Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00115 006988 11257845 na godz. na dobę w sumie
Poezja paradoksów – paradoksy w poezji. Poetycka teologia księży Jana Twardowskiego, Janusza Stanisława Pasierba, Wacława Oszajcy - ebook/pdf
Poezja paradoksów – paradoksy w poezji. Poetycka teologia księży Jana Twardowskiego, Janusza Stanisława Pasierba, Wacława Oszajcy - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 204
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2334-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

„Paradoksy — pisał Carl Gustav Jung w książce Psychologia a religia — w przedziwny sposób należą do największych dóbr duchowych […\, a wszystkie wypowiedzi religijne zawierają logiczne sprzeczności i zasadniczo niemożliwe stwierdzenia”. Obserwację tę, niewątpliwie słuszną, potwierdza już pobieżna analiza języka, jakim posługuje się Biblia. Zarówno w Starym, jak i w Nowym Testamencie, w tym w samej nauce Jezusa Chrystusa, odnajdujemy wiele konstrukcji opartych na sprzecznościach. Stwierdzenia takie, jak: „ziarno, jeśli nie obumrze, nie wyda owocu” (J 12,24), „tak ostatni będą pierwszymi, a pierwsi ostatnimi” (Mt 20,16) czy „kto chce znaleźć swe życie, straci je, a kto straci swe życie z mego powodu, znajdzie je” (Mt 10,38—39), przeszło dwa tysiące lat tworzyły pejzaż chrześcijańskiej kultury i do dziś stanowią o rozpoznawalności charakteru dyskursu religijnego. Dlatego również nauka Kościoła, dogmaty — niepodważalne twierdzenia religijne — w nieunikniony sposób opierają się na paradoksie. Wystarczy wszak przywołać najważniejsze prawdy wiary: trzy osoby są jednym Bogiem, Maryja jest jednocześnie dziewicą i matką, Bóg jest miłosierny i sprawiedliwy zarazem, zmarli powstaną z martwych, a Chrystus objawił się w postaci Boga Człowieka, narodził się w określonym czasie oraz miejscu — wieczność spotkała się ze śmiertelnością. Chrześcijaństwo cechuje się więc znaczącym nasyceniem sprzecznościami i nie zawsze dającymi się pojąć paradoksami. Z takimi konstrukcjami w sposób szczególny stykają się kapłani, rozważając trudne, czasem ukryte, sensy języka Ewangelii. Świadomość sprzeczności w istotny sposób wyznacza ich paradygmat myślowy, determinuje ich refleksję o języku i słowie, która przekłada się na poetykę wypowiedzi, a czasem stanowi jej temat. (fragment Wstępu)

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Magdalena Ochwat - POEZJA PARADOKSOW - PARADOKSV W POEZJI Dr Magdalena Ochwat - adiunkt w Katedrze Dydaktyki J~zyka i Literatury Polskiej, Wydzia~ FiLoLogiczny Uniwersytetu SLqskiego w Katowicach. Swoje zainteresowania naukowe sku pia na poezji reLigijnej, zw~aszcza na tworczosci poLskich kap~anow wspo~czesnych oraz na kategorii paradoksu. Interesuje si~ rowniei zwiqzkami pomi~dzy Literaturq a teoLogiq, ich miejscami wspoLnymi, a takie reaLizacjq motywow reLigijnych w poLskiej Liryce wspo~czesnej. ~~4,ft,lI~ ...................... JANA TWARDOWSKI EGO, JANUSZA STANISlAWA PASIERBA, WACtAWA OSZAJCY WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU SLJ\SKIEGO KATOWICE 2014 Poezja paradoksów — paradoksy w poezji Poetycka teologia Jana Twardowskiego, Janusza Stanisława Pasierba, Wacława Oszajcy NR 3235 Magdalena Ochwat Poezja paradoksów — paradoksy w poezji Poetycka teologia Jana Twardowskiego, Janusza Stanisława Pasierba, Wacława Oszajcy Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego — Katowice 2014 Redaktor serii: Dydaktyka Języka i Literatury Polskiej Ewa Jaskółowa Recenzent Krzysztof Biedrzycki Redaktor: Małgorzata Pogłódek Projektant okładki i stron działowych: Marcin Goldyszewicz Redaktor techniczny: Barbara Arenhövel Korektor: Marzena Marczyk Łamanie: Marek Zagniński Copyright © 2014 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-333-5 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-334-2 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 12.75. Ark wyd. 14,0. Papier offset. III kl., 90 g.    Cena 28 zł (+ VAT) Druk i oprawa: „TOTEM.COM.PL Sp. z o.o.” Sp.K. ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław Wstęp Spis treści Część pierwsza Rozdział pierwszy Paradoks — sprzeczność — aporia. Wokół dylematów termino‑ logicznych Wprowadzenie W stronę definicji paradoksu Aporetyczność sprzeczności — kryterium analiz paradoksu Część druga Rozdział pierwszy Paradoksy słowa — Bóg i wiara w wierszach Jana Twardowskiego Wprowadzenie Paradoksy Boga Paradoksy wiary Rozdział drugi Paradoksy poetyckiego obrazowania — Ziemia Święta w liryce Janusza Stanisława Pasierba Wprowadzenie Paradoksy czasu i przestrzeni Ziemi Świętej Paradoksy świętych miast Paradoksy egzystencji i człowieka Ziemi Świętej 9 29 29 38 51 59 59 62 79 95 95 98 110 115 6 Spis treści Rozdział trzeci Paradoksy poetyckich porządków świata — Judasz w liryce Wacława Oszajcy Wprowadzenie Sprawiedliwy i miłosierny Paradoksy Judasza: „pomiędzy” lękiem a nadzieją Postscriptum Bibliografia Indeks osobowy Summary Zusammenfassung 131 131 135 141 169 175 191 199 202 Wielkość i nędze człowieka są tak widoczne, iż prawdziwa religia musi nieodzownie uczyć, i że jest jakiś znaczny pierwiastek wielkości w człowieku, i że jest znaczny pierwiastek nędzy. Trzeba zatem, aby nam zdała sprawę z tych zdumiewających sprzeczności. Blaise Pascal: Myśli Wstęp „Paradoksy — pisał Carl Gustav Jung w książce Psychologia a reli- gia — w przedziwny sposób należą do największych dóbr ducho‑ wych […], a wszystkie wypowiedzi religijne zawierają logiczne sprzeczności i zasadniczo niemożliwe stwierdzenia”1. Obserwację tę, niewątpliwie słuszną, potwierdza już pobieżna analiza języka, jakim posługuje się Biblia. Zarówno w Starym, jak i w Nowym Testamen‑ cie, w tym w samej nauce Jezusa Chrystusa, odnajdujemy wiele konstrukcji opartych na sprzecznościach. Stwierdzenia takie, jak: „ziarno, jeśli nie obumrze, nie wyda owocu” (J 12,24), „tak ostatni będą pierwszymi, a pierwsi ostatnimi” (Mt 20,16) czy „kto chce zna‑ leźć swe życie, straci je, a kto straci swe życie z mego powodu, znajdzie je” (Mt 10,38—39), przeszło dwa tysiące lat tworzyły pej‑ zaż chrześcijańskiej kultury i do dziś stanowią o rozpoznawalności charakteru dyskursu religijnego. Dlatego również nauka Kościoła, dogmaty — niepodważalne twierdzenia religijne — w nieunikniony sposób opierają się na paradoksie. Wystarczy wszak przywołać naj‑ ważniejsze prawdy wiary: trzy osoby są jednym Bogiem, Maryja jest jednocześnie dziewicą i matką, Bóg jest miłosierny i sprawied‑ liwy zarazem, zmarli powstaną z martwych, a Chrystus objawił się w postaci Boga Człowieka, narodził się w określonym czasie oraz miejscu — wieczność spotkała się ze śmiertelnością. Chrześ‑ cijaństwo cechuje się więc znaczącym nasyceniem sprzecznościami i nie zawsze dającymi się pojąć paradoksami. Z takimi konstruk‑ cjami w sposób szczególny stykają się kapłani, rozważając trudne, czasem ukryte, sensy języka Ewangelii. Świadomość sprzeczności w istotny sposób wyznacza ich paradygmat myślowy, determinuje 1 C.G. Jung: Wprowadzenie do psychologiczno ‑religijnej problematyki alchemii. W: Idem: Psychologia a religia. Tłum. J. Prokopiuk. Warszawa 1970, s. 227—228. 10 Wstęp ich refleksję o języku i słowie, która przekłada się na poetykę wypo‑ wiedzi, a czasem stanowi jej temat. Nie dziwi więc, że omawiani w niniejszej pracy księża poeci często podkreślali ważność paradoksu i zachwycali się nim. Jan Twardowski, który według Bożeny Chrząstowskiej, najważniejszej badaczki polskiej poezji kapłańskiej, reprezentuje pierwsze poko‑ lenie nestorów i patronów kapłanów piszących wiersze2, twierdził: Lubię piętrzyć paradoksy; miłości, wiary, śmierci — dotyczące wymiarów naszej egzystencji […]. Tylko język paradoksów może wypowiadać to, co przerasta nasz rozum, mówić o Bogu […]. Lubię humor jako jeden z paradoksów, sposób zaskoczenia, a jednocześ‑ nie wyraz pokory. Broni przed patosem3. Poezja religijna bliska jest też tradycji myślenia paradoksalnego. Posługuje się ona poznaniem intuicyjnym, pozornie nielogicznym, a jednak niezwykle trafnym, docierającym szybko do sedna rzeczy. Taka poezja rodzi się z głębi człowieka […]. Dobre wiersze muszą być poszukiwaniem tajemnicy, posługiwać się językiem niedomó‑ wień, unikać patosu, z nutą humoru4. Fascynacja paradoksem wydaje się w przypadku Twardow‑ skiego zrozumiała. Księdzu poecie paradoks pozwala wypowiadać rzeczy wykraczające swym formatem poza możliwości ludzkiego rozumu i granice poznania — bez zbędnego dystansu czy patosu, które uniemożliwiają bezpośrednie komunikowanie się. Deklarując, iż lubi „piętrzyć” paradoksy, poeta uchyla także rąbka tajemnicy swojego filozoficznego i poetyckiego warsztatu. Ponieważ, jak sam twierdził, „to chyba po prostu myślenie paradoksalne, tzn. nieocze‑ kiwane, nieprawdopodobne, zbliża bardziej do tajemnicy niż inne”5. Poezja posługująca się językiem niedomówień pozwala mu podjąć próbę wyrażenia niewyrażalnego — mówienia trafnie i o egzysten‑ cji, i o transcendencji, i o Bogu. Twardowski nie jest w swojej fascynacji paradoksem odosob‑ niony. Podobnie jak on, również Janusz Stanisław Pasierb, urodzony 2 Korzystam z podziału poezji kapłańskiej według B. Chrząstowskiej. Por. B. Chrząstowska: „Wierzę wierszem”. O poezji kapłańskiej. W: Religijne aspekty litera- tury polskiej XX wieku. Red. M. Jasińska -Wojtkowska, J. Święch. Lublin 1997. 3 Poeta i paradoksy. Z J. Twardowskim rozmawiał M. Zieliński. „Nowe Książki” 4 J. Twardowski: Łaską zdumiony. Moje szczęśliwe wspomnienia. Warszawa 2002, 1981, nr 1, s. 57. s. 87—88. 5 Z. Dolecki: Zawsze fascynował mnie cud życia. Rozmowa z księdzem Janem Twar- dowskim. „Kierunki” 1981, nr 25, s. 1. Wstęp 11 w dwudziestoleciu międzywojennym, a zaliczany przez Chrząstow‑ ską do grupy seniorów, podkreślał wagę i moc kontrastu, który jest budulcem paradoksu. W eseistycznej książce Czas otwarty pisał o ważnych w chrześcijaństwie kontrastach — siły i słabości, ciem‑ ności i blasku. Biblia lubi kontrasty. Siła Boga nie ukazuje się, dopóki nie objawi się cała słabość człowieka. Dopiero najgłębsza ciemność rozjaśnia blask Boży6. Analizując poezję kapłańską, trudno oprzeć się wrażeniu, że paradoksalność języka poetyckiego staje się cechą międzypokole‑ niową. Po paradoks bowiem chętnie sięgał, należący do średniego pokolenia kapłanów piszących wiersze, Wacław Oszajca. Wyznał on w rozmowie z Sergiuszem Sterną -Wachowiakiem, że u podstaw jego pisarstwa leży myślenie oparte na paradoksie, wewnętrznej sprzecz‑ ności, które przekłada się na logikę języka poezji: moje myślenie jest łase na paradoks, na niemożliwość, na wewnętrzną sprzeczność, a tym wszystkim logika poezji żywi się bardziej niż jakakolwiek inna logika7. Kapłani sygnalizują skupienie poetyckiej refleksji na paradok‑ sie nie tylko w autotematycznych wypowiedziach, widać to przede wszystkim w ich poezji. Już sam ogląd tytułów tomików poetyckich pokazuje charakterystyczną predylekcję poetów do myślenia opar‑ tego na sprzecznościach i opozycjach. Wystarczy przywołać zbiór Wacława Oszajcy Reszta większa od całości, tomik z 1985 roku Ty za bli- sko, my za daleko oraz zbiór rozmów z nim Przy świecy i ogarku, także jego autorstwa omówienie poezji Jana Twardowskiego zatytułowane O nadmiarze rzeczy których mało. Sam Jan Twardowski — nazwany w ostatnio wydanej biografii „Księdzem Paradoksem”8 — podobnie tytułuje swoje teksty — Wielka mała czy Mniej więcej. Bywa i tak, że już w samym tytule występuje słowo paradoks, jak w wierszu para- doksy Janusza Pasierba, literalnie eksponując tę figurę9. Można więc przyjąć, że paradoks w poezji kapłanów jest rozpoznawalny jako 6 J. Pasierb: Czas otwarty. Pelplin 1992, s. 62—63. 7 W. Oszajca: Mistyka ciała. W: Idem: Przy świecy i ogarku (rozmowy, eseje, szkice). Poznań 1995, s. 185. 8 M. Grzebałkowska: Ksiądz Paradoks. Biografia Jana Twardowskiego. Kraków 2011. 9 Por. M. Korolko: Sztuka retoryki. Przewodnik encyklopedyczny retoryki. War‑ szawa 1998, s. 116—125. Do najważniejszych figur myśli Korolko zaliczył paradokson (napięcie) i aporię (powątpiewanie). 12 Wstęp wyrazista cecha języka poetyckiego, zapowiadana w tytułach wier‑ szy i regularnie podkreślana w wypowiedziach twórców. Jest więc oczywiste, że zwracają na nią uwagę zarówno literaturoznawcy, jak i krytycy literaccy10. O ile jednak zauważono, że myślenie oparte na paradoksach pojawia się w liryce tych trzech twórców, o tyle wciąż otwartą kwestią pozostaje spójna koncepcja funkcji paradoksu jako figury wielowymiarowej, mechanizmów jej stosowania, a także sposobów jej użycia jako poetyckiego narzędzia służącego odkry‑ waniu prawdy. Próba rozwiązania tej właśnie kwestii stanowi cel nadrzędny niniejszej książki. Aby tę lukę stanu badań lepiej unaocznić, warto nadmienić, że we współczesnej poezji, nie tylko kapłańskiej, figura paradoksu staje się coraz bardziej ekspansywna. Jej rosnącą popularność odnoto‑ wali badacze twórczości najważniejszych współczesnych poetów polskich — Czesława Miłosza, Zbigniewa Herberta, Wisławy Szym‑ borskiej, Stanisława Barańczaka czy Tadeusza Różewicza, a także teoretycy literatury. Krytyk Bogusław Żurakowski w książce Para- doks poezji stwierdził wprost, że „za jedną z najistotniejszych cech nowszej poezji polskiej wypada uznać paradoks”11. We współczes‑ nej poezji polskiej, rozumianej szeroko, dotarł on do pewnej jako‑ ści, którą najkrócej nazwać można estetyką kontrastu. Wyraża się ona w podejmowaniu próby przekroczenia granic czasu teraźniej‑ szego w przestrzeni poetyckiej i zamiany w jego przeciwieństwo — w mit. Żurakowski przyjmuje przy tym, iż poetyckość polega na dialektycznej jedności teraźniejszości z mityczną przeszłością. Nie jest to oczywiście odosobniony paradoks, w swej pracy badacz przypomina również inne poetyckie oscylacje, polegające na łącze‑ niu prawdy z nieprawdą czy piękna z brzydotą. Paradoks staje się w jego ujęciu pojęciem aksjologicznym, takim jak realizm. Zbliżone stanowisko przejawiało się jednak w myśleniu teore‑ tyków już od czasów wczesnopowojennych. Niemal czterdzieści lat przed Żurakowskim Cleanth Brooks, aktywny przedstawiciel nurtu Nowej Krytyki, zaproponował w 1947 roku radykalną tezę: „The lan‑ guage of poetry is the language of paradox”12 — „język poezji jest językiem paradoksów”, uznając tym samym rolę paradoksu jako wyznacznika poetyckości sensu stricto. W nowym millenium podob‑ 10 Piszę o tym na początku każdego rozdziału niniejszej książki, przywołując stan badań nad tą kategorią w twórczości opisywanych autorów. 11 B. Żurakowski: Paradoks poezji. Kraków 1982, s. 6. 12 C. Brooks: The Well Wrought Urn. Studies in the Structure of Poetry. New York 1947, s. 3. Wszystkie tłumaczenia, jeśli nazwisko tłumacza nie zostało podane, pochodzą od autorki książki. Wstęp 13 nie konstatował Edward Balcerzan, autor szkicu „Sprzecznościowa” koncepcja literackości13, określając paradoks jako „sedno poezji, war‑ tość pisarską oraz niebanalną cechę tekstu” — co wynosi tę katego‑ rię, niegdyś utożsamianą z błędem lub zaburzeniem komunikacji, do nobilitującej pozycji czynnika współdecydującego o potencjale literatury. Zdaniem uczonego, istotą literackości jest relacja sprzecznościowa […]. W komunikacji praktycznej nie jest dopuszczalne, by jednocześnie było A i nie- -A; w komunikacji literackiej — odwrotnie — jest to nie tylko nagminne, ale i nieodzowne14. Paradoks tkwi w istocie literackości jako relacja sprzecznościowa, z której rodzi się zarówno tragizm, jak i komizm. Uobecnia się ona w niektórych stylach pisarskich, przybiera formę mowy zaprze‑ czonej, staje się grą antytez czy oksymoronów. Nie zaskakuje więc wcale, że podnoszą się głosy rozszerzające „stwórczą” moc para‑ doksu na całą sztukę. Hugon Friedrich w klasycznej już Strukturze nowoczesnej liryki uznaje dysonansowe napięcia za „cel całej sztuki nowoczesnej”15. Przemawia ona językiem pełnym zagadek, niepo‑ koju, który jest jednak niezwykle produktywny. Wystarczy przy‑ wołać za badaczem twórczość przedstawicieli liryki europejskiej XX wieku — od niemieckich wierszy Rainera Marii Rilkego po anglosaskie Thomasa Stearnesa Eliota. Nie tracąc zatem z oczu innych poetów świeckich, również teo‑ retyków literatury, warto przyjrzeć się twórczości księży, w której figura paradoksu odgrywa szczególną rolę. Służy przede wszystkim (re)interpretacji współczesnego świata, cywilizacji i kultury w per‑ spektywie aksjologii sacrum, odwołującej się do chrześcijańskich fundamentów śródziemnomorskiej kultury. Paradoks w twórczo‑ ści księży to więc nie tylko figura świadcząca o rzemiośle poetyc- kim, „operacja” na słowie/języku, to coś więcej, to konstrukcja odda‑ jąca ducha samej teologii. Do tego ekspresyjne paradoksy pozwa‑ lają księżom poetom oddziaływać na czytelnika, wstrząsać nim, budzić uśpione sumienia, zmuszać go do refleksji i zadumy nad światem oraz kondycją człowieka, a zarazem budować podstawy 13 E. Balcerzan: „Sprzecznościowa” koncepcja literackości. W: Sporne i bezsporne problemy współczesnej wiedzy o literaturze. Red. W. Bolecki, R. Nycz. Warszawa 2002, s. 11—24. 14 Ibidem, s. 22. 15 H. Friedrich: Struktura nowoczesnej liryki. Tłum. E. Feliksiak. Warszawa 1978, s. 31. 14 Wstęp języka poszukującego i żywego, tak ważnego we współczesnej teo‑ logii. Ukazując sprzeczne zjawiska, księża wartościują niepokojące tendencje we współczesnej kulturze i cywilizacji — czynią to jed‑ nak subtelnie, delikatnie, bez zbędnych przegadań i teoretyzowania. Dzięki paradoksowi unikają okazywania postawy wyższości, choć figura ta staje się pod ich piórem narzędziem służącym krytycznej ocenie świata. Paradoks może zatem pełnić w ich poezji funkcję „naprawczą”, co pokazuję w dalszej części książki na przykładach wierszy — zwłaszcza wierszy Janusza Stanisława Pasierba. Po tym krótkim przybliżeniu mojego stanowiska wobec para‑ doksu jako figury złożonej i wielowymiarowej wprowadzam drugi kluczowy termin, mianowicie poezja kapłańska. Samo już użycie ter‑ minu poezja kapłańska świadczy o tym, że przychylam się do założeń Bożeny Chrząstowskiej, która w szkicu „Wierzę wierszem”. O poezji kapłańskiej uzasadniła wyodrębnienie z poezji religijnej, jako pew‑ nej całości, tekstów autorstwa księży16. Nie sposób zaprzeczyć, że poezja kapłańska jest faktem społecznym i kulturowym, choć jej terminologiczne wyodrębnienie do dziś budzi wiele kontrowersji 16 Zob. B. Chrząstowska: „Wierzę wierszem”… S. Drajewski ujął w słowniku bio -bibliograficznym czterdziestu kapłanów poetów (por. S. Drajewski: Księża poeci. Próba słownika bio ‑bibliograficznego. „Życie i Myśl” 1989, nr 11—12, s. 85—89), a ich twórczość została zebrana w trzech antologiach: Słowa na pustyni. Antologia współczesnej poezji kapłańskiej. Red. B. Miązek. Wstęp K. Wojtyła (Londyn 1971); Bre- wiarz i lutnia. Antologia poezji kapłańskiej. Wybór, oprac. i posłowie J. Sachoń. Wstęp M. Skwarnicki (Londyn 1985) oraz Szaropolskie srebro. Wiersze księży. Zebrał J. Pesz‑ kowski. Wstęp S. Sawicki (Warszawa 1992). Ze względu na podzielone głosy środo‑ wiska naukowego co do kwestii wyodrębnienia kategorii poezji kapłańskiej z poezji religijnej warto również przywołać głosy krytyczne dotyczące tej koncepcji. Anna Kamieńska protestowała przeciwko wydzieleniu grupy księży poetów, twierdząc: „Nie ma poezji kobiecej czy męskiej, poezji księży czy laików, profesorów czy nie‑ uków” (A. Kamieńska: Wiersze religijne. „Tygodnik Powszechny” 1984, nr 26, s. 6). Maciej Zdziarski z kolei zauważa, że „przeżycia księży piszących nie zamykają się tylko na ich powołaniu. Ksiądz poeta — jak każdy człowiek — ma prawo do innych inspiracji, które przetwarza poetycko” (M. Zdziarski: Poezja kapłańska?. „W Dro‑ dze” 1994, nr 2, s. 6). Na ten temat wypowiadali się również inni krytycy: Piotr Kuncewicz, Jacek Trznadel, Zbigniew Chojnowski, Zofia Zarębianka, a także sami księża poeci: Janusz S. Pasierb, Jan Twardowski, Jan Sochoń. Nie sposób jednak w pracy tej przedstawić wszystkich głosów dotyczących zjawiska poezji kapłańskiej. Niektóre z nich można odnaleźć we wspomnianym artykule Bożeny Chrząstow‑ skiej (B. Chrząstowska: „Wierzę wierszem”…, s. 220). Pisała o tym również Jadwiga Puzynina: Język wiary w poezji współczesnej. W: Kultura i religia u progu III tysiąclecia. Red. W. Świątkiewicz, A. Pethe. Katowice 2001, s. 94—108. Wstęp 15 wśród literaturoznawców. Należy jednak zauważyć, że już w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku Krzysztof Dybciak dostrzegł, iż „plejada księży poetów” w Polsce to „jedyny fenomen na świe‑ cie”, który z racji swej unikatowości powinien być zbadany i opi‑ sany17. Tym bardziej, że obecność kapłanów poetów w przestrzeni literackiej zaznaczyła się jeszcze mocniej w związku z wyborem Karola Wojtyły na Stolicę Piotrową. Według Chrząstowskiej, meto‑ dologiczne wydzielenie tego typu poezji ma uzasadnienie nie tylko w kryterium socjologicznym, jako konsekwencja przynależności twórcy do odrębnej grupy społecznej, ale także w wyróżnikach poetyki immanentnej18 pisanych przez kapłanów wierszy: tematycz‑ nym, językowym i poetyckim. Wśród podejmowanych przez księży poetów kwestii znajdują się między innymi: powołanie kapłańskie, duszpasterstwo, kaznodziejstwo, Kościół i hierarchia, Eucharystia. Swoistą cechą staje się również język poetycki, w którym dominuje język środowiskowy, nasycony słownictwem biblijnym, liturgicznym, modlitewnym oraz tropy kapłańskie, które tworzą kapłańskie obrazowa- nie, a wywodzą się z głębokiego duszpasterskiego doświadczenia, powołania, z codziennej egzystencji księży. Pomimo że w rozprawie szczególną rangę nadaję kategorii poe- zja kapłańska, w toku niniejszych rozważań stanowi ona jedynie punkt wyjścia. W analizie i interpretacji tekstów księży nie poświę‑ cam uwagi aspektowi duszpasterskiemu, osobistemu doświadcze‑ niu kapłańskiemu czy realiom życia księży. Pokazuję raczej sposób werbalizowania doświadczania świata i Boga, a w konsekwencji — pisania, wyznaczonego przez kategorię paradoksu. Dlaczego? Jak się zdaje, z trzech powodów. Po pierwsze dlatego, że poezję kapłań‑ ską należycie zoperacjonalizowała już Bożena Chrząstowska, rozpa‑ trując dość dokładnie poezję zarówno Twardowskiego, Pasierba, jak i Oszajcy, więc trudno tu o nowe, rewolucyjne odczytanie; po drugie dlatego, że cel mojej pracy jest inny — pokazanie chwytu literac- kiego w twórczości trzech twórców kapłanów; po trzecie wreszcie dlatego, że wiersze ich są nie tylko religijne, ale i kapłańskie. Księża 17 K. Dybciak: Literatura wobec religii — izolacja czy przenikanie?. „Znak” 1977, nr 1—2, s. 1370. 18 Por. Słownik terminów literackich. Red. J. Sławiński. Wrocław 2002, s. 401. Poetyka immanentna — zespół reguł i norm organizujących wypowiedź literac- ką bądź komplet właściwości pod jakimś względem jednorodnych, dających się wyprowadzić z budowy samych dzieł, ale w przeciwieństwie do poetyki sformu- łowanej bezpośrednio niewerbalizowanych. Kategorię poetyki immanentnej i poetyki sformułowanej wprowadził B. Markwardt w dziele Geschichte der deutschen Poetik. Berlin 1956. 16 Wstęp piszący wiersze nie zatajają bowiem swojego stanu duchownego przed czytelnikiem, wręcz przeciwnie — często wprowadzają go w samo centrum swych wierszy. W poezji kapłańskiej wizja świata i wyobraźnia są tak mocno związane z rolą kapłana, że nie sposób ich wyeliminować. Sprawa nie jest jednak taka oczywista — o ile w przypadku poezji Jana Twardowskiego kwestia wydaje się prze‑ sądzona, poezja jego charakteryzuje się regularnym nasyceniem rea‑ liami życia duchownego, o tyle w przypadku dwu pozostałych jest trochę inaczej — ich wiersze bywają kapłańskie. Są to więc bardziej ślady, refleksy, przebłyski niż pełne światło kapłańskości — nie bez‑ pośrednie wyznania kapłańskie, lecz często poetycko przetworzone wypowiedzi, wyrażane w trzeciej osobie czy stanowiące porte ‑parole autora19. Z tego punktu widzenia — referuje Chrząstowska — Janusz Pasierb mógłby być sytuowany poza rozpatrywaną poezją kapłań‑ ską, mógłby zostać uznany za poetę religijnego, takiego jak Anna Kamieńska, ba, nawet kulturowego, gdyby nie głębokie powiązanie jego poezji z przeżyciem pasji i Eucharystii20, na co uwagę zwrócił Ryszard Przybylski. Po co zatem podejmować próbę wyodrębnienia poezji kapłań‑ skiej? Bożena Chrząstowska oraz badacze liryki księży, argumen‑ tując słuszność pojęcia poezja kapłańska, zgodnie podkreślają, że — wbrew panującym w kulturze literackiej tendencjom antygene‑ tycznym i antybiograficznym — nie można w toku lektury zapo‑ mnieć, kim jest autor21. Wiersze księży czyta się jako teksty o biogra‑ ficznym zakorzenieniu, i to nawet wtedy, kiedy nie są naznaczone realiami z życia kapłańskiego: „Czytelnik ma poczucie, że obcuje poprzez nie z ich autorami, że przekracza siebie i wchodzi w prze‑ strzeń sakramentalnej tajemnicy kapłaństwa”22. Świadomość tej tajemnicy — komentuje Bożena Chrząstowska — organizuje „ja” liryczne wypowiadające się w poezji. Ponadto dodaje, że ksiądz poeta jest użytkownikiem słowa w sensie zwielokrotnionym. Poezja często bywa dla tych autorów przedłużeniem misji duszpasterskiej, 19 Por. na przykład wiersze: *** Własnego kapłaństwa się boję, kaznodzieja, o kaza- niach, gorętsza od spojrzenia (Jan Twardowski), zwornik, taniec Zorby (Wacław Oszajca), na strychu, Caravaggio na Malcie, stare kobiety w Kościele, dom, wielkie religie, sny, powo- łanie, droga (Janusz Stanisław Pasierb). 20 Por. R. Przybylski: Poezja wiary tragicznej [posłowie do:] J.S. Pasierb: Wiersze wybrane. Warszawa 1988, s. 381. (Por. wiersze J. Pasierba: przed komunią, Dachau, wierzę, czekaj, gdyby). 21 Por. K. Dybciak: Poetycka fenomenologia człowieka religijnego. (O literackiej twórczości Karola Wojtyły). W: Sacrum w literaturze. Red. J. Gotfryd, M. Jasińska- -Wojtkowska, S. Sawicki. Lublin 1993. 22 S. Sawicki: Słowo wstępne. W: Szaropolskie srebro…, s. 8. Wstęp 17 jej uzupełnieniem, bo poezją można czasem mówić o wiele lepiej, piękniej, dobitniej niż hermetycznym językiem kazań. Dlatego, być może, kapłani odczuwają potrzebę pisania wierszy. Oszajca stwierdza: Zacząłem pisać późno, dopiero wtedy, gdy zabrakło mi języka, w którym mógłbym opowiadać to, co mi zostawało z katechezy i kazań. Zostawała mi bowiem reszta większa od całości […]. Sądziłem wtedy, po części słusznie, że językiem katechetyczno- -homiletycznym nie można wyrazić tego, co się we mnie i ze mną dzieje23. Również kardynał Karol Wojtyła, we wstępie do antologii współ‑ czesnej poezji kapłańskiej Słowa na pustyni, zastanawiał się nad współistnieniem dwóch powołań w jednym człowieku — kapłań‑ skiego i poetyckiego: Kapłaństwo jest sakramentem i powołaniem. Twórczość poetycka jest funkcją talentu — ale talenty również stanowią o powołaniu, przynajmniej w sensie podmiotowym24. Wątki autobiograficzne nie wyczerpują tematu związanego z poe‑ zją kapłańską. Pojawiają się również, o czym pisałam wcześniej, tropy kapłańskie — środki stylistyczne, które związane są z językiem sakralnym, ale wywodzą się z głębi kapłańskiego doświadczenia. Do konstrukcji językowych, w których można rozpoznać kapłań‑ ski rodowód, Bożena Chrząstowska zalicza między innymi: humor i dystans, wykorzystanie frazeologii potocznej, języki środowiskowe, iro- nię i parodię, nadając dwu ostatnim najwyższą wyrazistość w poezji księży. Szczególną uwagę należy zwrócić na wyeksponowaną przez poznańską badaczkę kategorię ironii — figurę pokrewną paradok- sowi. Obecna jest ona w twórczości wszystkich trzech poetów, łączy ich, podobnie zresztą jak paradoks, z najważniejszymi doświadcze‑ niami polskiej poezji dwudziestowiecznej. Bożena Chrząstowska pisze o niej tak: Ironia jest charakterystyczna dla poetyki Pasierba, który właśnie tym środkiem poetyckim wypowiada często swój wewnętrzny dra‑ mat […]. Ironiczny dystans pojawia się w niej wszędzie tam, gdzie 23 W. Oszajca: Reszta większa od całości. Wiersze 1974—2003. Warszawa 2003, s. 201. 24 K. Wojtyła: Słowo wstępne. W: Słowa na pustyni…, s. 5. 18 Wstęp następuje konfrontacja świata idealnego z materialnym […]. Iro‑ nią operuje także Twardowski, splatając ją z różnymi rodzajami komizmu i dowcipu słownego, zawsze jednak pozostaje w tonacji umiarkowanie humorystycznej i żartobliwej25. Mimo że poezja księży inspirowana jest paradoksem religijnym i de facto na paradoksach często się opiera, Chrząstowska nie poświę‑ ciła tej figurze uwagi, choć wydaje się, że to właśnie paradoks sta‑ nowi elementarny wyznacznik owej twórczości. Bo jakże inaczej mówić o Bogu w Jezusie Chrystusie, który stał się człowiekiem? Jak mówić o tajemnicy świętego Kościoła grzeszników, o życiu przez śmierć, męce, która zamienia smutek w radość, majestacie w nędzy czy o mistycznej światłości przez ciemność? Ukazując paradoks jako elementarny trop kapłański, niniejsza książka uzupełnia pionier‑ skie opracowanie poezji księży autorstwa poznańskiej badaczki — Bożeny Chrząstowskiej. W kontekście wcześniej postawionych pytań wydaje się jasne, że o wyborze Twardowskiego, Pasierba i Oszajcy spośród około czter‑ dziestu współcześnie uznanych poetów w koloratkach zadecydo‑ wało przede wszystkim kryterium reprezentatywności. Poeci, któ‑ rych twórczość poddaję analizie, są reprezentantami trzech pokoleń twórców — nestorów, seniorów oraz pokolenia średniego. Każdy z nich zdobył wysoką, dziś już utrwaloną, pozycję wśród czytającej publiczności. Trudno byłoby wyobrazić sobie bez nich pejzaż litera‑ tury współczesnej. Jednocześnie — paradoks jest często stosowanym w ich twórczości i charakterystycznym dla niej środkiem wyrazu, który — choć różnie manifestuje się w przestrzeni każdej z trzech poetyk — poddaje się opisowi jako trop kapłański. By wskazać podobieństwa i różnice poetyki paradoksu w wier‑ szach kapłanów, proponuję trójpoziomowe spojrzenie na ich wier‑ sze. Poziom pierwszy — to ustalenie metodologii, którą uzasadniam postrzeganie współczesnej poezji kapłańskiej jako formy wypowie‑ dzi teologicznej i filozoficznej. Wypracowanie kryteriów, leżących u podstaw analizy tekstów poetyckich, to poziom drugi — stanowi on treść rozdziału Sprzeczność — paradoks — aporia. Wokół dylema- tów terminologicznych, czyli założeń dotyczących teorii poetyckiego paradoksu w świetle przyjętej metodologii. Teoretyczne rozważania pozwalają stworzyć siatkę pojęć i odniesień budowanych na sprzecz‑ ności, wewnątrz której poruszam się w części trzeciej, analityczno- ‑interpretacyjnej. 25 B. Chrząstowska: „Wierzę wierszem”…, s. 286—289. Wstęp 19 Podejmując problem paradoksu w twórczości księży, pozostaję przede wszystkim w przestrzeni poetyki immanentnej. Rekonstruuję bowiem pewne reguły i zasady tworzenia paradoksów, korzysta‑ jąc z tekstów poetyckich, a nie z przedstawionej a priori wykładni. Ukazanie paradoksu jako centralnej figury immanentnej poetyki kapłańskiej nie może się ograniczać do jednego utworu, przywo‑ łuję więc teksty z wielu tomików — paradoks przenika bowiem na różne sposoby twórczość Twardowskiego, Pasierba i Oszajcy, jest ich charakterystyczną cechą. Poetyka immanentna wydaje się również szczególnie przydatna w realizacji głównego celu książki: odkrywania różnorodności form i sposobów operowania paradok‑ sem w wierszach księży poetów w kontekście religii, a szczegółowo rzecz ujmując — teologii katolickiej, która stanowi istotne odniesie‑ nie dla tej poezji. Dlatego też ważne jest metodologiczne założenie, że nie ma sztywnych podziałów pomiędzy tekstami teologicznymi a teks‑ tami literatury, oraz obranie wyrazistego kierunku refleksji herme‑ neutycznej26. Badanie związków między religią i kulturą to zresztą istotny obszar we współczesnej humanistyce. W ostatnim czasie tematykę tę podejmowało wielu badaczy, reprezentujących zarówno kręgi świeckie, jak i duchowne. Moje stanowisko bliskie jest temu, jakie zajmuje ks. Jerzy Szymik27, który prezentuje rozumienie lite‑ ratury pięknej w optyce teologicznej. Taką perspektywę propo‑ nuje między innymi w książkach W poszukiwaniu teologicznej głębi literatury. Literatura piękna jako locus theologicus z 1994 roku, także w wydanej dwa lata później pracy Problem teologicznego wymiaru dzieła literackiego Czesława Miłosza. Książki podobnie zorientowane powstawały również w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, a pisali je autorzy z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, w tym Stefan Sawicki28 oraz Marian Maciejewski29. Nie tylko jednak bada‑ cze akademiccy poszukiwali — i wciąż poszukują — pól synergii 26 Por.: H. -G. Gadamer: Prawda i metoda. Zarys hermeneutyki filozoficznej. Tłum. B. Baran. Kraków 1993; P. Ricoeur: Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawa o metodzie. Wybór i oprac. S. Cichowicz. Warszawa 1975; Idem: Język, tekst, interpretacja. Tłum. K. Rosner. Warszawa 1989. 27 Por.: J. Szymik: W poszukiwaniu teologicznej głębi literatury. Literatura piękna jako locus theologicus. Katowice 2007; Idem: Problem teologicznego wymiaru dzieła literackiego Czesława Miłosza. Katowice 1996; Idem: Teologia w krainie pepsi ‑coli. Od teologii ‑nauki do teologii ‑mądrości. Warszawa 1999. 28 Por.: Biblia w literaturze. Red. S. Sawicki, J. Gotfryd. Lublin 1986; Polska liryka religijna. Red. S. Sawicki, P. Nowaczyński. Lublin 1983. 29 Zaproponował on nową interpretację literatury religijnej, określając ją jako interpretację kerygmatyczną. Piszę o niej w dalszej części Wstępu. 20 Wstęp między teologią i literaturoznawstwem, przecież w historii Kościoła literatami bywali nierzadko wielcy teologowie, którzy związki mię‑ dzy religią i sztuką uznawali za oczywiste. Choć przykłady można mnożyć, to na potrzeby tej pracy wystarczające będzie przywołanie fragmentu z książki Raport o stanie wiary, w której kardynał Joseph Ratzinger konstatował: teolog niekochający sztuki, poezji, muzyki, natury może być nie‑ bezpieczny. Ta bowiem ślepota i głuchota na piękno nie jest sprawą drugorzędną, lecz może wycisnąć piętno na jego teologii30. Stwierdzenie to jest bardzo ważne, gdyż teologicznie, a nie lite‑ raturoznawczo, uzasadnia obrany przeze mnie kierunek wywodu. Zwraca ono również uwagę na to, że teolog i poeta powinni się dzielić swymi poglądami, uczyć się od siebie, by jeszcze lepiej pró‑ bować mierzyć się z opisem Tajemnicy. Wskazuje również na pokre‑ wieństwo między Słowem i słowem31, wyrastające ze wspólnych korzeni: „En arche en ho Logos” — „Na początku było Słowo” (J 1,1). To zaś pozwala wnioskować, że literatura i teologia powinny osiągać syntezę w języku, ponieważ, jak stwierdził Hans -Georg Gadamer, „jedynie w języku ludzkie wnętrze znajduje swój pełen, wyczerpu‑ jący i możliwie zrozumiały wyraz”32. Paradoks staje się wspólnym językowym środkiem wyrazu literatury i teologii, a jednocześnie — jako wyznacznik poetyckości i dominujący trop kapłański — służy uchwyceniu prawd religijnych. Wydaje się zatem szczególnie ade‑ kwatnym sposobem wyrażania treści teologicznych. W takim kontekście osadzony jest mój metodologiczny wywód hermeneutyczny, który ma za sobą wielowiekową tradycję egze‑ gezy tekstów biblijnych, ale także spuścizny hermeneutyki filozo‑ ficznej. Gadamer pisał, że rozumienie tekstu zasadza się na wstęp‑ nym odbiorczym projekcie; dostrzegłszy w nim jakiś pierwszy sens, rewidujemy go w procesie rozumienia, by następnie antycypować sens całości: 30 Raport o stanie wiary. Z ks. kardynałem J. Ratzingerem rozmawia V. Messori. Tłum. Z. Oryszyn, J. Chrapek, J. Klecel. Warszawa 1986, s. 111—112. 31 Por. M. Ochwat: Rzecz o relacji między Słowem a słowem, czyli teologia w lite‑ rackiej optyce i refleksji. „Initium. Czasopismo Teologicznych Poszukiwań” 2010, nr 40, s. 92—99. 32 J. Szymik: W poszukiwaniu teologicznej głębi literatury…, s. 37. Za: A. Wierciński: Funkcja języka w hermeneutyce H. ‑G. Gadamera. „Roczniki Teologiczno -Kanoniczne” [Lublin] 1986, nr 33, z. 2, s. 22 i 31. Wstęp 21 całość trzeba rozumieć na podstawie części, a część na podsta‑ wie całości. Reguła ta pochodzi ze starożytnej retoryki i została przez nowożytną hermeneutykę przeniesiona ze sztuki mowy na sztukę rozumienia. Tu i tam zachodzi relacja o charakterze koli‑ stym […]. Zadanie polega na tym, by na zasadzie koncentrycz‑ nych kręgów rozszerzać spójność zrozumianego sensu. Zgodność wszystkich szczegółów z całością to kryterium poprawności rozu‑ mienia33. Próbuję więc szukać znaków potwierdzających mój projekt, moje przedrozumienie tekstu, pamiętając o postawie otwartej, nasłuchiwa- niu poglądu tekstu. Rozszerzam relację kolistą, która wyznacza cząst‑ kowe i całościowe informacje dotyczące rozumienia paradoksów w wierszach księży poetów w perspektywie teologicznej. Odwo‑ łuję się w wyjaśnianiu tekstów kapłanów do żywej tradycji Koś‑ cioła, Pisma Świętego oraz analogii wiary (analogia fidei), czyli takiej wykładni, która łączy paradoksalno -paraboliczny charakter wypo‑ wiedzi wiary z powszechną wiarą Kościoła34. Rozumiem świat przez pryzmat interpretacji — z pełną świadomością, że różne konteksty zmieniają czasem owo rozumienie. Muszę interpretować — mówił Paul Ricoeur — ale przecież w mojej sytuacji człowieka żyjącego w kulturze XX wieku nie ma jednej, jedynej interpretacji. Rodzę się w obrębie mowy […] jako człowiek, który musi interpretować, by rozumieć i żyć35. Dlatego, rozważając paradoksy, nie mogę poprzestać na stworze‑ niu katalogu przeciwieństw, sprzeczności czy kontrastów: ważniej‑ sza jest bowiem odpowiedź na pytania o to, w jakie relacje wcho‑ dzą elementy składające się na konstrukcję paradoksu oraz jakie sensy z nich wynikają lub mogą wynikać. Innymi słowy, nie samo istnienie sprzeczności jest ważne, lecz wzajemny stosunek słów czy obrazów postrzeganych jako sprzeczne oraz ich wzajemne oddzia‑ ływanie na siebie — prawdziwa bowiem moc paradoksu ujawnia się w interpretacji. Interpretacja natomiast może być budowana na fundamencie nowego, indywidualnego, zaskakującego i nieoczeki‑ wanego odkrycia tego, czego doświadczymy, eksplorując przestrzeń „pomiędzy” biegunami opisywanej sprzeczności. 33 H. -G. Gadamer: Prawda i metoda…, s. 278. 34 Zob. Praktyczny słownik biblijny. Red. A. Grabner -Haider. Warszawa 1995, s. 418. 35 P. Ricoeur: Egzystencja i hermeneutyka…, s. 79 22 Wstęp Zakładam również, zgodnie z przywołaną refleksją Ricoeura, że rozumienie paradoksów, choć globalnie może być warunko‑ wane społecznie — normami języka i pojmowania świata, opiera się w znacznej mierze na świadomości indywidualnej, wyrastającej z jednostkowego punktu widzenia. Dlatego w obrębie niektórych tekstów poetyckich możemy doświadczać subiektywnego odkrywa‑ nia paradoksu, którego uchwycenie zależeć będzie od egzystencjal‑ nej sytuacji interpretującego, od jego bycia ‑w ‑świecie — jak uważał Hans -Georg Gadamer. Interpretacja paradoksów, które z istoty swej są złożone, wieloznaczne, a także wielogłosowe i dialogiczne, jest zatem procesem wydobywania wielu możliwych sensów, czasem alternatywnych odczytań, mobilizacji różnorakich kontekstów. Para‑ doks cechuje się bowiem językiem dynamicznym, grą różnorodnych głosów (dobry — zły, jasny — ciemny) na jakiś temat oraz ciągłym odsyłaniem odbiorcy do tego, co ustanowione poza paradoksem, jako myśli niezgodnej z powszechnym mniemaniem. Tę wielointer‑ pretacyjność paradoksów widać szczególnie wtedy, kiedy interpre‑ tator hermeneuta napotyka tematy kulturowo obce, konwencjonalne w jakiejś społeczności, takie jak na przykład dyskurs innej religii36. Dlatego oglądu paradoksów, zgłębiania i (re)konstruowania ich sen‑ sów dokonuję w niniejszej książce w ciągłym dialogu z różnymi tekstami kultury: historią literatury, filozofią, antropologią kultu‑ rową. Prymarną, najważniejszą płaszczyzną oświetlającą sensy poe‑ zji kapłańskiej staje się religia. Teologiczna refleksja nad światem jest wpisana w poetykę immanentną twórczości księży. Owo „wpisanie” można interpretować w kategoriach tak zwa‑ nego paktu autobiograficznego37. Wyraża się ono w tekstach refleksami kapłańskiej biografii38, znakami potwierdzającymi celibat, opisami parafii, pielgrzymek czy też, jak w wierszu Jana Twardowskiego, przez kontekst powołania: *** Własnego kapłaństwa się boję: 36 Proces ten ciekawie przedstawiają wiersze J.S. Pasierba z tomu Doświadcza- nie ziemi, a kwintesencją takiego spojrzenia jest wiersz paradoksy oraz postać Juda‑ sza, widziana inaczej w świetle teologii katolickiej oraz islamu, którą rekonstruuje w poezji Wacław Oszajca. 37 „Pakt autobiograficzny polega na uznaniu wewnątrz tekstu tej tożsamości odsyłającej w końcu do nazwiska autora na okładce. Formy paktu autobiograficz‑ nego mogą być różne, lecz wszystkie wyrażają zamiar respektowania własnego podpisu. Czytelnik może spierać się o podobieństwa, ale nigdy o tożsamość. Wia‑ domo, jak ważne dla ludzi jest nazwisko”. P. Lejeune: Pakt autobiograficzny. W: Idem: Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii. Tłum. W. Grajewski, S. Jaworski, A. Labuda, R. Lubas -Bartoszyńska. Kraków 2001, s. 35. 38 Zob. więcej: M. Ochwat: Poetyckie autoportrety kapłanów. „Studia Pastoralne” 2010, nr 6, s. 241—256. Wstęp 23 własnego kapłaństwa się boję, własnego kapłaństwa się lękam i przed kapłaństwem w proch padam, i przed kapłaństwem klękam W lipcowy poranek mych święceń dla innych szarych zapewne — jakaś moc przeogromna z nagła poczęła się we mnie39. Istotę biograficznego zakorzenienia zdradzają nie tylko wier‑ sze księży, świadectw dostarczają także przeprowadzone z nimi wywiady czy posłowia do ich tomików. Niewątpliwie — świa‑ domość kapłaństwa, wyrażona expressis verbis, najmocniej obecna jest w poezji Jana Twardowskiego, o czym pisałam już wcześniej, omawiając kategorię poezja kapłańska. Podkreślał on często, że nie zagubił swej kapłańskiej tożsamości: „Nie lubię mówić, że jestem poetą. Zawsze powtarzam, że jestem księdzem, który pisze wier‑ sze”. Mówiąc o łączeniu kapłaństwa i poezji, nie zapominał, skąd przybył i dokąd idzie. Wyraźnie też ustalił priorytety: „Ważne, jak się traktuje pisanie; jeżeli ktoś pisze wiersze i uważa to za ważniejsze od kapłaństwa, to niedobrze”40. Janusz Stanisław Pasierb stwierdził z kolei, że nie napisałby wielu swych wierszy, gdyby nie doświad‑ czenie kapłańskie, wzbogacone wymiarem liturgicznym czy sakra‑ mentem pojednania. Mówienie o ważności paktu autobiograficznego w poezji kapłańskiej jest uprawnione z jeszcze innego powodu — mianowicie poezja, szczególnie autorstwa osób konsekrowanych, oprócz funkcji estetycznej pełni jeszcze inne funkcje — kerygma‑ tyczną41 i etyczną, a to zbiega się przecież z rolą duchownego42. Rola 39 J. Twardowski: *** Własnego kapłaństwa się boję. W: Idem: Wiersze. Białystok 1998, s. 13. 40 J. Twardowski: Łaską zdumiony…, s. 86; Idem: O kapłaństwie i poezji. Notował P. Szewc. „Nowe Książki” 1996, nr 12, s. 8. 41 Kerygmat — (gr. kerygma — przepowiadanie, treść przepowiadania) oznacza słowo, które w imię Boga i na mocy prawowitej misji zleconej przez Boga i Koś‑ ciół jest głoszone zarówno wspólnocie wierzących (kazania), jak i jednostce (celem „napomnienia” albo „zbudowania”) jako słowo samego Boga. Zob. K. Rahner, H. Vorgrimler: Mały słownik teologiczny. Tłum. T. Mieszkowski, P. Pachciarek. War‑ szawa 1996, s. 207. 42 Por. B. Chrząstowska: Nie mów językiem Kanaanu. O świadomości literackiej księży poetów. „Przegląd Powszechny” 1997, nr 4, s. 58; J. Sochoń: Czy interpretacja poezji ks. Janusza St. Pasierba domaga się wiedzy o jego kapłaństwie?. W: Ksiądz Janusz Stanisław Pasierb. Kapłan — poeta — humanista. Materiały z sesji w dziesiątą rocznicę śmierci. [B. red.]. Pelplin 2004, s. 35. 24 Wstęp księży poetów wzrasta w perspektywie kultury religijnej. Dlatego ważne jest wskazanie związków poezji z aksjologią, o której pisał Stefan Sawicki43, i znaczenia interpretacji kerygmatycznej jako reflek‑ sji opartej na fundamentach chrześcijańskich — zwłaszcza wtedy, kiedy za cel stawiam sobie poetycką interpretację elementów teo‑ logii czy, określając cel pracy jeszcze inaczej, pisanie teologii języ‑ kiem poezji. Stąd bliskość mojego stanowiska i poglądów Mariana Maciejewskiego, który zaproponował nową interpretację literatury religijnej — w świetle kerygmatu: Interpretacja kerygmatyczna to nie tylko efektywna metoda usi‑ łująca rozszyfrować tajniki poezji i szerzej: literatury — litera‑ tury zorientowanej na perspektywy Transcendencji, ale pewien model hermeneutyczny, który oprócz określonego odczytania tekstu — powiedzmy odczytania „budującego” — zakłada jako centrum aksjologiczne antropologię chrześcijańską wywodzącą się z kerygmatu. Stąd wystąpi zawsze ukryte lub wyrażone expres- sis verbis wartościowanie; wartościowanie nie tylko estetyczne czy historycznoliterackie, lecz to, które stawia pytania o sens ludzkiej egzystencji, o najbardziej godziwe życie i cele finalne44. Kerygmatyczna interpretacja literatury zakłada szczególne dys‑ pozycje hermeneutyczne, które wypływają z egzystencjalnego spot‑ kania z Bogiem. Opiera się ona na osobistym doświadczeniu wiary, weryfikowanym jednak wiarą Kościoła. Ze wzglądu na specyfikę poezji kapłańskiej nie może w niniejszej pracy zabraknąć właśnie takiej perspektywy. Pozwala ona bowiem na połączenie myśli teo‑ logicznej i literackiej, a projektowana książka daje wyraz przekona‑ niu o ich komplementarności i jeszcze wyraźniej oświetla tak istotne w poezji kapłańskiej paradoksy. * * * Książka Poezja paradoksów — paradoksy w poezji. Poetycka teolo- gia Jana Twardowskiego, Janusza Stanisława Pasierba, Wacława Oszajcy składa się z dwóch zasadniczych części. W pierwszej Sprzeczność 43 Zob. S. Sawicki: O sytuacji w metodologii badań literackich. „Ruch Literacki” 1993, z. 6, s. 698—705, i inne jego artykuły. 44 M. Maciejewski: Kerygmatyczna interpretacja przesłania Pana Cogito. „Poloni‑ styka” 1992, nr 7/8, s. 402. Por. Idem: „…ażeby ciało powróciło w słowo”. Próba keryg- matycznej interpretacji literatury. Lublin 1991. W kerygmatycznej interpretacji mieści się także przywrócenie koncepcji literatury jako sfery wartości oraz zadania autora, który będąc pisarzem, wartości te przekazuje. Wstęp 25 — paradoks — aporia. Wokół dylematów terminologicznych przywołuję uwagi teoretyczne na temat poetyki paradoksu: określam najpierw źródłosłów tego pojęcia, a następnie funkcjonujące definicje oraz typologie. Taka synteza stanu badań nad paradoksem wydaje się konieczna przede wszystkim jako podstawa dalszych analiz, będą‑ cych punktem wyjścia interpretacji tekstów kapłańskich w części drugiej. Okazuje się również ważna ze względu na brak mono‑ graficznego opracowania paradoksu w polskich badaniach litera‑ turoznawczych, które by zbierało i porządkowało dotychczasowe ustalenia. Ów brak uwidacznia się szczególnie w kontekście badań z zakresu innych specjalności humanistycznych — głównie filozofii, logiki i językoznawstwa. Przegląd różnych stanowisk metodologicz‑ nych pojęcia paradoksu i refleksja nad pokrewnymi mu terminami pozwalają uświadomić sobie złożoność sieci możliwych odniesień, dzięki czemu stanowią naturalne przedpole pracy analityczno- -interpretacyjnej. Usystematyzowana teoretyczna wiedza o para‑ doksie ułatwia interpretatorowi skuteczniejsze pochylenie się nad „paradoksem w działaniu”, czyli paradoksem realizującym się jako trop stylistyczny, wyznacznikowy dla poetyki immanentnej w poe‑ zji kapłańskiej. Pozwala również uniknąć niebezpieczeństwa wpad‑ nięcia w pułapkę ogólników i konstatacji zamykających raczej niż poszerzających hermeneutyczny potencjał paradoksu w kontekście interpretacji wierszy. Paradoks potraktowany ogólnikowo staje się przyczyną trudności poznawczych, często niemożliwych do prze‑ zwyciężenia i skutkujących rozmyciem się sprzeczności w pustym, oderwanym od doświadczenia, dyskursie. Dlatego dopiero w dru‑ giej części książki omawiam funkcjonowanie paradoksu na przykła‑ dach wierszy Twardowskiego, Pasierba i Oszajcy, które łączy oma‑ wiana kategoria, choć różni poetyka opisu świata. Część analityczną otwiera rozdział Paradoksy słowa — Bóg i wiara w wierszach Jana Twardowskiego. Poddaję w nim analizie rozrzucone po wielu tomikach poety wiersze na temat obrazu Stwórcy i relacji człowieka z Nim. Interesuje mnie użycie paradoksu jako siły napę‑ dowej mechanizmu wyrażania niewyrażalnego i próba uchwycenia w języku sfery sacrum. Pisząc o Twardowskiego poezji paradoksów, akcentuję również rzadko zauważane przez badaczy jego poezji głębokie relacje z teologią apofatyczną. Analizy liryki poety kon‑ centrują się wokół paradoksu sytuującego się na poziomie lek‑ syki i frazeologii, czyli na poziomie elementarnych środków języ- kowych. W kolejnym rozdziale zatytułowanym Paradoksy poetyckiego obra- zowania — Ziemia Święta w wierszach Janusza Stanisława Pasierba ana‑ 26 Wstęp lizuję funkcjonowanie paradoksów na poziomie o stopień wyższym, czyli na poziomie sprzecznych obrazów poetyckich. Analizy i inter‑ pretacje koncentrują się na opisie jednego tylko tomiku, praktycznie niezauważonego przez krytykę literacką, a inspirującego refleksję wywołaną ukazaniem motywu Ziemi Świętej jako doświadczenia w świetle skonfliktowanych religii: islamu, judaizmu i chrześcijań‑ stwa. Taki sposób mówienia o świecie wzmacnia konfrontatywne zestawianie tego, co dawne i sakralne w Ziemi Świętej, z tym, co w niej współczesne i profaniczne. Uzupełnieniem paradoksu na poziomie elementarnych środków językowych oraz na poziomie alternatywnych obrazów na styku kultur jest analiza tekstów o najwyższej złożoności, w których para‑ doks służy zestawieniu sprzecznych porządków świata — metanar‑ racjom. Ten analityczno -interpretacyjny rozdział książki poświęcam Paradoksom poetyckich porządków świata — Judaszowi w wierszach Wac- ława Oszajcy. Prezentowany rodzaj paradoksu występować będzie często w funkcji polemicznej względem tradycji Kościoła katolic- kiego, Pisma Świętego, potocznego myślenia czy schematów tkwią‑ cych u podstaw powszechnych wyobrażeń. Nie interesuje mnie więc modelowa interpretacja paradoksu, jeżeli w ogóle taka istnieje. Omawiając te trzy różne fenomeny twór‑ cze, próbuję raczej przedstawić różnorakie oblicza paradoksu w całej jego rozpiętości. Z jednej strony ukazuję paradoks jako trop styli‑ styczny, który może się objawić na wszystkich poziomach dyskursu: na poziomie elementarnym — kilku leksemów czy zdania, które stanowią z kolei budulec narracji opartej na tropach o wyższym stopniu organizacji i obrazowania poetyckiego. Z drugiej strony kładę nacisk na stopniowalność paradoksu, przechodząc od para‑ doksów jawnych (widocznych), możliwych do uchwycenia przez każdego członka danej wspólnoty wartości, do takich sformułowań, które mogą, lecz nie muszą, być paradoksami, czyli do paradok‑ sów względnych, subiektywnych, odkrywanych w trakcie interpre‑ tacji. Możliwość postrzeżenia jakiejś relacji jako paradoksu zależy od charakterystyki danej wspólnoty, a więc od biograficznego, kul‑ turowego oraz historycznego otoczenia, w którym są umieszczeni zarówno tekst, jak i czytelnik, ale także od subiektywnego herme‑ neutycznego bagażu doświadczeń, autobiograficznego paktu, który w przypadku twórczości kapłańskiej okazuje się czynnikiem decy‑ dującym o charakterze tytułowej poezji paradoksów. Indeks osobowy Abraham 103, 108, 113, 119—121 Abramowicz Maciej 37, 71 Abramowiczówna Zofia 40 Adam 136 Adamowicz Leszek 63 Adamowski Jan 102 Aduszkiewicz Adam 32 Afrodyta 54 Aion 138 Allah 116, 142, 143 Antoni, św. 84 Anusiewicz Janusz 116 Apresjan Jurij D. 31 Arystoteles 31, 41 Augustyn, św. 136, 156, 172 Bachelard Gaston  83, 91 Bagłajewski Arkadiusz 100 Baka Józef 68 Bakuła Kordian 34, 87, 163 Balcerzan Edward 12, 13 Balthazar Hans Urs von 66, 158 Bandrowska-Wróblewska Jadwiga 9 Bańka Józef 142 Baran Bogdan 19 Baran Józef 59 Barańczak Stanisława 12, 37 Barth Karl 49, 65, 79 Bartmiński Jerzy 41, 133 Bartoszyński Kazimierz 99 Bauman Zygmunt 102, 142 Bącała Marta 95, 96 Beckett Samuel 33 Beckson Karl 46 Bednarz Michał 100 Bejze Bohdan 89 Belczyk Arkadiusz 113 Benson Robert Hugo 37, 66 Benton Maude 38, 39 Bertrand Denis 37, 71 Bianchi Enzo 37 Bieda 54, 55 Biedka Eugeniusz 59 Biela Jan 132 Bielawski Józef 142 Bieńkowski Zbigniew 89 Bierdiajew Nikołaj 49 Biser Eugen 170 Błaut Sławomir 37 Błoński Jan 35, 56 Bogdański Aleksander 103 Bogołębska Barbara 96 Bolecki Włodzimierz  13, 64 Bonawentura, św. 172 Bonowicz Wojciech 70, 156 Borges Jorge Luis 33 Borkowska Małgorzata 95, 96 Bóg 9—11, 18, 23, 31, 34, 50, 51, 53, 56, 59, 61—67, 69, 70, 73, 99, 102, 103, 105—107, 109, 115, 117, 119, 120, 124, 127, 133—137, 139— 192 Indeks osobowy 142, 146, 147, 149—151, 156—160, 162—165 Brogowski Leszek 83 Brooks Cleanth 12 Brückner Aleksander 70 Bruner Jerome S. 38, 39 Bucci Cristina 103 Budzik Stanisław 66 Bujak Adam 99 Bułgakow Sergiusz 158, 159 Burzyńska Anna 173 Cała Alina 146 Campenhausen Hans Freiherr von 48 Caramore Gabriella 37 Chapska Joanna 37 Chardin Pierre Teilhard de 91, 132 Chlebda Wojciech 37 Chmielowski Piotr 45 Chojnowski Zbigniew 14 Chomsky Noam 125, 126 Chrapek Jan 20 Chrząstowska Bożena 10, 11, 14— 18, 23, 126, 132, 164, 172 Chrystus Jezus 9, 18, 62, 65, 83, 88, 103—108, 110, 113, 114, 116—118, 122, 128, 132, 135—137, 142—147, 150— 154 Cieślak Robert 59, 60, 115, 132 Coates Paul 37 Crashaw Richard 33, 95 Cupitt Don 163 Czapliński Przemysław 134 Damrot Konstanty 60, 96 Dawid 117 Dąbrówka Andrzej 41 Derrida Jacques 53, 173 Descouvemont Pierre 37, 66 Dinkler Erich 48 Długosz Cezary 150 Doda Agnieszka 32, 163 Dolecki Zbigniew 10, 60 Donne John 33, 95 Doroszewski Witold 43 Dostatek 54, 55 Dostojewski Fiodor 33 Drajewski Stefan 14 Duch Święty 139 Duffy Charles 46 Dybciak Krzysztof 15, 16 Dziekan Marek M. 110 Eid Camille 120 Efron 121 Eliade Mircea 99, 105, 167 Eliot Thomas Stearnes 13 Elżbieta, św. 111, 112 Eros 54, 55 Etchegaray Roger 154, 155 Evdokimov Paul 139 Feiler Bruce 119 Feliksiak Elżbieta 13 Festugiere André Marie Jean 64 Fiałkowski Tomasz 174 Fiut Aleksander 59, 60, 86, 173 Franaszek Andrzej 174 Franciszek, św. 59 Frankiewicz Małgorzata 76 Frankiewicz Stefan 97 Freud Sigmund 100 Friedrich Hugo 13 Gadacz Tadeusz 107, 122 Gadamer Hans-Georg 19—22 Ganz Arthur 46 Geller Ewa 41 Genette Gérard 70, 100 Geyer Paul 30, 33, 86, 126 Giebułtowicz Jacek 76 Giffen 29 Girard René 122, 156 Gloge Gerhard 48 Głowiński Michał 32 Goethe Johann Wolfgang von 124, 156 Gomulicki Juliusz Wiktor 35 Gorzkowski Albert 47 Indeks osobowy 193 Hagar 119, 120 Hagenbüchle Roland 30, 33, 39, 52, 126, 132 Goszczyńska Mirosława 122, 156 Gotfryd Jan 16, 19 Grabias Stanisław 126 Grabner-Haider Anton 21 Grabowski Stanisław 60 Granat Wincenty 63, 64 Grodecka Ewa 132 Grodziński Eugeniusz 37 Gryglewicz Feliks 63, 64, 137, 143 Grynberg Henryk 146 Grzebałkowska Magdalena 11, 59, 60 Grzegorczyk Jan 90 Grzegorz z Nazjanzu 137 Grzegorz z Nyssy 137, 148, 158 86, 87, 126 Harding Dennis W. 38, 39 Hartmann Nikolai 165 Heck Dorota 34, 87, 163 Hegel Georg Wilhelm Friedrich 38, 40, 80, 87 Heidegger Martin 91, 122 Heller Michał 72 Hennel Jacek 59 Heraklit z Efezu 39, 87 Herbert George 33, 95 Herbert Zbigniew 12, 115 Hilsbecher Walter 37 Hiob 107 Hocke Gustav René 56 Hoffmann-Piotrowska Ewa 68 Hołówka Teresa 116 Honderich Ted 31 Hryniewicz Wacław 63, 66, 128, 136, 137, 139, 146, 149, 151, 158, 159, 165, 172, 174 Hymes Dell 126 Isa (Jezus) 142 Iszkowski Krzysztof 106 Iwanowska Aleksandra 60, 65, 88 Izaak 108, 119, 120, 121 Izajasz 83 Izdebska Agnieszka 34, 35, 40, 41, 51, 118, 125 Izmael, Ismael 119, 120, 121 Jakubowski Jan Zygmunt 35 Jan, św. 9, 105, 136, 144—147 Jan Chrzciciel 111 Jan od Krzyża, św. 39 Jan Paweł II, papież 108, 109 Jankowiak-Konik Beata 37, 66 Jankowski Stanisław 103 Jankowski Zbigniew 59, 78 Jaranowski Marcin 163 Jaroszuk Barbara 106 Jasińska-Wojtkowska Maria 10, 16, Jaskółowa Ewa 132 Jastrzębski Zdzisław 59 Jaworska Magdalena 132 Jerschina Stanisław 45 Joel 118 Jonasz 101, 102, 121, 123, 124 Jonson Benjamin 95 Juda 153—157 Judasz 26, 42, 121, 133, 135, 141—147, 149—158, 163, 164 Judasz Iskariota — zob. Judasz Jung Carl Gustav 9, 37, 65 Jurkowlaniec Grażyna 103 Kaczmarek Marian 68, 132 Kadłubek Zbigniew 112 Kafka Franz 33 Kain 107 Kalinowski Stanisław 158 Kamecki Franciszek 59 Kamieńska Anna 14, 16, 59, 78 Kania Ireneusz 64 Karajan Herbert von 101 Karłowicz Jan 42, 43 Karwala Marek 60, 67, 68, 87 Kasperski Edward 34, 39, 51, 56 Kazantzakis Nikos 150, 151 Kiepas Andrzej 142 194 Indeks osobowy Kierkegaard Søren 33, 38, 39, 49, 50, 65, 87, 88 Kindziuk Milena 60 Kisiel Marian 40, 132 Kitowska-Łysiak Małgorzata 100 Klauza Karol 49, 120 Klecel Jolanta 20 Klepaczko Anna 64 Klocker Michael 110 Kmita Jerzy 125 Koc Krzysztof 112 Kofman Sarah 54, 55 Kołakowski Leszek 136, 137, 158 Komorowski Dariusz 34, 87, 163 Kopaliński Władysław 40, 146 Korolko Mirosław  11 Korporowicz Leszek 125 Kossak-Szczucka Zofia 101 Koszowy Marcin 48 Kowalewska-Dąbrowska 76, 80 Jolanta Kowalska Małgorzata 127 Kozłowska Zofia 31 Krupka Peter 35, 36 Krupska-Perek Anna 64 Kryński Adam 42, 43 Kuczera-Chachulska Bernadetta 97 Kudyba Wojciech 95, 96, 97, 107 Kukulski Leszek 101 Kuncewicz Piotr 14 Kunicki Wojciech 115 Kupis Bogdan 31, 66 Kurska Anna 99 Kuzańczyk Mikołaj 40, 49, 65 Kuźma Erazm 37, 56, 64, 126, 133, 134 Kuźnik Bartłomiej 48 Kwiatkowski Jerzy 35, 36, 46, 47, 56, 59, 60, 82, 85, 90 Labuda Aleksander Wit 22, 70 Lausberg Heinrich 47 Lec Stanisław Jerzy 35, 36 Leibniz Gottfried Wilhelm 107 Lejeune Pilippe 22 Leon Wielki V 172 Leszczyński Grzegorz 78, 83, 97 Leśmian Bolesław 87 Lévinas Emmanuel 75, 127 Linde Samuel Bogumił 42 Linkner Tadeusz 60, 91, 96, 115 Lisowski Krzysztof 132 Løgstrup Knud Ejler 48 Lovejoy Arthur 156 Loyola Ignacy, św. 141 Lubac Henri de 48—50, 65, 66, 81, 174 Lubas-Bartoszyńska Regina 22 Luther Martin 49 Lyotard Jean-François 134, 135 Łagodzki Włodzimierz 31 Łaguna Piotr 32, 126 Łazariew Wiktor N. 103 Łukasz, św. 145, 148 Łukaszuk Małgorzata 97 Łukaszyk Romuald 63, 64, 137, 143 Łukowski Piotr 37 Macgrath Alister 66 McGrath Joanna Collicutt 66 Maciejewski Marian 19, 24 Mahomet 103, 119 Maj Bronisław 59 Majerski Paweł 40, 132 Majewski Józef 66, 137 Makowski Jarosław 132 Mani 132 Mann Thomas 115 Mantegna Andrea 103, 104 Marcinów Zdzisław 40, 132 Marek, św. 145 Maria Magdalena 135 Markiewicz Henryk 100 Markowski Andrzej 31 Markwardt Bruno 15 Martin Richard 37 Maryja 9, 51, 111, 112, 142 Maryniarczyk Andrzej 48, 132 Indeks osobowy 195 Mateusz, św. 9, 83, 122, 144—146, 154 Matuszewski Ryszard 59 Matywiecki Piotr 107 Mazierski Andrzej 131 Mefisto 156 Mejor Marek 110 Melchizedek 113 Merton Thomas 91 Messori Vittorio 20 Miązek Bonifacy 14 Miciński Tadeusz 37 Mickiewicz Adam 68 Mieszkowski Tadeusz 23 Mikołaj z Kuzy 64, 65 Milecki Aleksander 100 Milerski Bogusław 107, 122 Milton John 156 Miłosz Czesław 12, 19, 174 Miodek Jan 68 Mistrz Eckhart 39, 73 Mojżesz 62, 105 Molière Henri 27 Mukařovský Jan 34 Müller Klaus 170 Myszor Wincenty 145, 150 Nastulanka Krystyna 60 Nebajot 119 Newman 172 Nieckula Franciszek 116 Niedźwiedzki Władysław 42, 43 Nobel Alfred 150 Nock Arthur Darby 64 Norwid Cyprian Kamil 35 Nossol Alfons 65, 79, 169 Nowaczyński Piotr 19 Nycz Ryszard 13 Ochwat Magdalena 20, 22, 102 Opacka-Walasek Danuta 40, 132, 133, 137, 138, 148, 149 Ordon Hubert 143 Orygenes 137, 148, 149, 158, 158, 172 Oryszyn Zyta 20 Oszajca Wacław 11, 15, 17—19, 22, 24, 25, 36, 40, 42, 56, 129, 131, 132, 134, 138, 140, 141, 150, 153, 161, 169, 170—172 Otto Rudolf 31, 34, 66, 69, 79, 91, 172 Pachciarek Paweł 23, 110 Paolucci Giorgio 120 Pascal Blaise 7, 40, 49, 69, 84, 87, 88, 91, 122 Pasierb Janusz Stanisław 10, 11, 14—19, 22—25, 36, 42, 56, 60, 93, 94, 96, 98, 101, 110—113, 115, 118, 128, 131, 132, 134, 169—172 Paweł, św. 62, 127, 135, 136, 172 Paweł IV, papież 108 Pawłowski Krzysztof 112 Penia 55, 123, 16, 174 Peszkowski Zdzisław J. 14 Pethe Aleksandra 14, 95, 111, 164 Pettit Henry 46 Piecuch Joachim 32, 53 Pieńkosz Konstanty 115, 171, 172 Pieszczachowicz Jan 59, 60 Pietras Henryk 158 Piętkowa Romualda 37, 59, 60, 61, 70, 84 Piłat Poncjusz 114, 121 Piotr, św. 121, 122, 154, 155 Platon 55 Płuciennik Jarosław 34, 35, 40, 41,
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Poezja paradoksów – paradoksy w poezji. Poetycka teologia księży Jana Twardowskiego, Janusza Stanisława Pasierba, Wacława Oszajcy
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: