Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00381 007606 9802561 na godz. na dobę w sumie
Podstawy zarządzania. Teoria i ćwiczenia - ebook/pdf
Podstawy zarządzania. Teoria i ćwiczenia - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 573
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5183-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podręcznik jest wynikiem wieloletnich doświadczeń dydaktycznych autorów z Katedry Zarządzania Politechniki Łódzkiej. Przedstawiono w nim najważniejsze zagadnienia związane z zarządzaniem współczesnymi organizacjami. Informacje teoretyczne uzupełnione są o zestaw ćwiczeń. Mają one różnorodną formą, od analizy studiów przypadków, poprzez gry menedżerskie, testy samooceny, odgrywanie ról, aż po dyskusje, dzięki czemu pozwalają nabyć Czytelnikowi różnorodne umiejętności.

Adresaci:
Publikacja jest skierowana do studentów zarządzania, ekonomii, administracji, logistyki, polityki społecznej. Może stanowić także cenne źródło wiedzy dla przedsiębiorców i menedżerów, dzięki usystematyzowaniu podstawowych pojęć i wyjaśnieniu najważniejszych problemów, z którymi spotykają się podczas realizacji trudnego procesu zarządzania.

'Książka została stworzona na podstawie niezwykle bogatej literatury przedmiotu. Pod względem merytorycznym i dydaktycznym napisana jest wzorowo'.

prof. zw. dr hab. Kazimierz Zimniewic


Podręcznik zawiera materiały do wykładu w formie prezentacji PowerPoint do pobrania ze strony www.podstawy-zarzadzania.eoficyna.com.pl po wpisaniu zamieszczonego w książce kodu aktywacyjnego. Będą one przydatne studentom w utrwaleniu wiedzy, a nauczycielom akademickim mogą służyć jako pomoc dydaktyczna podczas prowadzenia zajęć.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

! Podstawy zarządzania.indd 2 2012-09-05 18:06:40 ! Podstawy zarządzania.indd 3 2012-09-05 18:06:40 Recenzent Prof. zw. dr hab. Kazimierz Zimniewicz Wydawca Joanna Dzwonnik Redaktor prowadzący Janina Burek Opracowanie redakcyjne Anna Maria Thor Korekta Ewelina Korostyńska Iwona Pisiewicz Skład i łamanie Wojciech Prażuch Projekt graficzny okładki i zdjęcie Barbara Widłak © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. 2012 All rights reserved. ISBN 978-83-264-3924-7 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa: www.profinfo.pl ! Podstawy zarządzania.indd 4 2012-09-05 18:06:40 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1. Istota procesu zarządzania Agnieszka Zakrzewska-Bielawska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Tożsamość nauk o zarządzaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Pojęcie i cechy procesu zarządzania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Funkcje i płaszczyzny zarządzania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5. Ćwiczenie w formie dyskusji: Kodeks dobrych zasad zarządzania . . . . . . 2. Organizacja i jej miejsce w otoczeniu Anna Adamik, Marek Matejun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Istota i cechy organizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Typy organizacji w teorii i praktyce gospodarczej . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Otoczenie organizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Ćwiczenie w formie studium przypadku: Analiza form organizacji . . . . . 3. Ewolucja nauk o zarządzaniu Stefan Lachiewicz, Marek Matejun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Klasyczne teorie zarządzania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Podejścia integrujące dorobek klasyczny – kierunek systemowy 15 15 23 34 38 39 41 41 52 59 69 70 85 85 i sytuacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 3.3. Wybrane współczesne koncepcje zarządzania . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 3.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 3.5. Ćwiczenie w formie testu wiedzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 4. Role i kompetencje menedżerskie Stefan Lachiewicz, Anna Walecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 4.1. Cechy i formy pracy kierowników we współczesnych organizacjach . . . . 142 4.2. Role i zadania kierownicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 ! Podstawy zarządzania.indd 5 2012-09-05 18:06:41 6 Spis treści 4.3. Kompetencje kadry kierowniczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 4.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 4.5. Ćwiczenie w formie gry i testu samooceny: Odgrywanie ról i ocena predyspozycji kierowniczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 5. Planowanie w organizacji Katarzyna Szymańska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 5.1. Istota i funkcje planowania w organizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 5.2. Etapy i zasady planowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 5.3. Rodzaje planów w organizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 5.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 5.5. Ćwiczenie w formie studium przypadku: Błędy w procesie planowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 6. Strategia przedsiębiorstwa Agnieszka Zakrzewska-Bielawska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 6.1. Pojęcie, poziomy i rodzaje strategii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 6.2. Podstawy analizy strategicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 6.3. Opracowywanie i realizacja strategii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 6.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 6.5. Ćwiczenie w formie studium przypadku: Analiza SWOT . . . . . . . . . . 218 7. Podejmowanie decyzji Anna Adamik, Michał Nowicki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 7.1. Istota procesu decyzyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 7.2. Rodzaje decyzji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234 7.3. Techniki podejmowania decyzji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 7.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 7.5. Ćwiczenie w formie mapy myśli: Podejmij właściwą decyzję . . . . . . . . . 249 8. Organizowanie działalności przedsiębiorstwa Agnieszka Zakrzewska-Bielawska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 8.1. Pojęcie, elementy i funkcje struktury organizacyjnej . . . . . . . . . . . . . 253 8.2. Zasady budowy i cechy struktur organizacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . 261 8.3. Czynniki strukturotwórcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 8.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 8.5. Ćwiczenie w formie projektu: Budowanie struktury organizacyjnej . . . . . 282 9. Typy struktur organizacyjnych Agnieszka Zakrzewska-Bielawska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 288 9.1. Kryteria różnicowania struktur organizacyjnych . . . . . . . . . . . . . . . 288 9.2. Klasyczne struktury organizacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 9.3. Podstawowe i nowoczesne struktury organizacyjne . . . . . . . . . . . . . . 303 9.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 9.5. Ćwiczenie w formie studium przypadku: Ocena struktury organizacyjnej firmy Morning Star Company . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 ! Podstawy zarządzania.indd 6 2012-09-05 18:06:41 Spis treści 7 10. Podstawy motywowania pracowników Anna Walecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 10.1. Istota motywacji i motywowania pracowników . . . . . . . . . . . . . . . 324 10.2. Teorie motywacji i motywowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328 10.3. Proces motywowania pracowników i jego elementy . . . . . . . . . . . . . 346 10.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353 10.5. Ćwiczenie w formie testu samooceny: Ocena motywacji do osiągnięć . . 353 11. Metody i narzędzia motywowania personelu Anna Adamik, Michał Nowicki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 11.1. Metody motywowania pracowników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 11.2. Materialne narzędzia motywowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 11.3. Niematerialne narzędzia motywowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381 11.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387 11.5. Ćwiczenie w formie projektu: Projektowanie systemu kafeteryjnego . . . 388 12. Przywództwo i style kierowania Stefan Lachiewicz, Agnieszka Zakrzewska-Bielawska . . . . . . . . . . . . . . . . 393 12.1. Źródła władzy i zasady jej sprawowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393 12.2. Przywództwo i cechy przywódców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400 12.3. Style kierowania i sytuacyjne modele przywództwa . . . . . . . . . . . . . 408 12.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418 12.5. Ćwiczenie w formie gry: Przywództwo i praca w zespole . . . . . . . . . . 419 13. Kontrola w organizacji Sylwia Flaszewska, Katarzyna Szymańska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 422 13.1. Istota i funkcje kontroli w organizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 422 13.2. Rodzaje i fazy kontroli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 427 13.3. Efektywność i skuteczność kontroli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 436 13.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 13.5. Ćwiczenie w formie posteru: Zasady i metody kontroli . . . . . . . . . . 442 14. Komunikacja w zarządzaniu Anna Walecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 444 14.1. Istota i modele procesu komunikowania się . . . . . . . . . . . . . . . . 444 14.2. Komunikacja werbalna i niewerbalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451 14.3. Komunikacja wewnętrzna organizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 14.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 467 14.5. Ćwiczenie w formie scenki: Percepcja i bariery w procesie komunikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 468 15. Kulturowy kontekst zarządzania Katarzyna Szymańska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 470 15.1. Pojęcie, składniki i funkcje kultury organizacyjnej . . . . . . . . . . . . . 470 15.2. Rodzaje kultury organizacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 480 ! Podstawy zarządzania.indd 7 2012-09-05 18:06:41 8 Spis treści 15.3. Czynniki kształtujące kulturę organizacyjną . . . . . . . . . . . . . . . . . 487 15.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489 15.5. Ćwiczenie w formie dyskusji: Analiza kultury organizacyjnej różnych typów organizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 490 16. Etyka i społeczna odpowiedzialność biznesu Anna Adamik, Michał Nowicki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492 16.1. Etyka w procesach zarządzania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492 16.2. Podstawy koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu . . . . . . . . . 501 16.3. Narzędzia realizacji społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw . . . . 513 16.4. Pytania i polecenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 530 16.5. Ćwiczenie w formie dyskusji: Świadomość i rozpoznawalność kampanii z zakresu społecznej odpowiedzialności biznesu . . . . . . . . . . . . . . 530 Test . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 535 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 545 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 561 O redaktorze naukowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 571 ! Podstawy zarządzania.indd 8 2012-09-05 18:06:41 Wstęp Rozwój nauk o zarządzaniu jest bardzo dynamiczny i wielokierunkowy. Na skutek zmian zachodzących w organizacjach i ich otoczeniu pojawiają się nowe problemy, z którymi muszą sobie poradzić współcześni menedżerowie. Jednakże problemy dotychczas im znane zmieniają się, jeśli chodzi o sposób ich interpretacji i analizy oraz narzędzia służące do ich rozwiązywania. Znajomość podstawowych kierunków, zasad, metod i technik zarządzania oraz umiejętność ich wykorzystywania czyni proces zarządzania efektywnym, czyli sprawnym i skutecznym. Właśnie tym zagadnieniom poświęcono niniejszy podręcznik. Powstał on z myślą o studentach zarządzania na politechnikach, uczelniach ekonomicznych, uniwersytetach i innych szkołach biznesu, gdzie przedmiotu „Podstawy zarządzania” naucza się na studiach I stopnia w ramach minimum programowego. Jednak standardy kształcenia ustalone przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego ujmują zarządzanie w grupie treści podstawowych lub kierunkowych także na innych kierunkach studiów, takich jak: zarządzanie i inżynieria produkcji, administracja, ekonomia, bezpieczeństwo i higiena pracy, bezpieczeństwo narodowe, bezpieczeństwo wewnętrzne, edukacja techniczno- -informatyczna, informatyka i ekonometria, logistyka, sport czy polityka spo- łeczna. Jest on zatem adresowany do szerokiego grona studentów różnych kierunków i uczelni, a także słuchaczy studiów podyplomowych, na których prezentowane są podstawowe zagadnienia z zakresu zarządzania. Przydatny może być również dla przedsiębiorców i menedżerów, gdyż, systematyzując podstawowe pojęcia i wyjaśniając główne problemy, pozwala usprawnić pro- wadzony przez nich trudny i złożony proces zarządzania. Podręcznik ten napisano w celu przedstawienia podstawowej wiedzy i naj- ważniejszych problemów towarzyszących pracy współczesnego menedżera oraz dla ukształtowania umiejętności sprawnego zarządzania, a jego zakres obejmuje zagadnienia zawarte w standardach kształcenia opublikowanych przez MNiSzW. ! Podstawy zarządzania.indd 9 2012-09-05 18:06:41 10 Wstęp Na rynek wydawniczy trafiło wiele ciekawych i wartościowych publikacji książkowych omawiających zakres tematyczny proponowanego podręcznika. Cechą odróżniającą go od pozostałych jest walor dydaktyczny, przejawiający się w podejściu holistycznym. Podręcznik obejmuje bowiem nie tylko syntetyczne omówienie kluczowych zagadnień teoretycznych ze wskazaniem literatury pod- stawowej i uzupełniającej, ale także zawiera zestaw ćwiczeń do omawianych za- gadnień. Mają one różnorodną formę, od analizy studiów przypadków, poprzez gry menedżerskie, testy samooceny, postery, odgrywanie ról, aż po dyskusję, przez co pozwalają studentom nabyć różnorodne umiejętności. Podręcznik zawiera również test wiedzy z całego materiału wraz z kluczem odpowiedzi, a po- nadto materiały do wykładu w formie prezentacji PowerPoint do pobrania ze strony www.podstawy-zarzadzania.eoficyna.com.pl po wpisaniu zamieszczonego w książce kodu aktywacyjnego. Do każdego rozdziału stworzono odrębną pre- zentację, która może stanowić osobny wykład. Niniejszy podręcznik jest więc również adresowany do nauczycieli akademickich, którzy wykładają przedmiot „Podstawy zarządzania” na wszystkich uczelniach w Polsce. Opracowanie składa się z 16 rozdziałów, w których przedstawiono elemen- tarne problemy z zakresu zarządzania w ujęciu funkcjonalnym, czyli widziane przez pryzmat podstawowych funkcji tego procesu. Rozdział pierwszy stanowi wprowadzenie do poruszanych później zagadnień. Omówiono w nim tożsamość nauk o zarządzaniu przejawiającą się w wymiarze rezultatowym, funkcjonalnym i instytucjonalnym. Na tym tle zdefiniowano proces zarządzania i zaprezentowano jego cechy, funkcje i płaszczyzny, ze szczególnym uwzględnieniem efektywności tego procesu. Ćwiczenie w formie dyskusji na temat dobrych zasad zarządzania pozwala poznać opinie studentów i ich świadomość w kwestii skutecznych praktyk obowiązujących w biznesie. W rozdziale drugim przedstawiono istotę i cechy współczesnych organizacji, jako przedmiotów zarządzania, oraz ich rolę i miejsce w otoczeniu. Szczególną uwagę zwrócono na sposoby postrzegania organizacji, jej elementy, cechy i ty- pologie. Zawarto tu również dokładną charakterystykę otoczenia organizacji. Jako ćwiczenie do prezentowanych treści zaproponowano analizę różnego typu organizacji ze względu na wyszczególnione i omówione kryteria. Rozdział trzeci dotyczy ewolucji nauk o zarządzaniu. Zawarto w nim pod- stawowe zasady oraz osiągnięcia zarówno klasycznych szkół i kierunków zarzą- dzania, jak i podejść integrujących dorobek klasyczny. Kolejno przedstawiono wybrane współczesne koncepcje zarządzania, skupiając się głównie na takich koncepcjach, jak: benchmarking, outsourcing oraz business process reenginee- ring. Omawiając poszczególne kierunki i koncepcje zarządzania, przybliżono ich twórców, zasady i metody wdrażania. Ćwiczenie w formie testu pozwala na sprawdzenie zdobytej wiedzy oraz dyskusję na temat zalet i wad poszczególnych kierunków i koncepcji. ! Podstawy zarządzania.indd 10 2012-09-05 18:06:41 Wstęp 11 W rozdziale czwartym opisano cechy i formy pracy kierowników. Omówiono również role i zadania menedżerów oraz niezbędne w ich pracy kompetencje. Ćwiczenie praktyczne stanowi odgrywanie podstawowych ról menedżerów w or- ganizacji, a jego uzupełnieniem jest test samooceny dotyczący indywidualnych predyspozycji kierowniczych. W kolejnych rozdziałach opisano podstawowe funkcje zarządzania. W roz- dziale piątym omówiono planowanie w organizacji, uwzględniając przede wszystkim istotę i funkcje planowania, jego etapy i zasady w nim obowiązujące oraz główne rodzaje planów. Przedstawiono tu także założenia, funkcje i struk- turę biznesplanu, jako szczególnego instrumentu planowania w przedsiębior- stwie. W formie ćwiczenia zaproponowano analizę przypadku firmy Agat, która popełniła dość istotne błędy w tym procesie. Rozwinięciem rozdziału piątego jest rozdział szósty, gdzie zaprezentowano najistotniejsze zagadnienia dotyczące strategii przedsiębiorstwa. Omówiono tu pojęcie, elementy, poziomy i rodzaje strategii. Wskazano także podstawowe metody analizy strategicznej współczesnych przedsiębiorstw oraz modele formu- łowania (budowy strategii) wraz z koncepcjami i narzędziami jej implementacji. Ponownie jako formę ćwiczenia zaproponowano case study, przy czym tym razem analizie poddano przedsiębiorstwo IT – Innowacje, a zadanie polega na wykonaniu analizy SWOT dla tej firmy, by kolejno wskazać odpowiednią dla niej strategię rozwoju. Rozdział siódmy dotyczy podejmowania decyzji w organizacji. Zdefiniowano tu atrybuty decyzji i determinanty procesu decyzyjnego, wskazano jego pod- stawowe etapy oraz scharakteryzowano poszczególne rodzaje decyzji. Opisano także różnorodne techniki podejmowania decyzji. Szczególną uwagę zwrócono na mapowanie procesu decyzyjnego, które stanowi przedmiot ćwiczenia. Rozdział ósmy i dziewiąty koncentrują się na drugiej z kolei funkcji zarzą- dzania, jaką jest organizowanie. W rozdziale ósmym omówiono istotę, ele- menty i funkcje struktury organizacyjnej przedsiębiorstwa. Poruszono w nim także kwestie jej budowy, wskazując na podstawowe działania konstrukcyjne i związane z tym cechy. Następnie scharakteryzowano podstawowe czynniki strukturotwórcze wpływające na kształt struktury organizacyjnej. Ćwiczenie w formie projektu struktury organizacyjnej przedsiębiorstwa produkcyjnego przybliża problemy stojące przed współczesnymi menedżerami w tym zakresie. Rozdział dziewiąty stanowi kontynuację kwestii poruszonych w poprzednim rozdziale. Zawarto w nim najczęściej wymieniane kryteria klasyfikacji struktur organizacyjnych i odpowiadające im typologie, a następnie omówiono w sposób szczegółowy klasyczne, podstawowe i nowoczesne formy organizacji wraz ze wskazaniem ich podstawowych zalet i wad. Jako ćwiczenie praktyczne wyko- rzystano analizę i ocenę modelu zarządzania oraz struktury organizacyjnej na podstawie przeczytanego tekstu z „Przeglądu Organizacji”. ! Podstawy zarządzania.indd 11 2012-09-05 18:06:41 12 Wstęp Kolejna funkcja zarządzania, to jest motywowanie i przewodzenie, została zaprezentowana w rozdziałach od dziesiątego do dwunastego. W rozdziale dziesiątym poruszono najważniejsze kwestie związane z motywowaniem per- sonelu. Zdefiniowano istotę motywacji i procesu motywowania pracowników. Zreferowano także główne teorie i najczęściej prezentowane w literaturze przedmiotu modele motywacji. Jako ćwiczenie zaproponowano test oceny własnej motywacji do osiągnięć. Rozdział jedenasty prezentuje metody i narzędzia motywowania personelu. Określono tu główne rodzaje bodźców motywacyjnych oraz przyporządkowane do nich metody. Szczególną uwagę zwrócono na materialne (płacowe i po- zapłacowe) oraz niematerialne narzędzia motywowania do pracy. Ćwiczenie praktyczne ma na celu przygotowanie kafeterii narzędzi motywacyjnych dla losowo wybranych uczestników organizacji. W rozdziale dwunastym podkreślono wagę przywództwa i stylów kierowania. Zwrócono uwagę na źródła władzy i zasady jej sprawowania. Zdefiniowano przywództwo i przywódcę (lidera) oraz omówiono poszczególne podejścia do przywództwa. Zaproponowane do tych zagadnień ćwiczenie w formie gry mene- dżerskiej pozwala na ocenę roli i pozycji zarówno lidera grupy, jak i uczestników zespołu, którzy mogą wykazać się zdolnościami przywódczymi przewyższającymi zdolności przywódcy. Ponadto ćwiczenie to umożliwia dokonanie kompleksowej oceny stylu i charakteru przywódcy z różnych stron (ocena 360 stopni). Proces zarządzania kończy funkcja kontroli, którą zajęto się w rozdziale trzynastym. Przedstawiono tu istotę i funkcje kontroli oraz jej etapy i rodzaje. Określono także efektywność i skuteczność kontroli, wskazując jej podstawo- we zasady i cechy. To właśnie one stały się przedmiotem ćwiczenia w formie posteru, który ma ukazać reguły jej efektywności i skuteczności. Kolejne rozdziały dotyczą wybranych kwestii wpływających na poszczególne funkcje zarządzania. W rozdziale czternastym omówiono proces komunikacji w zarządzaniu. Przedstawiono jego istotę, cechy i modele, a także formy, znacze- nie, korzyści i niebezpieczeństwa komunikacji werbalnej i niewerbalnej. Ważną kwestią poruszaną w tym rozdziale jest problem komunikacji wewnętrznej oraz związane z tym zakłócenia i bariery. Uzupełnieniem prezentowanych treści jest ćwiczenie w formie scenki rodzajowej i odgrywania ról koncentrujące się na percepcji w procesie komunikacji. W rozdziale piętnastym omówiono pojęcie, składniki i funkcje kultury orga- nizacyjnej. Na tym tle scharakteryzowano podstawowe jej rodzaje wyodrębniane ze względu na różnorodne kryteria. Opisano tu także czynniki wewnętrzne i ze- wnętrzne kształtujące kulturę organizacyjną. Ćwiczenie w formie dyskusji ma na celu przeanalizowanie cech kultury organizacyjnej różnych typów organizacji. Ostatni rozdział podręcznika, szesnasty, dotyczy etyki w zarządzaniu i spo- łecznej odpowiedzialności biznesu. Zdefiniowano w nim etykę biznesu oraz ! Podstawy zarządzania.indd 12 2012-09-05 18:06:42 Wstęp 13 podstawowe problemy i zasady zachowań etycznych w organizacji. Następnie przedstawiono podstawy społecznej odpowiedzialności biznesu, uwzględnia- jąc jej modele, wymiary kulturowe, płaszczyzny, rodzaje oraz zasady, a także narzędzia jej realizacji. Dyskusja na temat świadomości i rozpoznawalności aktualnie prowadzonych kampanii społecznych stanowi ćwiczenie do tego zbioru zagadnień. Chociaż rozdziały ułożono w pewnym logicznym porządku, można po nie sięgać w dowolnej, odpowiadającej potrzebom kolejności. W celu ułatwienia Czytelnikowi korzystania z podręcznika ważniejsze zagadnienia wyróżniono kursywą, a najważniejsze definicje, klasyfikacje, uwarunkowania i cechy oma- wianych zagadnień umieszczono w ramkach. Prezentowany Czytelnikowi podręcznik jest wynikiem wieloletnich doświad- czeń dydaktycznych Autorów z Katedry Zarządzania Politechniki Łódzkiej, którzy prowadzą przedmiot „Podstawy zarządzania” na różnych kierunkach studiów na tej uczelni. Autorzy, przekazując go do rąk Czytelników, liczą na jego życzliwe przyjęcie. W imieniu Autorów Agnieszka Zakrzewska-Bielawska ! Podstawy zarządzania.indd 13 2012-09-05 18:06:42 ! Podstawy zarządzania.indd 14 2012-09-05 18:06:42 1 Istota procesu zarządzania Agnieszka Zakrzewska-Bielawska 1.1. Tożsamość nauk o zarządzaniu Nauki o zarządzaniu ukształtowały się na przełomie XIX i XX w. Trudno dokładnie określić datę ich powstania. Geneza tych nauk wiąże się z pierw- szymi pracami na temat zarządzania trzech wybitnych uczonych: F.W. Taylora, H. Fayola oraz M. Webera. Pierwsza na świecie książka z zakresu nauk o za- rządzaniu, Shop Management (‘Zarządzanie warsztatem wytwórczym’) autor- stwa F.W. Taylora została opublikowana w 1903 r. Niektórzy właśnie ten rok uważają za datę narodzin tych nauk. Jednakże pierwsze zasady i koncepcja nauki zarządzania w ujęciu funkcjonalnym zostały opracowane później. Dwa dzieła najważniejsze dla powstania tych nauk to: Principles of Scientific Mana- gement” (‘Zasady naukowego zarządzania’) F.W. Taylora wydane w 1911 r. oraz Administration Industrielle et Générale (‘Administracja ogólna i przemysłowa’) H. Fayola opublikowana w 1916 r. Duży wkład w powstanie nauk o zarządzaniu wniósł także Karol Adamiecki. Najwcześniejszą wersję opracowanych przez siebie zasad organizacji pracy zbiorowej przedstawił w lutym 1903 r. w Towa- rzystwie Technicznym w Jekatierinosławiu w formie odczytu w języku rosyjskim, pt. Wykreślna metoda organizowania pracy zbiorowej w walcowniach, natomiast pierwsza jego publikacja, pt. Metoda wykreślna organizowania pracy zbiorowej w walcowniach, pojawiła się w 1909 r. w „Przeglądzie Technicznym“. Mimo że nauki o zarządzaniu w porównaniu do nauk ścisłych, przyrodni- czych czy społecznych są młodą dyscypliną, mogą się już poszczycić bogatym dorobkiem i wciąż dynamicznie się rozwijają. Świadczą o tym liczne publikacje stale ukazujące się na rynku wydawniczym, rosnąca liczba składanych wnios- ków projektów badawczych finansowanych ze środków na naukę, jak również w ramach funduszy europejskich, liczne programy edukacyjne w toku studiów licencjackich, magisterskich, doktoranckich, MBA i podyplomowych oraz sta- ! Podstawy zarządzania.indd 15 2012-09-05 18:06:42 16 Podstawy zarządzania. Teoria i ćwiczenia le zwiększająca się liczba nadanych stopni doktora, doktora habilitowanego i tytułu profesora w zakresie nauk o zarządzaniu. W Polsce nauki o zarządzaniu klasyfikowane są jako dyscyplina naukowa w dwóch dziedzinach: w naukach ekonomicznych i w naukach humanistycznych1. Według wcześniej obowiązującej w naszym kraju klasyfikacji zarządzanie było domeną nauk ekonomicznych i dyscyplinę tę określano jako „organizacja i zarządzanie”. Należy jednak podkreślić, że nauki te cechuje interdyscyplinar- ność, która oznacza, że mają one liczne powiązania z innymi naukami i wyod- rębnionymi w nich dyscyplinami, w tym z: ekonomią, socjologią, psychologią, antropologią, ergonomią, naukami prawnymi, informatyką itd. Zarówno ko- rzystanie z dorobku innych nauk pokrewnych, jak i różnorodność podejść do problemów zarządzania spowodowały powstanie w ramach nauk o zarządzaniu wielu różnych kierunków badawczych, nurtów i szkół. Mimo interdyscyplinarnego charakteru nauki o zarządzaniu nie zatracają swojej tożsamości, która przejawia się w wymiarze rezultatowym, funkcjonalnym i instytucjonalnym2. W aspekcie rezultatowym (poznawczym) pod pojęciem nauki kryją się: wie- dza i poznane prawdy. Ten rodzaj tożsamości ustala się poprzez wykazanie odrębności: • przedmiotu badań, • wzglądu badawczego, • metod badawczych, • podstawowych dzieł i czasopism naukowych. Przedmiot badań określa się poprzez wyznaczenie i scharakteryzowanie klasy obiektów badanych przez daną dyscyplinę naukową oraz ustalenie obszarów jej zainteresowań. Przedmiotem badań nauk o zarządzaniu są organizacje postrzegane jako względ- nie wyodrębniony system społeczny, w którym ludzie, zmierzając do realizacji wyznaczonych celów (wykonania zadań), wykorzystują zasoby intelektualne i materialne. Nauki o zarządzaniu zajmują się powstawaniem, funkcjonowaniem, przekształ- caniem, rozwojem i współdziałaniem organizacji3. 3 1 Uchwała Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów z dnia 24 października 2005 r. (M.P. z 2005 r. Nr 79, poz. 1120 ze zm.; zmiana zob. M.P. z 2008 r. Nr 97, poz. 843). 2 M. Trocki, Tożsamość nauk o zarządzaniu, „Przegląd Organizacji” 2005, nr 1, s. 7–10. 3 S. Sudoł, Nauki o zarządzaniu. Węzłowe problemy i kontrowersje, Dom Organizatora TNOiK, Toruń 2007, s. 28. ! Podstawy zarządzania.indd 16 2012-09-05 18:06:43 1. Istota procesu zarządzania 17 W takim ujęciu przedmiotem badań nauk o zarządzaniu jest tworzenie, funk- cjonowanie i rozwój wszelkich form działania zorganizowanego wyrażających się w różnych typach organizacji, od organizacji gospodarczych (przedsiębiorstw, ich związków i ugrupowań), poprzez organizacje użyteczności publicznej (szko- ły, szpitale i inne organizacje non profit), jednostki administracji państwowej i samorządowej, aż po organizacje wojskowe i policyjne, społeczne i religijne. Obszary zainteresowania nauk o zarządzaniu stale się rozwijają i poszerzają, a ich zakres problemowy jest tak złożony, że nie wypracowano dotychczas po- wszechnie podzielanego poglądu w tej sprawie. Można jednak wskazać pewne subdyscypliny (specjalności) tych nauk, obejmujące szersze lub węższe zakresy problemów odnoszące się do różnych kategorii organizacji. Przykładowy podział tych subdyscyplin i obszarów problemowych nauk o zarządzaniu ukierunkowa- nych na podstawowe typy organizacji przedstawiono na ilustracji 1.1. Ilustracja 1.1. Podział i przedmiot nauk o zarządzaniu Subdyscypliny (specjalności) i obszary problemowe nauk o zarządzaniu • Typy organizacji • przedsiębiorstwa (duże, małe i średnie; produkcyjne i usługowe) administracja centralna i samorządowa pozostałe organizacje publiczne inne (gdzie indziej niesklasyfikowane) • • • zarządzanie ogólne (koncepcje, metody i techniki zarządzania) zarządzanie strategiczne zarządzanie zasobami ludzkimi zarządzanie marketingowe zarządzanie finansami i rachunkowością zarządzanie zmianami zarządzanie innowacjami arządzanie wiedzą arządzanie produkcją arządzanie logistyczne arządzanie jakością arządzanie procesami arządzanie projektami arządzanie ryzykiem arządzanie kryzysowe arządzanie bezpieczeństwem • • • • • • • z • z • z • z • z • z • z • z • z • przewodzenie i kompetencje kadry kierowniczej • z • • • arządzanie kulturą organizacyjną przedsiębiorczość nadzór korporacyjny inne (gdzie indziej niesklasyfikowane) Źródło: A. Zakrzewska-Bielawska, M. Trocki, Aktywność badawcza doktorantów i habilitantów polskich ośrodków akademickich, [w:] Osiągnięcia i perspektywy nauk o zarządzaniu, red. S. Lachiewicz, B. Nogalski, Wolters Kluwer, Warszawa 2010, s. 133. Zaproponowany podział ma charakter umowny i może być uznany za dys- kusyjny. Niektóre wyróżnione subdyscypliny mają szerszy, a niektóre węższy ! Podstawy zarządzania.indd 17 2012-09-05 18:06:47 18 Podstawy zarządzania. Teoria i ćwiczenia zakres, część z nich także łączy się lub zachodzi na siebie. Dlatego też podział nauk o zarządzaniu na subdyscypliny i obszary problemowe wciąż pozostaje kwestią otwartą. Wzgląd badawczy oznacza punkt widzenia, z jakiego powinny być rozpatry- wane zagadnienia, którymi zajmuje się dana dyscyplina naukowa4. Wzgląd badawczy nauk o zarządzaniu obejmuje analizę zjawisk i procesów za- chodzących w organizacjach, przeprowadzaną z punktu widzenia sprawności funkcjonowania organizacji jako całości oraz poszczególnych jej podsystemów. Nauki o zarządzaniu, jako nauki praktyczne, badają organizacje z punktu widzenia utylitarnego, czyli pod kątem prawidłowości i źródeł sprawności zorganizowanego działania zbiorowego oraz sprawnej realizacji przedsięwzięć w powiązaniu ze specyfiką różnych organizacji, obejmującą odmienność celów organizacyjnych, relacji z otoczeniem, struktur organizacyjnych oraz wartości wyznawanych przez kadrę kierowniczą. Do każdej dyscypliny naukowej da się przypisać właściwe jej metody badaw- cze. Rozumie się przez to sposoby postępowania (poznania naukowego), które muszą być celowo dobrane, zaplanowane i zastosowane, przy uwzględnieniu treści i celu badań oraz zasobu posiadanych środków5. W naukach o zarządzaniu stosuje się różne metody, modele i podejścia do opisu i objaśniania zjawisk. Koncentrując się na organizacjach jako obiekcie badanym pod względem sprawności, nauki o zarządzaniu korzystają z dorobku innych dziedzin nauki. Nauki o zarządzaniu cechują się pluralizmem i eklektyzmem metodologicznym. Pierwszy zakłada możliwość stosowania metod z różnych paradygmatów i po- dejść, zależnie od dyscypliny; drugi zaś – pełną swobodę poznawczą i możliwość łączenia metod z różnych dyscyplin, paradygmatów i podejść6. 6 W naukach o zarządzaniu – w zależności od analizowanych problemów – stosuje się różnorodne metody badawcze. S. Sudoł wyróżnia między innymi7: 4 A. Bednarski, Zarys teorii organizacji i zarządzania, Dom Organizatora–TNOiK, Toruń 2001, s. 16. 5 J. Apanowicz, Metodologia nauk, Dom Organizatora–TNOiK, Toruń 2003, s. 70. 6 Ł. Sułkowski, Rozwój metodologii w naukach o zarządzaniu, [w:] Podstawy metodologii badań w naukach o zarządzaniu, red. W. Czakon, Wolters Kluwer, Warszawa 2011, s. 33–34. 7 S. Sudoł, Nauki…, op. cit., s. 70–72. ! Podstawy zarządzania.indd 18 2012-09-05 18:06:47 1. Istota procesu zarządzania 19 • metody ilościowe (matematyczne, ekonometryczne, statystyczne, badań operacyjnych), • metody badań społecznych (obserwacja, ankieta, wywiady), • studia przypadków (case study), • metody badania dokumentów, • metody modelowania, • metody eksperymentu naukowego, • metody eksperckie. Inne podziały metod badawczych, jak również opis poszczególnych metod można odnaleźć w obszernej literaturze przedmiotu8. Należy jednak zaznaczyć, że w celu uwierzytelnienia badań dobrze jest stosować triangulację metod ba- dawczych, co oznacza wykorzystanie więcej niż jednej metody badawczej oraz porównanie i łączenie uzyskanych wyników badań. Wykorzystanie triangulacji w ilościowo-jakościowym postępowaniu badawczym nazywa się badaniem kompleksowym, komplementarnym, polimetodycznym lub też hybrydowym9. Każda dyscyplina naukowa dokumentuje swoje osiągnięcia w postaci ory- ginalnych publikacji naukowych i fachowych. Literatura przedmiotu z zakresu nauk o zarządzaniu jest bardzo rozległa i obe- jmuje zarówno encyklopedie, leksykony i słowniki, dzieła zwarte w postaci mo- nografii, podręczników, prac i zeszytów naukowych, jak i długą listę fachowych czasopism polskich i zagranicznych. W Polsce publikacje z zakresu zarządzania wydawane są przez liczne wy- dawnictwa uczelniane i fachowe, w tym: Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Wydawnictwa Profesjonalne PWN, Wolters Kluwer, C.H. Beck, Difin, MT Biznes, One Press i inne. Problematyce zarządzania poświecono także wiele czasopism zarówno o charakterze naukowym, jak i popularyzatorskim. Wśród nich można wymienić takie, które poruszają różnorodne problemy zarządzania (np. „Organizacja i Kierowanie”, „Przegląd Organizacji”, „Współczesne Zarzą- dzanie”, „Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstw”, „Problemy Zarządzania”, „Harvard Business Review Polska”, „Manager”), jak i poświęcone specyficznej 8 Zob. między innymi: Podstawy metodologii badań w naukach o zarządzaniu, red. W. Cza- kon, Wolters Kluwer, Warszawa 2011; J. Apanowicz, Metodologiczne uwarunkowania pracy naukowej, Difin, Warszawa 2005; H. Bieniok i in., Metody sprawnego zarządzania, Placet, Warszawa 2004; Z. Mikołajczyk, Techniki organizatorskie w rozwiązywaniu problemów zarządzania, PWN, Warszawa 1998. 9 S. Stańczyk, Triangulacja – łączenie metod badawczych i urzetelnianie badań, [w:] Podsta- wy…, red. W. Czakon, op. cit., s. 78–79. ! Podstawy zarządzania.indd 19 2012-09-05 18:06:47 20 Podstawy zarządzania. Teoria i ćwiczenia subdyscyplinie (specjalności) zarządzania (np. „Zarządzanie Zasobami Ludz- kimi”, „Personel”, „Marketing i Rynek”, „Logistyka i Transport”. W aspekcie funkcjonalnym (czynnościowym) przez „naukę” rozumie się wy- specjalizowaną działalność naukową (poznawczą, dydaktyczną i wdrożeniową). Ten rodzaj tożsamości określa się poprzez wykazanie odrębności: • rodzajów działalności naukowej, • rozwoju kadr naukowych i środowiska naukowego, • kształcenia specjalistów z zakresu zarządzania. W poszczególnych dyscyplinach naukowych można wyodrębnić różne rodzaje działalności naukowej wynikające z wieloaspektowości i złożoności przedmiotu badań oraz zróżnicowania metod badawczych. Nauki o zarządzaniu charakteryzuje znaczne zróżnicowanie wewnętrzne będące wynikiem szerokiego zakresu problemów, które mogą być rozpatrywane w róż- nych płaszczyznach i perspektywach, takich jak: • rodzaj organizacji (przedsiębiorstwa i ich związki, organizacje non profit, jednostki administracji państwowej i samorządowej, organizacje wojskowe i policyjne, organizacje społeczne czy religijne), • funkcje zarządzania (planowanie, organizowanie, motywowanie oraz kontro- lowanie), • procesy (procesy podstawowe, czyli operacyjne, procesy pomocnicze, to jest wspierające, oraz procesy zarządcze), • zasoby (zasoby materialne i niematerialne lub zasoby finansowe, rzeczowe, rynkowe, własność intelektualna, ludzkie, organizacyjne i relacyjne), • poziomy zarządzania (zarządzanie strategiczne, taktyczne i operatywne), • sektory (sektor produkcyjny, usługowy, zaawansowanych technologii itp.), • koncepcji i metod zarządzania. Zróżnicowanie problemowe nauk o zarządzaniu wiąże się z ich interdyscy- plinarnością oraz wynika z przedmiotu badań i wzglądu badawczego, a poszcze- gólne rodzaje działalności naukowej mogą stanowić subdyscypliny tych nauk. Zakres rozwoju kadr naukowych i środowiska naukowego określa przede wszystkim liczebność i jakość grona naukowców zajmujących się daną dyscypliną i publikujących opracowania z tego zakresu. Stopnie doktora i doktora habilitowanego oraz tytuł profesora w naukach o zarządzaniu nadawane są w jednostkach do tego uprawnionych. W Polsce prawo do nadawania stopnia doktora nauk ekonomicznych w zakresie nauk o zarządzaniu mają 22 uczelnie, w tym dwie niepubliczne, oraz jeden instytut naukowy. Natomiast uprawnienia do nadawania stopnia doktora habilitowa- nego i tytułu profesora nauk ekonomicznych w zakresie nauk o zarządzaniu ! Podstawy zarządzania.indd 20 2012-09-05 18:06:47 1. Istota procesu zarządzania 21 zdobyło 12 uczelni i jeden instytut naukowy. Należy także zaznaczyć, że Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Kra- kowie zyskał prawo do nadawania stopnia doktora i doktora habilitowanego oraz tytułu profesora nauk humanistycznych w zakresie nauk o zarządzaniu. O rozwoju środowiska naukowego świadczą także licznie organizowane konfe- rencje krajowe i międzynarodowe poświęcone różnym problemom zarządzania, na których pracownicy naukowi prezentują wyniki swoich prac badawczych. W Polsce obecnie kilka tysięcy osób zatrudnionych w szkołach wyższych i innych instytucjach i jednostkach naukowych zajmuje się badaniami i publikuje prace z zakresu nauk o zarządzaniu. Grono pracowników naukowych mających stop- nie naukowe doktora i doktora habilitowanego oraz tytuł naukowy profesora, zajmujących się naukami o zarządzaniu, liczy ponad 2500 osób, z tego przeszło 800 osób to samodzielni pracownicy naukowi10. 10 Kształcenie specjalistów zarządzania określone jest przede wszystkim poprzez kierunki studiów dopuszczone rozporządzeniem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego11. Zakres nauk o zarządzaniu obejmuje dwa kierunki studiów: zarządzanie oraz zarządzanie i inżynieria produkcji. Jednak standardy kształcenia ustalone przez MNiSzW ujmują zarządzanie w grupie treści podstawowych także na innych kie- runkach studiów, takich jak: administracja, ekonomia, bezpieczeństwo i higiena pracy, bezpieczeństwo narodowe, bezpieczeństwo wewnętrzne, edukacja tech- niczno-informatyczna, informatyka i ekonometria, logistyka, sport czy polityka społeczna. Ponadto, ze względu na duże wewnętrzne zróżnicowanie nauk o zarządza- niu, na poszczególnych kierunkach studiów tworzone są liczne specjalności, a czyni się to w celu wykształcenia specjalistów zarządzania w wybranym za- kresie tych nauk. Dla przykładu na Politechnice Łódzkiej na studiach I stopnia (licencjackich) studenci zarządzania mają do wyboru następujące specjalności: zarządzanie małym i średnim biznesem, zarządzanie zasobami ludzkimi, za- rządzanie sprzedażą oraz zarządzanie finansowe i rachunkowość. Natomiast 10 M. Trocki, Tożsamość…, op. cit., s. 8, http://nauka-polska.pl/dhtml/raportyWyszukiwanie/ wyszukiwanie LudzieNauki.fs. 11 Biuletyn Informacji Publicznej, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, http://www. bip.nauka. gov.pl/bipmein/index.jsp?place=Lead07 news_cat_id=117 news_id= 982 layout=1 page=text. ! Podstawy zarządzania.indd 21 2012-09-05 18:06:47 22 Podstawy zarządzania. Teoria i ćwiczenia na studiach magisterskich (II stopnia) wprowadzono następujące specjalności: analizy i doradztwo w biznesie, praktyka zarządzania przedsiębiorstwem, biznes międzynarodowy, zarządzanie innowacyjne organizacją, zarządzanie kapitałem intelektualnym, zarządzanie projektami, zarządzanie produkcją, zarządzanie funduszami strukturalnymi i projektami unijnymi oraz business management (specjalność w języku angielskim). Specyficznym nurtem kształcenia specjalistów ds. zarządzania są studia podyplomowe, w tym szczególnie cenione przez praktyków MBA (Master of Business Administration) prowadzone wspólnie z partnerem zagranicznym. Studia takie, przeznaczone często dla konkretnych grup zawodowych, pozwa- lają uzyskać nie tylko ogólną wiedzę biznesową, ale też poszerzyć tę, z której słuchacze korzystają na co dzień. Bogata oferta studiów podyplomowych na polskich uczelniach wskazuje na wciąż duże zainteresowanie tym sposobem kształcenia i podnoszenia swoich kwalifikacji. Dla przykładu Wydział Organizacji i Zarządzania Politechniki Łódzkiej dysponuje ofertą 15 kierunków studiów podyplomowych, z czego dużą popularnością cieszą się: kształtowanie umiejętności menedżerskich i kompetencji w zakresie negocjacji, menedżerskie studia podyplomowe, za- rządzanie projektami, zarządzanie zasobami ludzkimi, zarządzanie produkcją, zarządzanie służbą zdrowia i elementy techniki medycznej oraz ergonomia, bezpieczeństwo i higiena pracy. W aspekcie instytucjonalnym przez „naukę” rozumie się zespół wszelkiego rodzaju instytucji naukowych zajmujących się kształceniem specjalistów i kadr naukowych, upowszechnianiem wiedzy i prowadzeniem działalności naukowej. Tożsamość instytucjonalna nauk o zarządzaniu wyraża się przez instytucje na- ukowe działające na polu zarządzania, w tym przede wszystkim szkoły wyższe, instytuty naukowe oraz Komitet Nauk Organizacji i Zarządzania Polskiej Aka- demii Nauk. Kształcenie specjalistów z zakresu zarządzania odbywa się na wielu uczel- niach rożnego typu (uniwersytety, uczelnie ekonomiczne, politechniki, wyższe uczelnie pedagogiczne, rolnicze, wychowania fizycznego), zarówno o statusie uczelni publicznych, jak i niepublicznych. Ważną rolę odgrywa także Komitet Nauk Organizacji i Zarządzania PAN, którego misją jest stymulowanie roz- woju nauk o zarządzaniu w Polsce oraz promowanie w innych środowiskach naukowych i w praktyce osiągnięć z zakresu zarządzania oraz ich twórców. Natomiast najstarszą społeczną organizacją naukową związaną z zarządzaniem jest Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa (TNOiK), zajmujące ! Podstawy zarządzania.indd 22 2012-09-05 18:06:47 1. Istota procesu zarządzania 23 się przede wszystkim upowszechnianiem wiedzy o profesjonalnym zarządzaniu. Działalność naukową w zakresie badań podstawowych i prac eksperymentalnych z dziedziny zarządzania wspiera także – jako jednostka wykonawcza – Narodowe Centrum Nauki (NCN). Nauki o zarządzaniu nastawione są nie tylko na objaśnianie zróżnicowanej i zmiennej rzeczywistości, ale także na jej kształtowanie i formułowanie zaleceń praktycznych. Dlatego też można w nich wyodrębnić dwa równoległe nurty: objaśniający (deskryptywny) i normatywny, który służy bezpośrednio praktyce, opierając się na dorobku tego pierwszego. Teoria organizacji i zarządzania to przede wszystkim wiedza pozwalająca menedżerom orientować się w otaczającej ich rzeczywistości, dostrzegać istotne zależności przyczynowo-skutkowe oraz właściwie hierarchizować wagę różnych czynników wpływających na wyniki funkcjonowania organizacji. Wiedza ta powinna służyć praktykom, pozwalając im na lepsze zrozumienie problemów zarządzania, jednak nie zastąpi ona traf- nej oceny sytuacji ani adekwatnego do tej oceny doboru środków i sposobów działania. Praktyka zarządzania jest bowiem nie tylko kwestią wiedzy, nabytych umiejętności czy doświadczenia, lecz także w pewnej mierze sztuką, a zatem sprawą talentu i osobowości menedżerów. Podsumowując, można stwierdzić, że wraz ze zmieniającą się rzeczywistoś- cią, nauki o zarządzaniu dynamicznie się rozwijają, poruszając coraz to nowsze problemy wynikające z potrzeb praktyki zarządzania, jak również wyzwań stawianych przez współczesny świat. 1.2. Pojęcie i cechy procesu zarządzania Zarówno w teorii, jak i w praktyce występuje duża różnorodność interpretacji pojęcia „zarządzanie”. W polskiej literaturze naukowej takie pojęcia, jak: za- rządzanie, kierowanie, administrowanie czy sterowanie mają wiele znaczeń. W literaturze zachodniej „kierowanie” i „zarządzanie” traktuje się jako tożsa- me. Brak jednolitych kryteriów powoduje, że definicje terminu zarządzanie są niespójne i niekiedy zbyt ogólne. Według J. Zieleniewskiego kierowanie można postrzegać w szerszym i węż- szym znaczeniu. Przez kierowanie w szerszym znaczeniu rozumie się „działanie zmierzające do spowodowania funkcjonowania innych rzeczy zgodnego z celem tego, kto nimi kieruje”, natomiast przez kierowanie w węższym znaczeniu, a ści- ślej: kierowanie ludźmi, rozumie się „działanie zmierzające do spowodowania działania innych ludzi zgodnego z celem tego, kto nimi kieruje”. Zarządzanie zaś jest „szczególnego rodzaju kierowaniem, gdy władza nad ludźmi wynika z własności rzeczy stanowiących dla nich niezbędne przedmioty i/lub narzędzia ! Podstawy zarządzania.indd 23 2012-09-05 18:06:48 24 Podstawy zarządzania. Teoria i ćwiczenia pracy […] lub z upoważnienia otrzymanego od właściciela tych rzeczy”12. Nie ma zatem zarządzania bez kierowania, a rozróżnienie między tymi pojęciami polega na tym, że kierowanie odnosi się do ludzi, a zarządzanie do organizacji13. Inne definicje terminu „zarządzanie” zawarto w tabeli 1.1. Różne jego ujęcia prezentowane przez poszczególnych autorów wskazują, że jest to zagadnienie złożone i wieloaspektowe. Tabela 1.1. Definicje terminu „zarządzanie” w ujęciu wybranych autorów Autor Definicja T. Pszczołowski Zarządzanie to działanie polegające na dysponowaniu zasobami. A. Ehrlich, B. Gliński Zarządzanie polega na ustalaniu celów i powodowaniu ich realizacji w organizacjach podległych zarządzającemu na podstawie własności środków produkcji lub dysponowaniu nimi. H. Bieniok Zarządzanie to system składający się z trzech układów: funkcjonalnego (funkcji kierowniczych), rzeczowego (zasoby, składniki kapitału przedsiębiorstwa) i faz wytwarzania produktu (B + R), zaopatrzenie, produkcja, marketing i sprzedaż), co tworzy macierz morfologiczną obrazującą relacje funkcjonalno-czynnikowe w poszczególnych etapach wytwarzania. J.A.F. Stoner, R.E. Freeman, D.R. Gilbert Zarządzanie to proces planowania, organizowania, przewodzenia i kontrolowania pracy członków organizacji oraz wykorzystywania wszelkich dostępnych zasobów organizacji do osiągnięcia jej celów. A.K. Koźmiński Zarządzanie to wędrówka przez chaos, której istotą jest panowanie nad różnorodnością i przekształcanie potencjalnego konfliktu we współpracę. S.P. Robbins, D.A. DeCenzo Zarządzanie to proces doprowadzania do wykonania określonych rzeczy, sprawnie i skutecznie, wspólnie z innymi ludźmi i poprzez nich. J. Penc Zarządzanie stanowi zespół działań decyzyjnych, które zapewniają sterowanie procesami i zasobami firmy w celu takiego ich powiązania i wykorzystania, aby w sposób sprawny, skuteczny i zgodny ze społecznym usprawnieniem działań gospodarczych uzyskać możliwie najlepszy efekt w istniejących warunkach funkcjonowania (prawnych, ekonomicznych, społecznych, ekologicznych). A.K. Koźmiński, D. Jemielniak Zarządzanie polega na zapewnieniu (świadomym stworzeniu) warunków [odpowiednich do tego], by organizacja działała zgodnie ze swymi założeniami, czyli realizowała swoją misję, osiągała zgodne z nią cele i zachowywała niezbędny poziom spójności, umożliwiający przetrwanie, czyli wyodrębnienie z otoczenia, i rozwój, czyli realizację misji i celów w przyszłości. R.W. Griffin Zarządzanie to zestaw działań (obejmujący planowanie i podejmowanie decyzji, organizowanie, przewodzenie, to jest kierowanie ludźmi, i kontrolowanie) skierowanych na zasoby organizacji (ludzkie, finansowe, rzeczowe i informacyjne) i wykonywanych z zamiarem osiągnięcia celów organizacji w sposób sprawny i skuteczny. Opracowano na podstawie: T. Pszczołowski, Mała encyklopedia prakseologii i teorii organizacji, Ossolineum, Wrocław– Warszawa–Kraków 1978, s. 288; A. Ehrlich, B. Gliński, Encyklopedia organizacji i zarządzania, PWE, Warszawa 1982, s. 609–610; H. Bieniok, Podstawy zarządzania przedsiębiorstwem, cz. I, Pojęcie, funkcje, zasady, zasoby, Wydawnictwo AE w Katowicach, Katowice 1997, s. 117–118; J.A.F. Stoner, R.E. Freeman, D.R. Gilbert jr, Kierowanie, PWE, Warszawa 2001, s. 20; A.K. Koźmiński, Zarządzanie, [w:] Zarządzanie. Teoria i praktyka, red. A.K. Koźmiński, W. Piotrowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, s. 56–57; S.P. Robbins, D.A. DeCenzo, Podstawy zarządzania, PWE, Warszawa 2002, s. 32; J. Penc, Sztuka skutecznego zarządzania, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2005, s. 61; A.K. Koźmiński, D. Jemielniak, Zarzą- dzanie od podstaw, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008, s. 16; R.W. Griffin, Podstawy zarządzania organizacjami, WN PWN, Warszawa 2010, s. 7. 12 J. Zieleniewski, Organizacja i zarządzanie, PWN, Warszawa 1976, s. 451, 469. 13 M. Bielski, Podstawy teorii organizacji i zarządzania, C.H. Beck, Warszawa 2004, s. 171. ! Podstawy zarządzania.indd 24 2012-09-05 18:06:48 1. Istota procesu zarządzania 25 Zarządzanie to proces obejmujący planowanie i podejmowanie decyzji, orga- nizowanie, motywowanie i przewodzenie oraz kontrolowanie zużycia zasobów organizacji (ludzkich, finansowych, rzeczowych, organizacyjnych, relacyjnych i intelektualnych), żeby osiągnąć zamierzone cele w sposób sprawny i skuteczny (ilustracja1.2). Ilustracja 1.2. Proces zarządzania Zasoby organizacji: • • • • • • ludzkie finansowe rzeczowe organizacyjne relacyjne intelektualne Planowanie i podejmowanie decyzji Wykorzystanie zasobów Organizowanie Kontrolowanie Motywowanie i przewodzenie sprawność CELE skuteczność Osiąganie celów Opracowano na podstawie: R.W. Griffin, Podstawy zarządzania organizacjami, WN PWN, Warszawa 2010, s. 8–9; J.A.F. Stoner, R.E. Freeman, D.R. Gilbert, Kierowanie, PWE, Warszawa 2001, s. 27; S.P. Robbins, D.A. DeCenzo, Podstawy zarzą- dzania, PWE, Warszawa 2002, s. 35. Jeżeli przyjmiemy powyższą definicję, kilka kwestii wymaga wyjaśnienia. Po pierwsze, zarządzanie definiuje się jako proces, to jest systematyczny sposób postępowania, składający się z wielu kolejnych czynności: planowania i podej- mowania decyzji, organizowania, motywowania i przewodzenia oraz kontrolo- wania (zwanych funkcjami zarządzania), układających się w pewien cykl. Jednak w praktyce zarządzania działania te są wzajemnie powiązane i współzależne, co obrazują dwustronne strzałki na ilustracji 1.2. Po drugie, zarządzanie skierowane jest na wykorzystanie zasobów organizacji. W podstawowym ujęciu zasoby organizacji dzieli się na: ludzkie, finansowe, rzeczowe i informacyjne14, jednak w nowszych podejściach zasoby organizacji dzieli się na sześć podstawowych kategorii, w tym15: 1) zasoby finansowe, obejmujące wszelkie zasoby pieniężne, które mogą być użyte do osiągnięcia celów organizacji, na przykład kapitał finansowy, za- trzymane zyski, przepływy gotówkowe, stopień zadłużenia itp.; 2) zasoby rzeczowe (fizyczne), do których należą wykorzystywane w organizacji technologie materialne, lokalizacja geograficzna, surowce, budynki i budow- le, maszyny, materiały, środki transportu itp.; 14 R.W. Griffin, Podstawy…, op. cit., s. 6. 15 Zob. H. Steinmann, G. Schreyögg, Zarządzanie. Podstawy kierowania przedsiębiorstwem: Koncepcje, funkcje, przykłady, Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2001, s. 30; B. Kożuch, Nauka o organizacji, CeDeWu, Warszawa 2007, s. 54–55. ! Podstawy zarządzania.indd 25 2012-09-05 18:06:49 26 Podstawy zarządzania. Teoria i ćwiczenia 3) zasoby ludzkie, obejmujące ludzi w organizacji, a w tym liczbę i strukturę pracow- ników, ich przeszkolenie, doświadczenie, umiejętności, potrzeby, preferencje; 4) zasoby organizacyjne, odnoszące się do procesów umożliwiających zarzą- dzanie przedsiębiorstwem i dotyczące takich aspektów, jak: struktura or- ganizacyjna, procedury organizacyjne, kultura organizacyjna czy systemy komunikowania się; 5) zasoby relacyjne, do których należą więzi z otoczeniem, a są one związa- ne z umiejętnością promowania, neutralizowania i innego wpływania na elementy otoczenia zewnętrznego organizacji, jak również współdziałania z nim; zalicza się do nich wszelkiego rodzaju relacje z instytucjami otoczenia biznesu, na przykład z instytucjami finansowymi, jednostkami naukowo- -badawczymi, kontrahentami itp.; 6) zasoby intelektualne, obejmujące informacje użyteczne w procesie podej- mowania decyzji, wiedzę technologiczną, know-how, bazy danych, patenty, prawa autorskie, markę, standardy jakości, ochrony środowiska, zastrzeżone wzory i marki handlowe, wiedzę ukrytą w organizacji, potencjał rynkowy, przewagę konkurencyjną itd. Organizacje wykorzystują poszczególne rodzaje zasobów, by osiągnąć wy- znaczone cele. Po trzecie, zarządzanie to wykonywanie działań tak, by osiągnąć zamierzone cele w sposób sprawny i skuteczny. Sprawność oznacza robienie rzeczy we właściwy sposób, to znaczy wykonywanie zadań poprawnie, mądrze i bez niepotrzebnego marnotrawstwa (minimalne zu- życie zasobów pozwalające na osiągnięcie celów organizacji). Skuteczność oznacza robienie właściwych rzeczy, czyli wykonywanie odpowied- nich zadań, które prowadzą do osiągnięcia dobrze wytyczonych celów (działanie z powodzeniem). „Sprawność” i „skuteczność” oznaczają co innego, ale są ze sobą powiązane. Można być skutecznym (wyznaczać właściwe cele i je realizować), a jednocześnie być niesprawnym (osiągać wyniki niewspółmiernie do nakładów czy zasobów zużytych na ich realizację). Organizacje mogą być również sprawne (minima- lizować koszty zasobów), a zarazem nieskuteczne (nie osiągać celów, bądź wyznaczać sobie nieodpowiednie cele). Jednak w dobrym zarządzaniu chodzi o to by być jednocześnie sprawnym i skutecznym, czyli efektywnym. Natomiast kiepskie zarządzanie najczęściej jest wynikiem zarówno niewielkiej sprawności, jak i małej skuteczności, bądź skuteczności osiąganej poprzez niską sprawność16. 16 S.P. Robbins, D.A. DeCenzo, Podstawy…, op. cit., s. 33. ! Podstawy zarządzania.indd 26 2012-09-05 18:06:49 1. Istota procesu zarządzania 27 Organizacja jest tym efektywniejsza, im bardziej zbliża się do osiągnięcia swoich celów i im mniejsze są nakłady zasobów zużytych na dążenie do nich. Warto zaznaczyć, że termin „efektywność” jest niejednoznaczny i bywa róż- nie interpretowany w poszczególnych dziedzinach nauki (w fizyce, medycynie, statystyce, mechanice, elektryce, ekonomii). Ekonomiści rozumieją go na dwa sposoby, czyli jako: niewystępowanie zastoju i marnotrawstwa w gospodarce oraz efektywny w sensie paretowskim wynik działań w gospodarce, który oznacza, że określona alokacja zasobów nie pozwala na poprawę sytuacji danej jednostki bez pogorszenia sytuacji innej jednostki. Gospodarka efektywna (bądź efektywne przedsiębiorstwo) znajduje się na granicy swoich możliwości produkcyjnych, co oznacza, że nie marnuje posiadanych zasobów17. W naukach o zarządzaniu „efektywność organizacji” definiuje się jako „zdolność do bieżącego i strategicznego przystosowywania się do zmian za- chodzących w otoczeniu oraz produktywnego i oszczędnego korzystania z po- siadanych zasobów w realizacji przyjętej struktury celów”18. Takie pojmowanie efektywności organizacji jest tożsame z działaniem sprawnym i skutecznym, jak również z efektywnością ekonomiczną, rozumianą jako stosunek efektów do poniesionych nakładów19. W polskiej literaturze przedmiotu pojęcie efektywności zastępowane jest często terminem sprawności, na co silny wpływ miała polska prakseologiczna szkoła orga- nizacji. Prakseologia określa podstawowe postacie (walory) sprawnego działania, takie jak: skuteczność, korzystność i ekonomiczność, a do dodatkowych postaci sprawności zalicza: czystość, prostotę, energiczność, dokładność i udatność. Cechy sprawnego działania • skuteczność, która oznacza, że rezultat był zgodny z zamierzonym celem, • korzystność, czyli różnica między wartością rezultatu (wyniku użytecznego działania) a poniesionymi nakładami (kosztami działania), • ekonomiczność, która wyraża stosunek rezultatu (wyniku użytecznego działania) do nakładów (kosztów działania)20. 20 17 F. Chybalski, Skuteczność i efektywność systemu emerytalnego. Koncepcja analizy i próba pomiaru, „Zeszyty Naukowe Politechniki Łódzkiej” 2012, nr 1111, s. 56–57. 18 J. Penc, Leksykon biznesu, Placet, Warszawa 1997, s. 100. 19 F. Chybalski, op. cit., s. 59. 20 Zob. T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, Ossolineum, Wrocław 1982, s. 298–299, 457; J. Zieleniewski, Organizacja…, op. cit., s. 223–235. ! Podstawy zarządzania.indd 27 2012-09-05 18:06:51 28 Podstawy zarządzania. Teoria i ćwiczenia Skuteczność działania można ocenić na podstawie tego, czy i w jakiej mierze osiągnięto założone cele. Jest ona zatem płynna, osiąga różne poziomy, i to nie tylko ze względu na to, że do wytyczonych celów albo się dociera, albo można się do nich w określonym stopniu zbliżyć, lecz także z powodu zmierzania do celów pośrednich, wiodących do celu końcowego21. W związku z tym można wyróżnić22: • działanie skuteczne, gdy cel został osiągnięty (np. za cel obrano dochód na poziomie miliona złotych i taki właśnie uzyskano), • częściowo skuteczne, gdy do celu zbliżono się jedynie częściowo (np. jako cel wyznaczono pozyskanie dziesięciu nowych klientów w ciągu miesiąca, jednak w tym czasie zdobyto tylko siedmiu nowych klientów, a zatem dzia- łanie można ocenić jako skuteczne w 70 ), • bezskuteczne, gdy nasze działanie nie przybliża nas do celu, a więc pozo- staje ono w sferze zamiaru (np. udział firmy X w rynku wynosi 10 ; jako cel firma stawia sobie zwiększenie tego udziału w ciągu roku do 15 , jeśli po upływie tego czasu udział firmy X w rynku pozostaje nadal na poziomie 10 , to działanie podjęte przez nią było bezskuteczne), • przeciwskuteczne, gdy nasze działanie nie przybliża nas do celu, ale wręcz odeń oddala (np. próba uzyskania dużego zysku przez niefortunny zakup akcji przedsiębiorstwa, które zbankrutowało), • obojętne pod względem skuteczności, gdy działanie jest ani skuteczne, ani przeciwskuteczne (np. firma za cel stawia sobie wprowadzenie nowego pro- duktu na rynek w ciągu miesiąca, w tym czasie zatrudnia nowego pracownika na stanowisku specjalisty BHP, to takie działanie jest obojętne dla zbliżania się do postawionego celu). Należy również zwrócić uwagę, że w niektórych sytuacjach skuteczność nie jest stopniowalna, co oznacza, że działanie może być albo w pełni skuteczne, albo bezskuteczne. Zazwyczaj tę właściwość obserwuje się wówczas, gdy działanie jest tylko jednym elementarnym aktem i ma wyłącznie jeden cel23, na przykład: można podpisać umowę z kontrahentem lub jej nie podpisać. Tak rozumianą skuteczność działania można określić jako celowość działa- nia, stąd bezskuteczność (nies
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Podstawy zarządzania. Teoria i ćwiczenia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: