Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00039 004377 12934589 na godz. na dobę w sumie
Pogranicza romantyzmu - romantyzm pogranicza - ebook/pdf
Pogranicza romantyzmu - romantyzm pogranicza - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2426-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Praca poświęcona recepcji romantyzmu polskiego ujmowanego w kategoriach granicy i pogranicza, oraz konstytuujących go licznych granic: nacji, kultur, religii, duchowości, prądów estetycznych, rodzajów sztuk i gatunków dzieł, kształtujących główne i poboczne zjawiska tego nurtu kulturowego.

21 tekstów zgrupowanych w 3 rozdziałach:
- Pogranicza kultur
- Pogranicza sztuk
- Pogranicza prądów estetycznych

Książka Olafa Krysowskiego, wytrawnego znawcy, krytyka oraz wybitnego badacza romantyzmu, przywraca tej epoce naukową atrakcyjność i wartość jako ważnego składnika rodzimej tradycji kulturalnej, pozostającej w różnych relacjach z literaturą i kulturą powszechną.
Napisana jest świetnym językiem, ilustrowana, zaopatrzona w indeks nazwisk i tytułów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wprowadzenie Każdy, kto bada literaturę pierwszej połowy XIX w., powinien postawić sobie pytanie, czym był romantyzm i jaką rolę odegrał w dziejach kultury. Rozległość problematyki i różnorodność zjawisk, które obejmuje słowo „ro- mantyzm”, skłania do zawężania dyskursu, ograniczania go do wybranych punktów widzenia. Można więc myśleć o romantyzmie jako o szerokim nur- cie, „który od XVII wieku kwestionował humanizm i wszechpotęgę rozumu, podważając nieledwie fundamenty kultury klasycznej”1. Można dostrzec w nim „nowy światopogląd, wyraz protestu przeciw porządkowi współczesnego świa- ta, przeciw despotyzmowi, w imię wolności narodów i wolności jednostki” albo „nurt ideowy i artystyczny, dominujący w literaturze, sztuce, filozofii euro- pejskiej I połowy XIX wieku”2. Można go także uznać za specyficzny „stan umysłu” (attitude of mind)3 koncentrujący uwagę na rzeczywistości duchowej, zmysłowo niepoznawalnej. Każdy z przyjętych punktów widzenia jest w jakiś sposób uzasadniony, każdy prezentuje po części niezależną, odmienną od pozostałych, interpretację zjawisk historycznych, społecznych czy ideowo- -estetycznych. Jednym z możliwych sposobów myślenia o romantyzmie jest traktowanie go jako okresu granicznego, przełomowego w historii kultury. Tak był on po- strzegany przez niektórych filozofów. August Wilhelm Schlegel na przykład dzielił sztukę na klasyczną i nowoczesną. Tę ostatnią nazywał romantyczną i traktował jako jeden ze zwiastunów okresu nowożytnego w kulturze. Chciał się zajmować „poezją nowoczesną, z pominięciem poezji, która przetrwała od klasycznej starożytności do naszych czasów”. „Inny duch obu – pisał – a na- wet istniejąca między nimi opozycja oraz to, że przy ich ocenie należałoby 1 F. Claudon, Romantyzm, w: tenże, Encyklopedia romantyzmu. Malarstwo, rzeźba, architek- tura, literatura, muzyka, przeł. H. Kęszycka, Warszawa 1997, s. 7. 2 A. Kowalczykowa, Czym był romantyzm?, Warszawa 1990, s. 12. 3 W. Vaughan, Romanticism and Art, London 1995, s. 11. 8 Wprowadzenie oprzeć się na odmiennych zasadach [...] to jeden z głównych punktów, któ- ry ja i mój brat [Friedrich – O.K.] (nie wspominając o innych pisarzach) staraliśmy się wyjaśnić z różnych stron w naszych pismach krytycznych”4. Starożytnością więc Schlegel nazwał to wszystko, co działo się w sztuce do wieku XIX. Nowożytność zaś utożsamił z prądem romantycznym, opozycyj- nym wobec porządku klasycznego. Starożytność – nowożytność to być może kluczowa granica, jaką roman- tyzm wytyczył w rozwoju kultury i sztuki. Wartością znamienną dla epok przedromantycznych był śródziemnomorski uniwersalizm. Od antyku aż po oświecenie obowiązywały w Europie te same grecko-rzymskie idee huma- nizmu, jednolite zasady harmonii i proporcji w sztukach pięknych, litera- turze i muzyce. Niemal identyczne kryteria twórczości spełniali Francesco Petrarca i Jan Kochanowski, Baldassare Castiglione i Łukasz Górnicki. Łą- czyła ich grecka tradycja i mitologia. Ten kulturowo-estetyczny uniwersalizm przezwyciężyli preromantycy i romantycy. Przenieśli oni sztukę ze śród- ziemnomorskiego centrum na peryferia regionów. Odkryli, że kultura euro- pejska nie jest monolitem, że o jej wartości decyduje różnorodność wierzeń, obyczajów, a każdy współtworzący ją lud charakteryzuje się indywidualnymi cechami umysłu i wyobraźni. Johann Gottfried Herder, zastanawiając się nad źródłami poezji niemieckiej, zauważył, że obfitują w nie „prowincje, gdzie jeszcze całego ducha Eddy, pełnego potworów, czarnoksiężników, kobiet- -olbrzymów, walkirii, odnajdziemy nawet w tonie opowiadania; inne pro- wincje, gdzie panują łagodniejsze baśnie, niemal owidiuszowskie przemiany, miłe przygody, delikatność formy”5. Takie regionalne mitologie, w których mieszały się tradycje różnych pro- wincji, mieli nie tylko Niemcy, ale też Anglicy, Francuzi, Polacy, Rosja- nie itd. Poezja czy sztuka romantyczna rozwijała się więc nie jak klasyczna, w obrębie jednej uniwersalnej kultury, ale na styku wielu kultur. Charakte- rystyczne zaś dla romantyzmu rozróżnienie starożytności i nowożytności oraz świadomość istnienia w Europie regionalnych tradycji filozoficznych, obycza- jowych, artystycznych, znalazły odbicie w dwudziestowiecznych badaniach historycznych i literackich, m.in. w pracach Arnolda Toynbeego oraz Ernsta Curtiusa. Ten ostatni, powołując się zresztą na dzieło Toynbeego A Study of History (t. 1–3: 1934; t. 4–6: 1939), zwrócił uwagę, że: 4 A.W. Schlegel, Wykłady o literaturze pięknej i sztuce, przeł. M. Kurkowska, w: Pisma teo- retyczne niemieckich romantyków, oprac. T. Namowicz, Wrocław 2000, s. 227. 5 J.G. Herder, O podobieństwie średniowiecznej poezji angielskiej i niemieckiej, wraz ze wszy- stkim, co z tego wynika, przeł. B. Prusińska, w: tenże, Wybór pism, oprac. T. Namowicz, Wrocław 1987, s. 271–272. Wprowadzenie 9 [...] każda kultura jest niepowtarzalna dzięki wolności wyboru dróg postępowania. Indy- widualne ruchy kultur mogą być niezależne w stosunku do siebie (np. kultura Majów i kultura minojska), ale mogą też być one ze sobą powiązane genetycznie, tak iż jedna kultura jest jakby córką poprzedniej. W takim właśnie stosunku znajduje się Zachód wobec starożytności, podobnie jak kultura arabska wobec starosyryjskiej itd. Pojedyncze ruchy kulturowe zachodzą w ramach ruchu ogólnego, którego nie należy pojmować w ka- tegoriach postępu, lecz wstępowania6. Idąc za tym tokiem myślenia, można by powiedzieć, że także kultura pol- ska jest „córką” antycznej. Z drugiej jednak strony stanowi „indywidualny ruch” „w ramach ruchu ogólnego”. Zdali sobie z tego sprawę estetycy i kry- tycy literatury na początku XIX w. Doszli m.in. do przekonania, że nie można mówić o romantyzmie jako jednolitym prądzie nie tylko w Europie, ale też na ziemiach polskich. Przekonanie to znalazło dobitny wyraz w koncep- cji regionalnych szkół poetyckich sformułowanej przez Aleksandra Tyszyń- skiego w powieści Amerykanka w Polsce (t. 1–2, Petersburg 1837). Bohaterowie tego utworu mówią o szkołach: litewskiej, ukraińskiej, puławskiej i krakow- skiej. Poezja polska natomiast jest przedstawiana jako wieloetniczna i wielo- kulturowa: [...] narodowa poezja polska ten nowy i zajmujący przedstawia nam widok, iż zbiorem jest kilku innych, narodowych, odrębnych. Dawne Królestwo Halickie, Litwa, Ukraina, Poznań, Mazowsze i Kraków, w jednym języku polskim natchnienia swoje piszące, są to oddzielne w pierwiastkach swych ludy. Każdy z nich ma oddzielne historyczne pa- miątki, własne miejscowe wspomnienia, klasyczne miejsca, zabawy, zwyczaje; każdy z nich ma oddzielny charakter, obrót, ledwie nie mowę; a ten zbiór wspomnień i ten duch miejscowy, oddzielnym piętnem na swoich tworach wyciska7. Idzie jednakże o coś więcej niż tylko romantyczny regionalizm. W przy- padku państw wielonarodowych i wieloreligijnych, takich jak dawna Rzecz- pospolita tworząca swoistą wspólnotę chrześcijan obrządków łacińskiego i bizantyjskiego, a także Żydów i muzułmanów, wykroczenie poza klasyczny grecko-rzymski uniwersalizm kulturowy oznacza dowartościowanie bogactwa tradycji koegzystujących i wchodzących ze sobą w rozmaite relacje. Twór- czość Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Michała Czajkowskiego, Seweryna Goszczyńskiego, Antoniego Malczewskiego i wielu innych poetów, którzy wychowali się na obszarach kresowych, ukazuje świat, w którym przenikają się wartości charakterystyczne dla Wschodu i Zachodu, w któ- rym litewskie, polskie, ruskie legendy, mity i zwyczaje zderzają się z kultu- rami Kozaków czy Tatarów. W tym urozmaiconym świecie żyją obok siebie 6 E.R. Curtius, Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, przeł. A. Borowski, Kraków 2009, s. 11–12. 7 [A. Tyszyński], Amerykanka w Polsce. Romans, t. 1, Petersburg 1837, s. 271–272. 10 Wprowadzenie katolicy, prawosławni i unici, sąsiadują ze sobą kościoły, cerkwie i meczety. Polska literatura romantyczna tę wielokulturowość ukazuje i to stanowi o jej wyjątkowości, niepowtarzalności. Chociaż romantyzm wytworzył swego rodzaju konwencję estetyczną, któ- ra upodobniła do siebie piśmiennictwo w Anglii, Francji, Niemczech, Polsce czy Rosji, to jednak jego cechy charakterystyczne najpełniej wyrażały się w prowincjonalnym indywidualizmie i regionalizmie. Eugeniusz Czapleje- wicz słusznie zauważył, że „trudno dobrze orientować się w polskim roman- tyzmie, nie mając rozeznania w literaturze kresowej i syberyjskiej”. „Pan Tadeusz – stwierdził – więcej zawiera poetyki literatury kresowej i literatury emigracyjnej niż romantycznej [...], arcydramat Mickiewicza Dziady mieści w sobie również sporo ingrediencji kresowych, syberyjskich i emigracyjnych”8. Bez uwzględnienia tych „ingrediencji” trudno by było odróżnić romantyzm polski od angielskiego lub niemieckiego. Dostrzeganie różnic, pielęgnowanie odmienności wpisuje się zresztą w istotę romantyczności. Dyskutując z ideą klasycystycznego uniwersalizmu, Kazimierz Brodziński pisał: „poezja jest zwierciadłem każdego wieku i narodu, stosownie jak każdy pod innym nie- bem odmiennych jest obyczajów, różne ma wyobrażenia o Bogu i wielorako rządzony bywa”9. Literatura pierwszej połowy XIX w. przełamuje jednak granice nie tylko kultur, ale i sztuk. Przekonanie o pokrewieństwach różnych dziedzin twór- czości artystycznej ma – rzecz jasna – długą historię. Wywodzi się z antyku greckiego, m.in. z koncepcji estetycznych Simonidesa z Keos (VI–V w. p.n.e.), który nazwał poezję mówiącym malarstwem, a malarstwo milczącą poezją. Jak potem dowodzili Arystoteles, Horacy i inni autorzy poetyk normatywnych, zasadą łączącą literaturę, malarstwo, a także muzykę, jest ich mimetyczny sto- sunek do rzeczywistości. Koncepcję tzw. sztuk siostrzanych (artes germanae) zakwestionował dopiero Gotthold Ephraim Lessing w pracy Laokoon czyli o granicach malarstwa i poezji (1766). Zauważył on, że mimesis wskazuje nie na podobieństwa, ale na różnice między sztukami, z których każda za przed- miot bierze sobie co innego: poezja akcje następujące po sobie w czasie, a malarstwo – przedmioty występujące obok siebie w przestrzeni. Romantycy ani nie rozwijali mimetycznej teorii pokrewieństwa sztuk, ani nie godzili się ze stanowiskiem Lessinga, które wytyczało nieprzekraczalną granicę między słowem i obrazem. O ile, posługując się terminologią Schlegla, 8 E. Czaplejewicz, Literatura jako zjawisko heterogeniczne, w: Kresy, Syberia, literatura. Do- świadczenia dialogu i uniwersalizmu, red. E. Czaplejewicz, E. Kasperski, Warszawa 1995, s. 15. 9 K. Brodziński, O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej, w: Walka romantyków z klasykami, oprac. S. Kawyn, Wrocław 1960, s. 14. Wprowadzenie 11 świat „starożytny” operował głównie kryteriami formalnymi w ocenie relacji między sztukami, o tyle „nowożytny” odkrył znaczenie ideowo-światopoglą- dowe tych relacji. Przestał się liczyć wspólny cel mimetyczny literatury, ma- larstwa i muzyki. Okazało się, że połączenie różnych dyscyplin artystycznych pozwala głębiej wniknąć w rzeczywistość pozazmysłową, pełniej wyrazić uczu- cia i doświadczenia duchowe, uchwycić to, co transcendentne. „Jak malarz – pisał Novalis – ma do pewnego stopnia w swej władzy oko, tak muzyk ucho, a poeta wyobraźnię, organ mowy i uczucie czy raczej wiele organów równocześnie [...] i dowolnie poprzez nie działa, dowolnie prezentuje przez nie świat duchów”. „Geniusz – dodawał – to nic innego, jak duch w tym aktywnym posługiwaniu się organami”10. Niemieccy i angielscy estetycy mówili wprost o docieraniu przez sztukę do sfer metafizycznych, odkrywaniu nieznanych wymiarów rzeczywistości, wykraczaniu poza czas i zmysły w stronę nieskończoności. Sądzili, że litera- tura, malarstwo, rzeźba czy muzyka w pojedynkę nie dysponują środkami wy- starczającymi do realizacji tych zadań. Ponieważ tego, co nieskończone, nie da się wyrazić w sposób ograniczony, zamknięty, każda ze sztuk może ukazy- wać jakiś fragment absolutu, ich zaś połączenie – tworzyć choćby niejasne wyobrażenie o nim jako o całości. Kluczowe dla pojęcia romantycznej syn- tezy sztuk jest porównanie przez Novalisa relacji między sztukami plastycz- nymi, muzyką i poezją do związków łączących w dziele literackim żywioły epicki, liryczny i dramatyczny. Jego zdaniem różne dyscypliny artystyczne powinny występować „razem” i „zgodnie ze swą strukturą” łączyć się „ze sobą w różnych stosunkach”11. Takie połączenie Percy Bysshe Shelley nazywał ogólnie „poezją”. „Język – przekonywał – barwa, forma, zwyczaje życia reli- gijnego i społecznego są narzędziem i materiałem poezji; można je nazwać poezją”12. Samuel Taylor Coleridge w syntetycznym wymiarze sztuki wi- dział świadectwo dążenia człowieka do rozpoznania siebie samego w naturze. W rozprawie O poezji czyli sztuce tłumaczył: [...] Sztuka, używając tego terminu zbiorowo dla malarstwa, rzeźby, architektury i muzyki, jest pośrednikiem między naturą i człowiekiem, jest ich pojednawcą. Dlatego też jest ona siłą służącą humanizacji natury, wprowadzaniu myśli i uczuć człowieka do każdej rzeczy, która jest przedmiotem jego kontemplacji; kolor, forma, ruch i dźwięk są elementami, któ- re sztuka kombinuje, nadając im znamię jedności przez ujęcie w kształt idei moralnej. Sztuką podstawową jest pisanie [...]13. 10 Novalis, Uczniowie z Sais. Proza filozoficzna – studia – fragmenty, przeł. J. Prokopiuk, War- szawa 1984, s. 253. 11 Tamże, s. 227. 12 P.B. Shelley, Obrona poezji, w: Manifesty romantyzmu 1790–1830. Anglia, Niemcy, Francja, oprac. A. Kowalczykowa, Warszawa 1995, s. 99. 13 Tamże, s. 78. 12 Wprowadzenie Programowo zatem literatura miała rozwijać się na pograniczach sztuk, zapożyczać struktury kompozycyjne od malarstwa i muzyki. By stwierdzić, że tak się działo faktycznie, nie trzeba daleko szukać. Wystarczy wskazać twór- czość Mickiewicza (Dziady, Pan Tadeusz) czy Słowackiego, który pisanie Króla- -Ducha w sposób metaforyczny zestawiał z natchnieniem i pracą malarza14. Romantyzm jawi się jako zjawisko graniczne pod innym jeszcze wzglę- dem. Z jednej strony adaptuje tradycję antyczną, przewartościowując ją i na- dając jej nowe znaczenie. Z drugiej – eksperymentuje z wyobraźnią i stylem, wprowadza awangardowe rozwiązania estetyczne. Genologia romantyczna na przykład nie powiela tradycji klasycznej, ale też się od niej nie odcina. Przeciwnie – modyfikuje ją na swój sposób, wcho- dzi z nią w rozmaite relacje. Czym jest poemat dygresyjny? Przeformułowa- nym eposem. Swoistą karykaturą antycznej formy, dyskusją z wielowiekowym dziedzictwem literackim. Racją istnienia tego gatunku jest stanowisko wobec tradycji, której prosta kontynuacja w warunkach zmian estetycznych i świa- topoglądowych w XIX w. okazała się niemożliwa. Poemat dygresyjny to zara- zem echo i świadectwo zmierzchu wielkiej epiki. To, co w nim romantyczne, wyrasta z wartości klasycznych, ale jednocześnie te wartości prześwietla, weryfikuje, niekiedy nawet kwestionuje. Błędem byłoby niedocenianie kla- sycznego wykształcenia Mickiewicza czy Słowackiego. Wystarczy uświadomić sobie, że Przemowa Mickiewicza do pierwszego tomu Poezyj (1822) – O poezji romantycznej – była poświęcona w znacznej mierze literaturze klasycznej, czyli według uściśleń autora – poezji greckiej z okresu od Peryklesa do Aleksandra Wielkiego15. Bez tego punktu odniesienia mówienie o romantyczności wyda- wało się niemożliwe. Dlatego nie dziwi specjalnie, że profesor poezji i wy- mowy na Uniwersytecie Wileńskim, Leon Borowski, był jednym z mentorów poety, gdy ten pisał Dziady wileńsko-kowieńskie. Mindowe Juliusza Słowac- kiego też nie powstawał w izolacji od klasycystycznej tragedii Mendog. Król litewski ojca poety, Euzebiusza. Przykłady tego rodzaju można by mnożyć. 14 Por. szkice zamieszczone w tej książce: „W górę jak ptak lecę...” Motyw Sądu Ostatecznego w III części Dziadów oraz „Malarstwo mię zatrudnia...” O wrażliwości plastycznej Słowackiego, a także pracę Grażyny Tomaszewskiej Jak widzi dusza? Estetyka i metafizyka światła w „Panu Tadeuszu” (Gdańsk 2007). 15 Jak trafnie stwierdził Tadeusz Sinko, wynikiem nakreślonej przez poetę „historii po- wszechnej poezji” „będzie uznanie za poezję klasyczną tylko poezji greckiej epoki Peryklesa i następnych czasów do Aleksandra W., a za właściwie romantyczną – poezję średniowieczną, poezję rycerską z epoki wczesnego feudalizmu. Będą to poezje narodowe, a zarazem ludowe. Wszystkie inne poezje (począwszy od rzymskiej) powstaną ze skrzyżowania się każdorazowej treści współczesnej z pojęciami i formami greckimi, czyli klasycznymi”, T. Sinko, Mickiewicz i antyk, Wrocław–Kraków 1957, s. 260. Wprowadzenie 13 Pogranicza romantyzmu i innych prądów estetycznych rozciągają się tak- że w przeciwnym kierunku – ku przyszłości, nowoczesności. Intuicyjne, nie w pełni uświadomione przejście od poezji alegorycznej do symbolicznej czyni z romantyzmu epokę zapowiadającą modernizm, a nawet występujący nie- kiedy w opozycji do niego ekspresjonizm. Co znamienne, definiowanie sym- bolizmu w Młodej Polsce odbywało się po części w nawiązaniu do poezji Słowackiego. „Jeżeli [...] – zastanawiał się jeden z krytyków modernistycz- nych, Ignacy Matuszewski – w talencie Słowackiego znajdowały się wszystkie żywioły i warunki sprzyjające rozwojowi symbolizmu, to rodzi się pytanie, czy poeta zdawał sobie sprawę z tego, że jest «symbolistą», i czy rozumiał pod «symbolem» toż samo, co rozumie estetyka dzisiejsza?”16. Nowoczesność i eksperymentalny charakter literatury romantyzmu wy- rażają się także w koncepcjach estetycznych czy obrazach, których nie po- wstydziliby się surrealiści. Słowacki na przykład bohaterowi dramatu Samuel Zborowski kazał przemawiać z odciętą głową i głowę tę jeszcze trzymać w rę- kach (akt V). Edgar Allan Poe stworzył „Anioła dziwnych przypadków” – per- sonifikację upojenia alkoholowego złożoną z waz, beczek, butelek, piersiówek i lejków. Tak skonstruowane indywiduum usytuował przy stole naprzeciw bohatera utworu, jako wymarzonego towarzysza pijackiej biesiady17. Takie i podobne eksperymenty estetyczne w dwudziestoleciu międzywojennym nie tylko docenili, ale też kontynuowali surrealiści. Niektórzy, jak André Breton, otwarcie uznali Edgara Poego za prekursora awangardy literackiej XX w.18 Książka Pogranicza romantyzmu – romantyzm pogranicza składa się z od- rębnych szkiców opublikowanych wcześniej w pracach zbiorowych i czaso- pismach oraz takich, które ukazują się po raz pierwszy. Zmiany tytułów niektórych tekstów wydanych po raz drugi wyniknęły z potrzeby uwzględnie- nia poczynionych w nich modyfikacji oraz z zamysłu podporządkowania ich założeniom kompozycyjnym publikacji jako całości. Książka jest próbą spoj- rzenia na epokę z perspektywy jej dynamizmu ideowo-estetycznego. W ro- mantyzmie – trzeba to podkreślić – nie ma miejsca dla wartości statycznych czy jednorodności. Literatura ma charakter heterogeniczny. Integruje różne kultury, sztuki, dziedziny wiedzy i prądy artystyczne. Rozszerza horyzonty wyobraźni, wytycza nowe obszary poznania, przełamuje konwencje. Jej cechy ujawniają się ze szczególną mocą w punktach granicznych, na styku niekie- dy bardzo odległych, pozornie nieprzystających do siebie sfer rzeczywistości. 16 I. Matuszewski, Słowacki i nowa sztuka. Twórczość Słowackiego w świetle poglądów estetyki nowoczesnej. Studium krytyczno-porównawcze, oprac. S. Sandler, Warszawa 1965, s. 262. 17 Zob. jego opowiadanie Anioł dziwnych przypadków. Opowieść ekstrawagancka. 18 Por. zamieszczony w tej książce artykuł Surrealizm Poego. 14 Wprowadzenie Zgodnie z tezą Friedricha Schlegla bowiem „poezja romantyczna obejmuje wszystko, co tylko jest poetyczne, od wielkich systemów – z kolei zawierają- cych w sobie liczne systemy sztuki – aż po westchnienie, pocałunek, który w nieuczonym śpiewie wyda z siebie rozmarzone dziecko”19. 19 F. Schlegel, Fragmenty z „Athenäum” [116], w: Manifesty romantyzmu..., s. 168.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pogranicza romantyzmu - romantyzm pogranicza
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: