Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00311 006674 13421911 na godz. na dobę w sumie
Pokolenia PRL na ekranie w kontekście dokumentów prasowych z epoki - ebook/pdf
Pokolenia PRL na ekranie w kontekście dokumentów prasowych z epoki - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 324
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-226-3317-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> wiedza o kulturze
Porównaj ceny (książka, ebook (-22%), audiobook).

Autor podejmuje próbę opisania wielostronnych i złożonych relacji łączących w okresie PRL kinematografię, propagandę i widzów. W drugiej połowie XX wieku komuniści po przejęciu władzy w Polsce prowadzili intensywne działania propagandowe w celu wytworzenia wrażenia, że mają poparcie społeczne. Wśród różnych wątków rozwijanych w tekstach propagandowych był wątek pokoleniowy. Obejmował on wprowadzane stopniowo trzy mity pokoleniowe. Pierwszy z nich Autor nazywa mitem pokolenia walki, drugi – mitem pokolenia pracy, a trzeci – mitem pokolenia powinności. Informacji, które miały je uprawdopodobnić dostarczały pamiętniki i wspomnienia zbierane w trakcie konkursów organizowanych przez redakcje gazet i czasopism. Kino natomiast ze względu na swoje masowe oddziaływanie miało spopularyzować wymienione mity. Jednak filmowcy częściowo z powodów politycznych, a przede wszystkim – artystycznych dążyli na ogół do zaprezentowania własnej reakcji na któryś w mitów pokoleniowych zamiast do oczekiwanego przez decydentów kinematografii zilustrowania danego mitu. Omawiając wybrane filmy fabularne, Autor próbuje opisać, jak relacja pomiędzy mitem pokoleniowym a jego filmowym wysłowieniem rysowała się perspektywie odbiorczej. Należy dodać, że zamiarem Autora jest odtworzenie odbioru filmów w okresie po ich premierze, a nie przymierzanie współczesnej miary do dzieł sprzed lat. Niewątpliwie trudno w pełni odtworzyć te znaczenia, które kiedyś stanowiły dla widzów istotny kontekst dla zrozumienia filmów. W swojej próbie osiągnięcia tego celu Autor koncentruje uwagę na znaczeniach podsuwanych widzom za pośrednictwem prasy, przywołując trzy grupy tekstów. Do grupy pierwszej należą teksty propagandowe, w których Autor odnajduje werbalizacje mitów pokoleniowych. Do grupy drugiej należą wspomnienia pokoleniowe w ich wersjach wydrukowanych w prasie (ukazywały się też ich wersje książkowe). Wspomnienia te dawały podbudowę dla mitów pokoleniowych, dostarczając szczegółów, które znajdowały uogólnienie w treściach mitów. Trzecią grupę stanowią recenzje filmowe. Ich zadaniem było ukierunkowanie odbioru danego filmu. Punktem odniesienia dla prezentowanego w nich odczytania sensu ideologicznego opisanych filmów był rozpowszechniany ówcześnie przez propagandę obraz pokoleń. W rezultacie czytelnik otrzymuje zarys niektórych mechanizmów kształtujących pamięć kulturową w latach istnienia PRL. (Streszczenie)

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jakub Zajdel — starszy wykładowca w za- kładzie Filmoznawstwa i Wiedzy o Mediach Uniwersytetu Śląskiego. Prowadzi badania w zakresie powojennej historii kina pol- skiego. W swoich publikacjach opisywał lmowe przedstawienia życia na Ziemiach Odzyskanych zaraz po wojnie, działalność krytycznolmową Jana Józefa Szczepań- skiego, twórczość lmową Filipa Bajona, Sylwestra Chęcińskiego, Jana Jakuba Kol- skiego i Lecha Majewskiego. Prześledził szkolne lata Kazimierza Kutza. Jest współ- autorem z Aliną Madej książki Śmierć jak kromka chleba. Historia jednego lmu (War- szawa: Polska Akademia Nauk Instytut Sztu- ki, Młodzieżowa Akademia Filmowa, 1994). Jest członkiem Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami, Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego i Śląskiego Towarzystwa Filmowego. Agnieszka 46 SYLWESTER CHĘCIŃSKI Album polski JAN RYBKOWSKI Celuloza JERZY KAWALEROWICZ Cień już niedaleko KAZIMIERZ KARABASZ Dwie brygady op. art. EUGENIUSZ CĘKALSKI Jasne Łany EUGENIUSZ CĘKALSKI Molo WOJCIECH SOLARZ Pod gwiazdą frygijską JERZY KAWALEROWICZ Uciec jak najbliżej JANUSZ ZAORSKI Zakręt STANISŁAW BREJDYGANT  J a k u b Z a j d e l             w k o n t e k ś c i e d o k u m e n t ó w p r a s o w y c h z e p o k i P o k o l e n i a P R L n a e k r a n i e      Dla Jakuba Zajdla lmy wybrane do analizy oraz głosy prasowe wiążące się z tematyką pokoleń i ich mitologizacji są komple- mentarne i nie sposób nie wziąć ich pod uwagę, oceniając treść tak produkcji kinowych/telewizyjnych, jak i krytyki l- mowej. Autor uważa prasę i pamiętniki reprezentantów badanych pokoleń za najważniejsze źródła informacji, które pozwoliły na rekonstrukcję lmowych obrazów mitu pokolenia walki, pracy i po- winności w polskim kinie. [...] Powstała książka interesująca historycznie i socjolo- gicznie, pod wieloma względami nowator- ska, wartościowa faktogracznie, w zakresie umiejętności interpretowania, formuło- wania wniosków i syntetyzowania budząca uznanie i nakłaniająca do reeksji. Z recenzji wydawniczej dr hab. prof. UJK Barbary Leny Gierszewskiej JakubZajdel PokoleniaPRLnaekranie wkontekściedokumentówprasowychzepoki Pokolenia PRL na ekranie w kontekście dokumentów prasowych z epoki Mojej Żonie Ewie Jakub Zajdel Pokolenia PRL na ekranie w kontekście dokumentów prasowych z epoki Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2018 Redaktor serii: Studia o Kulturze Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska Recenzent Barbara Lena Gierszewska Spis treści Wstęp | 7 Filmy dla trzech pokoleń | 8 Recenzje filmów dla trzech pokoleń | 12 Pokolenie jako konstrukt kulturowy | 15 Pamięć kulturowa | 18 Nadawanie znaczenia wspomnieniom pokoleniowym | 20 Mit pokoleniowy w pamięci kulturowej | 21 Zinstytucjonalizowana mnemotechnika pokoleniowa | 24 Ograniczenia zinstytucjonalizowanej mnemotechniki | 29 Granice filmowej ilustracji mitów pokoleniowych | 32 I. Konkursy na wspomnienia i ich funkcje | 35 II. Dwa wymiary pokoleniowych konkursów prasowych | 53 III. Dominacja polityki partyjnej nad tradycją ideową w powojennych prasowych konkursach pokoleniowych | 69 IV. Mity pokoleniowe w propagandzie PRL | 79 V. Nakłanianie twórców do realizacji filmów o pokoleniach | 95 VI. Mit pokolenia walki | 107 Wysłowienie chybione | 108 Wysłowienie zredukowane | 126 Pożegnanie z mitem pokolenia walki | 142 VII. Mit pokolenia pracy | 157 Dwie brygady – pierwsza reakcja na mit pokolenia pracy | 163 Reakcja na mit, która miała być zaproszeniem do dyskusji | 178 Człowiek pracy musi być przedstawiony realistycznie | 195 Anachroniczność mitu pokolenia pracy | 202 Przodownik pracy w wielkiej skali | 204 Nieszczęśliwy przodownik pracy niszczy wysłowienie mitu | 207 6 Spis treści W wysłowieniu mitu pokoleniowego niezmiennie najważniejszy jest realizm | 210 Pokolenie pracy nie wspomina propagandowych wysłowień swojego mitu | 215 VIII. Mit pokolenia powinności | 229 Album polski – wysłowienie mitu przez skojarzenie | 235 Krytycy szukają wysłowienia mitu w Albumie polski m | 236 Wysłowienie mitu było – w zasadzie – jasne | 239 Uciec jak najbliżej – młodzi wahają się w sprawie powinności | 246 Adresat mitu pokolenia powinności dochodzi do głosu | 248 Młody reżyser ma warsztat, żeby wysłowić mit… | 250 …ale młody reżyser nie wysłowił mitu | 254 Jak nie można było zareagować na mit? | 259 Zakończenie | 267 Bibliografi a | 273 Filmografi a | 307 Indeks osobowy | 309 Summary | 319 Zusammenfassung | 321 Wstęp Po zakończeniu drugiej wojny światowej komuniści rozwinęli w Polsce działania zmierzające do przekształcenia społeczeństwa. Największą intensywność proces ten osiągnął w okresie stalinizmu. W następnych dziesięcioleciach do roku 1980 nie był już tak inten- sywnie prowadzony. Jego natężenie zmieniało się w zależności od sytuacji politycznej. W latach osiemdziesiątych, po doświadczeniu przez społeczeństwo większego zakresu wolności słowa w pierw- szym okresie działania Niezależnego Samorządnego Związku Zawo- dowego „Solidarność”, władze polityczne przeniosły akcent z prze- konywania społeczeństwa do socjalizmu na wykazanie konieczności pogodzenia się z faktami – politycznymi (stabilność państwa opiera się na sojuszu z ZSRR) i ekonomicznymi (najważniejszym zadaniem jest pokonanie kryzysu gospodarczego). Kształtowanie społeczeństwa prowadzono równolegle w róż- nych sferach jego aktywności: w edukacji, sztuce, nauce i popula- ryzacji wiedzy i działalności organizacyjnej. Zgodnie z założeniami komunistycznej pedagogiki wszystkie te sfery życia społecznego miały być i były powiązane z polityką1. Płaszczyznę odniesienia dla 1 Zob.: Przebudować człowieka. Komunistyczne wysiłki zmiany mentalności. Red. M. Kula. Warszawa 2001. Aleksander Frydrychowicz zwrócił uwagę, że pełnienie funkcji wychowawczej należy do głównych założeń propagan- dy marksistowskiej: „W koncepcji marksistowskiej podstawową funkcją propagandy jest funkcja ideowo-wychowawcza. […] Tradycyjny podział na instytucje wychowujące, do których zalicza się rodzinę, szkołę, grupę nie- formalną, oraz instytucje propagandowe, tzn. partie, organizacje polityczne i środki masowego przekazu, jest podziałem nieadekwatnym. Każda z tych instytucji wypełnia zadania o charakterze propagandowo-wychowawczym. Występujący czasami dysonans treści przekazywanych przez różne instytu- cje (np. rodzinę i partię) zmniejsza zasięg oddziaływania przekazu propagan- dowego i jego skuteczność. Likwidacja tego dysonansu dokonuje się przez 8 Wstęp treści, które w nich wyrażano, stanowiły, obok bezpośrednich zaleceń płynących od władz centralnych Polskiej Partii Robotniczej, a potem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, wypowiedzi propagandowe rozpowszechniane w prasie, radiu i telewizji2. Wśród zadań postawionych propagandzie przez PPR, a następ- nie przez PZPR, najważniejsze było zintegrowanie społeczeństwa wokół socjalizmu jako najwyższej wartości. Silnie akcentowana w drugiej połowie lat czterdziestych i pierwszej połowie lat pięćdzie- siątych dwudziestego wieku polityczna kategoria wroga klasowe- go wymuszała rezygnację z zamiaru scalania całego społeczeństwa. Jednocześnie większa część społeczeństwa podchodziła do polity- ków lansujących radziecki model ustrojowy z niechęcią lub z rezer- wą. Przekonanie wszystkich do socjalizmu było więc niepolityczne i niemożliwe. W tej sytuacji zainicjowano i rozwij ano zespół działań propagandowych, które można by, moim zdaniem, nazwać: taktyką integracji pokoleniowej. Jej celem było utworzenie grup pokolenio- wych skupionych wokół odrębnych mitów. Każdy z tych mitów wy- rażał stosunek do socjalizmu powiązanej z nim generacji. W rezulta- cie miały powstać pokolenia akceptujące socjalizm, ale różniące się własnymi opowieściami o nim. Filmy dla trzech pokoleń Analizując polityczne podziały w sferze odbioru fi lmu Popiół i dia- ment3 Andrzeja Wajdy, Krzysztof Kornacki pisze: „Pojęcie »polityki historycznej« zrobiło w Polsce karierę pół wieku po premierze fi lm u Wajdy. Jeśli defi niować tę kategorię jako formę zarządzania pamięcią tworzenie wspólnego frontu wychowawczego wszystkich instytucji wycho- wawczo-propagandowych. Najtrudniejszym zadaniem w tym zakresie jest włączenie rodziny i innych grup nieformalnych do realizacji zadań jednoli- tego pod względem treści oddziaływania wychowawczego”. W kontekście prowadzonych rozważań mogę dodać, że jedną z nieformalnych grup, nad którymi należało zapanować, były grupy pokoleniowe. A. Frydrychowicz: Rola propagandy w kształtowaniu postaw. W: S. Kuśmierski, A. Frydrychowicz: Podstawy wiedzy o propagandzie. Warszawa 1980, s. 77–78. 2 Zob.: M. Czyżniewski: Propaganda polityczna władzy ludowej w Polsce 1944–1956. Toruń 2006; R. Ha bielski: Polityczna historia mediów w Polsce w XX wieku. Warszawa 2009; W. Jan owski: Ustrój władz, zadania i struktura aparatu wykonawczego KC PZPR. W: Informator o strukturze i obsadzie personalnej cen- tralnego aparatu PZPR 1948–1990. Red. K. Persak. Warszawa 2000. 3 Zob. Popiół i diament. Reż. A. Wajda. Pd. 1958, pr. 03.10.1958. Filmy dla trzech pokoleń 9 zbiorowości, kształtowania świadomości historycznej w celach poli- tycznych np. dla legitymizacji władzy, to nie ma wątpliwości, że taką »politykę historyczną« władze PRL-u prowadziły przez cały okres jej istnienia”4. To spostrzeżenie mogę uzupełnić, dodając, że zarządza- nie pamięcią zbiorowości obejmowało również działania propagan- dowe na rzecz uformowania grup pokoleniowych. Gdy przegląda się prasę wydawaną w Polsce pomiędzy rokiem 1945 a rokiem 1989, nie- trudno dostrzec, że stopniowo wprowadzano i utrwalano w tekstach propagandowych mity dla trzech pokoleń. Ze względu na treść tych mitów proponuję nazwać je następująco: mit pokolenia walki, mit pokolenia pracy i mit pokolenia powinności. Pierwszy mit tematyzował walkę o sprawiedliwość społeczną. Jego treścią było przekonanie, że każdy człowiek ma prawo do walki o godne życie. W tekstach propagandowych komuniści akcentowali przede wszystkim to prawo w odniesieniu do najsłabszych grup spo- łecznych, czyli bezrobotnych i robotników rolnych. Akcje zbrojne nie były główną formą prowadzenia tej walki. Na pierwszy plan wysu- wano działania polityczne. Mit pokolenia pracy wyrażał się w przekonaniu, że zaangażo- wanie wszystkich we wspólną pracę przyniesie im szczęśliwe życie. Z największą intensywnością był on rozpowszechniany w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych dwudziestego wieku, kiedy to cała polska gospodarka realizowała plan sześcioletni. W tym okresie szczególnie mocno podkreślano konieczność tworzenia kolektywów pracowni- czych, ale istotne było też zaangażowanie (tak zastępowano słowo: poświęcenie) w wykonywanie obowiązków zarówno zawodowych, jak i społecznych. Mit pokolenia powinności był skierowany do powojennego wyżu demografi cznego, czyli do tej części społeczeństwa, która nie pamię- tała innego ustroju społeczno-gospodarczego niż socjalizm. W treści tego mitu kierowano do młodych apel o wywiązanie się ze zobowią- zania, jakie mają wobec starszego pokolenia, które wywalczyło dla nich państwo sprawiedliwości społecznej. Przypominano im rów- nież, że sami wobec siebie poniosą winę za niewykorzystanie szansy, jaką otrzymali. Nie można zamknąć opisu wymienionych mitów w wyraźnie za- znaczonych okresach czasu, ponieważ przewij ały się one w tekstach propagandowych od lat pięćdziesiątych aż do lat osiemdziesiątych. 4 K. Kornacki: Polityczno-historyczna strategia odbioru „Popiołu i diamentu” Andrzeja Wajdy. W: Polskie piśmiennictwo fi lmowe. Kino polskie wczoraj i dziś. Red. P. Zwierzchowski, B. Giza. Bydgoszcz 2013, s. 135. 10 Wstęp W latach siedemdziesiątych mity pokoleń walki i pracy odświeżano w celu wyeksponowania osiągnięć, które młodzi powinni rozwij ać. Jednocześnie próbowano w ten sposób zasygnalizować, że w Polsce nie toczy się – tak jak w USA i krajach Europy Zachodniej – walka pokoleń. Ważną cezurą jest okres „pierwszej Solidarności”, czyli lata 1980–1981. Pamiętającemu go społeczeństwu propaganda lat osiem- dziesiątych prezentowała wymienione mity rzadziej i w tle „twar- dych” faktów politycznych i gospodarczych. W objaśnianiu obiegu mitów pokoleniowych, które są przedmio- tem mojego zainteresowania, trzeba przede wszystkim wziąć pod uwagę, że w PRL fi nalny rezultat propagandowy powstawał jako suma różnych działań i przekazów medialnych. Film, szczególnie poruszający tematykę współczesną, nie pojawiał się w próżni. Widz odbierał go w kontekście tekstów propagandowych, które niekie- dy poprzez bezwiedne skojarzenia dopowiadały sens obejrzanego utworu. Można zaobserwować wyraźną korelację czasową pomiędzy tematem lub wątkiem tematycznym fi lmu wyświetlanego w kinach a nasileniem, z jakim propaganda eksploatowała temat w tym fi lmie poruszony. Nie znaczy to, że działania propagandowe były inicjo- wane pod kątem określonego fi lmu. To raczej fi lm był wpisywany w bieżącą akcję propagandową. Nie trzeba, jak przypuszczam, szcze- gólnie bronić tezy, że wpływ na widza miały nie tylko konkretne teksty propagandowe, ale – może nawet najbardziej – ogólna tonacja propagandy i hasłowo ujęty temat, np. przodownicy pracy, ślusa- rze rekordziści lub osiągnięcia polskiego przemysłu morskiego. Ten kontekst tworzył pole semantyczne dla odbioru fi lmu. Dla widzów, którzy nie czytali recenzji fi lmowych – a takich na pewno było sporo, jeśli nie większość – miało ono istotny, obok osobistego doświadcze- nia, wpływ na ustosunkowanie się do fabuły i przesłania obejrzanego fi lmu. Rzecz jasna nie zamierzam sugerować, że widzowie przyjmo- wali wyłącznie bierną postawę odbiorczą i w rozumieniu sensu fi lmu bezwolnie podążali za tropami podsuwanymi im przez propagandę. Ich odczytania fi lmu mieściły się w szerokim spektrum: od zgodnych z intencjami po odczytania kontestujące5. Wymienione mity miały docierać do społeczeństwa różnymi drogami, w tym także za pośrednictwem utworów artystycznych. Decydenci zarządzający kinematografi ą starali się, aby zostały one uwzględnione w fi lmach. Nie było to łatwe zadanie, ponieważ śro- dowisko fi lmowców – niezależnie od stopnia, w jakim poszczególni 5 Szerzej na ten temat m.in.: J. Mazurek: Z teorii propagandy socjalistycznej. Warszawa 1974. Filmy dla trzech pokoleń 11 jego członkowie popierali nowy ustrój – solidarnie i konsekwentnie broniło swobody artystycznej. W rezultacie zdarzało się, że fi lm, po- dejmujący temat z listy tzw. tematów na zamówienie, nie zadowalał „zleceniodawcy”. Oczywiście, powodów rozbieżności między postu- latami decydentów, a zrealizowanymi fi lmami było wiele i niektóre z nich staram się przedstawić w kolejnych rozdziałach. Z perspektywy politycznej decydujące znaczenie w ukierunko- wywaniu odczytania fi lmu przez widza miały recenzje fi lmowe. Dla- tego kierowałem się nimi, szukając fi lmów, które mogłyby ilustrować poruszaną przeze mnie problematykę. Wybrałem fi lmy, w wypadku których krytycy zwracali uwagę na zarysowany w nich wątek poko- leniowy, powiązany z jednym z trzech mitów pokoleniowych, rozpo- wszechnianych w ówczesnych tekstach propagandowych. Z mitem pokolenia walki można połączyć następujące fi lmy: Jasne Łany Eu- geniusza Cękalskiego, Celuloza i Pod gwiazdą frygij ską Jerzego Kawa- lerowicza oraz Agnieszka 46 Sylwestra Chęcińskiego. Odniesienia do mitu pokolenia pracy rysują się dla fi lmów: Dwie brygady w reżyse- rii grupy studentów Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi pod opieką Eugeniusza Cękalskiego, Molo Wojciecha Solarza, Zakręt Stanisława Brejdyganta i Cień już niedaleko Kazimierza Karabasza. Propagowanie mitu pokolenia powinności stanowiło kontekst dla fi l- mów: Album polski Jana Rybkowskiego oraz Uciec jak najbliżej Janusza Zaorskiego6. Tytuły dla poszczególnych mitów podałem w kolejności premier. Nie jest to wyczerpująca lista fi lmów, dla których przywoła- nie mitów pokoleniowych jest istotne, ale zarysowanie ich kontekstu odbiorczego daje reprezentatywny obraz zjawiska. Można rzecz jasna dyskutować, czy na przykład Człowiek z mar- muru Andrzeja Wajdy7 lub Dreszcze Wojciecha Marczewskiego8 i związane z nimi teksty prasowe otwarłyby możliwość szerszego, głębszego omówienia problematyki społecznej recepcji mitu pokole- nia pracy niż Cień już niedaleko, Dwie brygady, Molo lub Zakręt. Być 6 Zob.: Jasne Łany. Reż. E. Cękalski. Pd. 1947, pr. 25.12.1947; Dwie bry- gady. Reż. W. Berestowski, J. Nasfeter, M.T. Nowakowski, J. Popiołek, M. Olejniczak, S. Sternfeld, opr. art. E. Cękalski. Pd. 1950, pr. 01.09.1950; Celuloza. Reż. J. Kawalerowicz. Pd. 1953, pr. 27.04.1954; Pod gwiazdą frygij ską. Reż. J. Kawalerowicz. Pd. 1954, pr. 30.10.1954; Agnieszka 46. Reż. S. Chęciń- ski. Pd. 1964, pr. 24.11.1964; Molo. Reż. W. Solarz. Pd. 1968, pr. 14.03.1969; Album polski. Reż. J. Rybkowski. Pd. 1970, pr. 08.05.1970; Uciec jak najbliżej. Reż. J. Zaorski. Pd. 1972, pr. 07.03.1972; Zakręt. Reż. S. Brejdygant. Pd. 1977, pr. 19.09.1977; Cień już niedaleko. Reż. K. Karabasz. Pd. 1984, pr. 18.10.1985. 7 Zob. Człowiek z marmuru. Reż. A. Wajda. Pd. 1977, pr. 25.02.1977. 8 Zob. Dreszcze. Reż. W. Marczewski. Pd. 1981, pr. 23.11.1981. 12 Wstęp może przykładowo Życie rodzinne Krzysztofa Zanussiego9 wraz z to- warzyszącymi mu publikacjami prasowymi dałyby lepszy punkt wyj- ścia do rozważań na temat pokolenia powinności niż Album polski lub Uciec jak najbliżej. Moim zdaniem, omówienie fi lmów: Człowiek z mar- muru, Dreszcze i Życie rodzinne zapewne wniesie dodatkowe ważne in- formacje, ale nie zmieni zasadniczo obrazu uwarunkowań odbioru mi- tów pokoleniowych, które stały się obiektem mojego zainteresowania. Należy wyraźnie zaznaczyć, że niniejsza praca nie jest tradycyj- ną fi lmoznawczą interpretacją, która na ogół koncentruje się na zna- czeniach autonomicznie traktowanego dzieła. Przedstawiona przeze mnie propozycja osadza analizowane utwory w znacznie szerszym kontekście, który przenikał do państwowej kinematografi i i nierzad- ko wikłał twórców – w sposób bardziej lub mniej świadomy – w grę rozpiętą między własnymi aspiracjami, a minimalną choćby aper- cepcją twórczych poczynań przez tak zwane czynniki nadrzędne. Paradoksalnie: brak oryginalności artystycznej (może za wyjątkiem fi lmu Molo, który z perspektywy czasu nie robi wrażenia dzieła wtór- nego, o co oskarżano go zaraz po premierze) analizowanych w tej rozprawie fi lmów jest ich zaletą. Po pierwsze dlatego, że ich formal- na przezroczystość przenosi całą uwagę odbiorcy na opowiadaną historię; po drugie – twórczość minorum gentium z większą łatwością posługuje się charakterystycznymi dla danego czasu kliszami men- talnymi, stereotypami i rozwiązaniami fabularnymi zaczerpniętymi z innych przekazów. Łatwiej więc może stać się składnikiem znacz- nie szerszego dyskursu, który wykracza poza problematykę stricte fi lmoznawczą. Recenzje fi lmów dla trzech pokoleń Generalną tezę o ważności recenzji w ukierunkowywaniu odbioru fi lmów nawiązujących do mitów pokoleniowych należy skomento- wać kilkoma szczegółowymi uwagami. Podejmowanie lub odnosze- nie się w recenzjach do treści propagandowych było normą w okresie PRL. Wszak, jak pisał Mieczysław Ciećwierz, „powołując państwowy aparat prasowo-propagandowy zakładano czynne oddziaływanie rządu i ośrodków władzy na prasę we wszystkich fazach jej działal- ności”10. To założenie realizowano niezależnie od zmian ekip rządzą- cych aż do przełomu ustrojowego w 1989 roku. Oddziaływanie na 9 Zo b. Życie rodzinne. Reż. K. Zanussi. Pd. 1971, pr. 24.09.1971. 10 M. Ciećwierz: Polityka prasowa 1944–1948. Warszawa 1989, s. 120. Recenzje fi lmów dla trzech pokoleń 13 prasę dotykało wszystkich etapów jej wytwarzania i rozpowszech- niania, począwszy od przydziałów papieru dla redakcji, a na cenzu- rowaniu gotowych tekstów kończąc. W tym miejscu nie ma potrze- by, aby szeroko opisywać te działania. Należy jedynie zaznaczyć, za Rafałem Marszałkiem, dwa istotne czynniki, które miały wpływ na polityczny wydźwięk recenzji fi lmowych. Po pierwsze, w PRL krytycy nie tylko oceniali gotowy fi lm, ale brali też udział w pracach przygotowawczych i programowych: „Urzędowe opracowania autoryzowane przez krytyków niejedno- krotnie stanowią o zmianach i reformach typu administracyjnego; bywają pomocą i wskazówką dla producenta (mecenasa) w zakresie decyzji i taktyk”11. To, co Marszałek jedynie delikatnie sugerował, to fakt, że krytycy przez udział w różnych gremiach opiniodawczych doskonale zdawali sobie sprawę z tego, jakie oczekiwania polityczne są stawiane wobec fi lmu kierowanego do produkcji. Co więcej, nie- którzy jako pracownicy aparatu, na przykład instruktorzy Wydziału Kultury KC PZPR, uczestniczyli w tworzeniu politycznych dyrek- tyw dla kinematografi i. Sytuacja krytyka była mocno dwuznaczna, ponieważ znajdował się po obu stronach „barykady”. Uczestniczył w politycznym programowaniu produkcji fi lmowej, a także – oceniał wykonanie tego programu. Po drugie, jak pisał Marszałek, „dzisiaj momentem pierwszo- rzędnym staje się umiejscowienie wypowiedzi krytycznej”12. Konsta- tacja ta odnosi się do roli krytyka w kulturze masowej i Marszałek nie wspomina o politycznym znaczeniu umiejscowienia recenzji fi l- mowej, dlatego też tę kwestię w związku z obiegiem mitów poko- leniowych należy tu uzupełnić. Zacznę od przypomnienia trzeciego z wymienionych przez Alicję Helman typów postawy krytycznej. Ta trzecia, to postawa „najczęstsza, najbardziej typowa, kiedy krytyk mówi w imieniu pewnej zbiorowości, z którą bądź się identyfi kuje (rzadziej), bądź ją poucza, bądź uzurpuje sobie prawa, by występo- wać jako jej duchowy przywódca, stojący wszelako ponad grupą, dla której pisze”13. Otóż krytyk manifestował tę postawę nie tylko w tre- ści recenzji, ale również poprzez jej umiejscowienie, czyli poprzez wybór pisma, w którym zamieszczał swoje recenzje. Znaczy to, że politycznego sensu fi lmu nie manifestowano wyłącznie w „Trybunie 11 R. Marszałek: Krytyka i mass-media. W: Szkice o krytyce fi lmowej i te- lewizyjnej. Red. A. Kumor. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1978, s. 126–127. 12 Ibidem, s. 128. 13 A. Helman: O specyfi cznych uwarunkowaniach krytyki fi lmowej. W: Szkice o krytyce fi lmowej…, s. 110. 14 Wstęp Ludu” – organie Komitetu Centralnego PZPR. Co więcej, w niektó- rych recenzjach w niej zamieszczonych był on ledwie sygnalizowany. Niewątpliwie w przypadku takich, czyli na przykład rocznicowych fi lmów, jak Album polski, „Trybuna Ludu” nie omij ała wyłożenia ich politycznego znaczenia. Gdy jednak recenzowano inne fi lmy, to sens ten częściej i niekiedy dobitniej prezentowały recenzje zamieszczo- ne w innych pismach. Na przykład, gdy w latach pięćdziesiątych fi lm dotyczył młodzieży, to jego polityczne znaczenie akcentowano na łamach „Sztandaru Młodych”. W późniejszych latach zaczęły się ukazywać czasopisma społeczno-kulturalne, ale nie znaczy to, że pu- blikowane w nich teksty były całkowicie wolne od odniesień do tre- ści propagandowych i kontekstu politycznego. Poszczególne tytuły należące do tej grupy pism reprezentowały poglądy różnych środo- wisk, a więc gdy pojawiał się fi lm dotyczący któregoś z nich, prze- strzeń na polityczną reakcję była instytucjonalnie określona. Należy jednak zastrzec, że nie zamierzam nie tylko bronić, ale nawet postawić tezy, iż recenzje służyły jedynie wpajaniu widzowi propagandowo zinterpretowanego fi lmu i umieszczanie recenzji w różnych pismach było po prostu rozpisaniem na głosy tej jednej „prawidłowej” wykładni. Lektura recenzji pokazuje, że w większo- ści zawierają one nie tylko oceny treści propagandowej fi lmu. Wielu krytyków, również tych powiązanych z aparatem propagandowym, starało się prezentować czytelnikom choćby zarys rzetelnej analizy estetycznej lub socjologicznej. Nie można też mówić o jednolitym chórze krytyków. Wyrażanie opinii o fi lmie miało charakter „giełdy krytycznej”. Zofi a Woźnicka nazywa tak praktykę krytyczną, „któ- rej funkcją jest rozwinięcie (w konfrontacji różnych stanowisk, sys- temów wartości i punktów widzenia) szerokiej gamy możliwych znaczeń, jakich dostarcza tekst dzieła w świetle aktualnie funkcjo- nujących systemów oczekiwań artystycznych”14. Woźnicka odnosi się głównie do krytyki literackiej i sztuk plastycznych, ale nie trzeba specjalnie argumentować, że giełda krytyczna była stosowana także w kręgu krytyki fi lmowej. Zdarzało się również, że krytyk bronił się przed powielaniem w stosunku do fi lmu propagandowych sloganów i jednocześnie nie mógł w pełni wyrazić własnej opinii. W takich sytuacjach stosowano uniki. Opisując działalność krytyczno-fi lmową w latach 1968–1972, Tadeusz Sobolewski zauważa: „W kontekście zakazów, cichych re- presji, sezonowych zmian frontu politycznego publicystyka fi lmowa 14 Z. Woźnicka: Krytyka współtworzy sens dzieła. W: Szkice o krytyce fi lmo- wej…, s. 19. Pokolenie jako konstrukt kulturowy 15 zmuszona jest gromkim głosem stwierdzać oczywiste prawdy. Jej po- stulaty zbyt prędko dezaktualizują się, zbyt wiele bowiem zawierają ukrytych przesłanek, stosownych do okoliczności politycznych”15. Innymi słowy, w recenzjach pojawiały się uogólnienia, które nie ko- lidowały z tonacją treści propagandowych, ale też ich nie podważa- ły. To dystansowanie się krytyka wobec fi lmu zapewne z łatwością wyłapywali redaktorzy naczelni i cenzorzy, jeśli więc takie recenzje były publikowane, to znaczy, że przede wszystkim liczył się ogólny wydźwięk propagandowy. Wystarczyło więc, że recenzja nie wpro- wadzała dysonansu, który sugerowałby fałsz w harmonii propagan- dowych głosów. Podsumowując, zasygnalizowane przeze mnie praktyki admi- nistracyjne, organizacyjne, propagandowe i krytyczne sprawiały, że z jednej strony nawiązania do mitów pokoleniowych musiały się po- jawiać w recenzjach fi lmowych, a z drugiej – w niektórych przypad- kach pojawiały się nie tam, gdzie wydawało się, że muszą być obecne lub nie były wyrażane wprost. Niekiedy jedna wzmianka o tym, że bohater fi lmu jest reprezentantem pokolenia albo fi lm jest adresowa- ny do tego lub innego pokolenia, uczyniona w notatce z planu fi lmo- wego, profi lowała sens uwag krytycznych. W wyłowieniu tego sensu bardzo pomocne było odwołanie do tekstów propagandowych, które nie wiązały się bezpośrednio z danym fi lmem. Zabieg ten pozwolił spojrzeć na opisywane fi lmy jako na elementy jednej układanki. Uwi- docznił, jak centralnie zaplanowane treści są rozpowszechniane za pośrednictwem różnych kanałów dystrybucji. Nie zawsze odbywało się to bez usterek, co – mam nadzieję – ilustrują omówienia recepcji fi lmów, przedstawione w kolejnych rozdziałach. Pokolenie jako konstrukt kulturowy Zgodnie z tezą makarenkowskiej pedagogiki16, w myśl której w kształtowaniu człowieka liczą się wyłącznie warunki zewnętrzne, 15 T. Sobolewski: Krytyka fi lmowa. W: Historia fi lmu polskiego. T. 6: 1968– 1972. Red. M. Czerwiński. Warszawa 1994, s. 328. 16 Anton Siemionowicz Makarenko był twórcą komunistycznej pedago- giki. Pochodził z rodziny robotniczej i w młodości pracował jako robotnik. Swoją koncepcję wychowania oparł w dużym stopniu na własnych doświad- czeniach wyniesionych z domu rodzinnego. Głównym celem wychowania miało być osiągnięcie szczęścia przez wychowanka. Teza ta została opra- cowana w perspektywie ideologii marksistowskiej. Drogą do stania się szczęśliwym człowiekiem miała być praca w kolektywie, szczególnie praca 16 Wstęp komuniści uważali, że grupę pokoleniową można wychować, narzu- cając jej tożsamość. Pokolenie, które powstało w rezultacie socjaliza- cji, Maria Ossowska charakteryzuje następująco: „Ponieważ jedną z podstawowych funkcji rodziców jest przekazywanie potomstwu tradycji grupy, do której należą, oraz nabytych w życiu wiadomo- ści i umiejętności, mówi się pospolicie o pokoleniach tam, gdzie za- chodzi jakiś analogiczny podział ról, np. w wypadku nauczyciela i ucznia. […] I tu pokolenie stanowi jakieś ogniwo w genealogii, tylko ta genealogia nie jest już genealogią biologiczną, lecz kulturową”17. Ossowska defi niuje pokolenie poprzez relację dwustronną, która łą- czy co najmniej dwie grupy. Jest to – podobnie jak w przypadku ge- nealogii biologicznej – relacja asymetryczna. Grupa znająca tradycję i posiadająca umiejętności przydatne w życiu, przekazuje te elementy społecznego uposażenia grupie drugiej, która z kolei zwrotnie prze- kazuje jedynie informacje o przyjęciu lub odrzuceniu komunikatów grupy pierwszej. Na ogół członkowie grupy pierwszej są starsi od członków grupy drugiej. Ossowska sugeruje taką zależność wieko- wą, zaznaczając, że chodzi o sytuację analogiczną do tej, jaka wystę- puje pomiędzy rodzicami i dziećmi. H anna Świda-Ziemba, w celu osadzenia charakterystyki poko- leniowej w kontekście historycznym, nieco szerzej charakteryzuje pojęcie pokolenia opartego na relacjach kulturowych: „Przez termin »pokolenie« rozumieć będę zbiór młodych osób, które podlegając zbliżonym procesom socjalizacji w pewnym określonym okresie hi- storycznym, wyrabiają sobie pewien system kategorii pojęciowych, za pomocą których postrzegają rzeczywistość, określają własną toż- samość, podejmują wybory życiowe i defi niują bieżące sytuacje”18. W „pokoleniu” przedstawionym przez Świdę-Ziembę, światopogląd zbiorowy zastępuje tradycję i umiejętności, ale, podobnie jak w de- fi nicji Ossowskiej, dla formowania się pokolenia ważny jest proces fi zyczna. Makarenko wierzył, że żaden człowiek nie jest zły z natury, ale do łamania norm moralnych zmuszają niektórych warunki zewnętrzne. Swoje poglądy Makarenko realizował praktycznie, prowadząc zakład opiekuńczy dla młodzieży bezdomnej i wykolejonej. Komuniści eksportowali makaren- kowską pedagogikę do wszystkich państw satelickich wobec ZSRR. Wśród licznych publikacji jej kanoniczną prezentację zawiera Poemat pedagogiczny. Zob. A. Makarenko: Poemat pedagogiczny. Tłum. B. Rafałowska. Warszawa 1955. 17 M. Ossowska: Koncepcja pokolenia. „Studia Socjologiczne” 1963, nr 2 (9), 18 H. Świda-Ziemba: Młodzież w PRL. Portrety pokoleń w kontekście historii. s. 48. Kraków 2010, s. 9. Pokolenie jako konstrukt kulturowy 17 przekazywania wybranych znaczeń przez zewnętrzne w stosunku do niego grupy osób lub instytucje społeczne. Ossowska, przywołu- jąc takie przykłady, jak: nauczyciel i uczeń, profesor i student, mistrz i czeladnik, sugeruje akceptację i przejęcie przekazywanych treści. Świda-Ziemba dopuszcza możliwość odrzucenia pojęć wpajanych w procesie socjalizacji. Można zatem przypuszczać, że z przyjętego przez Ossowską punktu widzenia, pokolenia powstają zawsze, gdy zachodzi relacja transmisji tradycji oraz umiejętności pomiędzy przy- najmniej dwoma grupami osób. Taki konsensualny zarys relacji mię- dzypokoleniowych nie uwzględnia sprzeciwu lub zanegowania tra- dycji i tzw. życiowych umiejętności. Zakłada on ewolucyjne zmiany, które polegają na wkładzie kolejnych pokoleń w modyfi kację przeka- zywanych znaczeń. Znaczy to, że pokolenia stanowią istotny czynnik w utrwalaniu i rozwoju kultury. Świda-Ziemba defi niuje pokolenie poprzez wiek i socjalizację. Można więc uznać, że jeśli z jakichś po- wodów zdarzy się tak, że pewna grupa osób nie osiągnie wymaga- nego wieku lub osiągnąwszy go, nie zostanie poddana socjalizacji, to pokolenie nie powstanie. Można zatem rozważać społeczeństwa, w których pojawiają się luki pokoleniowe. Socjalizacja może nato- miast być pomyślna lub niepomyślna. W obu przypadkach powsta- je pokolenie, ale albo uczestniczy w konsensualnych, albo konfl ik- towych relacjach międzypokoleniowych. Zarówno socjalizacja, jak i przekazywanie tradycji i umiejętności życiowych są procesami roz- ciągniętymi w czasie. Angażują one emocje, a także intelekt członków grupy pobierającej nauki, ale niezmiernie istotną formą przekazu jest naśladownictwo. Procesy te jedynie wyjątkowo wywołują skrajne emocje i gwałtowne działania. Jerzy Mikułowski Pomorski zaznacza, że główną formą podtrzy- mywania życia pokolenia jest dyskusja. Pełni ona również funkcję wychowawczą i zaangażowanie się w nią umożliwia przyłączenie się do danego pokolenia19. Tak uformowana grupa pokoleniowa demo- kratyzuje społeczeństwo, ponieważ w kręgu przekazującym ideę po- jawiają się osoby z różnych warstw społecznych. Przenosząc te uwagi do rozważań o kształtowaniu trzech pokoleń Polski Ludowej, należy zaznaczyć dwie kwestie. Po pierwsze, dyskusja wokół pokoleń, które kształtowali komuniści, nie była otwarta i spontaniczna. Podlegała ścisłej regulacji względami politycznymi, a więc przyłączanie się do niej zależało od partyjnych decydentów. W rezultacie niektórzy nie mogli w niej uczestniczyć lub mogli to robić w bardzo ograniczonym 19 Zob. J. Mikułowski Pomorski: Pokolenie jako pojęcie socjologiczne. „Studia Socjologiczne” 1968, nr 3–4 (30–31). 18 Wstęp zakresie (na przykład szeregowi żołnierze Armii Krajowej), innych natomiast specjalnie zachęcano do zabierania głosu (robotników w zakładach przemysłowych mobilizował aktyw związków zawodo- wych). Po drugie, z powodu reglamentowanego dostępu do dyskusji pokoleniowej nie było mowy o demokratyzowaniu społeczeństwa. Rysował się raczej hierarchiczny podział na tych, którzy zabierają głos w sprawach swojego pokolenia, i tych, którym nie udzielano głosu z powodów politycznych. Do procesu formowania pokolenia jako ogniwa w łańcuchu kul- turowym komuniści wprowadzili pewne zmiany. Przede wszystkim dążyli do zastąpienia rodzinnego przekazu tradycji treściami wytwo- rzonymi przez aparat propagandowy. Zamiast rodziców treści kształ- tujące pokolenie przekazywali nauczyciele, a poza szkołą robiły to media. Jeśli w rozpowszechnianych przekazach pojawiały się treści zaczerpnięte z tradycji, to były silnie nacechowane ideologią komu- nistyczną i dostosowane do bieżących celów politycznych. Materiały, które stanowią źródło tej rozprawy, świadczą o tym, że komuniści trzykrotnie próbowali uformować grupy pokoleniowe. Za każdym razem podkreślano w tekstach propagandowych, że nowe pokole- nie żyje w świecie, jakiego poprzednie pokolenia nie doświadczyły. Można więc, za Margaret Mead, nazwać kontekst, w którym komu- niści kształtowali pokolenia kulturą „prefi guratywną”20. W kulturze prefi guratywnej starsze pokolenie uczy się także od młodych, a jego doświadczenie ulega znacznej infl acji. Zanikanie korzyści płynących z przekazywania doświadczenia sprawia, że pokolenia różnicują się coraz bardziej. Wytworzenie kultury prefi guratywnej wymagało nadania nowych znaczeń zdarzeniom i ludziom, o których pamiętało polskie społeczeństwo. Pamięć kulturowa Próba opisania taktyki integracji pokoleniowej rozwij anej w okre- sie trwania Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej dotyczy sfery nazwa- nej przez Jana Assmanna21 pamięcią kulturową. Postaw ienie tej tezy 20  M. Mead: Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego. Przeł. J. Hołówka. Warszawa 2000, s. 23. 21 Zob. J. Assmann: Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych. Przeł. A. Kryczyńska-Pham. Warsza- wa 2015. Badania dotyczące pamięci kulturowej wywodzą się, jak pisał As- smann, z rozważań Maurice’a Halbwachsa, który zdefi niował pojęcie „pa- mięć zbiorowa”. Zob.: M. Halbwachs: Społeczne ramy pa mięci. Przeł. M. Król. Pamięć kulturowa 19 można, moim zdaniem, zaryzykować, ponieważ pamięć kulturową i taktykę integracji pokoleniowej łączą wspólne cechy: 1) nadawanie znaczenia rzeczywistości; 2) wykorzystywanie mitów; 3) zinstytucjo- nalizowana mnemotechnika22. Assmann wymienia cztery typy pamięci: 1) pamięć mimetyczna – w niej utrwalone zostają „wzorce działań, których uczymy się przede wszystkim przez naśladowanie”23; 2) pamięć rzeczy – rzeczy, które otaczają człowieka, przypominają mu o przeszłości swoich wytwór- ców; 3) pamięć komunikatywna – „obejmuje wspomnienia dotyczące najbliższej przeszłości. Człowiek dzieli je ze swoimi współczesny- mi”24; 4) pamięć kulturowa – jest „specyfi cznym przekształceniem”25 trzech pozostałych typów pamięci. Specyfi ka ta polega na nadawaniu znaczenia działaniom, rzeczom i opowieściom przechowywanym w pamięci mimetycznej, pamięci rzeczy i pamięci komunikatywnej. Opisując te typy pamięci, Assmann podkreśla ich aspekt społeczny. Z tej perspektywy każdy z wymienionych typów pamięci należy do struktury konektywnej wytwarzanej przez kulturę. Struktura ta po- Warszawa 1969; M. Halbwachs: The Collective Memory . New York 1980. W publikacjach poświęconych pamięci zbiorowej zwraca się również uwagę na istotny wkład, jaki do jej badania wniósł Pierre Nora. Zob. P. Nora: Les lieux de mémoire. Vol. 1–7. Paris 19 84–1992; Idem: Czas pamięci. Przeł. W. Dłu- ski. „Res Publica N owa” 2001, nr 7 (154). Barbara Szacka pisze, że prowadzo- ne w latach sześćdziesiątych przez Ninę Assorodobraj badania świadomości historycznej z dzisiejszej perspektywy można traktować jako zapoczątkowa- nie badania pamięci zbiorowej. „Tak się bowiem składa, że modna obecnie i na całym świecie podejmowana przez przedstawicieli różnych dyscyplin akademickich należących do kategorii nauk społecznych problematyka pamięci zbiorowej, w Polsce już w latach sześćdziesiątych, kiedy o żadnej takiej modzie nie było mowy, została wprowadzona przez Ninę Assorodo- braj w obszar zainteresowań socjologii”. B. Szacka: Mitologizacja przeszłości w pamięci zbiorowej. W: Teraźniejszość i pamięć przeszłości. Rozumienie historii w literaturze polskiej XX i XXI wieku. Red. H. Gosk, A. Zieniewicz. Warszawa 2006, s. 46. Zob. N. Assorodobraj: „Żywa historia”. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze. „Studia Socjologicz ne” 1963, nr 2 (9); B. Szac- ka: Przeszłość w świadomości inteligencji polskiej. Warszawa 1983; Eadem: Czas przeszły – pamięć – mit. Warszawa 2006; B. Szacka, A. Sawisz: Czas przeszły i pamięć społeczna. Przemiany świadomo ści historycznej inteligencji polskiej 1965– 1988. Warszawa 1990; A. Szpociński, P.T. Kwiatkowski: Przeszłość jako przed- miot przekazu. Warszawa 2006. 22 Zob. J. Assmann: Pamięć kulturowa…, s. 68. 23 Ibidem, s. 36. 24 Ibidem, s. 66. 25 Ibidem, s. 36. 20 Wstęp przez proces komunikacji spaja uczestników danej kultury. Komu- nikowanie się uczestników danej kultury jest procesem fundamen- talnym dla pamięci. Bez komunikowania nie powstają wymienione typy pamięci i nie są utrwalane przechowywane w nich treści. Należy też przypomnieć nieco inaczej sformułowaną przez As- smanna defi nicję pamięci kulturowej. W tej wersji pamięć kulturo- wa to „pojęcie obejmujące wszelką wiedzę, która w specyfi cznych ramach interakcji zachodzących w danej społeczności kieruje jej działaniem i przeżyciami oraz w której ćwiczą się i w którą są wpro- wadzani jej członkowie z pokolenia na pokolenie”26. Dla rozważań poświęconych mitom pokoleniowym bardziej operacyjnym pojęciem jest pamięć kulturowa jako instancja sensotwórcza niż jako wiedza, nawet bardzo szeroko rozumiana. Pojęcie „wiedza” zakłada bowiem możliwość rozstrzygania prawdziwości lub fałszywości wyraża- jących ją zdań. W stosunku do mitów pokoleniowych tego rodzaju weryfi kacja jest niemożliwa. Natomiast zbieżność między opisem tak rozumianej pamięci kulturowej i opisem mitów pokoleniowych, któ- rymi się zająłem, polega na tym, że członkowie danej społeczności są wprowadzani i ćwiczeni do uczestnictwa w obu tych sferach. Nadawanie znaczenia wspomnieniom pokoleniowym Assmann pisze, że pamięć pokoleniowa jest typowym wariantem pamięci komunikatywnej27. Komunikatywny charakter pamięci po- koleniowej polega na przekazywaniu opowieści o własnych przeży- ciach oraz doświadczeniu pomiędzy członkami danej grupy pokole- niowej i pokoleniami następnymi. Pamięć pokoleniowa zanika, gdy umrze ostatnia osoba mogąca własnym dośw iadczeniem potwier- dzić opowieść pokoleniową. Zdaniem Assmanna, gdy pozbawiona żywych świadków opowieść pokoleniowa trafi a do mediów, staje się „już tylko medialnym przekazem”28. W kontekście tez przedstawionych przez Assmanna na temat pa- mięci pokoleniowej ujawnia się wyjątkowość integracji pokoleniowej, którą prowadzili komuniści w okresie PRL. Wyjątkowość ta polegała na zaangażowaniu propagandy w rozszerzenie pamięci pokolenio- 26 J. Assmann: Pamięć zbiorowa i tożsamość kulturowa. Tłum. S. Dyroff, R. Żytyniec. „Borussia” 2003, nr 29, s. 11. Zob. R. Traba: „W schodniopru- skość”. Tożsamość regionalna i narodowa w kulturze politycznej Niemiec. Poznań 2006; Idem: Wstęp do wydania polskiego. W: J. Assmann: Pamięć kulturowa… 27 Zob. J. Assmann: Pamięć kulturowa…, s. 66. 28 Ibidem, s. 67. Mit pokoleniowy w pamięci kulturowej 21 wej na pamięć kulturową. Zazwyczaj, jeśli w pamięci kulturowej po- jawiały się symbolizacje pamięci pokoleniowej, to były one wytwo- rami członków danego pokolenia lub artystów z nim związanych. W okresie PRL pomiędzy pamięcią pokoleniową a pamięcią kulturo- wą pośredniczył aparat propagandowy. Schemat procesu wprowa- dzania symbolizacji pokoleniowej do pamięci kulturowej, który jest przedmiotem mojego zainteresowania, można zarysować następują- co. Redakcje gazet i czasopism zbierały wspomnienia potencjalnych członków grup pokoleniowych. Znaczenie, które miało wiązać daną grupę pokoleniową, ustalał aparat propagandowy. Usensowiony w ten sposób obraz przeszłości był prezentowany później w tekstach propagandowych29. Teksty te stanowiły punkt odniesienia dla róż- nych tekstów ówczesnej kultury, w tym – do pewnego stopnia – rów- nież dla wypowiedzi artystycznych. Mit pokoleniowy w pamięci kulturowej Assmann pisze, że mit jest jedną z fi gur pamięci zbiorowej30. Fi- gury31 te powstają, gdy konkretom, ujętym w doświadczeniu przez członków danej społeczności, zostaje nadane znaczenie. Konkretami zapamiętywanymi mogą być osoby, rzeczy, zdarzenia. Do pamięci są 29 Jerzy Bralczyk dał następujące wskazówki pomocne przy wyodrębnia- niu tekstów propagandowych spośród innych tekstów: „Wstępnie ustalamy jako cechę je [teksty propagandowe – J.Z.] wyróżniającą to, że ich głównym przedmiotem jest polityka, a głównym celem – perswazja. W naszych wa- runkach są to jednocześnie teksty, które również albo same się charakteryzu- ją, albo też są przez inne teksty scharakteryzowane jako właśnie propagan- dowe. Wynika to z jasno postawionych celów mass mediów. […] Kolejnymi podstawami do postawienia hipotezy o odrębności tego typu jest jawna i niepodważalna swoistość kategorii nadawcy, kategorii odbiorcy i uporząd- kowania funkcji w tych tekstach, a także intuicyjnie wyczuwalna odrębność środków formalnych, dla tej grupy tekstów charakterystycznych, wynikająca zarówno z poprzednio sygnalizowanej swoistości wymienionych kategorii, jak i z treści”. J. Bralczyk: O języku polskiej propagandy politycznej lat siedem- dzi esiątych. Warszawa 2001, s. 15. Zob.: S. Amsterdamski: Język propagandy. Warszawa 1979; I. Borkowski: Świt wolnego słowa. Język propagandy politycznej 1981–19 95. Wrocław 2003; B. Dobek-Ostrowska, J. Fras, B. Ociepka: Teoria i praktyka propagandy. Wroc ław 1997; M. Głowiński: Nowomowa po polsku. Warszawa 1991; M. Marody: Język propagandy i typy jego odbioru. Warszawa 1984; W. Pisarek: Ję zyk służy propagandzie. Kraków 1976. 30 Zob. J. Assmann: Pamięć kulturowa…, s. 68. 31 Zob. ibidem, s. 53–58. 22 Wstęp również włączane fakty historyczne32. Figury pamięci charakteryzu- ją trzy cechy: „konkretne odniesienie do przestrzeni i czasu, odnie- sienie do konkretnej grupy oraz rekonstruktywność”33. Omawiając pierwszą cechę, Assmann podkr eśla, że konkretność odniesienia nie polega na umieszczeniu przedmiotu pamięci w chronologii i fi zycz- nej topografi i, ale jest ona wyrażana poprzez odniesienie do tego, co ważne, znaczące w doświadczeniu danej grupy, na przykład święta, dom rodzinny, miejsce zamieszkania itp. Druga cecha fi gur pamię- ci dotyczy powiązania tych, których łączy wspólna pamięć. Pamięć zbiorowa grupy tworzy jej tożsamość. Wreszcie, trzecia cecha – re- konstruktywność pamięci polega na tym, że przechowywany w niej obraz przeszłości jest uwarunkowany czynnikami społecznymi, politycznymi, ekonomicznymi. Innymi słowy, grupa przechowuje w swojej pamięci zbiorowej to, co w danych warunkach historycz- nych może przechować. Pisząc o pamięci kulturowej w starożytności, Assmann przywo- łuje mity archaiczne. Mity pokoleniowe, które są przedmiotem mo- jego zainteresowania, należą do mitów współczesnych. Jako fi gury pamięci dzielą one czas na negatywnie waloryzowaną przeszłość przed powstaniem PRL i wspaniałą teraźniejszość socjalistycznego państwa. Tworzyły one tożsamość grup pokoleniowych w dwóch aspektach. Po pierwsze – integrowały tych, którzy utożsamiali się z ich treścią. Po drugie – wyznaczały minimalny poziom akceptacji nowego ustroju. Innymi słowy, dla tej części społeczeństwa, która przyjęła postawę neutralną wobec ideologii komunistycznej, mity pokoleniowe określały granice pomiędzy członkiem społeczeństwa socjalistycznego a jego wrogiem. Rekonstruktywność mitów pokole- niowych była silnie akcentowana, ponieważ politycy i aparat propa- gandowy wykorzystywał je do wypierania z tekstów publicystycz- nych i artystycznych mitów, które nie były zharmonizowane z celami politycznymi PZPR. Mity pokoleniowe, podobnie jak i inne mity współczesne, nie są wyrażane w opowieściach, które opierają się na stałym, powtarzal- 32 Assmann wprawdzie o tym nie pisze, ale trzeba zaznaczyć, że fakt historyczny jest konstrukcją wytworzoną przez historyków. Znaczy to, że przeszłość została ustrukturowana, zanim została zapamiętana. Doświad- czenie faktu historycznego przez członków społeczności ma zatem charak- ter przeżywania przeszłości zapośredniczonej, co różni je od doświadczenia ufundowanego na bezpośredniej relacji z osobą, rzeczą lub uczestnictwie w minionym zdarzeniu. 33 Ibidem, s. 54. Mit pokoleniowy w pamięci kulturowej 23 nym schemacie fabularnym34. Jako struktury znaczeniowe kształtują- ce świadomość społeczną pojawiają się pod różnymi postaciami, a nie tylko – jak mity archaiczne – w różnych wariantach. W podsumowa- niu swoich rozważań na temat mitów współczesnych Krzysztof Piąt- kowski podkreśla: „Nie ma różnych wersji mitów współczesnych, są tylko różne ich ilustracje. Wersja się zmienia dopiero w przypad- ku zmiany ogólnej zasady mitu”35. Toteż nie ma nic zaskakującego w tym, że mity pokoleniowe można odnaleźć zarówno w tekstach propagandowych, jak i w utworach artystycznych. Zróżnicowanie form ilustracji mitów pokoleniowych w okresie PRL miało zapewnić szerszy zakres ich odbioru. Rozważania, w których mity współczesne traktuje się jako for- my świadomości społecznej, są prowadzone od wielu lat36, ale mity pokoleniowe, o których piszę, nie są po prostu mitami współczesny- mi. Ze względu na ich znaczenie polityczne i zaangażowanie aparatu propagandowego w ich powstanie należy zaliczyć je do tej podgrupy mitów współczesnych, którą określa się nazwą „mit polityczny”37. 34 Roland Barthes zwrócił uwagę na odrębność mitów współczesnych w stosunku do mitów archaicznych. Argumentował, że mity współczesne, w przeciwieństwie do mitów archaicznych, nie mają spetryfi kowanej struk- tury narracyjnej. Na początku lat siedemdziesiątych dwudziestego wieku postawił tezę, że mit został wchłonięty przez język. Pozostała mityczność, która „obecna jest wszędzie tam, gdzie wytwarza się zdania, lub gdzie opo- wiada się historie (w jak najogólniejszym znaczeniu obu pojęć): od języka wewnętrznego po rozmowę, od artykułu prasowego po przemówienie poli- tyczne, od powieści (jeśli takowe jeszcze istnieją) po reklamę – czyli w tych wszystkich słowach, które można objąć Lacanowską koncepcją wyobrażone- go (imaginaire)”. R. Barthes: O zmianie przedmiotu badań (czyli mitologia dzi- siaj). Prz eł. T. Rutkowska. „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” 1992, nr 3–4, s. 5. Marcin Czerwiński stosuje nazwy „struktury mitopodobne”, „wyobra- żenia mitopodobne” do oznaczenia zjawisk w kulturze współczesnej, które chociaż przypominają mity archaiczne, to jednak różnią się od nich gene- tycznie. Zob. M. Czerwiński: Magia, mit i fi kcja. Warszawa 1975, s. 137–138. 35 K. Piątkowski: Mit – historia – pamięć. Kulturowe konteksty antropologii – etnologii. Łódź 2011, s. 95. 36 Zob. R.M. MacIver: The Web of Goverment. New York 1947; E. Cassirer: Mit państwa. Tłum. A. Staniewska. Warszawa 2006; E. Cassirer: Esej o czło- wieku. Przeł. A. Staniewska. Warszawa 1971; G. S orel: Refl ection on Violence. In: Myth and Mythmaking. Ed. H.E. Murray. Boston 1960; M. E liade: Mity, sny i misteria. Tłum. K. Kocjan. Warszawa 1994; L. Ko łakowski: Obecność mitu. Paryż 1972. 37 Zob.: H. Tudor: Political Myth. London 1976; R. Girardet: Mythes et my- tholgies politiques. Paris 1986; S. Filipowicz: Mit i spektakl władzy. Warszawa 1988. Jakub Zajdel Generations of the Polish People’s Republic on the screen in the context of contemporaneous press documents S u m m a r y The book aims to describe the complex, multilateral relations among cinematography, propaganda, and the viewers in the times of the Polish People’s Republic. In the second half of the 20th century, after they seized power, the communists launched intensive propaganda activities to create the impression that they enjoyed public support. Among the motifs de- veloped in propaganda texts, there was the generation theme. It involved three generation myths, introduced gradually, to which the author refers as the myth of the generation of fight, the myth of the generation of work, and the myth of the generation of duty. They depended for their credibility on information provided by journals and memoirs collected during com- petitions organised by various newspapers and magazines. The cinema, in turn, was supposed to disseminate them because of its wide range of influence. However, partly for political but mostly for artistic reasons, the filmmakers usually aimed at presenting their own reaction to a generation myth rather than at illustrating it according to the expectations of those who controlled cinematography. Discussing selected fictional films, the au- thor attempts to describe the relation between the myth and its depiction on the screen as perceived by the viewer. Importantly, the author’s inten- tion is to reconstruct the reception of the films upon their first release rather than interpret them according to the standards of the present. Obviously, it is difficult to fully reconstruct the senses that used to provide an impor- tant context for the viewers to understand the works discussed. The author strives to accomplish this task by focusing on the senses suggested to the audience by the press, and in particular, by three groups of texts. The first group comprises propaganda texts which verbalised the generation myths. The second group includes generation memoires as published in the press (they were also published in book forms). They served as the foundation for the generation myths by providing necessary details, which were then generalised in the myths’ content. The third group comprises film reviews which were supposed to steer the reception of the films. The reference point for the ideological interpretation of the productions they reviewed was the image of generations disseminated by the propaganda of the time. 320 Summary As a result of this discussion, the reader of the book is presented with an outline of some of the complex mechanisms that shaped the cultural me- mory in the times of the Polish People’s Republic. Jakub Zajdel Das Bild von den einzelnen Generationen im Kino anhand der Pressedokumente Z u s a m m e n f a s s u n g Der Verfasser schildert vielseitige und komplexe Verhältnisse, die in der Epoche der Volksrepublik Polen die Kinematografie, die Propaganda und die Zuschauer miteinander verbanden. Nachdem die Kommunisten in der zweiten Hälfte des 20. Jahrhunderts die Macht in Polen ergriffen hatten, trafen sie propagandistische Maßnahmen, um den Eindruck zu er- wecken, als werden sie von der Gesellschaft anerkannt. Unter damaligen propagandistischen Themen war auch ein Generationsmotiv, das die drei stufenweise in Umlauf gebrachten Generationsüberlieferungen umfasste. Die erste von ihnen wird von dem Verfasser – Mythos der Kampfgenera- tion, die zweite – Mythos der Arbeitsgeneration und die dritte – Mythos der Pflichtgeneration genannt. Die Informationen, welche alle diese Über- lieferungen glaubhaft machen sollten, lieferten die während der von Zeitungsredaktionen veranstalteten Wettbewerben gesammelten Memoiren und Tagebücher. Die Filmkunst dagegen sollte besagte Mythen in Anbe- tracht ihrer Massenwirkung popularisieren. Die Filmschaffenden aber, sei es aus politischen oder häufiger künstlerischen Gründen, wollten ihre eige- ne Vorstellung von der bestimmten Generationsüberlieferung, statt die von den Entscheidungsträgern zu erwartete Reaktion auf die Verkörperung des bestimmten Mythos darstellen. Am Beispiel von ausgewählten Spielfilmen versucht der Verfasser, die zwischen der Generationsüberlieferung und de- ren Filmwiedergabe bestehende Beziehung aus Perspektive der Zuschau- er zu explizieren. Er beabsichtigt ferner die Aufnahme der Filme in dem Zeitraum nach deren Premiere wiederzugeben, anstatt den gegenwärtigen Maßstab an alte Werke zu legen. Zweifelsohne ist es bestimmt schwer, die Bedeutungen vollauf zu schildern, welche die Zuschauer von damals für wichtig hielten. Der Verfasser konzentriert seine Aufmerksamkeit auf die den Zuschauern mittels Zeitungen übermittelten Inhalte, indem er zwi- schen drei folgenden Gruppen der Texte differenziert: propagandistische Texte, in denen er verbalisierte Generationsmythen entdeckt; die in den Zeitungen veröffentlichten und die Untermauerung der Generationsüber- lieferungen darstellenden Generationsmemoiren (es gab auch deren Bu- chversionen); Filmrezensionen, die die Annahme des Films in bestimmte 322 Zusammenfassung Richtung lenken sollten. Ein Bezugspunkt für den in den Rezensionen aufgefassten ideologischen Sinn der zu untersuchten Filme war das von der damaligen Propaganda verbreitete Bild der Generationen. Im Resultat bekommt der Leser eine Übersicht über manche Mechanismen, welche das Kulturgedächtnis in der Epoche der Volksrepublik Polen prägten. Redakcja Katarzyna Więckowska Projekt okładki i redakcja techniczna Małgorzata Pleśniar Korekta Marzena Marczyk Łamanie Damian Walasek Copyright © 2018 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-226-3316-8 (wersja drukowana) ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-226-3317-5 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 20,25 Ark. wyd. 21,5 Papier EccoBook, 70 g Cena 24 zł (+VAT) Druk i oprawa „TOTEM.COM.PL Sp. z o.o.” Sp.K. ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław Jakub Zajdel — starszy wykładowca w za- kładzie Filmoznawstwa i Wiedzy o Mediach Uniwersytetu Śląskiego. Prowadzi badania w zakresie powojennej historii kina pol- skiego. W swoich publikacjach opisywał lmowe przedstawienia życia na Ziemiach Odzyskanych zaraz po wojnie, działalność krytycznolmową Jana Józefa Szczepań- skiego, twórczość lmową Filipa Bajona, Sylwestra Chęcińskiego, Jana Jakuba Kol- skiego i Lecha Majewskiego. Prześledził szkolne lata Kazimierza Kutza. Jest współ- autorem z Aliną Madej książki Śmierć jak kromka chleba. Historia jednego lmu (War- szawa: Polska Akademia Nauk Instytut Sztu- ki, Młodzieżowa Akademia Filmowa, 1994). Jest członkiem Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami, Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego i Śląskiego Towarzystwa Filmowego. Agnieszka 46 SYLWESTER CHĘCIŃSKI Album polski JAN RYBKOWSKI Celuloza JERZY KAWALEROWICZ Cień już niedaleko KAZIMIERZ KARABASZ Dwie brygady op. art. EUGENIUSZ CĘKALSKI Jasne Łany EUGENIUSZ CĘKALSKI Molo WOJCIECH SOLARZ Pod gwiazdą frygijską JERZY KAWALEROWICZ Uciec jak najbliżej JANUSZ ZAORSKI Zakręt STANISŁAW BREJDYGANT  J a k u b Z a j d e l             w k o n t e k ś c i e d o k u m e n t ó w p r a s o w y c h z e p o k i P o k o l e n i a P R L n a e k r a n i e      Dla Jakuba Zajdla lmy wybrane do analizy oraz głosy prasowe wiążące się z tematyką pokoleń i ich mitologizacji są komple- mentarne i nie sposób nie wziąć ich pod uwagę, oceniając treść tak produkcji kinowych/telewizyjnych, jak i krytyki l- mowej. Autor uważa prasę i pamiętniki reprezentantów badanych pokoleń za najważniejsze źródła informacji, które pozwoliły na rekonstrukcję lmowych obrazów mitu pokolenia walki, pracy i po- winności w polskim kinie. [...] Powstała książka interesująca historycznie i socjolo- gicznie, pod wieloma względami nowator- ska, wartościowa faktogracznie, w zakresie umiejętności interpretowania, formuło- wania wniosków i syntetyzowania budząca uznanie i nakłaniająca do reeksji. Z recenzji wydawniczej dr hab. prof. UJK Barbary Leny Gierszewskiej JakubZajdel PokoleniaPRLnaekranie wkontekściedokumentówprasowychzepoki
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pokolenia PRL na ekranie w kontekście dokumentów prasowych z epoki
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: