Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00086 004580 13085671 na godz. na dobę w sumie
Podstawy socjologii prawa - ebook/pdf
Podstawy socjologii prawa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 396
Wydawca: Oficyna Naukowa Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-64363-32-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Zarys historyczny kształtowania się dyscypliny naukowej oraz idee formułowane przez jej klasyków i najwybitniejszych przedstawicieli, problemy pogranicza i demarkacji, kwestie pojęciowe i korpus tematów zasadniczych oraz przegląd stosowanych metod badawczych składają się na konkretną dziedzinę wiedzy, w tym wypadku socjologię prawa. Ich prezentacji poświęcona jest ta książka. Socjologia prawa jest stosunkowo młodą dziedziną wiedzy. Do jej powstania i stopniowej instytucjonalizacji uniwersyteckiej przyczyniło się wiele nurtów i orientacji w samej socjologii i w zróżnicowanych — chciałoby się powiedzieć: od zawsze — naukach prawnych. Jako odrębna, samodzielna dyscyplina akademicka socjologia prawa liczy zaledwie kilka dziesięcioleci. Pierwsze uniwersyteckie katedry socjologii prawa zaczęły powstawać pod koniec lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Ekspansja dyscypliny w skali międzynarodowej nastąpiła po drugiej wojnie światowej. Już w latach siedemdziesiątych socjologia prawa dysponowała znacznym zasobem refleksji teoretycznych i dużą liczbą badań empirycznych nad rolą i funkcjonowaniem prawa pozytywnego (państwowego) i prawa intuicyjnego w różnych układach społecznych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzent prof. dr hab. Jerzy Kwaśniewski Projekt okładki i stron tytułowych Ireneusz Sakowski Na okładce Szamasz, sumeryjski bóg Słońca, jako sędzia Nieba i Ziemi przekazuje prawo Hammurabiemu Redakcja Ewa Pajestka-Kojder © Copyright by Oficyna Naukowa Warszawa 2016 Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w inter- necie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo! Polska Izba Książki Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl ISBN 978-83-64363-32-0 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Słowo wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I U źródeł socjologii prawa 1. Rozwój socjologii prawa w świecie . . O odkrywaniu prawa przez socjologię — 15 ; O odkrywaniu so- cjologii przez prawo — 24 ; Spuścizna klasyków socjologii pra- wa — 32 ; Konkluzje i rzut oka na socjologię prawa w XXI wie- ku — 47 . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Socjologia prawa w Polsce . . 3. O pożytkach nauczania socjologii prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 11 55 62 . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II Prekursorzy i klasycy 1. Platon . . . . . . . 2. Monteskiusz . . . . . 3. Friedrich Carl von Savigny . 4. Émile Durkheim . . . 5. Eugen Ehrlich . . . . . 6. Max Weber . . . . 7. Leon Petrażycki . 8. Roscoe Pound . . 9. Bronisław Malinowski . 10. Nicholas S. Timasheff . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 78 81 83 88 92 . 99 . . 104 . 108 . 112 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis treści 11. Georges Gurvitch . 12. Renato Treves . . . . 13. Jean Carbonnier . . 14. Masaji Chiba . . . . 15. Vilhelm Aubert . . . 16. William M. Evan . . 17. Adam Podgórecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 . 122 . 124 . 127 . 130 . 133 . 137 . . . . . . . Rozdział III Wizerunki prawa 1. Prawo . . . . . . . . . . . . 2. Nauki prawne . . . . . . . . . . 3. Norma prawna . . . . . . . . . 4. Norma społeczna . . . . . . . 5. Obowiązywanie norm . . . . . 6. Wielowymiarowość prawa . . . 7. Prawo i etyka . . . . . . 8. Prawo intuicyjne . . . . . 9. Prawo oficjalne i prawo nieoficjalne . 10. Prawo zwyczajowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 . 150 . 155 . 160 . 165 . 168 . 183 . 196 . 201 . 204 . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV Działanie prawa . 208 1. Autorytet i zaufanie . . 213 2. Godność prawa . . . . . 218 3. Socjalizacja . . . . . . . . 222 4. Funkcje prawa . . . . . . 227 5. Postawy wobec prawa . 6. Instytucje wymiaru sprawiedliwości i poczucie bezpieczeństwa 231 . 240 7. Naukowa polityka prawa . . . 245 8. Skuteczność prawa . . . . . 250 9. Komu służy w Polsce prawo? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział V Dysfunkcjonalności prawa 1. Destrukcja normatywności . 2. Nadmiar prawa . . . . 3. Atrofia prawa . . . . . 4. Patologia instytucji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 . 269 . 273 . 278 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 5. Prawo w uścisku polityki 6. Wykluczenie prawne . . 7. Korupcja . . . . . 8. Stalking . . . . . . 9. Rewolucja . . . . 10. Żelazne prawo oligarchii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis treści 7 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 . 294 . 306 . 311 . 314 . 318 Rozdział VI Metody badawcze 1. Co to jest metoda badawcza . . 2. Metoda obserwacji . . . 3. Metoda wywiadu . . . . 4. Metoda analizy dokumentów osobistych . 5. Metoda analizy dokumentów urzędowych i danych statystycz- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 . 326 . 331 . 335 . . . . . . . . . nych . . . 6. Metoda monograficzna . 7. Metoda projekcyjna . . . . 8. Metoda eksperymentalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340 . 344 . 348 . 352 Zamiast zakończenia Sokratyczny wzór postawy legalistycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia. 150 książek z mojej półki . . . . . . . . . . . . . . . Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Contents . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nota bibliograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 356 . 371 . 378 . 387 . 390 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Słowo wstępne Podstawę każdej dyscypliny naukowej tworzą problemy, które na- leżą do jednej z czterech kategorii. Na pierwszą kategorię składają się kwestie historyczne doty- czące kształtowania się dyscypliny, a także twórczość tych autorów, którzy są uznawani za jej klasyków i najwybitniejszych przedstawi- cieli. Drugą kategorię stanowią zagadnienie demarkacyjne, sytuują- ce się na pograniczu danej dyscypliny i dziedzin z nią stycznych. Do trzeciej kategorii należą kwestie pojęciowe, które konstytu- ują zasadnicze narracje podejmowane w ramach danej dyscypliny, oraz doniosłe zagadnienia o charakterze monograficznym, składa- jące się na tematy zasadnicze. Czwarta zaś kategoria obejmuje metody badawcze, którymi posługują się — częściej lub rzadziej, w większym lub mniejszym zakresie — przedstawiciele danej dyscypliny. Tak więc zarys historyczny kształtowania się dyscypliny na- ukowej oraz idee formułowane przez jej klasyków i najwybitniej- szych przedstawicieli (w książce o zagadnieniach tych traktują roz- działy I i II), problemy pogranicza i demarkacji (rozdział III), kwe- stie pojęciowe i korpus tematów zasadniczych (rozdziały IV i V) oraz przegląd stosowanych metod badawczych (rozdział VI) skła- dają się na konkretną dziedzinę wiedzy, w tym wypadku socjologię prawa. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Słowo wstępne Kwestie te są o tyle godne uwagi, że socjologia prawa jest sto- sunkowo młodą dziedziną wiedzy. Do jej powstania i stopniowej instytucjonalizacji uniwersyteckiej przyczyniło się wiele nurtów i orientacji w samej socjologii i w zróżnicowanych — chciałoby się powiedzieć: od zawsze — naukach prawnych. Choć to prawo po- szukiwało w większym stopniu związków z socjologią aniżeli so- cjologia z prawem, to w wymiarze światowym socjologia prawa jest wspólnym dziełem socjologów i prawników. Jako odrębna, samodzielna dyscyplina akademicka socjologia prawa liczy zaledwie kilka dziesięcioleci. Pierwsze uniwersyteckie katedry socjologii prawa zaczęły powstawać pod koniec lat dwu- dziestych i trzydziestych XX w. Ekspansja dyscypliny w skali mię- dzynarodowej nastąpiła po drugiej wojnie światowej. Już w latach siedemdziesiątych socjologia prawa dysponowała znacznym zaso- bem refleksji teoretycznych i dużą liczbą badań empirycznych nad rolą i funkcjonowaniem prawa pozytywnego (państwowego) i pra- wa intuicyjnego w różnych układach społecznych. Współcześnie socjologia prawa jest nauczana w większości re- nomowanych uniwersytetów na wszystkich kontynentach. Formy i tryb tej edukacji są bardzo zróżnicowane. Można jednakże dopa- trzyć się w niej pewnych wspólnych elementów. Zazwyczaj są one implicite określane mianem podstaw socjologii prawa. Ich krótkiej prezentacji poświęcona jest ta książka. Struktura zawartych w niej tekstów nie jest jednolita. Niektóre są opatrzone przypisami, w innych ich nie ma, a wówczas Litera- tura zamieszczona na końcu tekstu informuje o dziełach przywo- ływanych i pracach na podobny temat. To zróżnicowanie, którego autor nie zechciał usunąć, zostało spowodowane odmiennymi wy- maganiami edytorskimi postawionymi przed tekstami źródłowy- mi. Ukazywały się one w różnym czasie, zarówno w książkach, jak i w czasopismach. W jednych i drugich częstokroć obowiązują inne zasady publikacyjne. Zamieszczona na końcu książki Nota biblio- graficzna zawiera informacje o źródłach poszczególnych tekstów. Andrzej Kojder Kemer, w lipcu 2015 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozdział I U źródeł socjologii prawa 1. Rozwój socjologii prawa w świecie Refleksje, które współcześnie zalicza się do socjologii prawa, a więc na temat tego, jakie jest miejsce i rola prawa w społeczeństwie, się- gają zamierzchłej przeszłości. Są one co najmniej tak dawne, jak pierwsze próby odkrycia związków między prawem a życiem spo- łecznym. Zdaniem Nicholasa S. Timasheffa (1886–1970) „Dużą część historii filozofii prawa, a także dużą liczbę doktryn składa- jących się na teoretyczną jurysprudencję [prawoznawstwo ogólne — A.K.] można z łatwością zreinterpretować w kategoriach socjo- logii prawa; myśl, że prawo jest determinowane przez inne zjawiska społeczne i że ono samo z kolei je determinuje, spotyka się często i była już wyrażona w najdawniejszych czasach”1. Zwłaszcza Pań- stwo Platona (428/7–348/7 r. p.n.e.) można traktować jako jedną z pierwszych na gruncie europejskim rozpraw o charakterze socjo- logicznoprawnym na temat dobrego państwa, ustrojów państwo- wych, oligarchii, przemian demokracji w dyktaturę, przygotowa- nia do rządzenia, sprawiedliwości, uczciwości, władzy sądowniczej, 1Nicholas S. Timasheff, An Introduction to the Sociology of Law, Harvard Uni- versity Committee on Research in the Social Sciences, Cambridge 1939, s. 44 (with a new introduction by A. Javier Treviño, Transaction Publishers, New Brunswick, NJ 2002). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 U źródeł socjologii prawa a nawet stosunku państwa do badań naukowych. Według starożyt- nego filozofa każdy ustrój państwowy wytwarza charakterystyczne typy ludzkie. Widoczne jest to zarówno w timokracji (albo timar- chii), tj. ustroju opartym na ambicji, jak i w oligarchii, demokra- cji i dyktaturze2. Nadmierna wolność często przemienia się w nad- mierną niewolę, a demokracja niekiedy prowadzi do dyktatury. Je- śli w jakimś państwie jest wielu ubogich, znak to niechybny, że pa- nuje tam władza oligarchiczna3. Co do sędziego, to Platon twier- dzi, że „nie młodym, ale starcem powinien być dobry sędzia; takim, co to się późno nauczył, jak wygląda niesprawiedliwość. Nie przez to, żeby widział własną, schowaną we własnej duszy, ale przez to, że spostrzegał cudzą w duszach drugich i długi czas usilnie uczył rozpoznawać istotę zła, posługując się wiedzą, a nie osobistym do- świadczeniem”⁴. Za bezpośredniego prekursora socjologii uznaje się wszela- ko jednego z czołowych przedstawicieli francuskiego Oświecenia i hodowcę winorośli, barona Monteskiusza (1689–1755). To jego imię nosi główna aula wykładowa w Międzynarodowym Instytu- cie Socjologii Prawa w hiszpańskim miasteczku Oñati⁵. W słyn- nym, do dzisiaj wznawianym i czytywanym dziele z 1748 r. O duchu praw⁶, będącym owocem dwudziestu lat pracy, rozważał Monte- skiusz współzależności między życiem społecznym a prawem. Do- wodził, że skuteczność prawa od innych zależy czynników w re- publice, monarchii i w ustroju despotycznym. Podkreślał również wpływ formy rządu, instytucji społecznych i obyczajów na prawo. Twierdził m.in., że wpływ warunków geograficznych (zwłaszcza klimatu i gleby) maleje wraz z rozwojem cywilizacji, wzrasta nato- miast znaczenie takich czynników, jak wielkość kraju, sposób zdo- bywania środków niezbędnych do życia, dominująca religia, oby- czaje i handel. Zdaniem Monteskiusza w każdym ustroju prawa po- 2Platon, Państwo, tłum. Władysław Witwicki, Antyk, Kęty 2003, s. 253. 3Tamże, s. 261. ⁴Tamże, s. 107. ⁵Zob. http://www.iisj.es. ⁶Monteskiusz, O duchu praw, tłum. Tadeusz Boy-Żeleński, De Agostini Polska, Warszawa 2001. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozwój socjologii prawa w świecie 13 winny tworzyć harmonijną jedność z „naturą rządu” i jego podsta- wową zasadą. W republice ową naturą rządu jest dbałość o demo- krację i suwerenność ludu, zasadą zaś cnota polityczna obywateli. W monarchii naturą rządu jest władza jednostki zgodna z obowią- zującymi prawami, zasadą zaś jest honor. Z kolei w despotii natu- rą rządu jest władza jednostki opierająca się na jej samowoli, pod- stawową zasadą jest strach. Monteskiusz utrzymywał również, że praworządność w państwie zależy od rozdziału trzech władz: usta- wodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Jeśli te władze wzajemnie się kontrolują, jest to gwarancja wolności obywateli. Dla socjologa prawa szczególnie interesujące wydają się następujące księgi skła- dające się na O duchu praw: Księga I: O prawach w ogólności (m.in. o prawach natury i o prawach stanowionych), Księga XII, rozdz. 6: O skuteczności kar; Księga XIX: O prawach w ich związku z zasada- mi tworzącymi ogólnego ducha, obyczaje i zwyczaje narodu, Księ- ga XXIII: O prawach w ich związku z liczbą mieszkańców; Księ- ga XXIV: O prawach w ich związku z religią; Księga XXIX: O spo- sobie układania praw. Myślą, która przewija się na kartach dzieła Monteskiusza, jest twierdzenie, że „duch umiarkowania powinien być duchem prawodawcy”⁷. Za drugiego najważniejszego prekursora socjologii prawa jest uznawany profesor Uniwersytetu w Berlinie Friedrich Carl von Sa- vigny (1779–1861), któremu przypisuje się także miano założycie- la historycznej nauki prawa (inaczej: szkoły historycznej w pra- wie). Główne jego dzieło ukazało się w 1815 r. i nosi tytuł O po- wołaniu naszych czasów do ustawodawstwa i nauki prawa⁸. Savi- gny twierdził tam, że „szukanie powszechnego prawa jest takim samym głupstwem, jak języka, który zastąpi wszystkie istniejące i żywe języki”⁹. Jego zdaniem prawo jest nie tylko specjalną nauką uprawianą przez prawników, lecz jest przede wszystkim przejawem „ducha narodu”, częścią życia narodu, składnikiem życia wspólno- ⁷Tamże, s. 604. ⁸Fryderyk Karol von Savigny, O powołaniu naszych czasów do ustawodawstwa i nauki prawa, tłum. Kazimierz Opałek, PWN, Warszawa 1964. ⁹Tamże, s. 57. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 U źródeł socjologii prawa ty narodowej, które podlega ciągłej ewolucji. „W zaczątkach histo- rii stwierdzonej w dokumentach — pisał Savigny — spotykamy już prawo cywilne o określonym charakterze narodowym, podobnie jak mowa, obyczaje i strój. Zjawiska te nie mają nawet oddzielnego bytu, są tylko pojedynczymi funkcjami tego samego narodu, z na- tury swej ściśle ze sobą związanymi, ukazującymi się jako szcze- gólne cechy jedynie w toku naszej analizy. […] prawo podlega tym samym przemianom i rozwojowi jak każda inna funkcja narodu […]. Prawo zatem rozwija się wraz z narodem, wraz z nim się do- skonali, a wreszcie obumiera wraz z utratą przez naród jego od- rębnej osobowości”1⁰. Dalej Savigny powiadał, że „wszelkie pra- wo powstaje drogą zwaną powszechnie w niezupełnie ścisły spo- sób zwyczajową, to znaczy jest wytwarzane najpierw przez obyczaj i przekonania narodu, a potem przez jurysprudencję, czyli zawsze przez wewnętrzne, w ukryciu działające siły, a nie przez arbitralne akty ustawodawcy”11. Wyrazem narodowej świadomości prawnej jest prawo zwyczajowe. Na wyższych szczeblach rozwoju wspoma- ga je „prawo prawnicze”. Jednakże ustawodawstwo jest arbitralnym wtargnięciem w „ewolucję prawa” i dlatego nie można ocenić go pozytywnie — twierdził Savigny. Idea stworzenia socjologii prawa jako odrębnej dyscypliny mo- gła wszelako zrodzić się dopiero wtedy, kiedy powstała sama socjo- logia i osiągnęła pewien widoczny stan rozwoju, przezwyciężając „dziecięcą chorobę” dyskusji i sporów o swoim powołaniu i meto- dach, jakie powinna stosować. Mówiąc najkrócej, socjologia pra- wa jako nauka samoistna jest dziełem (czy dzieckiem) początków XX w. Okres wcześniejszy był co najwyżej jej czasem „prenatal- nym”. Zapewne byłoby nierozsądne włączanie do historii socjologii prawa wszystkich twierdzeń o prawie i poglądów na prawo, które dają się ujmować czy interpretować w kategoriach społeczno-praw- nych. Takie przedsięwzięcie byłoby bowiem równoznaczne z próbą 1⁰Tamże, s. 54–56. 11Tamże, s. 56. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozwój socjologii prawa w świecie 15 napisania od nowa historii prawa, jego instytucji i idei wyrażanych w ramach filozofii prawa. Zajmując się dziejami socjologii prawa, a nie jej pragenezą, nie ma przeto powodu, aby przedstawiać w szczegółach poglądy na prawo np. Platona, Arystotelesa, Tomasza z Akwinu, Machia- vellego, Rousseau, Kanta, Benthama, Hegla, Iheringa czy Gierkego. Z historii myśli prawniczej i myśli społecznej (socjologicznej) na- leży raczej wybrać te wątki, które świadczą o zbliżaniu się do siebie prawa i socjologii czy innymi słowy, poszczególnych nauk praw- nych i dyscyplin socjologicznych. Nie jest to bynajmniej łatwe przedsięwzięcie w odniesieniu do tak problemowo i tematycznie zróżnicowanych dziedzin, jak prawo i socjologia. Trzeba również pamiętać, że zarówno socjologia, jak i nauka prawa były i są podzielone na różne szkoły, nurty i orienta- cje teoretyczne, które przyjmują odmienne założenia ontologiczne i epistemologiczne oraz posługują się różnymi metodami badaw- czymi12. Ponadto nie łatwo jest ustalić pochodzenie pewnych idei, prekursorów nowych pomysłów czy też rzeczywistych wynalazców w danej dziedzinie nauki. Cokolwiek jednak by się powiedziało na ten temat, nie ule- ga wątpliwości, że socjologia prawa jako dyscyplina autonomiczna kształtowała się w XX w. Jej osobliwość polega na tym, że usiłuje zastosować pojęcia i metody jednej nauki (socjologii) w dziedzinie innej nauki (w prawie). O odkrywaniu prawa przez socjologię W początkowym stadium swego istnienia socjologia okazywała obojętny, a nawet niechętny stosunek do zagadnień prawnych. Tak np. Auguste Comte (1798–1857) był przekonany, że prawo jest emanacją metafizycznego stadium rozwoju społeczeństwa. Wraz z osiągnięciem przez społeczeństwo stadium pozytywnego (nauko- 12Pisze na ten temat m.in. Mathieu Deflem (Sociology of Law. Visions of Scholarly Tradition, Cambridge University Press, Cambridge 2008). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 U źródeł socjologii prawa wego) prawo po prostu zaniknie13. Socjologia nie ma więc zbyt wie- lu powodów, aby się prawem zajmować. Notabene, dość interesu- jący byłby przegląd różnych „teorii atrofii prawa”, poczynając od Comte’a i Marksa poprzez Kropotkina, Petrażyckiego i Paszukani- sa aż do współczesnego amerykańskiego teoretyka prawa i socjolo- ga prawa Donalda J. Blacka. Jak wiadomo, Marks był przeświadczo- ny, że zniesienie w wyniku rewolucji proletariackiej klas i państwa doprowadzi do obumarcia prawa, które w dotychczasowej historii ludzkości było narzędziem klasowego ucisku i wyzysku. Podobny pogląd głosili anarchiści. Odrzucali oni potrzebę istnienia państwa oraz innych form scentralizowanej władzy i przymusu. W wolno- ściowym, egalitarnym społeczeństwie nie będzie miejsca dla prawa. Zastąpią je samorządne komuny działające według zasad demokra- cji bezpośredniej. Z kolei Leon Petrażycki zakładał, że kiedy prawo i moralność spełnią w odległej przyszłości swoją misję adaptacyjną i edukacyjną, wtedy staną się zbyteczne w regulowaniu stosunków międzyludzkich. Jewgienij Paszukanis natomiast usiłował połączyć wizję Petrażyckiego z tezami Marksa, co przypłacił życiem w czasie wielkiej stalinowskiej czystki 1937 r. Kilkadziesiąt lat później Do- nald J. Black w książce The Behavior of Law1⁴ stwierdził, że pra- wo jest jednym z rodzajów kontroli społecznej, mianowicie „rządo- wą kontrolą społeczną, […] normatywnym życiem państwa i jego obywateli. […] Prawo jest zmienną ilościową. Wzrasta i zmniejsza się; jeden układ społeczny (setting) ma więcej prawa niż inny. Na wiele sposobów można mierzyć ilość prawa”1⁵. Wskaźnikami ilo- ści prawa są: liczba aresztowań, surowość wyroków, liczba spraw sądowych, liczba obowiązujących ustaw itp. Tak rozumiana ilość prawa w jednych okresach historycznych zwiększa się, w innych zmniejsza. 13Pogląd ten wyraził Comte w dwóch dziełach, tj. w Cours de philosophie positive (t. 6, Bachelier, Paris 1842, s. 651–652) i Système de politique positive (t. 1, Carilian- -Goeury et V. Dalmont, Paris 1851, s. 361). 1⁴Donald J. Black, The Behavior of Law, Academic Press, New York–San Franci- sco–London 1976. 1⁵Tamże, s. 2 i 3. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozwój socjologii prawa w świecie 17 W świecie współczesnym zwiększa się wprawdzie ilość prawa, lecz pojawiają się „przeciwtrendy”, czyli procesy anarchizujące ży- cie społeczne. Doprowadzą one do powstania społeczeństw „jako- ściowo” nowych, w których ludzie będą pod jednymi względami homogeniczni, a pod innymi heterogeniczni, w których będzie na- stępować ciągła cyrkulacja ról, statusów, korzyści i reputacji. Być może — prorokował Black — jedno społeczeństwo pokryje w przy- szłości cały świat. Będzie ono wielkim plemieniem, wszystko bę- dzie w nim czasowe, stałe i zarazem zmienne, bliskie i zarazem od- ległe. Prawo zaś najprawdopodobniej zaniknie, bo będzie po prostu niepotrzebne. Oryginalność książki Donalda Blacka idzie w parze z dużą do- zą niefrasobliwości w formułowaniu przez autora jakże licznych twierdzeń. Prawo należy traktować jako zjawisko ilościowe, ale jak je „mierzyć”, tym już się nie zajmuje. Siła jego argumentów jest przeto ograniczona. W odniesieniu do socjologii prawa książka Donalda Blacka ma jednakże wiele inspirujących walorów. Dowo- dzi bowiem, że socjologia prawa powinna dążyć do formułowania twierdzeń o prawidłowościach „zachowania się” (chyba woleliby- śmy powiedzieć: „funkcjonowania”) prawa, powinna opisywać je ilościowo, a nie tylko jakościowo, oraz wykrywać ilościowe związki między prawem a innymi dziedzinami życia społecznego. Na uwa- gę zasługują ponadto ogólne założenia teoriopoznawcze, które sy- tuują autora The Behavior of Law w gronie pionierów behawioralnej socjologii prawa. A założenia te są następujące: 1) socjologia pra- wa powinna zajmować się przede wszystkim tym, co jest mierzalne, co można wyrazić ilościowo; 2) postulat behawioryzmu, a więc ba- dania przede wszystkim zachowań, jest postulatem uniwersalnym; 3) badać i analizować należy tylko to, co w jakiś sposób „się zacho- wuje”; 4) wszystko, czego nie można skwantyfikować (przedstawić w kategoriach ilościowych), ma nieempiryczny, a więc nienaukowy charakter. Czas jednak wrócić do Augusta Comte’a. Będąc jednym z pierwszych przedstawicieli myśli pozytywistycznej, wypowiadał bardzo kategoryczne sądy, twierdząc m.in., że cała nauka przed XIX stuleciem była nasycona najpierw teologicznymi, a potem me- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 U źródeł socjologii prawa tafizycznymi spekulacjami. Jego negatywne nastawienie do pra- wa zainspirował zapewne jego nauczyciel Henri de Saint-Simon (1760–1825), którego całkowity brak zrozumienia dla prawa dobit- nie przedstawił Georges Gurvitch (1894–1965) w pracy L’idee du droit social1⁶. Poza tym jest wielce prawdopodobne, że Comte, po- dobnie jak wielu pierwszych socjologów, miał dość mgliste pojęcie o prawie i utożsamiał je z ustawodawstwem. Trzeba też pamiętać, że w czasach, kiedy Comte tworzył swój system socjologii, w na- uce prawa panowała szkoła historyczna. Wielu jej przedstawicie- li podważało zaufanie do tradycyjnego prawoznawstwa, oskarżając je o arbitralność i zakłócanie ewolucyjnego rozwoju społeczeństwa. Do spopularyzowania tego stanowiska przyczynił się terror zapo- czątkowany Wielką Rewolucją Francuską. Sam Comte, przepowia- dając przyszły zanik (atrofię) prawa, twierdził zarazem, że w przej- ściowym okresie rewolucji prawo odegrało użyteczną rolę, pomo- gło bowiem obalić poprzedni system polityczny. Podejrzliwie do prawa odnosił się także Karol Marks (1818– –1883), którego prace ukazywały się niemal równocześnie z dzie- łami Comte’a. Prawo stanowiło dla niego część „nadbudowy” bur- żuazyjnego porządku społecznego. Traktował je jako instrument panowania klasowego i zarazem jako przejaw tego panowania. Po zbudowaniu „bezklasowego społeczeństwa” prawo wraz z pań- stwem będzie skazane na „obumarcie”. Niewielkie w sumie zainteresowanie dla prawa Marksa, Com- te’a i wielu innych współczesnych im badaczy i ideologów stało się dziedzictwem socjologii, które przez następne dziesięciolecia tyl- ko nieznacznie się zwiększyło. Wielu „ojców socjologii” uważało, że prawo stanowi tak arbitralną i narzuconą ludziom instytucję, że zainteresowanie nim nie pozostaje w żadnym związku z bada- niem spontanicznie powstających wspólnot, dobrowolnych zrze- szeń, stowarzyszeń czy korporacji. Interesowały ich raczej zwycza- je, religia i moralność, bo to w nich dopatrywano się „naturalnych” 1⁶Georges Gurvitch, L’idée du droit social. Notion et système du droit social. His- toire doctrinale depuis le XVIIe siècle jusqu’à la fin du XIXe siècle, Sirey, Paris 1932, s. 307–311. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozwój socjologii prawa w świecie 19 elementów społecznej organizacji i „naturalnych” przejawów życia zbiorowego. Wielce wpływowym wyrazicielem tego stanowiska w drugiej połowie XIX i na przełomie XIX i XX stulecia był rosyjski pisarz hrabia Lew Nikołajewicz Tołstoj (1828–1910), autor tak znanych w świecie powieści, jak Wojna i pokój (1865–1869), Anna Kareni- na (1873–1877) i Zmartwychwstanie (1889–1899). U schyłku swe- go życia, w roku 1909, Tołstoj ogłosił List do studenta na temat pra- wa. Był on odpowiedzią na korespondencję, którą otrzymał od Iza- aka Krutika, jednego z pilnych słuchaczy wykładów Petrażyckie- go. Student Krutik był głęboko poruszony zarówno filozofią pra- wa swojego wykładowcy, jak i Tołstojowską kategoryczną krytyką wszystkich przeszłych i współczesnych instytucji prawnych. W li- ście do autora Zmartwychwstania wyznawał, że wiara w słuszność jego poglądów mocno została zachwiana. Wyłożywszy pokrótce teorię Petrażyckiego, prosił o jej skomentowanie i radę, jaki po- winien mieć stosunek do prawa. „Znajduję się — pisał Krutik — na krawędzi otchłani, jeśli bowiem Profesor Petrażycki ma rację, to powinienem zerwać wszystkie więzy łączące mnie z naukami Tołstoja”1⁷. To, co nazywa się nauką prawa, stwierdził Tołstoj, jest intelek- tualną brednią i szalbierstwem etycznym. Zdrowy rozsądek słusz- nie nam podpowiada, że dla sprawujących władzę prawo jest przy- wilejem, który sami sobie nadają. W majestacie prawa mogą oni ro- bić wszystko, co jest dla nich korzystne: pozbawiać zwykłych oby- wateli owoców ich pracy, zmuszać ich do popełniania morderstw, wysyłając na wojnę itd. Podwładnym natomiast prawo pozwala czynić to tylko, czego kaprys władzy nie zakazuje. Wymusza na nich posłuszeństwo za cenę uniknięcia więzienia lub egzekucji. Mędrzec z Jasnej Polany, jak nazywano Tołstoja, nie oriento- wał się, że Petrażycki bynajmniej nie utożsamiał prawa ze zbio- rem nakazów i zakazów chronionych przymusem państwowym. 1⁷Zob. Andrzej Kojder, Moc (nie) jest prawem. (Spór Tołstoja z Petrażyckim o isto- tę i rolę prawa), w: tenże, Godność i siła prawa. Szkice socjologicznoprawne, wyd. 2, Oficyna Naukowa, Warszawa 2001, s. 75. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 U źródeł socjologii prawa Takie wąskie rozumienie prawa Petrażycki określał jako „absolut- ny idiotyzm prawny”. Równie zdecydowanie przeciwstawiał się po- zytywizmowi prawniczemu, który identyfikował Rechtsstadt (pań- stwo prawne) z każdym państwem przestrzegającym swoich wła- snych praw, niezależnie od tego, co one stanowią. Autor Teorii pra- wa i państwa dowodził, że w istocie prawo jest ponad państwem, a nie odwrotnie. Tak więc pogląd Tołstoja, że istotą prawa jest bez- względna przemoc, że prawo jest zbiorem autorytatywnych, ego- istycznych rozkazów władzy państwowej, całkowicie się rozmijał ze stanowiskiem Petrażyckiego. Tych kontrowersji z pewnością nie znał Herbert Spencer (1820–1903), jeden z pierwszych socjologów. Uważał on, że prawo to niewiele więcej niż „ustabilizowana forma zwyczaju” (hardened form of custom), która rozwija się zgodnie z zasadą zróżnicowania i integracji zbiorowości społecznych1⁸. Bardziej go więc intereso- wały rozmaite rytuały i ceremoniały aniżeli prawo. Wśród instytu- cji, które wyróżniał i opisywał, były instytucje domowe (tj. rodzina, która zmieniała się w toku ewolucji), instytucje obrzędowe, politycz- ne, kościelne i przemysłowe, zabrakło natomiast prawa. Jednakże to dzięki Spencerowi, który pod koniec XIX w. był postacią znaną w całej Europie i Ameryce, socjologia ugruntowała swoje miejsce wśród ówczesnych prądów umysłowych. Wtedy też socjologia zaczęła się teoretycznie i problemowo różnicować, za- częły się kształtować w jej ramach różne kierunki i tendencje. Po- jawiła się m.in. teoria darwinizmu społecznego jako swoista muta- cja czy też odmiana spencerowskiego organicyzmu. Pierwszą syste- matyczną próbę zastosowania teorii darwinizmu do problematyki prawnej podjął Michelangelo Vaccaro (1854–1937), profesor uni- wersytetu w Rzymie, w pracy poświęconej podstawom prawa i pań- stwa1⁹. Francuski przekład tej pracy ukazał się w Paryżu w 1898 r. 1⁸Herbert Spencer, Zasady socyologii, t. 3, tłum. Józef Karol Potocki, Wydawnic- two „Głosu”, Warszawa 1882, s. 261. 1⁹Michelangelo Vaccaro, Le basi del diritto e dello stato, Fratelli Bocca, Tori- no 1893. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozwój socjologii prawa w świecie 21 pt. Socjologiczne podstawy prawa i państwa2⁰. Jedna z głównych idei książki Vaccara głosi, że prawo jest czynnikiem adaptacji ludzi do środowiska społecznego i że grupy lepiej zorganizowane, także pod względem prawnym, mają w trwającej nieustannie walce o byt większą szansę przeżycia. Determinizm ekonomiczny, zapoczątkowany przez wspomi- nanego wcześniej Karola Marksa, traktował prawo jako jeden z wy- tworów stosunków produkcji. Pierwszymi pracami socjologiczny- mi, w których pogląd ten został rozwinięty, są prace włoskiego eko- nomisty Achille Lorii (1857–1943), profesora uniwersytetu w Pa- dwie, a potem w Turynie21. Loria tłumaczył „przemianami eko- nomicznymi nie tylko rozwój prawa, ale także moralności i po- ezji”22. W publikacji zatytułowanej Socyologia, jej zadania, szkoły i najnowsze postępy. Wykłady wygłoszone w uniwersytecie w Padwie w r. 1900, która ukazała się w Krakowie w 1904 r., stwierdził Loria m.in.: „Socjologia jest nauką nowych czasów, jest najnowocześniej- szą, a równocześnie najstarszą spośród wszystkich nauk społecz- nych. Wyjątkowa pozycja socjologii wśród tych dyscyplin znajdu- je wyjaśnienie w fakcie, iż jedną z podstawowych ludzkich skłon- ności jest tendencja do uogólniającego postrzegania wszelkich zja- wisk. […] Nowoczesny sens socjologii polega na tym, że zdąża ona do syntetyzowania rozproszonych zjawisk społecznych, pragnąc odnaleźć ich naturalne związki, mechanizmy zmian i szczegóły konstrukcji. Dotyczy to zarówno statycznych, jak i dynamicznych aspektów społeczeństwa, warunków jego egzystencji oraz wszel- kich praw, które nim rządzą”23. 2⁰Michel-Ange Vaccaro, Les bases sociologiques du droit et de l’État, tłum. Mi- chel-Ange Vaccaro, V. Giard et E. Brière, Paris 1898. 21Achille Loria, Le basi economiche della costituzione sociale, Bocca, Torino 1893; tenże, La costituzione economica odierna, Bocca, Torino 1899; tenże, The Economic Foundations of Society, Sonnenschein, London 1899. 22Jerzy Szacki, Historia myśli socjologicznej, cz. 1, PWN, Warszawa 1981, s. 344. 23Cyt. za: Marnieli Ruini, Gospodarka i społeczeństwo w koncepcjach Achille Lorii, w: Szkice z historii socjologii włoskiej, Janusz Mucha (red.), PWN, Warszawa–Kra- ków 1987, s. 144–145. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 U źródeł socjologii prawa Koniec XIX w. był także okresem rozwoju psychologicznego podejścia do prawa i zagadnień życia społecznego. Lester Frank Ward (1841–1913), jeden z „ojców” amerykańskiej socjologii, w swoim podstawowym, dwutomowym, ogromnym dziele Dy- namic Sociology ujmował prawo, a ściślej prawodawstwo, jako serię wynalazków, których celem jest modyfikowanie skutków „rzeczy- wistych praw” działających w społeczeństwie2⁴. Ward uważał, że „kompulsywna legislacja” powinna zostać zastąpiona przez „pobu- dzającą legislację” (attractive legislation), uwzględniającą wrodzo- ne popędy człowieka. Wpływ jego poglądów na socjologię prawa był jednakże niewielki. Znacznie wyraźniejsze piętno na socjologii prawa odcisnęła psychologiczna koncepcja prawa Leona Petrażyc- kiego2⁵, popularyzowana w Polsce najpierw przez Jerzego Lande- go2⁶, a potem przez Adama Podgóreckiego2⁷ i jego uczniów2⁸. O większości prac pierwszych socjologów można powiedzieć, że albo pomijają kwestie prawne, albo też zawierają bardzo ogólni- kowy zarys problematyki socjologicznoprawnej i co najwyżej kre- ślone na marginesie innych rozważań uwagi o roli prawa w życiu społecznym. Socjologia ogólna tak długo nie mogła przygotować odpowiedniego gruntu dla rozwoju socjologii prawa, jak długo nie 2⁴Lester F. Ward, Dynamic Sociology or Applied Social Science. As Based upon Statical Sociology and the Less Complex Sciences, t. 1–2, Appleton, New York 1883; zob. zwłaszcza t. 1, s. 36–38. 2⁵Zob. Andrzej Kojder, Leon Petrażycki’s socio-legal ideas and their contemporary continuation, „Journal of Classical Sociology” 2006, t. 6, nr 3, s. 333–358 (w wer- sji polskiej, nieco zmienionej, pt. Idee społeczno-prawne Leona Petrażyckiego i ich współczesne kontynuacje, w: Klasyczna socjologia polska i jej współczesna recepcja, Janusz Mucha, Włodzimierz Wincławski (red.), Wydawnictwo UMK, Toruń 2006, s. 57–90); Aleksander W. Rudzinski, Petrażycki’s significance for contemporary legal and moral theory, „American Journal of Jurisprudence” 1976, nr 21, s. 107–130. 2⁶Zob. Jerzy Lande, Leon Petrażycki i Socjologia Petrażyckiego, oba w: tenże, Stu- dia z filozofii prawa, Kazimierz Opałek (oprac.), PWN, Warszawa 1959, s. 559–616 i 843–909. 2⁷Zob. Krzysztof Motyka, Adama Podgóreckiego spory z Petrażyckim, „Prace ISNS UW” 1999, nr 2: Socjologia prawa, Jacek Kurczewski (red.), s. 297–311. 2⁸Zob. Idee naukowe Adama Podgóreckiego, Jerzy Kwaśniewski, Jan Winczorek (red.), PTS–IPSiR UW, Warszawa 2009. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozwój socjologii prawa w świecie 23 odkryła prawa jako istotnego elementu każdej formy stosunków społecznych. Szczególnie ważną rolę w tym odkryciu odegrał Edward Al- sworth Ross (1866–1951), profesor socjologii w w kilku amerykań- skich uniwersytetach. Otóż w serii artykułów ogłoszonych w 1897 r. w „American Journal of Sociology”2⁹ scharakteryzował prawo ja- ko najbardziej wyspecjalizowaną maszynerię kontroli społecznej, którą od wieków posługują się ludzie. Również William Graham Sumner (1840–1910) w wielkiej monografii Folkways nie tylko wprowadził pojęcie grupy własnej (in group) i grupy obcej (out group), lecz także opisał zjawiska prawne, jakie powstają na tle tworzenia się i oddziaływania prakty- ki życia codziennego3⁰. Sumner podkreślał, że prawo jest jednym z czynników „społecznej regulacji zachowania”. Podobną myśl wyrażali także inni amerykańscy socjolodzy z przełomu XIX i XX w., a wśród nich Franklin Henry Giddings (1855–1931). W Principles of Sociology (1896) podkreślał, że przy- mus społeczny, w tym także prawny, jest głównym czynnikiem każ- dej organizacji społecznej31. Przez pochwały i nagany — pisał Gid- dings — przez unikanie i potępienie, przez tolerowanie i przyzwa- lanie, przez kary i grzywny, zawieszenie i wypędzenie, karę cielesną i okaleczenie, uwięzienie i egzekucję ludzie zmuszani są do zanie- chania pewnych czynności, do wyświadczania usług, do pomaga- 2⁹Artykuły te ukazały się w postaci książki: Edward A. Ross, Social Control. A Survey of the Foundations of Order, The Macmillan Company, New York 1901. Zob. także: Sean H. McMahon, Social Control Public Intellect. The Legacy of Ed- ward A. Ross, Transaction Publishers, New Brunswick, NJ 1999. Notabene w książce Andrzeja Siemaszki Granice tolerancji. O teoriach zachowań dewiacyjnych (Wydaw- nictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993), która zawiera rozdział pt. „Kierunek kon- troli społecznej”, nazwisko Edwarda A. Rossa nie pojawia się ani razu. 3⁰William G. Sumner, Folkways. A Study of the Sociological Importance of Usages, Manners, Customs, Mores, and Morals, Ginn, Boston 1906. Polski przekład (autor- stwa Mariana Kempnego i Krystyny Romaniszyn) ukazał się po blisko dziewięć- dziesięciu latach pt. Naturalne sposoby postępowania w gromadzie. Studium socjo- logicznego znaczenia praktyk życia codziennego, manier, zwyczajów, obyczajów oraz kodkesów moralnych (Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995). 31Franklin H. Giddings, The Principles of Sociology. An Analysis of the Phenomena of Association and of Social Organization, Macmillan, Boston 1896. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 U źródeł socjologii prawa nia; takie wymuszone postępowanie prowadzi do przyzwyczajeń; wysiłki są pobudzane do znacznego stopnia intensywności i trwa- łości; charaktery są kształtowane według pożądanych typów. Gid- dings wyróżniał cztery typy ewolucji: zoogeniczną, antropogenicz- ną, etnogeniczną i demogeniczną. Twierdził, że w niższych stadiach rozwoju ludzie są bardziej podatni na działanie czynników emo- cjonalnych. Współczesne społeczeństwa, znajdujące się w stadium demogenicznym nie są wprawdzie wolne od działania tych czynni- ków, ale posługują się przede wszystkim rozumem i krytyczną re- fleksją w określaniu swojej przyszłosci. Bez pewnego poziomu nie- równości, przyjmował Giddings, społeczeństwo nie mogłoby ist- nieć. Nierówność jest podstawą podziałów klasowych, a te z kolei są źródłem ciągłych konfliktów społecznych. O odkrywaniu socjologii przez prawo Zdaniem Nicholasa S. Timasheffa: „Jurysprudencja była być mo- że lepiej przygotowana do spotkania z socjologią niż socjologia do spotkania z problematyką prawną”32. Do czasów bowiem Hansa Kelsena nauka prawa była czymś więcej niż analizą norm i formuł zawartych w prawie pozytywnym oraz wiedzą o stosowaniu tych norm w praktyce. Główne kierunki jurysprudencji końca XIX w. bynajmniej nie uchylały się od badania zjawisk wykraczających po- za dziedzinę norm prawnych, choć na ogół zjawiska te były trakto- wane jako specyficzne zwroty językowe, a nie jako „fakty społecz- ne”. Na przykład przedstawiciele prawa konstytucyjnego zajmowali się problemem stosowania przepisów konstytucyjnych w praktyce, a także tym, jak pod rządami konstytucji funkcjonuje państwo. No- wością w jurysprudencji z przełomu wieków było wprowadzenie przez Georga Jellinka (1851–1911) w jego najbardziej znanym, wie- lokrotnie wznawianym dziele poświęconym ogólnej nauce o pań- stwie33 części socjologicznej. Naukę o państwie podzielił on na dwa 32Nicholas S. Timasheff, An Introduction…, s. 49. 33Georg Jellinek, Allgemeine Statslehre, Häring, Berlin 1900. Zob. także: Jens Ker- sten, Georg Jellinek und die klassische Staatslehre, Mohr Siebeck, Tübingen 2000. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozwój socjologii prawa w świecie 25 działy: 1) społeczną naukę o państwie, która rozpatruje państwo ja- ko zjawisko społeczne; 2) naukę o prawie państwowym, opisującą państwo jako instytucję prawną. Charakteryzując porządek praw- ny, wyróżnił trzy jego aspekty: jurydyczny, socjologiczny i etyczny. Niemal w tym samym czasie Léon Duguit (1859–1928), stosując socjologiczną terminologię Durkheima, usiłował wyjaśnić zjawi- ska prawne przez odwoływanie się do idei solidarności3⁴. Kryminologia, pomimo wpływów Lombrozańskiego biologi- zmu, zaczęła także wyraźnie zbliżać się w dwóch ostatnich dziesię- cioleciach XIX w. do socjologii. Wyrazem tej tendencji były m.in. dzieła Enrica Ferriego (1856–1929), jednego z głównych przedsta- wicieli tzw. antropologicznej szkoły prawa karnego3⁵, a także par- lamentarzysty i poplecznika faszystowskiego reżimu Mussoliniego. Wczesna książka Ferriego z poczatku lat osiemdziesiatych XIX w., zatytułowana Sociologia criminale, w krótkim czasie została prze- tłumaczona na wiele języków i zwróciła uwagę na znaczenie nowej nauki, jaką była wtedy socjologia, w analizowaniu zjawiska prze- stępczości. Nie jest to dzieło, które można bez wahania zaliczyć do socjologii prawa karnego. Zawiera jednak wiele odwołań do psy- chospołecznych czynników, które warunkują przestępczość3⁶. W prawie cywilnym Rudolf von Ihering (1818–1892), uznawa- ny za prekursora solidaryzmu, sformułował tzw. teorię interesu3⁷. Uważał mianowicie, że każdy człowiek kieruje się własnym intere- sem, co wyraża się w unikaniu przykrości i dążeniu do przyjem- ności. Ponieważ w społeczeństwie istnieją grupy mające odmienne interesy, przeto prawo powinno je uwzględniać, wprowadzając roz- wiązania ugodowe. Celem prawa jest ochrona interesów jednostki 3⁴Léon Duguit, L’État, le droit objectif et la loi positive, A. Fontemoing, Paris 1901. 3⁵Enrico Ferri, Sociologia criminale, Bocca, Torino 1884; tenże, Studi sulla cri- minalità, Utet, Torino 1928; tenże, Principii di diritto criminale, Utet, Torino 1928. Zob. także: Roberta Bisi, Enrico Ferri e gli studi sulla criminalità, FrancoAngeli, Mi- lano 2004. 3⁶Enrico Ferri twierdził m.in., że uczucia religijne, miłość, honor, lojalność nie mają większego wpływu na zachowania przestępcze, ponieważ są zbyt złożone i nie kształtują jednolitego poczucia moralnego skłaniającego do czynów przestępczych. To inne uczucia, takie jak nienawiść, chciwość, próżność, są źródłem przestępczości. 3⁷Rudolf von Jhering, Der Zweck im Recht, Breitkopf und Härtel, Leipzig 1877. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 U źródeł socjologii prawa i społeczeństwa oraz roztrzyganie sytuacji konfliktowych. Zmien- ność prawa wynika stąd, że zmieniają się interesy ludzi3⁸. Wielu współczesnych autorów, łącznie z historykami doktryn prawnych, nie pamięta, że teorię Iheringa surowej krytyce poddał Leon Petrażycki. W Teorii prawa i państwa pisze m.in., że: „Wyraz «interes», używany przez zwolenników Iheringa na każdym kro- ku, ale rzadko w znaczeniu ściśle określonym i stałym, oznacza — zdaniem niektórych wyznawców teorii — pragnienie pewnej ko- rzyści […]. Słowo «obrona» (Schutz) oznacza czynność lub szereg czynności (szereg postępków), skierowanych na odparcie napadu. Napadać jednak na interes jako coś psychicznego — nie można; z drugiej strony norma nie jest czynnością ani szeregiem czynności (skierowanych na odparcie napadów), ale stanowi przedmiot zu- pełnie innego rodzaju, nie czynność, lecz pewnego rodzaju przepis. Dlatego też formuła: prawo jest to obrona interesów, jeżeli trak- tujemy ją jako formułę naukową, a nie jako zwrot metaforyczny, […] stanowiłaby nonsens, połączenie i utożsamienie wielkości nie- współmiernych. Wyrażenie «obrona interesów» należy więc rozu- mieć jako wyrażenie metaforyczne, oznaczające obronę ludzi w re- alizacji ich interesów, tj. odpieranie napadów, zamachów, przeszka- dzających ludziom w realizacji ich interesów”3⁹. W latach osiemdziesiątych XIX w. zainteresowania prawem pierwotnym doprowadziły do powstania etnologicznej juryspru- dencji. Za jej twórcę uchodzi Albert Hermann Post 1839–1895). Utożsamiał on wprawdzie socjologię z etnologią (tj. z badaniem ludów pierwotnych), ale zebrał wiele ciekawych danych na te- mat zwyczajów prawnych⁴⁰. Ten kierunek prac badawczych został 3⁸Do rozwoju badań socjologicznych w naukach prawnych przczynił się tak- że Otto Friedrich von Gierke (1841–1921) — lider niemieckiej szkoły historyków prawa, zwolennik prawa zwyczajowego jako podstawy prawodawstwa — dzięki ba- daniom „realnej” struktury korporacyj. Zob. jego Naturrecht und deutsches Recht, Rütten und Loening, Frankfurt am Main 1883. 3⁹Leon Petrażycki, Teoria…, t. 1, s. 432–433. ⁴⁰Albert H. Post, Einleitung in das Studium ethnologischen Jurisprudenz, Schwartz, Göttingen 1889; tenże, Studien zur Entwicklungsgeschichte Jurisprudenz des Familienrechts. Ein Beitrag zu einer allgemeinen vergleichenden Rechtswissen- schaft auf ethnologischer Basis, Schulze, Oldenburg–Leipzig 1889. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozwój socjologii prawa w świecie 27 później najpełniej zrealizowany przez Bronisława Malinowskiego (1884–1942), którego terenowe studia antropologiczne, prowadzo- ne w latach 1914–1918 na Nowej Gwinei i Wyspach Trobriandz- kich, a potem w kilku krajach afrykańskich i w Meksyku, przynio- sły mu światowe uznanie i sławę. Malinowski, nazywany twórcą no- woczesnej antropologii, największy rozgłos zyskał dzięki badaniom trobriandzkim, m.in. nad pierwotną zbrodnią i karą⁴1. Na podstawie przeprowadzonych obserwacji Malinowski stwierdził, że każda dziedzina życia w społeczności przedpiśmien- nej ma swoją „stronę prawną”. Zwyczaj staje się zwyczajem praw- nym, kiedy ustanawia zobowiązania i roszczenia stron. „Reguły prawa — pisze za Petrażyckim, lecz nie wymieniając jego nazwiska — wyodrębniają się od reszty reguł pod tym względem, że odczu- wane są one i uważane jako zobowiązania jednej osoby oraz upraw- nione roszczenia innej”⁴2. Prawo pierwotne jest przede wszystkim prawem cywilnym. Jest ono wysoko rozwinięte i reguluje wszystkie dziedziny społecz- nej organizacji. Reguły tego prawa są elastyczne i przystosowują się do zmieniających się warunków. Najważniejszymi zasadami praw- nymi są: prawo matrylinii i prawo egzogamii. Sformułowany przez Malinowskiego (a wcześniej wyrażony przez Petrażyckiego) po- stulat metodologiczny, który nadal zachowuje aktualność, głosi, że w badaniu zjawisk prawnych należy skupiać uwagę przede wszyst- kim na tym, co jest powszechne, a nie na tym, co wyjątkowe. Na prawie „słuchanym”, a nie na prawie łamanym, na stałych prądach prawnych, a nie na przygodnych zaburzeniach. Do upowszechnienia socjologicznego myślenia o prawie znaczny wkład wniosła nauka włoska. Giampietro Chironi (1855– –1918), profesor prawa w Sienie i Turynie, gdzie był rektorem w la- tach 1903–1906, opublikował m.in. pracę na temat socjologii pra- wa cywilnego, w której cytując Comte’a i Spencera wykazuje, że ⁴1Bronisław Malinowski, Pierwotna zbrodnia i kara, w: tenże, Dzieła, t. 2, PWN, Warszawa 1980, s. 56–96. ⁴2Tamże, s. 83. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 28 U źródeł socjologii prawa zarówno prawo cywilne, jak i socjologia zyskałyby wiele, gdyby wzajemnie korzystały ze swego dorobku⁴3. Inny włoski prawnik, Dionisio Anzilotti (1867–1950), specja- lista w dziedzinie prawa międzynarodowego, sędzia (1922–1928) i przewodniczący (1928–1930) Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze, po raz pierwszy — jak twierdzi Nicho- las S. Timasheff⁴⁴ — posłużył się nazwą „socjologia prawa” (socio- logia juridica)⁴⁵. Jego zdaniem ta nowa nauka powinna się zajmo- wać badaniem empirycznych przejawów faktów prawnych. Innym jeszcze impulsem sprzyjającym stopniowemu ukształ- towaniu się socjologii prawa było powstanie na początku XX w. szkoły „wolnego prawa”. Przeciwstawiała się ona formalizmowi tradycyjnej jurysprudencji. W 1906 r. pod pseudonimem Gnaeus Flavius ukazała się książka Hermanna Kantorowicza (1877–1940) Der Kampf um die Rechtswissenschaft ⁴⁶. Jej autor postulował bada- nie prawa jako „sumy stosunków społecznych”. Pierwszą natomiast monografią, która w tytule ma nazwę „so- cjologia prawa”, jest książka austriackiego prawnika Eugena Ehr- licha (1862–1922) Grundlegung der Soziologie des Rechts⁴⁷. Z te- go powodu Ehrlich jest często nazywany „prekursorem”, a nawet „twórcą” lub „ojcem”, socjologii prawa. Podstawowe tezy, które na temat prawa sformułował Ehrlich, są bardzo zbliżone do chronologicznie wcześniejszych koncepcji Leona Petrażyckiego. Trudno jednak ustalić, czy i ewentualnie w ja- ⁴3Giampietro Chironi, Sociologia e diritto civile, Bocca, Torino 1886; zob. także: tenże, Questioni di diritto civile. Studi critici di giurisprudenza civile italiana, Bocca, Torino 1890; tenże, Instituzioni di diritto civile italiano, Bocca, Torino 1912. ⁴⁴Nicholas S. Timasheff, An Introduction…, s. 52. ⁴⁵Dionisio Anzilotti, La filosofia del diritto e la sociologia, Bonducciana, Firenze 1892. Zob. także: Giorgio Gaja, Positivism and dualism in Dionisio Anzilotti, „Eu- ropean Journal of International Law” 1992, t. 3, nr 1, s. 123–138; Antonio Tonca, Dionisio Anzilotti (1867–1950). Bibliographical note with bibliography, „European Journal of International Law” 1992, t. 3, nr 1, s. 156–162. ⁴⁶Hermann Kantorowicz (Gnaeus Flavius), Der Kampf um die Rechtswissen- schaft, t. 1–2, Winter, Heidelberg 1906. ⁴⁷Eugen Ehrlich, Grundlegung der Soziologie des Rechts, Duncker Humblot, München–Leipzig 1913. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozwój socjologii prawa w świecie 29 kim stopniu Ehrlich zapożyczył niektóre swoje pomysły od polskie- go uczonego. Ehrlich utrzymywał, podobnie jak Petrażycki, że pra- wo pozytywne (oficjalne) jest tylko częścią szerszej kategorii prawa, „prawa żywego” (według Petrażyckiego — „prawa intuicyjnego”). Właśnie to prawo — a nie obowiązujące ustawodawstwo i decy- zje sędziowskie — ma przemożny wpływ na ludzkie postępowa- nie. Większość ludzi przestrzega nakazów i zakazów prawnych nie w obawie przed sankcjami, lecz dlatego, że odpowiednie zachowa- nia są po prostu „imperatywem stosunków społecznych”. Poza autorami już wspomnianymi należy także pamiętać — last but not least — o socjologicznej jurysprudencji zapoczątkowa- nej przez Roscoe Pounda (1870–1964), w latach 1910–1947 profe- sora Harvard University, a potem doradcy Czang Kaj-szeka na Taj- wanie. W 1911–1912 r. ukazał się artykuł Pounda na temat przed- miotu i zadań socjologicznej jurysprudencji⁴⁸. Dowodzi w nim, że zadaniem socjologicznej jurysprudencji powinno być zwraca- nie większej uwagi na to, jak prawo działa, a nie na to, jakie abs- trakcyjne treści zawiera, oraz podkreślanie celów społecznych, któ- rym prawo służy, nie zaś skupianie się na roli, jaką pełnią sankcje prawne. Pound jest także autorem znanego przeciwstawienia: „pra- wo w książkach i prawo w działaniu”⁴⁹, a także promotorem w USA socjologicznoprawnych idei Ehrlicha, którego starał się sprowadzić do Ameryki, lecz pierwsza wojna światowa stanęła temu na prze- szkodzie⁵⁰. W tym samym mniej więcej czasie w Rosji Bohdan Aleksan- drowicz Kistiakowski (1868–1920) starał się przedstawić znaczenie ⁴⁸Roscoe Pound, The scope and purpose of sociological jurisprudence, „Harvard Law Review” 1911–1912, nr 24–25, s. 489–516. Zob. też: Stanford M. Lyman, To- ward a renewed sociological jurisprudence. From Roscoe Pound to Herbert Blumer and beyond, „Symbolic Interaction” 2002, t. 25, nr 2, s. 149–174. ⁴⁹Roscoe Pound, Law in books and law in action, „American Law Review” 1910, nr 44, s. 12–36. ⁵⁰Dzięki staraniom Roscoe Pounda w „Harvard Law Review” (1922, t. 36, nr 2, s. 97–143) ukazał się artykuł Ehrlicha pt. The sociology of law. Pound napisał także przedmowę do amerykańskiego wydania Fundamental Principles of the Sociology of Law. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 30 U źródeł socjologii prawa „pluralistycznego” podejścia do prawa⁵1. Utrzymywał on, że nor- matywne studia nad prawem powinny być uzupełnione badaniami o charakterze socjologicznym. W prawie widział „główny środek kontroli społeczeństwa nad jednostką. […] Podkreślał, że można w nim [tj. w prawie — przyp. A.K.] widzieć wytwór procesów spo- łecznych, uwarunkowanych przyczynowo, a równocześnie społecz- ne ucieleśnienie pewnych obiektywnych, ponadhistorycznych war- tości. Tak więc zajmuje ono centralne miejsce w kulturze, to znaczy w dziedzinie zapośredniczającej quasi-przyrodniczy wymiar życia społecznego i jego wymiar duchowy”⁵2. Zdaniem Kistiakowskie- go: „Najbardziej rozwiniętą i konkretnie namacalną formą kultu- rową jest prawo. […] Jednocześnie najbardziej podstawowym ele- mentem prawa jest wolność. Prawdą jest, że prawo dotyczy jedynie wolności zewnętrznej, względnej i społecznie uwarunkowanej. Ta zewnętrzna wolność stanowi jednak niezbędną podstawę bardziej absolutnej wolności duchowej”⁵3. W tym kontekście wypada również wspomnieć o Axelu Häger- strömie (1868–1939), głównej postaci uppsalskiej szkoły filozofii i teorii prawa, uznawanym też za założyciela skandynawskiej szko- ły realizmu prawniczego. Wypowiadał on poglądy podobne do idei Petrażyckiego, podkreślając społeczny rodowód prawa oraz po- trzebę badania prawa jako faktu społecznego⁵⁴. Kierunek ten, re- prezentowany w późniejszych latach m.in. przez Karla Olivecronę (1897–1980)⁵⁵ i Vilhelma Lundstedta (1882–1955)⁵⁶, przeciwsta- ⁵1Богдан A. Кистяковский, Социальные науки и право. Очерки по методо- логии социальных наук и общей теории права, Издание М. и С. Сабашнико- вых, Москва 1916. ⁵2Andrzej Walicki, Filozofia prawa rosyjskiego liberalizmu, tłum. Janusz Stawiń- ski, ISP PAN, Warszawa 1995, s. 370. ⁵3Tamże, s. 399. ⁵⁴Axel Hägerström, Inquiries into Nature of Law and Morals, Almqvist Wiksell, Uppsala 1953. Zob. także: Werner Krawietz, The concept of law revised — directives and norms in the perspectives of a new legal realism, „Ratio Juris” 2001, t. 14, nr 1, s. 34–46. ⁵⁵Karl Olivecrona, Law as Fact, Oxford University Press, London 1939. ⁵⁶Vilhelm Lundstedt, Legal Thinking Revised. My Views on Law, Almqvist Wiksell, Stockholm 1956. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozwój socjologii prawa w świecie 31 wiał się zdecydowanie pozytywizmowi prawniczemu. Pojęcia pra- wa naturalnego, normy i jej mocy wiążącej, obowiązku prawnego i pochodne uznawane były za „skamieliny” myślenia metafizycz- nego, za irracjonalną ideologię prawną, przesłaniająca faktyczność prawa. Kiedy więc Hans Kelsen (1881–1973) w obszernej książce po- święconej głównym problemom prawa państwowego⁵⁷ zajął wy- raźnie antysocjologiczną postawę, tworząc „normatywną teorię prawa” i postulując jej wyłączność w naukach prawnych, nie mógł już powstrzymać rozwoju socjologii prawa, choć zapewne w jakimś stopniu przyczynił się do osłabienia postępów nowej nauki. Kelsen był bowiem bardzo wpływowym profesorem filozofii prawa i pra- wa państwowego najpierw na uniwersytetach austriackich, a potem na niemieckich, szwajcarskich, a od 1940 r. także amerykańskich. W 1912 r. ukazał się artykuł Kelsena o socjologii prawa⁵⁸, z któ- rego krytyką w 1915 r. w tym samym czasopiśmie wystąpił Eugen Ehrlich i na którą tamże odpowiedział Kelsen⁵⁹. Ta wymiana kon- trowersyjnych opinii, zresztą nie tylko między tymi dwoma uczo- nymi, przyczyniła się w jakimś stopniu do krystalizacji zagadnień, którymi powinna się zajmować socjologii prawa. Na początku trzeciego dziesięciolecia XX w. problematyka so- cjologii prawa była już dość dokładnie ustalona i stała się uzna- ną dziedziną działalności naukowej. Nie wszędzie jednak, w pań- stwach totalitarnych bowiem, zwłaszcza w faszystowskich Wło- szech, hitlerowskich Niemczech i stalinowskiej Rosji, nie tylko so- cjologia była podejrzaną i niepożądaną nauką, ale cała w ogóle twórczość naukowa była pod nadzorem ideologicznym. ⁵⁷Hans Kelsen, Hauptprobleme der Staatsrechtslehre entwickelt aus der Lehre vom Rechtssatze, Mohr, Tübingen 1911. ⁵⁸Hans Kelsen, Zur Soziologie des Rechtes. Kritische Betrachtungen, „Archiv für Sozialwissenschaft und Sozialpolitik” 1912, nr 34, s. 601–614. Zob. także: Eugen Ehrlich, Hans Kelsen, Rechtssoziologie und Rechtswissenschaft. Eine Kontroverse (1915/17), Nomos, Berlin 2003. ⁵⁹Hans Kelsen, Eine Grundlegung der Rechtssoziologie, „Archiv für Sozialwissen- schaft und Sozialpolitik” 1915, nr 39, s. 839–876. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 32 U źródeł socjologii prawa Wolne od totalitarnej opresji były Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Tam na lata trzydzieste i czterdzieste przypadają prace Karla N. Llewellyna, głównego przedstawiciela realizmu prawnego, który głosił — za Roscoe Poundem — hasło badania „prawa w dzia- łaniu”, a nie „prawa w książkach” i wystąpił z programem „rewolty przeciw formalizmowi”. Wyrazem tego stanowiska jest m.in. pra- ca Llewellyna z 1949 r. na temat prawa i nauk społecznych⁶⁰. Pra- wo, jego zdaniem, jest w ciągłym ruchu (law in flux). Należy więc badać zachowania osób urzędowych — „sztabu prawnego”, głów- nie sędziów, ustawodawców i adwokatów, należy przewidywać te zachowania i badać determinanty decyzji prawnych w postaci po- glądów politycznych, religijnych, obyczajowych, rasowych itp. Pra- wo uznawał Llewellyn za najważniejszy czynnik integracji społecz- nej⁶1. Skuteczność prawa wyraża się w reakcji członków społeczeń- stwa na decyzje sztabu prawnego. Twierdził ponadto, że prawo po- wstaje na dwa sposoby. Pierwszy sposób polega na „uogólnieniu ilościowym”. Następuje ono wtedy, kiedy w społeczeństwie utrwa- liła się pewna określona reakcja na zakłócenia w życiu społecznym i sztab prawny uznaje tę regularność reakcji za regułę prawnie wią- żącą. Drugi sposób polega na „uogólnieniu jakościowym”. Nastę- puje ono wtedy, kiedy nie wytworzyła się jeszcze względna regu- larność reakcji na sytuację zakłócenia, lecz sztab prawny tworzy w drodze precedensu nową regułę, za którą stoi jego autorytet, a nie dominujące w społeczeństwie przeświadczenie. Spuścizna klasyków socjologii prawa Szczególną rolę w rozwoju socjologii prawa w pierwszej połowie XX w. odegrały dzieła Emila Durkheima (1858–1917)⁶2, Eugena ⁶⁰Karl N. Llewellyn, Law and the social sciences — especially sociology, „American Sociological Review” 1949, t. 14, nr 4, s. 451–466. Zob. także: tenże, Jurisprudence. Realism in Theory and Practice, University of Chicago Press, Chicago 1962. ⁶1Zob. William Twining, Karl Llewellyn and the Realist Movement, Weidenfeld and Nicolson, London 1973. ⁶2Zob.: Andrzej Kojder, Czytając Durkheima… Co klasyk socjologii ma do powie- dzenia o prawie, w: Prawo — władza — społeczeństwo — polityka, Wydawnictwo ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rozwój socjologii prawa w świecie 33 Ehrlicha⁶3, Maxa Webera (1864–1920)⁶⁴ i po części Leona Petra- życkiego (1867–1931)⁶⁵. Wprawdzie dzieła te sytuują się nie tyle u źródeł, co w głównym nurcie teoretycznych refleksji omawianej dyscypliny, lecz wypada poświęcić im — nie tylko z pietyzmu dla dokonań poprzedników — chwilę uwagi. Wszyscy czterej wymienieni wyżej uczeni należeli do tego sa- mego pokolenia (najstarszego Durkheima od najmłodszego Petra- życkiego dzieliła różnica dziewięciu lat), wszyscy karierę nauko- wą rozpoczynali na przełomie XIX i XX w., wszyscy byli cenio- nymi profesorami uniwersytetu i organizatorami życia naukowego, wszyscy żyli stosunkowo krótko, od 56 lat (Weber) do 64 (Petrażyc- ki) oraz prawdopodobnie osobiście nigdy ze sobą się nie zetknęli i — co może dziwić — żaden z czwórki klasyków socjologii pra- wa nie powołał się ani razu, o ile mi wiadomo, na jedną chociażby pracę któregoś z pozostałych autorów. Emil Durkheim, w przeciwieństwie do Ehrlicha, Webera i Pe- trażyckiego, nie ma w swoim CV edukacji prawniczej, lecz był jed- Adam Marszałek, Toruń 2006, s. 313–326; Michael Clarke, Durkheim’s sociology of law, „British Journal of Law and Society” 1976, nr 3, s. 246–255; Roger Cotterrell, Emile Durkheim. Law in a Moral Domain, Stanford University Press, Palo Alto 1999. ⁶3Zob.: Andrzej Kojder, Z Czerniowców w szeroki świat… Eugen Ehrlich i naro- dziny idei socjologii prawa, w: Stawanie się społeczeństwa, Andrzej Flis (red.), Uni- versitas, Kraków 2006, s. 125–146; Living Law. Reconsidering Eugen Ehrlich, Marc Hertogh (red.), Hart, Oñati 2009; Klaus A. Ziegert, On Eugen Ehrlich «Funda- mental Principles of Law», w: Classic Writings in Law and Society, A. Javier Treviño (red.),Transaction Publishers, New Brunswick, NJ 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Podstawy socjologii prawa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: