe dziedzi- ny nieobjęte moralnością – tym samym moralnie obojętne, np. normy prawne re- gulujące sprawozdawczość, sporządzanie bilansu, budżet. Do podstawowych różnic między prawem a moralnością możemy zaliczyć: 1) przedmiot regulacji – prawo reguluje tylko zachowania i czyny człowieka, na- tomiast moralność – także przeżycia, uczucia oraz relacje człowieka do Boga, przyrody itp., dlatego np. nienawiść nie jest przestępstwem, może jednak stano- wić przekroczenie normy moralnej a tzw. zemsta rodowa może być uzasadniona moralnie, ale jest zakazana prawnie, 2) funkcje i charakter regulacji – na terytorium jednego państwa może wystę- pować wiele systemów moralnych, natomiast, co do zasady, tylko jeden system prawny; 3) sposób obrony wzorów określonych w normach – na straży norm prawnych stoi aparat państwa ze swoimi środkami przymusu, natomiast na straży norm moralnych – presja wywierana przez opinię publiczną w postaci potępienia, od- rzucenia, 4) sposób ujęcia uprawnień i obowiązków – normy prawne mają charakter dwu- stronny, natomiast moralne jednostronny; z normy prawnej dla jednej stro- ny wynika obowiązek, dla drugiej zaś uprawnienie, natomiast normy moralne wskazują tylko powinne zachowanie bez nadawania uprawnień, 5) genezę powstawania norm – normy moralne wpajane są przez wychowanie, oddziaływanie społeczeństwa – socjalizację, natomiast normy prawne są sta- nowione lub sankcjonowane przez państwo i obowiązują ze względu na nakaz władzy państwowej, 6) sposób ogłaszania i formalizowania norm – normy prawne są z reguły spisane i regulują bardzo dokładnie postępowanie człowieka, natomiast normy moral- ne zazwyczaj nie są spisane i są nader nieprecyzyjne, często wskazując jedynie ogólny kierunek postępowania. IV. Normy techniczne normy techniczne. Istotne miejsce w funkcjonowaniu współczesnych społeczeństw zajmują także Norma techniczna to reguła wskazująca zachowanie człowieka w procesie jego działalności produkcyjnej, usługowej, technicznej i technologicznej zwią- zanej z posługiwaniem się aparaturą i urządzeniami dla osiągnięcia określo- nych celów produkcyjnych, usługowych oraz eksperymentów naukowych. Normy techniczne są ustanawiane w procesie rozwoju nauki i techniki, a ich celem jest zapewnienie bezpieczeństwa i racjonalności przy posługiwaniu się www.testy-prawnicze.pl  10 Rozdział 1. Ogólne wiadomości o prawie aparaturą techniczną oraz stosowaniu różnych procesów technicznych i technolo- gicznych. W wielu dziedzinach ludzkiej działalności produkcyjnej, wytwórczej, przetwórczej czy usługowej nie istnieje możliwość uregulowania wszystkich kwe- stii normami prawnymi. Zatem cała owa działalność prowadzona przy wykorzy- staniu różnej aparatury, techniki i technologii oraz różnych procesów fizycznych, biologicznych i chemicznych jest regulowana odpowiednimi normami, zwanymi powszechnie technicznymi lub technologicznymi. Zakres regulacji stosunków produkcji przez normy techniczne jest uwarunkowany różnymi czynnikami, a głównie poziomem wiedzy i kultury technicznej oraz poczu- ciem odpowiedzialności osób tworzących lub opracowujących nowe urządzenia tech- niczne i procesy technologiczne. Wynalazcy i twórcy różnych urządzeń technicznych oraz procesów technologicznych obowiązani są określić reguły posługiwania się i sto- sowania tych urządzeń i technologii, mające zapewnić ich użytkownikom i otoczeniu bezpieczeństwo osobiste oraz bezpieczeństwo innych ludzi i środowiska naturalnego. W zasadzie normy techniczne nie są obwarowane sankcją państwa, ponieważ nie wyrażają jego woli. W pewnych jednak sytuacjach państwo może nakazać lub zalecić stosowanie norm technicznych, traktując je jako ustalenia gwarantujące bez- pieczne posługiwanie się aparaturą techniczną lub prowadzenie procesów technolo- gicznych i eksperymentów naukowych. Moc obowiązującą normom technicznym państwo może nadać przez ustanowienie odpowiednich norm prawnych lub inną wyraźnie sformułowaną decyzję, czyli nakaz przestrzegania określonych warunków lub reguł technicznych. Państwo tworzy także wyspecjalizowane podmioty zajmu- jące się rejestrowaniem i upowszechnianiem norm technicznych, jak np. Urząd Do- zoru Technicznego. § 4. Świadomość prawna i praworządność I. Świadomość prawna Świadomość prawna jest częścią świadomości społecznej, moralnej. Świa- domość prawna nie oznacza bowiem jedynie znajomości przepisów i instytucji prawnych przez społeczeństwo, choć ta jest bardzo pożądana i decyduje o kulturze prawnej danego społeczeństwa. Jest ona tym bardziej istotna, że większość współ- czesnych ustawodawstw przyjmuję zasadę – ignorantia iuris nocet – nieznajomość prawa szkodzi. Dotyczy to wszelkich form odpowiedzialności prawnej za postępo- wanie człowieka i jego skutki. Na świadomość prawną składa się znajomość prawa i jego zasad oraz insty- tucji prawnych, przy czym należy zdawać sobie sprawę z tego, że całkowita zna- jomość prawa jest jedynie fikcją, ponieważ nikt nie jest w stanie znać wszystkich norm prawnych po ich opublikowaniu. www.testy-prawnicze.pl  § 4. Świadomość prawna i praworządność 11 Świadomość prawna to znajomość prawa i instytucji prawnych oraz ocena obowiązującego prawa przez społeczeństwo i postulaty dotyczące zmiany pra- wa w pożądanym przez społeczeństwo kierunku. Jak wynika ze wskazanej powyżej definicji na świadomość prawną składa się: 1) znajomość prawa, 2) ocena prawa oraz zachowań przez prawo regulowanych, 3) postulaty społeczeństwa o kierunkach zmiany obowiązującego prawa, 4) ideologia prawna z uzasadnieniem, co należy czynić, aby prawo tworzyło wa- runki do rozwoju społecznego. Świadomość prawna jest to zatem zbiór tych wszystkich norm, które w od- czuciu społecznym, powinny tworzyć prawo danego państwa. Jest to wyobrażenie o sprawiedliwości. Oczywiste jest, że wyobrażenia te są różne w różnych grupach społecznych, dlatego też świadomość prawna nie jest w całym społeczeństwie jed- nakowa. Im większa różnica pomiędzy prawem istniejącym rzeczywiście a pra- wem postulowanym przez społeczeństwo (tym, które zdaniem społeczeństwa po- winno istnieć), tym mniejsza jest świadomość prawna. Świadomość prawna tworzy się pod wpływem powszechnych wyobrażeń o tym co jest sprawiedliwe, a co jest niesprawiedliwe, o „dobrym” prawie i praworządno- ści, dlatego świadomość prawna ma bezpośrednie zakorzenienie w moralności z jej podziałem na to co jest dobre i na to co złe. Wymuszanie posłuszeństwa ludzi dla norm ocenianych jako „niesprawiedli- we” może doprowadzić do rozruchów społecznych lub w łagodniejszej postaci – tworzenia nowych formacji politycznych, dążących do zmian pokojowych. Dłu- gotrwałe i konsekwentne stosowanie przez państwo przepisów, które wzbudzają sprzeciw społeczny, może doprowadzić albo do „przyzwyczajenia” się do nich i ich zaakceptowania, albo do ich narastającej dezaprobaty, co zmusi organy pań- stwowe do zmiany lub nawet uchylenia „złego” prawa. W takiej sytuacji docho- dzi do swoistej konfrontacji siły państwa i determinacji osób sprzeciwiających się funkcjonowaniu przepisów „niesprawiedliwych”. Należy przy tym pamiętać, że niezgodność przepisów prawa ze świadomością prawną osłabia działanie prze- pisów prawa, dlatego państwo nie powinno lekceważyć świadomości prawnej społeczeństwa. Państwo nie powinno doprowadzać do zbyt wielkiej rozbieżności między świadomością prawną a prawem obowiązującym. Powinno bowiem albo odpowiednio kształtować świadomość prawną społeczeństwa, albo w razie po- trzeby zmieniać odpowiednio prawo. Od świadomości prawnej należy odróżnić kulturę prawną, na którą składa się z jednej strony porządek prawny, w skład którego wchodzi system prawa obowiązu- jącego podzielony na gałęzie prawa, a z drugiej strony świadomość prawa. Kulturę prawną można zatem określić jako ogół nawyków i wartości związanych z akcepta- cją, oceną, krytyką i realizacją obowiązującego prawa. Jednocześnie nie istnieje jedna ogólnoświatowa kultura prawna. W wyniku rozwoju historycznego doszło w różnych regionach geograficznych do ukształtowania rozmaitych kultur prawnych. www.testy-prawnicze.pl  12 II. Praworządność Rozdział 1. Ogólne wiadomości o prawie Pojęcie praworządności odnosi się natomiast do przestrzegania prawa przez or- gany władzy państwowej. Zasada praworządności odnosi się do tych, którzy spra- wują rządy w państwie, czyli dotyczy działań organów władzy państwowej. Wiąże się ściśle z kwalifikacją prawną władczych działań organów państwa, przejawiających się bądź w formie stanowionych norm ogólnych (tworzenie prawa), bądź w formie stosowania norm indywidualnych (stosowanie prawa). Praworządność stanowi jedną z zasad ustrojowych państw demokratycznych, tak ważną, że często zostaje zapisana w postaci normy konstytucyjnej danego państwa (art. 7 Konstytucji RP). Praworządność to taki stan faktyczny, w którym podstawowe dziedziny sto- sunków społecznych są uregulowane przepisami prawa i przepisy te są przez or- gany państwowe ściśle przestrzegane. Organy władzy publicznej są obowiązane działać jedynie na podstawie i w granicach prawa. Praworządność to organizowanie i wykonywanie działalności państwowej wyłącznie na podstawie przepisów prawa, w sytuacji gdy prawo to jest równe dla wszystkich oraz zapewnia podstawowe wolności i prawa człowieka. O praworządności możemy zatem mówić, gdy istnieje stosunkowo szeroka re- gulacja prawna, obejmująca wszystkie istotne dziedziny życia. Aby można było mówić o praworządności, musi istnieć zaawansowany system prawny, dobrze roz- winięty i chroniący zasadnicze sfery stosunków społecznych. Przyjmuje się jednocześnie, że w każdym państwie istnieją co najmniej dwie dziedziny życia społecznego wymagające uregulowania: 1) sfera stosunków majątkowych między wszystkimi podmiotami, związanych z wytwarzaniem i wymianą dóbr materialnych oraz własnością, 2) sfera stosunków między państwem a obywatelami, w których państwo występu- je z pozycji władczych, ale powinno gwarantować podstawowe wolności i pra- wa człowieka. Przy ocenie praworządności, zwłaszcza ta druga sfera ma podstawowe znacze- nie, ponieważ ujęcie działalności zarządzającej państwa w ramach prawa ograni- cza swobodę organów państwowych w posługiwaniu się przymusem i gwarantuje obywatelom poszanowanie ich swobód. Brak odpowiednich regulacji w tej mate- rii może prowadzić do wynaturzeń w działaniu organów państwowych lub ich po- szczególnych funkcjonariuszy. Drugim determinantem praworządności jest przestrzeganie prawa przez wszystkie organy państwowe. Organy państwa powinny przestrzegać prawa za- równo wtedy, gdy wypełniają swe ustawowe obowiązki wobec obywateli, jak i wte- dy, gdy zmierzają do wyegzekwowania ciążących na obywatelach, a wynikających ze współżycia w społeczności obowiązków. Organy państwowe powinny dzia- łać tylko na podstawie i w granicach prawa, co szczególnego znaczenia nabie- ra zwłaszcza w odniesieniu do organów mogących stosować przymus bezpośred- ni (np. Policja, ABW, CBA) oraz organów sprawujących wymiar sprawiedliwości. www.testy-prawnicze.pl  § 4. Świadomość prawna i praworządność 13 Każde bowiem naruszenie prawa przez te organy jest nader niebezpieczne, ponie- waż prowadzi zazwyczaj do naruszenia praw człowieka i swobód obywatelskich. Naruszania przepisów prawa przez organy państwowe nie można usprawie- dliwiać żadnymi względami. Nie tłumaczą go w szczególności doraźne, koniunk- turalne potrzeby państwa lub organu. Pozwolenie bowiem na naruszenie przepi- sów prawa przez organy państwa prowadzi w pewnym horyzoncie czasowym do nadużyć, a w końcu do jawnego łamania prawa i tworzenia np. państw totalitar- nych. Lekceważenie okazywane prawu przez organy państwa może zwrócić się tak- że przeciwko samemu państwu, ponieważ uczy społeczeństwo lekceważenia pra- wa i władzy państwowej, zaszczepia mu nihilistyczny (negujący wszelkie wartości) stosunek do wszystkich reguł postępowania wobec innych. Praworządność w państwie stwarza atmosferę zaufania i daje każdemu oby- watelowi pewność, że jego prawa będą respektowane i przestrzegane, a jego obo- wiązki egzekwowane z właściwą skrupulatnością, ale nie ponad miarę. Powoduje to poczucie przez obywatela zależności od praw jednakowego dla wszystkich, a nie konkretnego funkcjonariusza państwowego. Świadomość, że organy państwa dzia- łają w każdej sprawie zgodnie z prawem, jest dla obywateli istotnym bodźcem skła- niającym ich do przestrzegania prawa (zob. też Z. Ziembiński, Typologia naruszeń praworządności, PiP 1982, z. 8). Jak podkreśla to orzecznictwo „Tak ukształtowa- na zasada (praworządności – przypis autora) oznacza w konsekwencji, że organ nie może podejmować z jednej strony żadnych decyzji bez podstawy prawnej, z drugiej strony natomiast taki organ nie może unikać podejmowania decyzji, jeśli wiążące normy prawne nakładają na niego taki obowiązek” (zob. np. wyrok WSA w Krako- wie z 20.10.2009 r., I SA/Kr 1202/09, Legalis, a także wyrok NSA z 26.10.2016 r., II OSK 132/15, Legalis). Praworządność z materialnego punktu widzenia to taki stan faktyczny we- wnątrz państwa, w którym podstawowe stosunki społeczne są uregulowane prze- pisami prawa, a organy państwa i ich funkcjonariusze te przepisy znają i ściśle ich przestrzegają. Stworzenie dobrych przepisów prawa nie gwarantuje jeszcze przestrzegania pra- worządności, konieczne jest także stworzenie i odpowiednie wykorzystywanie sys- temu kontroli poszczególnych organów państwa tak, aby naruszanie prawa uczynić niemożliwym lub maksymalnie ograniczonym. Na taki system muszą się składać m.in. odpowiednie formy kontroli społecznej oraz odpowiedniego systemu sądow- nictwa niezależnego od organów władzy państwowej. Sądy te muszą mieć możli- wość rozstrzygania skarg obywateli na decyzje organów administracji państwowej i ustalania, czy te ostatnie są zgodne z prawem i czy mieszczą się w ramach kompe- tencji danego organu. O danym państwie mówi się, że jest praworządne lub nie jest praworząd- ne jedynie w zależności od tego, jak postępują jego organy państwowe. Nato- miast stopień poszanowania prawa przez obywateli decyduje o ogólnym pozio- mie świadomości prawnej społeczeństwa. www.testy-prawnicze.pl  14 Rozdział 1. Ogólne wiadomości o prawie § 5. Norma prawna I. Definicja normy prawnej Z definicji prawa wynika, że składa się ono z norm, dlatego też definicja normy prawnej jest zbliżona do definicji prawa. Norma prawna to wynikająca z przepisów reguła postępowania, wydana lub usankcjonowana przez państwo i zagwarantowana przymusem państwowym. Norma prawna stanowi więc swoisty wzorzec powtarzającego się zachowa- nia ludzi, jest swego rodzaju drogowskazem określającym, jak należy postępować w danej sytuacji, wskazuje co jest dozwolone, a co nie. Jest to wzorzec usankcjono- wany przez państwo i uznany za powszechnie obowiązujący. Normy prawne, jako reguły wyrażające wolę państwa, mają moc powszechnie obowiązującą, co ozna- cza, że muszą być przestrzegane pod groźbą ponoszenia określonych konsekwencji. Realizacja norm prawnych jest zabezpieczona przymusem państwowym. Normy prawne mają charakter ogólny i skierowane są do nieoznaczonego ad- resata. Nie indywidualizują osoby, na której ciąży określony obowiązek, znajdu- ją zastosowanie do każdej osoby, która znajdzie się w określonej sytuacji, opisanej w normie prawnej. Norma prawna ma charakter dwustronny, ponieważ z każdej normy wynika dla jednej osoby uprawnienie, a dla drugiej obowiązek, będący ko- relatem tego uprawnienia. Jeśli zapłacimy cenę towaru, to po stronie sprzedającego powstaje obowiązek wydania nam rzeczy. Jedno i drugie wynika z tej samej normy. Normy prawne jako reguły postępowania ludzi mogą być: 1) autonomiczne – stanowiące informację i wzór dla organów prawotwórczych, wskazując jak mają one postępować w określonej sytuacji, przy tego typu nor- mach występuje tożsamość, identyczność nadawcy i adresata normy, 2) heteronomiczne – mające powszechne zastosowanie, czyli skierowane do wszyst- kich podmiotów prawa, przy tym nie ma identyczności nadawcy i adresata normy, 3) indywidualne – adresowane do konkretnych grup podmiotów prawa, np. poli- cjantów, żołnierzy, urzędników. II. Budowa norm prawnych W doktrynie wyróżnia się bardzo różne podziały struktury norm prawnych, od najprostszych jednoelementowych do bardzo rozbudowanych dziesięcioelemen- towych. Zgodzić się zatem należy z pojawiającą się tezą, że przyjęcie tej lub in- nej struktury normy prawnej (jako właściwej) to jedynie sprawa pewnej konwencji. Nie ma bowiem przesądzających argumentów, które czyniłyby możliwym rzeczowe uzasadnienie konkretnej koncepcji budowy normy prawnej i pozwalałyby na jedno- znaczne odrzucenie innych. Szerzej zob. J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp..., s. 64–85. www.testy-prawnicze.pl  § 5. Norma prawna 15 Na użytek niniejszego opracowania, w celu pewnego uproszczenia, za wystar- czające uznano przedstawienie struktury trójelementowej (choć na wstępie na- leży zauważyć, że nie każda norma prawna jest obwarowana sankcją) i dwuele- mentowej. Norma prawna, jako reguła postępowania, w układzie trójelementowym składa się z trzech części: 1) hipotezy, 2) dyspozycji, 3) sankcji. Hipoteza wskazuje adresatów norm, czyli osoby mające normy respektować oraz warunki, jakie muszą zaistnieć, aby danemu adresatowi można było przypi- sać uprawnienie lub obowiązek (aby był zobowiązany do zachowania wskazanego w normie prawnej). Dyspozycja zawiera opis pożądanego lub zakazanego przez państwo zachowa- nia adresata normy. Określa ona obowiązujący w warunkach wskazanych w hipote- zie sposób powinnego zachowania. Wskazuje co wolno, a czego nie wolno czynić. Jest to najważniejsza część normy prawnej. Sankcja natomiast to część normy prawnej, w której wskazuje się, jaką odpo- wiedzialność poniesie adresat normy za nierespektowanie nakazu lub zakazu okre- ślonego w dyspozycji normy. Wskazuje zatem reakcje państwa na zachowania nie- zgodne z dyspozycją normy prawnej. Sankcji nie należy utożsamiać z karą (taką postać przybiera zasadniczo jedynie w prawie karnym sensu largo). W dużym uproszczeniu można wyróżnić trzy rodzaje sankcji: 1) represyjną – jest to sankcja za dokonanie czynów zabronionych przez normy prawa karnego materialnego, np. pozbawienie wolności, grzywna, 2) egzekucyjną – jest to przymusowe doprowadzenie do podporządkowania się normom prawnym w sytuacji, gdy adresat normy prawnej nie chce się jej pod- porządkować dobrowolnie, np. wyegzekwowanie prawomocnego wyroku o eksmisji, zwrotu długu, 3) nieważności – zgodnie z którą przyjmuje się, że zachowanie niezgodne z dyspo- zycją normy prawnej jest bezskuteczne od samego początku (nie rodzi żadnych skutków prawnych) z mocy samego prawa lub z mocy decyzji odpowiedniego organu, np. naruszenie zasad i formy przeniesienia własności nieruchomości po- woduje, że taka czynność jest nieważna z mocy prawa. Zgodnie natomiast z dwuelementowym podejście do budowy normy prawnej, norma składa się z dwóch norm: 1) sankcjonowanej, która określa adresata oraz warunki w jakich jest mu nakaza- ne, zakazane lub dozwolone coś czynić oraz treść owego nakazu, zakazu bądź zezwolenia, 2) sankcjonującej, która określa co się stanie, jeśli nie zachowamy się zgodnie z normą sankcjonowaną. www.testy-prawnicze.pl 
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Podstawy prawa. Wydanie 5
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: