Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00372 006776 15380049 na godz. na dobę w sumie
Podstawy prawa dla ekonomistów. Podręcznik dla studentów ekonomii, zarządzania i administracji - ebook/pdf
Podstawy prawa dla ekonomistów. Podręcznik dla studentów ekonomii, zarządzania i administracji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 442
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-3682-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook (-5%), audiobook).

Podstawowa wiedza o:

Podręcznik zawiera kompleksowe omówienie podstawowych dziedzin prawa, niezbędnych do świadomego uczestnictwa w życiu społecznym. Pozwala rozumieć najbardziej użyteczne zagadnienia prawne i przygotowuje do ich praktycznego zastosowania zarówno w biznesie, jak i w życiu codziennym. Niewątpliwa zaletą książki jest spójne i logiczne przedstawienie poszczególnych zagadnień oraz wyjaśnienie nawet najbardziej skomplikowanych przepisów prawnych w klarowny i przystępny sposób.

Książka jest adresowana przede wszystkim do studentów kierunków związanych z ekonomią i zarządzaniem, ale także do wszystkich osób pragnących zdobyć elementarną wiedzę z zakresu prawa.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Podstawy prawa dla ekonomistów Podręcznik dla studentów ekonomii, zarządzania i administracji 2. wydanie PRAWO DLA EKONOMISTÓW Andrzej Filipowicz strFilipowicz 6/25/12 12:30 PM Page 1 Podstawy prawa dla ekonomistów Podręcznik dla studentów ekonomii, zarządzania i administracji strFilipowicz 6/25/12 12:30 PM Page 2 Prawo dla ekonomistów strFilipowicz 6/25/12 12:30 PM Page 3 Andrzej Filipowicz Podstawy prawa dla ekonomistów Podręcznik dla studentów ekonomii, zarządzania i administracji 2. wydanie Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2012 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redakcja merytoryczna: Katarzyna Iwaniuk Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Ilustracja na okładce: © -Oxford-/iStockphoto.com Seria: Prawo dla ekonomistów © Wydawnictwo C.H. Beck 2012 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Ireneusz Gawliński Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-3681-7 ISBN ebook 978-83-255-3682-4 4 Andrzej Patulski Spis treści Wykaz skrótów ............................................................................................................. 9 Wstęp ............................................................................................................................ 11 1. Państwo i prawo .................................................................................................... 13 1.1. Państwo w rozwoju historycznym ................................................................... 13 1.1.1. Państwo w starożytności ..................................................................... 14 1.1.2. Państwo w średniowieczu ................................................................... 16 1.1.3. Początki współczesnego państwa – administracja ............................... 19 1.1.4. Państwo w okresie zmian – konstytucjonalizm, liberalizm i powstanie państw narodowych ......................................................... 20 1.1.5. Państwo współczesne – totalitaryzm XX wieku ................................... 25 1.1.6. Państwo współczesne – rządy prawa i globalizacja ............................. 28 1.2. Cechy współczesnego państwa ....................................................................... 30 1.2.1. Suwerenność ....................................................................................... 30 1.2.2. Zakres władzy państwa – przymus państwowy i obywatelstwo ........... 32 1.2.3. Organizacja państw współczesnych ..................................................... 35 1.2.4. Obowiązki wobec państwa .................................................................. 38 1.3. Państwo i prawo ............................................................................................. 41 1.3.1. Pojęcie prawa ...................................................................................... 41 1.3.2. Tworzenie prawa ................................................................................ 44 1.3.3. Cechy prawa ....................................................................................... 45 1.3.4. Prawo jako zjawisko cywilizacyjne ...................................................... 46 1.4. Norma prawna, stosunek prawny ................................................................... 48 1.5. Akt normatywny. Przepis prawny. Norma a przepis prawa ............................. 54 1.6. Źródła prawa. Hierarchia aktów normatywnych ............................................ 61 1.7. Podział prawa ................................................................................................. 77 1.8. Praworządność, wolności obywatelskie, państwo prawa ................................ 85 1.9. Pytania kontrolne ........................................................................................... 88 1.10. Literatura pomocnicza .................................................................................... 88 2. Konstytucja i prawo konstytucyjne ...................................................................... 89 2.1. Znaczenie konstytucji ...................................................................................... 89 2.2. Konstytucyjne zasady ustrojowe Rzeczypospolitej Polskiej .............................. 92 2.3. Prawa, wolności oraz obowiązki człowieka i obywatela .................................. 96 2.4. Organy władzy ustawodawczej ....................................................................... 105 2.4.1. Przebieg wyborów ............................................................................... 106 2.4.2. Funkcje i obowiązki posła ................................................................... 107 2.4.3. Sejm .................................................................................................... 108 2.4.4. Senat ................................................................................................... 111 2.5. Prezydent RP ................................................................................................... 112 2.6. Władza sądownicza. Sądy i trybunały ............................................................ 114 2.6.1. Sądy powszechne ............................................................................... 117 5 Wstęp Spis treści 2.6.2. Sąd Najwyższy .................................................................................... 129 2.6.3. Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu ........................................... 132 Prokuratura ..................................................................................................... 136 2.7.1. Najwyższa Izba Kontroli ...................................................................... 136 2.7.2. Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka ...................... 140 2.7.3. Prokuratura ......................................................................................... 145 2.7. Kontrola państwowa i kontrola przestrzegania praw obywatelskich. 2.8. Ład medialny i informacyjny. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych ......................................... 150 2.8.1. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji ...................................................... 150 2.8.2. Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych ............................... 153 2.9. Pytania kontrolne ............................................................................................ 156 2.10. Literatura pomocnicza .................................................................................... 156 3. Administracja i prawo administracyjne ............................................................... 157 3.1. Pojęcie administracji publicznej. Organy administracji i inne podmioty w strukturach administracji publicznej ........................................................... 157 3.2. Organizacja administracji ............................................................................... 163 3.3. Podział terytorialny ......................................................................................... 165 3.4. Administracja rządowa ................................................................................... 169 3.4.1. Rada Ministrów (rząd) ....................................................................... 170 3.4.2. Prezes Rady Ministrów (premier) ....................................................... 173 3.4.3. Ministrowie ......................................................................................... 174 3.4.4. Centralne organy administracji ........................................................... 176 3.4.5. Terenowe organy administracji rządowej ............................................ 177 3.5. Samorząd terytorialny .................................................................................... 180 3.5.1. Pojęcie samorządu terytorialnego ....................................................... 180 3.5.2. Gmina ................................................................................................ 182 3.5.3. Powiat ................................................................................................. 188 3.5.4. Województwo ...................................................................................... 189 3.6. Prawo administracyjne. Prawne formy działania administracji ....................... 191 3.6.1. Akty prawne organów administracji ................................................... 191 3.6.2. Akty administracyjne .......................................................................... 192 3.6.3. Inne formy działania administracji ..................................................... 195 3.6.4. Odpowiedzialność za działania administracji ..................................... 195 3.7. Postępowanie administracyjne ....................................................................... 198 3.7.1. Zasady postępowania ......................................................................... 198 3.7.2. Podmioty biorące udział w postępowaniu ........................................... 200 3.7.3. Przebieg postępowania ....................................................................... 201 3.7.4. Decyzja administracyjna ..................................................................... 205 3.8. Postępowanie sądowoadministracyjne ........................................................... 209 3.9. Pytania kontrolne ............................................................................................ 218 3.10. Literatura pomocnicza ..................................................................................... 218 4. Prawo karne i postępowanie karne ..................................................................... 219 4.1. Zakres i źródła prawa karnego ........................................................................ 219 4.2. Zasady obowiązywania ustaw karnych ........................................................... 223 4.3. Przestępstwo .................................................................................................. 227 4.4. Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych ..................................................... 235 4.5. Kara ................................................................................................................ 237 4.6. Przestępstwa gospodarcze .............................................................................. 245 6 Spis treści 4.7. Prawo karne skarbowe ................................................................................... 252 4.8. Postępowanie karne ....................................................................................... 257 4.9. Pytania kontrolne ............................................................................................ 269 4.10. Literatura pomocnicza .................................................................................... 269 5. Prawo cywilne ....................................................................................................... 270 5.1. Źródła i przedmiot prawa cywilnego .............................................................. 270 5.2. Prawa podmiotowe i ich ochrona ................................................................... 275 5.3. Osoby fizyczne i prawne ................................................................................. 278 5.4. Przedmioty stosunków cywilnoprawnych ....................................................... 284 5.5. Własność i inne prawa rzeczowe .................................................................... 289 5.6. Czynności prawne .......................................................................................... 295 5.7. Prawo zobowiązań ......................................................................................... 300 5.8. Umowy ........................................................................................................... 308 5.8.1. Ogólne postanowienia dotyczące umów ............................................. 308 5.8.2. Charakterystyka niektórych typów umów .......................................... 313 5.9. Prawo rodzinne ............................................................................................... 322 5.10. Małżeństwo ..................................................................................................... 324 5.10.1. Majątek małżonków ........................................................................... 329 5.10.2. Rodzice i dzieci .................................................................................. 332 5.11. Prawo spadkowe ............................................................................................. 335 5.12. Podstawowe instytucje postępowania cywilnego ............................................ 338 5.13. Pytania kontrolne ............................................................................................ 346 5.14. Literatura pomocnicza .................................................................................... 346 6. Prawo w gospodarce ............................................................................................. 347 6.1. Prawo gospodarcze. Działalność gospodarcza ................................................. 347 6.2. Wolność gospodarcza i jej ograniczenia .......................................................... 349 6.3. Przedsiębiorcy ................................................................................................ 355 6.3.1. Definicja przedsiębiorcy ..................................................................... 355 6.3.2. Obowiązki przedsiębiorców ................................................................ 357 6.3.3. Rodzaje przedsiębiorców ..................................................................... 361 6.4. Ochrona konkurencji ...................................................................................... 385 6.5. Stosunki pracy ................................................................................................ 398 6.6. Pytania kontrolne ............................................................................................ 407 6.7. Literatura pomocnicza .................................................................................... 408 7. Unia Europejska – instytucje i prawo .................................................................. 409 7.1. Unia Europejska jako organizacja międzynarodowa ....................................... 409 7.2. Historia instytucji i prawa Unii Europejskiej ................................................... 410 7.3. Podstawy prawne ............................................................................................ 411 7.4. Instytucje Unii Europejskiej ............................................................................ 415 7.5. Podstawowe cechy systemu prawa Wspólnot Europejskich ............................. 424 7.6. Pierwotne i pochodne źródła prawa wspólnotowego ...................................... 429 7.7. Pytania kontrolne ........................................................................................... 431 7.8. Literatura pomocnicza .................................................................................... 431 Bibliografia .................................................................................................................. 433 Indeks ........................................................................................................................... 435 7 Wykaz skrótów art. ....................... artykuł(-y) Dz.U. .................... Dziennik Ustaw Dz.Urz. .................. Dziennik Urzędowy KC ........................ ustawa z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.) KK ........................ ustawa z 6.06.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 ze zm. i ze sprost.) Konstytucja RP ...... Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.04.1997 r. (Dz.U. nr 78, poz. 483 ze zm. i ze sprost.) KP ........................ ustawa z 26.06.1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.) KPA ...................... ustawa z 14.06.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego KPC ...................... ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. (tekst jedn. Dz.U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.) nr 43, poz. 296 ze zm. i ze sprost.) KPK ...................... ustawa z 6.06.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 ze zm.) KRO ..................... ustawa z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 ze zm.) KSH ...................... ustawa z 15.09.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 ze zm.) KW ........................ ustawa z 20.05.1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. nr 46, poz. 275 ze zm.) M.P. ...................... Monitor Polski n. ......................... następny(-a, -e) NBP ...................... Narodowy Bank Polski NIK ....................... Najwyższa Izba Kontroli NIP ....................... numer identyfikacji podatkowej NSA ...................... Naczelny Sąd Administracyjny ONSA ................... Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego OSP ...................... Orzecznictwo Sądów Polskich PKD ...................... Polska Klasyfikacja Działalności PRL ...................... Polska Rzeczpospolita Ludowa REGON ................ Rejestr Gospodarki Narodowej RM ....................... Rada Ministrów RP ........................ Rzeczpospolita Polska RPO ....................... Rzecznik Praw Obywatelskich SN ........................ Sąd Najwyższy tekst jedn. ............ tekst jednolity TFUE .................... Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej z 9.05.2008 r. (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 115/2008, s. 47) TK ......................... Trybunał Konstytucyjny TS ......................... Trybunał Stanu 9 Wykaz skrótów TSUE .................... Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej UE ........................ Unia Europejska UOKiK .................. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów ust. ........................ ustęp(-y) WE ....................... Wspólnota Europejska ze sprost. .............. ze sprostowaniem ze zm. .................. ze zmianami zob. ...................... zobacz 10 Wstęp Wybór wiadomości zawartych w podręczniku wynika z potrzeb dydaktycznych, związanych z procesem kształcenia studentów ekonomii, zarządzania, ad- ministracji i innych kierunków, dla których wstęp do nauki prawa jest jednym z przedmiotów nauczania, a wiedza prawnicza jest niezbędna i rozwijana w toku studiów. Drugie wydanie podręcznika, które oddaję do rąk Czytelników, sta- nowi uzupełnione i poprawione podsumowanie cyklu wykładów dotyczących problematyki prawnej, prowadzonych przeze mnie dla studentów kilku uczelni wyższych. Na dobór wiadomości wpłynął także program nauczania, przewidujący na wyższych latach studiów pogłębienie wiedzy w takich dziedzinach, jak: pra- wo administracyjne, prawo cywilne i gospodarcze, prawo finansowe czy prawo handlowe, dla których istnieją odrębne pomoce dydaktyczne. Z podręcznika korzystać też mogą praktycy niemający przygotowania prawniczego, uczący się dopiero wyszukiwania niezbędnej informacji prawnej dla swoich celów. Czytelnik otrzymuje bowiem wiedzę z podstawowych dziedzin prawa – niezbęd- ną do świadomego uczestniczenia w życiu społecznym, ale także przygotowują- cą przedsiębiorców i studentów do współpracy biznesowej, w której niezbędne staje się korzystanie z prawa. Moim zamierzeniem było pokonanie barier, z jakimi często zmagają się osoby niezwiązane zawodowo z prawem, poprzez przedstawienie treści w sposób ko- munikatywny i ujednolicony. Przyjazny dla Czytelników układ treści, wydzielone definicje dotyczące najważniejszych pojęć i indeks haseł mają ułatwić to zadanie. Wiedza zawarta w publikacji jest uaktualniona w stosunku do poprzednie- go wydania podręcznika. Odnosi się do stanu prawnego z 15.01.2012 r. Czytel- nik zapozna się przede wszystkim z systematyką prawa, organizacją i zasadami ustrojowymi aparatu państwowego, podstawowymi prawami i obowiązkami oby- 11 Wstęp Wstęp watelskimi wynikającymi z Konstytucji RP oraz instrumentami ich ochrony, insty- tucjami prawnymi i funkcjonowaniem prawa w sferze działalności gospodarczej oraz organizacją i zasadami postępowania wymiaru sprawiedliwości w sprawach administracyjnych, karnych, cywilnych i gospodarczych. Praca dotyczy również prawa Unii Europejskiej – stąd osobny rozdział, zawierający opis zasadniczych in- stytucji Unii Europejskiej oraz podstawowych cech i źródeł prawa wspólnotowego. Nie należy uzasadniać potrzeby nauczania prawa na kierunkach ekonomicz- nych i pokrewnych. Znajomość prawa jest przesłanką konieczną zarówno do uzy- skania umiejętności w dziedzinie zarządzania gospodarką, jak i do zrozumienia procesów zachodzących w gospodarce. Podstawy znajomości prawa niezbędne są także we wstępnej fazie kształcenia dla studentów administracji. Mam nadzie- ję, że podręcznik będzie prawdziwą pomocą dla studentów oraz dla wszystkich osób zainteresowanych zawartą w nim tematyką. Andrzej Filipowicz 1 Państwo i prawo 1.1. Państwo w rozwoju historycznym Luźna grupa ludzi, niespojona żadnymi wewnętrznymi więzami, nieobjęta ja- kąś organizacją, nie jest w stanie w sposób zorganizowany dbać o własne bez- pieczeństwo zewnętrzne ani o utrzymywanie porządku wewnętrznego. Nie jest też w stanie podejmować żadnego celowego wysiłku zbiorowego na większą ska- lę. Dopiero organizacja – będąca wyrazem więzi między ludźmi – odzwierciedla realną strukturę społeczną i związki zachodzące pomiędzy członkami społe- czeństwa. Państwo od zarania dziejów było najbardziej uniwersalną organiza- cją społeczeństwa, funkcjonującą w bardzo różnych warunkach politycznych, ekonomicznych i kulturowych i prawdopodobnie jeszcze długo nią pozostanie, choć przez wieki jego kształt ulegał licznym zmianom. Z socjologicznego punktu widzenia państwo stanowi byt zbiorowy, w którym rządy nad określonym tery- torium sprawowane są przez przywódców wraz z oddającymi się do ich dyspo- zycji osobami, stanowiącymi aparat państwowy. Struktura przywództwa wynika z rodzaju prawomocności, czyli ostatecznych zasad określających relację między rządzącymi a rządzonymi, a zasady organizacji przywództwa odnoszą się do po- działu uprawnień rozkazodawczych [Weber, 2002, s. 691–692]. W języku polskim pojęcie „państwo” od XII w. oznaczało władanie zie- mią, a także władzę, panowanie. Było przyjmowane jako określenie własności ziemi, własności szlacheckiej, oznaczenie okręgu sądowego pana feudalne- go. W dzisiejszym znaczeniu termin ten zaczęto używać na ziemiach polskich od przełomu XVIII i XIX w. Do tego czasu państwo polskie określane było taki- mi nazwami, jak: „republika”, „rzeczpospolita”, „królestwo” czy też „korona”. Dopiero w XVI w. zaczęto w Europie używać uniwersalnego oznaczenia, mogą- cego służyć opisaniu każdego państwa. Był nim włoski termin „la stato”, który 13 1.1. Państwo w rozwoju historycznym upowszechnił się w następnych dwóch wiekach we Francji (l’état), Niemczech (Staat) i Anglii (state). Nie jest chyba kwestią przypadku, że potrzeba takiego jednolitego określenia powstała wraz z kształtowaniem się od XVI w. nowożyt- nych monarchii absolutnych i ich przewagą na kontynencie europejskim, po- czynając od XVII w. Państwo współczesne jest złożoną organizacją polityczną, obejmującą zasięgiem swego działania wszystkich członków społeczeństwa zamieszkujących określone te- rytorium, tworzącą powszechnie obowiązujące normy postępowania (stanowiącą prawo) i posiadającą instytucje (organy państwa), zapewniające – w ostateczności nawet przy pomocy przymusu – realizację celów, jakie państwo sobie stawia. 1.1.1. Państwo w starożytności Pierwsze większe wspólnoty terytorialne, z których powstały starożytne pań- stwa, pojawiły się u schyłku czwartego tysiąclecia p.n.e. U podstaw ich powstania leżała najczęściej konieczność organizacji wielkich prac irygacyjnych, zapew- niających przeżycie i rozwój całej społeczności. Takie były prawdopodobnie po- czątki monarchii Górnego i Dolnego Egiptu, zjednoczonych ok. 3200 r. p.n.e., czy też państw w dorzeczu Tygrysu i Eufratu (Akkad, Babilon, Asyria, Chaldea). Stopniowo powstawały wielkie terytorialnie państwa (Egipt, Persja), zdolne do ogromnych wspólnych wysiłków (roboty irygacyjne, budownictwo sakralne), utrzymujące duże siły zbrojne i w sposób zorganizowany eksploatujące własną ludność i kraje podbite (podatki i daniny) [Maciejewski, 2006, s. 3–5]. Władcy takich państw uzasadniali swoje panowanie boską potęgą i uznawani byli bądź za bogów (jak egipscy faraonowie), bądź za wybrańców boga (jak w Mezopo- tamii), bądź za jego kapłanów. W odległej Azji Wschodniej odrębnie następo- wał rozwój Chin, a w Azji Południowej – rozwój państw zajmujących terytorium dzisiejszych Indii i Pakistanu. Wszystkie państwa Starożytnego Wschodu (Me- zopotamia, Egipt, Indie, Chiny) można zaliczyć do wielkich monarchii teokra- tycznych. Łączy je czas powstania (ok. 3000 lat p.n.e.) oraz to, że:  powstawały przez podbój i wchłanianie drobniejszych państw,  o stworzeniu scentralizowanego państwa i powołaniu do życia aparatu państwowego decydowała konieczność prowadzenia wspólnych prac irygacyj- nych na wielką skalę,  władza monarchy miała charakter despotyczny, a panujący łączył w swo- im ręku władzę ustawodawczą, wykonawczą, sądowniczą i wojskową,  władza monarchy miała charakter teokratyczny i opierała się na religii państwowej, a organizacja państwa łączyła elementy racjonalne i magiczne, 14 1. Państwo i prawo 1.1. Państwo w rozwoju historycznym  stagnacja gospodarcza ostatecznie doprowadziła do degradacji politycz- nej państw i ich upadku pod wpływem najazdów z zewnątrz. Wschodni model monarchii przetrwał do czasów średniowiecza i wpływał na organizację państwa także i później. Innym modelem państwa rozwijającym się w basenie Morza Śródziemnego była grecka polis. O ile pierwsze struktury państwowe funkcjonujące na tym ob- szarze, takie jak Kreta i inne państwa egejskie, a później i achajskie państwa kul- tury mykeńskiej, nie różniły się bardzo pod względem ustrojowym od wschodnich monarchii orientalnych, to organizacja greckiej polis w znaczący sposób odbie- gała od ówczesnych wzorców despotycznych monarchii. U Greków państwo nosiło nazwę „polis”, co oznacza zarazem miasto i państwo, bo też zasięg działania polis początkowo ograniczał się właściwie do miejskich murów. Polis to jednocześnie zjawisko społeczne, religijne, polityczne i praw- ne, oznaczające zarówno zespół miejski w sensie architektonicznym, jak i tery- torium, na które miasto rozciągało swoją władzę [Rachert, 2006, s. 319–321]. Okres formowania się miast–państw rozpoczął się już w archaicznym okresie dziejów Grecji i przypada na lata od ok. 1200 do ok. 700 r. p.n.e. [Wolski, 1992, s. 127]. Polis przechodziła różne etapy rozwoju – od polis arystokratycznej, przez oligarchiczną i tyranię, aż do polis demokratycznej. W swojej klasycznej formie polis istniała w Atenach w IV w. p.n.e. Państwo i władza miały tu charakter dzie- ła ludzkiego i nie tłumaczono ich powstania czy rozwoju względami religijnymi, choć religia stanowiła jeden z fundamentów życia. Dla późniejszych pokoleń gre- cka polis była jednak kolebką demokracji, której zasady, takie jak wolność w gra- nicach prawa, równość praw i poddanie rządzących prawom uchwalonym przez obywateli, są do dzisiaj podstawowymi zasadami każdego systemu demokratycz- nego [Baszkiewicz, 1998, s. 13–21]. Początkowo także państwo rzymskie przebyło podobną ewolucję jak gre- cka polis i miało zbliżony do niej charakter. Dość szybko jednak, bo już w III w. p.n.e., gdy cała Italia dostała się pod władzę Rzymu, republika rzymska zaczęła tworzyć swoje oryginalne instytucje państwowe i prawne, których tradycje prze- trwały do dzisiaj. U Rzymian państwo określane było jako civitas, co oznaczało gminę pełnoprawnych obywateli, albo jako res publica – wspólnota członków gminy. Obywatelem był tylko ten, kto został przyjęty w poczet członków gminy (wspólnoty miasta Rzymu). Gdy Rzym przerodził się z miasta w najpotężniejsze terytorialnie państwo starożytności, pojawiło się określenie „imperium”. Zmia- na formy rządów z republikańskiej na monarchiczną trwała w Rzymie przez długie lata. Początkowo rządzący kumulowali w swoich rękach większość urzę- dów republiki i praktycznie sprawowali pełnię władzy (pryncypat). W później- szym okresie, od II w. n.e., zbędne stało się nawiązywanie do tradycji republiki 15 i cesarski Rzym stał się monarchią absolutną (dominat), na długie wieki będą- cą wzorcem dla wszelkich ustrojów państwowych zachodniej cywilizacji, nawet po swoim upadku w IV w. n.e. Wzorzec ten zresztą funkcjonował w praktyce do późnego średniowiecza w cesarstwie wschodnim (Bizancjum). Powolne „stapianie się” w jedno napły- wowych plemion barbarzyńskich i zlatynizowanej ludności dawnego cesarstwa było jednak faktem niezaprzeczalnym. Wynikało ono zresztą z wielu przyczyn, w tym także z wpływu rzymskiego prawa i atrakcyjności wzorców organizacji pań- stwa, chociaż zwykle wzory te sprymitywizowano, a rzymskie instytucje prawne stosowano dość wybiórczo i nie w stosunku do wszystkich członków społeczno- ści. Przyjęto pierwotnie zasadę osobowości prawa – ludność rzymska podlega- ła prawu rzymskiemu, a ludność barbarzyńska – swoim prawom plemiennym. Dopiero wiele lat po upadku Rzymu, od VII w., pojawiać się zaczęły spisy pra- wa terytorialnego, jednakowego dla wszystkich poddanych. Choć w odniesie- niu do Europy Zachodniej nie można mówić o ciągłości państwowości rzymskiej, to powstające na gruzach imperium państwa barbarzyńskie korzystały z tradycji Rzymu i dorobku rzymskiej myśli państwowej, nie wszędzie był to jednak proces prosty i przebiegający w taki sam sposób (np. Longobardowie w Italii zniszczyli całkowicie rzymski system administracyjny i wprowadzili własny podział teryto- rialny kraju). Organizacja państwa rzymskiego znalazła też swoje odbicie w ad- ministracji kościoła, który przeniósł doświadczenia rzymskie w średniowiecze. Także w Bizancjum – będącym bezpośrednim następcą wschodniego cesarstwa – rzymskie instytucje przetrwały do końca istnienia tego państwa (XV w.), nato- miast państwa arabskie i później tureckie w Azji Mniejszej korzystały z dorobku myśli rzymskiej, w pewnym stopniu także w dziedzinie ustroju i administracji, głównie za pośrednictwem Bizancjum. 1.1.2. Państwo w średniowieczu Germańscy władcy w Europie Zachodniej starali się być następcami cezarów i chętnie przejmowali rzymskie dążenia do stworzenia monarchii uniwer- salnej. Znalazło to swój wyraz już w organizacji państwa Karola Wielkiego (742–814). Cesarz lub król był nie tylko naczelnym wodzem, ale i najwyż- szym sędzią oraz ustawodawcą, a także panem ziemi, którą mógł traktować jak prywatną własność. Pojęcia te razem z chrześcijaństwem i rozwojem kon- taktów Słowian z państwami powstałymi na gruzach Rzymu torowały sobie drogę na wschodzie i północy Europy. Tradycje prawne Europy, poczynając od XI stulecia, zachowują także ciągłość – nowo powstające formy instytucji 16 1. Państwo i prawo 1.1. Państwo w rozwoju historycznym państwowych nawiązują do poprzednich, nawet w okresach rewolucyjnych zmian [Berman, 1995, s. 17 i n.]. W wiekach średnich w stosunku do państw rządzonych przez monarchę uży- wano terminu „regnum” (królestwo), ale równocześnie stosowane było pojęcie „terra”, czyli ziemia. W Europie średniowiecznej zdecydowana większość państw (z wyjątkiem niektórych republik miejskich) miała formę monarchii i zachowa- ła ją przez długie wieki, bez względu na to, czy królestwo dzieliło się na mniejsze formy dzielnicowe, nie zawsze zjednoczone osobą panującego (Niemcy, Francja we wczesnym średniowieczu), czy też było jednolitym państwem z dobrze funk- cjonującą zasadą następstwa tronu (Anglia, normańska Sycylia). Ideologiczną podstawą organizacji państwa w średniowiecznej Europie – na- zywaną doktryną teologiczną – było wyjaśnianie pochodzenia władzy państwo- wej, istoty i funkcji państwa wolą Boga. Doktryna ta zrodziła się w starożytności, ale największe znaczenie polityczne miała w średniowiecznej Europie. Uznawa- no, że wszelka władza pochodzi od Boga, a władca korzysta z boskiej charyzmy (opieki i namaszczenia boskiego) i nią uzasadnia swoje działanie. Takiej władzy należy się bezwzględne posłuszeństwo poddanych. Głównymi przedstawicielami tego nurtu myślenia o państwie byli św. Au- gustyn (354–430) i św. Tomasz z Akwinu (1225–1274). Według św. Augustyna państwo jest dziełem Boga na ziemi. Święty Tomasz zmodyfikował nieco to sta- nowisko, twierdząc, że co prawda władza państwowa pochodzi od Boga, lecz państwo jest dziełem ludzi. Od Boga bowiem pochodzi jedynie sama władza, a nie określenie, kto i w jaki sposób ma ją wykonywać. Koncepcje te wyjaśnia- ły pochodzenie wszelkiej władzy i utrwalały w świadomości ludzi przekonanie o nadprzyrodzonych właściwościach panującego. Miały też odmienne znaczenie w kolejnych okresach historycznych. W czasie, gdy państwo feudalne było tworem słabym i mało sprawnym, doktryna teologiczna sprzyjała umocnieniu państwa. Nakazywała poddanym skupiać się bowiem wokół osoby monarchy, co przyczy- niało się do unifikacji i scalenia państwa. W innym okresie doktryna ta służyła za oręż dla sił zamierzających przeciwstawiać się rewolucji i służyła obronie nieogra- niczonej władzy monarchy (okres monarchii absolutnej), nakazując posłuszeń- stwo boskiej woli i zabraniając zmieniania istniejącego porządku politycznego. Obok doktryny teologicznej funkcjonowały również poglądy uznające pań- stwo za dzieło człowieka. Według nich ustrój społeczny (monarchia i republika) jest wytworem ludzi, a prawo tworzone przez władców jest prawem ludzkim, a nie boskim, jak prawo naturalne. Chociaż prawo tworzone przez ludzi nie po- winno odrzucać boskiej idei sprawiedliwości, nie uważano, iż jest ono odbiciem ładu naturalnego, który wyraża się w obyczajach, religii, moralności itp. Starano się więc wyjaśnić istotę i pochodzenie państwa i prawa w inny sposób, niż to czy- 17 niono dotąd. Według poglądów, które określano jako doktrynę patriarchalną, uznawano, że państwo powstało z rodziny, która stopniowo się rozrosła, a mo- narcha odgrywa wobec poddanych rolę ojca rodziny – dba o ich byt, ale i karze w przypadku nieposłuszeństwa. Doktryna patrymonialna wiązała natomiast władzę państwową z własnością terytorium, na którym państwo funkcjonowa- ło. Przedstawiciele tych poglądów uważali, że u źródła władzy państwowej leży własność ziemi, a władza państwowa wywodzi się z prawa panującego do dzie- dzicznej własności ziemi (terytorium państwowego). Wszystkie te poglądy znajdo- wały swój wyraz nie tylko w pismach uczonych, ale i w konkretnych instytucjach władzy, powstających na przestrzeni wieków w różnych państwach, niekiedy od- ległych od siebie geograficznie i kulturowo. W praktyce państwowej system wzajemnych zależności i obowiązku służby wojskowej związanych z władaniem ziemi, nazywany zbiorczo systemem feu- dalnym, nie wytworzył jednakowej organizacji w całej Europie. Hierarchiczna drabina zależności wasalnych, na szczycie której znajdował się król, będący senio- rem i nadający ziemię w lenno swoim wasalom – rycerzom obowiązanym do służ- by wojskowej, powstała w zasadzie tylko w Europie Zachodniej, natomiast inne regiony kontynentu znały odmienne formy organizacji porządku wewnętrznego w państwie. Państwa średniowiecznej Europy przybierały formę:  monarchii patrymonialnej (wczesnośredniowieczne państwa Zachodniej Europy, Polska pierwszych Piastów, Ruś Kijowska),  wczesnofeudalnych monarchii rozbitych na liczne dzielnice, co było początkowo konsekwencją traktowania terytorium państwa jako prywatnej własności rodziny panującej (Polska po podziale przez Bolesława Krzywouste- go w 1138 r., Ruś po podziale przez Jarosława Mądrego w 1054 r., Czechy po 1055 r.) lub wynikało ze skomplikowanego systemu zależności feudalnych (Francja, Niemcy),  monarchii stanowej, której podstawą stał się udział w sprawowaniu wła- dzy i zarządzaniu państwem przez przedstawicieli uprzywilejowanych stanów (duchowieństwo, szlachta, mieszczaństwo), czyli grup społecznych wyodręb- nionych prawnie i mających uprawnienia polityczne. Po  okresach podziałów żywe stawały się tendencje unifikacji państwa do centralizacji aparatu zarządzania i do rozciągnięcia pełnej władzy monarchy na wszystkich jego poddanych bez ograniczeń terytorialnych, stanowych czy na- rodowościowych. W  stosunkach międzynarodowych państwo stawało się suwerenne, wol- ne od podległości kościołowi czy cesarzowi. Ewolucja monarchii prowadziła tak- że do określenia zasad następstwa tronu i monarchia stawała się bądź monarchią dziedziczną, bądź elekcyjną. Od XVI w. panujący prowadzili walkę polityczną o do- 18 1. Państwo i prawo 1.1. Państwo w rozwoju historycznym minującą pozycję w państwie, w efekcie której pojawiła się w Europie nowa forma monarchii – monarchia absolutna (choć przez stosunkowo długi czas funkcjono- wały w niej jeszcze elementy monarchii stanowej). Proces ten najszybciej rozwijał się we Francji. Równolegle istniały wprawdzie państwa odrzucające wzorzec abso- lutyzmu, takie jak Rzeczpospolita Polska, Republika Wenecka czy Republika Zjed- noczonych Prowincji Niderlandów, to jednak monarchia absolutna stała się na wiele lat podstawowym modelem państwa europejskiego ze swoją ideą suwerenności mo- narchy (której wyrazem była słynna dewiza Ludwika XIV: „państwo to ja”), z silnym aparatem biurokratycznym i kontrolą kościoła przez państwo. Teoretyczne podsta- wy funkcjonowania absolutyzm znajdował w pismach takich myślicieli, jak Niccolo Machiavelli (1469–1527), Jean Bodin (1530–1596) czy Marcin Luter (1483–1546). Z tych źródeł wywodzono idee sprzyjające rozwojowi absolutyzmu, czyli:  uzasadnienie dyktatorskiej władzy panującego, dającej gwarancję roz- kwitu państwa (Machiavelli),  pojęcie niepodzielnej i trwałej, zapewnianej przez władzę absolutną su- werenności państwa narodowego na własnym terytorium (Bodin),  posłuszeństwa wobec każdej władzy jako obowiązku wypływającego z posłuszeństwa wobec nakazów boskich (Luter). 1.1.3. Początki współczesnego państwa – administracja Kompleksowe projekty zorganizowanego oddziaływania państwa na życie spo- łeczne na wielką skalę pojawiły się w XVIII w. i znalazły swój wyraz w ideologii Oświecenia. We wszystkich niemal państwach europejskich doszło już wówczas do znacznego poszerzenia zakresu działania aparatu państwowego i stworzenia podstaw nowoczesnych systemów administracyjnych, a biurokratyczna organi- zacja państwowa stała się nieodzowną częścią współczesnej cywilizacji, wywie- rającą olbrzymi wpływ na życie społeczne. Absolutne państwo interweniowało w życie społeczne zarówno z uwagi na rosnące potrzeby skarbowe, co pociągało za sobą bezwzględny fiskalizm i pro- tekcjonizm celny, jak i z uwagi na ideologię – państwo miało się kierować dobrem ogólnym i racją stanu, działając samodzielnie i niekiedy wbrew poddanym. Ce- lem działalności państwa było zapewnienie szczęścia powszechnego i dobroby- tu, co oznaczało nie tylko zapewnienie porządku i bezpieczeństwa publicznego, ale także możliwość wpływania na życie obywateli poprzez wydawanie licz- nych aktów prawnych zawierających zakazy i nakazy. To prawo do regulowania wszystkich sfer życia społecznego nazywano prawem policji lub po prostu poli- cją administracyjną. Określenie to było w XVIII w. synonimem administracji. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Podstawy prawa dla ekonomistów. Podręcznik dla studentów ekonomii, zarządzania i administracji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: