Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00242 005979 13110269 na godz. na dobę w sumie
Polis - ebook/pdf
Polis - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-3216-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W prezentowanej książce znajdujemy zarys charakterystyki polis, z uwzględnieniem wyników badań i publikacji Copenhagen Polis Centre.

Autor analizuje główne cechy polis, stanowiącej fundament całej cywilizacji greckiej. Umieszcza grecką polis w szerokim kontekście ''City-State Cultures'', znanych z innych epok i z innych części świata; szuka różnic i podobieństw; różnorodnych składowych, które ułatwić mogą pełne zrozumienie greckiego fenomenu. Hansen omawia koncepcje miasta, państwa, miasta-państwa i kultur miast-państw, charakteryzuje kultury miast-państw znanych z różnych epok, np. Sumerów w Mezopotamii, Hazor w Palestynie, miast etruskich, Mediolan, Florencję, Wenecję w średniowieczu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ryszard Kulesza Wstęp do wydania polskiego Polis, wedle słynnej definicji Arystotelesa (Poli- tyka ks. III, 1276b 1–2), jest wspólnotą obywateli (koinonia ton politon) zorganizowaną w  ramach pewnego ustroju (politeia). W  świecie starożyt- nych Greków polis była podstawową formą pań- stwa. Stanowiła fundament całej greckiej cywi- lizacji. Głównym terenem rozwoju i  ekspansji greckiej polis była przestrzeń śródziemnomorska. Morze Śródziemne, zwane przez Greków, a potem przez Rzymian „naszym morzem”, wyznacza ramy świata klasycznego, na które składa się około ty- siąca poleis, położonych w Grecji, na zachodnich wybrzeżach Azji Mniejszej, w Italii, Francji, Hisz- panii, a  także nad Morzem Czarnym na terenie dzisiejszej Ukrainy, Armenii, Gruzji. Kilkaset na- stępnych powstało na Wschodzie w okresie helle- nistycznym. Szacuje się, że od okresu archaicznego do czasów rzymskich istniało w sumie około tysią- ca pięciuset poleis. Słowo polis mogło oznaczać zarówno miasto, jak i państwo. Często nazywa się polis „miastem- -państwem”, przy czym jedni uznają ów termin za błędny, inni zaś za niezwykle precyzyjny ekwiwa- lent słowa polis. Na ogół podkreśla się niewielkie rozmiary polis – tak pod względem obszaru, jak VIII POLIS. Wprowadzenie do dziejów... i  liczby ludności. Zgodnie z  definicją Arystotele- sa, polis tworzyli w  istocie obywatele – politai. Polis to „społeczność obywatelska”, z  której wy- kluczeni byli cudzoziemcy i  niewolnicy. Obywa- telami były osoby dorosłe płci męskiej, tworzą- ce wspólnotę polityczną i  religijną, do pewnego stopnia również ekonomiczną. To oni na posie- dzeniach Zgromadzenia Ludowego podejmowali najważniejsze decyzje dotyczące danej społeczno- ści. Jako wybierani lub losowani (wykorzystywano w  tym celu kleroteriony – „maszyny do losowa- nia”) urzędnicy, członkowie Rady czy sędziowie wypełniali obowiązki związane z  realizacją bie- żących potrzeb polis. Jako żołnierze bronili polis w czasie wojny. Geneza polis jest kwestią wielce zawiłą. Jak- kolwiek mykeńskie czy nawet minojskie początki miast-państw mają swoich zwolenników, zwykle sytuuje się pierwsze poleis na przełomie II i I ty- siąclecia p.n.e. lub w IX–VIII wieku p.n.e. Polis mogła wykształcić się w związku z jońską kolonizacją Azji Mniejszej w „Wiekach Ciemnych” (1050–800 r. p.n.e.). Zdaniem jednak większości badaczy narodziła się w  IX–VIII wieku p.n.e., w  wyniku ogromnego przyrostu liczby ludności, wzrastającego dobrobytu i ogólnego postępu cywi- lizacji. Przez długi czas za rzecz oczywistą uznawa- no, że polis najpierw powstała w Grecji właściwej, skąd ów model ustrojowy został przeszczepiony na tereny zasiedlane przez Greków w czasie Wielkiej Kolonizacji. Tymczasem okazało się, że w świecie kolonii greckich miasta-państwa powstały znacznie wcześniej aniżeli w wielu rejonach Grecji właściwej. Wstęp IX Gdzie zatem znajdowała się kolebka polis? Uczeni nie są w tej kwestii zgodni. Pozostają mniej lub bardziej uzasadnione przypuszczenia. Zwrócono na przykład uwagę, że nie tylko sys- tem pisma, ale i  samą koncepcję miasta-państwa mogli Grecy zapożyczyć od Fenicjan. Wszak greckie osady sąsiadowały z fenickimi na Sycylii i na Cyprze. Grecką polis postrzegają też niektórzy jako przedłużenie na Zachód starych cywilizacji miej- skich Bliskiego Wschodu. Według innej koncepcji, polis mogła się zrodzić w  trakcie kolonizacji Sycylii i  południowej Italii w  VIII wieku. Kolonizacja, postępująca we wro- gim, z  natury rzeczy, otoczeniu, sprzyjała osad- nictwu skupionemu w  miastach i  tworzeniu się odpowiednich struktur służących bezpieczeństwu nowej wspólnoty. Wedle tego modelu, polis – za- równo jako miasto, jak i  organizm polityczny – wyłoniła się najpierw w koloniach, a dopiero póź- niej w  Grecji właściwej. Z  całą pewnością poleis w różnych miejscach powstawały w różnym czasie. Przez długie lata panowało przekonanie, że greckie poleis upadły w wyniku ekspansji Macedo- nii i jej zwycięstwa w bitwie pod Cheroneją (338 r. p.n.e.). Wedle opinii ateńskiego polityka Likurga, „z ich śmiercią [tych, którzy zginęli pod Cherone- ją] została pogrzebana wolność Hellady” (Likurg, Przeciwko Leokratesowi, 50). Sformułowanie „wolność Hellady” wydaje się być metaforą. Oznacza raczej „wolność” od ob- cej ingerencji, a nie jakąś abstrakcyjną „wolność” wszystkich poleis. Suwerenność polis była pożą- danym, lecz rzadko osiąganym stanem idealnym. X POLIS. Wprowadzenie do dziejów... Suwerenność przeważającej części poleis w  okre- sie klasycznym, w mniejszym lub większym stop- niu ograniczona była zależnością od silniejszych państw. Wiemy o  hegemonii Aten, Sparty, Teb w wiekach V i IV p.n.e. Wiele państw zawiązywa- ło szersze sojusze lub wchodziło do związków, co w rozmaitym stopniu ograniczało ich niezależność. W  jakimś sensie rok 338 oznaczał jedynie zmianę hegemona i to zmianę, jeśli wierzyć Likur- gowi, boleśnie odczuwaną zwłaszcza w tych poleis, które, jak pokazały następne wypadki, bezpowrot- nie utraciły dotychczasową mocarstwową pozycję. Echem przytoczonego stwierdzenia Likurga są liczne opinie badaczy o  „upadku polis” lub o  jej „kryzysie” w  IV wieku p.n.e. Od dłuższego cza- su uznanie zyskuje sobie pogląd odmienny. Polis wcale nie została pogrzebana na polach Cheronei. W  okresie hellenistycznym trwała jako ośrodek kultury i polityki. Nie zniszczyli jej też Rzymianie. Upadek nastąpił znacznie później – wraz z biuro- kratyzacją, a następnie chrystianizacją Cesarstwa Rzymskiego. Długie dzieje polis stały się przedmiotem syste- matycznych badań Copenhagen Polis Centre (Ko- penhaskiego Centrum Polis), utworzonego z  ini- cjatywy Mogensa Hermana Hansena w 1993 roku. Efektem prac Centrum jest wszechstronna inwen- taryzacja danych dotyczących polis oraz ukazanie jej dziejów i  znaczenia w  szerszym – światowym i historycznym – kontekście. Okazało się, że 15 wszystkich poleis zajmo- wało terytorium nie większe niż 25 km2, 60 do 100 km2, a 80 do 200 km2. Terytorium co naj- Wstęp XI wyżej 10 poleis przekraczało 500 km2, a zaled- wie trzynaście poleis obejmowało (każda z  nich) obszar ponad 1000 km2. Z  ustaleń Kopenhaskiego Centrum Polis wy- nika, że w niektórych rejonach starożytnej Grecji dość gęsto występowały, nieliczne wprawdzie, du- że poleis z wieloma wsiami, w innych zaś istniała mnogość małych poleis, z  których wiele w  ogóle nie posiadało wsi na swoim terytorium. W  świecie greckich poleis stopień urbanizacji był odwrotnie proporcjonalny do wielkości polis. Im mniejsza była polis, tym więcej ludzi mieszkało w  mieście. Im polis była większa, tym więcej jej mieszkańców miało swe siedziby poza miastem. W poleis o powierzchni do 200 km2 dwie trzecie ludności mieszkało w centrum miejskim. W pole- is o obszarze od 200 do 500 km2 połowa ludno- ści żyła w mieście, a połowa poza jego obrębem. W poleis zajmujących terytorium powyżej 500 km2 dwie trzecie ludności stanowili mieszkańcy wsi. W poleis o powierzchni poniżej 200 km2, sta- nowiących 80 wszystkich greckich poleis, żyło nie więcej niż 35 całej ludności. W  poleis zaj- mujących terytorium 200–500 km2 (mniej więcej 10 wszystkich poleis) żyło około 25 całej po- pulacji. Poleis obejmujących obszar powyżej 500 km2 (10 wszystkich) było okołu stu i  skupiały one około 40 całej ludności. Materiał zgromadzony przez Kopenhaskie Centrum Polis doprowadził do zweryfikowania wielu utartych tez. Skutkiem tych dokonań jest m.in.  dość zasadnicza krytyka licznych ustaleń Mosesa Finleya oraz powrót, z  pewnymi zresztą XII POLIS. Wprowadzenie do dziejów... modyfikacjami, do wizji miasta przedstawionej przez Maxa Webera. I  tak Mogens Hansen pod- daje w  wątpliwość stwierdzenie Finleya, że grec- ka polis nie zasługuje na miano „miasta”. Hansen podkreśla nierozerwalny związek miasta i państwa w  „kulturze miasta-państwa” starożytnej Grecji. Odrzuca zarazem charakterystykę polis jako „fa- ce-to-face society”, choć przyznaje, że w  niektó- rych poleis, ze względu na ich niewielkie rozmia- ry, wszyscy mieszkańcy mogli znać się osobiście. Wbrew zakorzenionej wśród historyków starożyt- ności opinii, Hansen twierdzi, że typowa polis nie była „miastem konsumenckim”. Za miasto tego ty- pu można uznać Spartę, ale już nie Ateny. Wedle obowiązujej ciągle opinii, „typowa” polis prowadziła gospodarkę samowystarczalną. Tymczasem ustalenia Copenhagen Polis Cen- tre wskazują, że nie tylko w  dużych, ale nawet w  średnich i  małych poleis, mieszkańcy znacz- ną część potrzebnych im towarów nabywali na rynku. Większość poleis, jak już wspomniano, zajmo- wała niewielkie terytorium. Do niedawna przyj- mowano, że typowa polis – wedle terminologii używanej w  niemieckiej literaturze przedmiotu: Normalpolis – obejmowała obszar poniżej 100 km2 i  liczyła co najwyżej kilkuset obywateli. Badania Kopenhaskiego Centrum Polis wykazały jednak, że około 80 wszystkich poleis zajmowało obszar nie większy niż 200 km2. Nie uzasadnia to, jak sądzę, uznania ich za „normalne” lub „typowe”. Cechą świata poleis było zróżnicowanie również pod względem roz- Wstęp XIII miarów. Polis ateńska zajmowała powierzchnię sto razy większą od najmniejszych poleis. Z  dru- giej strony, mimo wszelkich zastrzeżeń dotyczą- cych wyjątkowości Aten, właśnie materiał ateński dostarcza większości informacji na temat „nor- malnej” polis. Nie zawsze skądinąd tak było. Do połowy XIX wieku za „typową” polis grecką uwa- żano Spartę, a Ateny za odstępstwo od „normy”. Dopiero postępy demokracji zmieniły tendencję, skutkując odwróceniem ocen Aten i  Sparty (naj- ogólniej rzecz biorąc, dopóki – daleko w głąb XIX wieku – demokrację uważano za najgorszy z ustro- jów, dopóty demokrację ateńską też źle oceniano, podnosząc zalety ustroju Sparty, a potem poglądy na ten temat zmieniły się diametralnie). Można się zastanawiać nad sensownością prze- ciwstawienia Aten i Sparty (bez względu na role, w  jakich obsadzilibyśmy obydwa państwa). Wie- le zależy tu oczywiście od przyjętej perspektywy. Albo wybierzemy „emic approach” i  spróbujemy wcielić się w postać „obserwatora wewnętrznego”, czyli oceniać będziemy podobieństwa i  różnice między poleis z punktu widzenia Greków żyjących w świecie polis. Albo też przeciwnie – wybierzemy „etic approach” i, zajmując pozycję „obserwatora zewnętrznego”, wykorzystywać będziemy narzę- dzia badawcze swojej epoki i  uwzględniać różne doświadczenia historyczne. Opisując dawne cywi- lizacje, uczeni – świadomie lub nie – próbują jed- nego i drugiego. Czytelnik zetknie się z obydwoma tymi postawami również w niniejszej książce. Mo- gens Hansen stara się spojrzeć na polis oczyma sta- rożytnych Greków, ale zarazem umieszcza greckie XIV POLIS. Wprowadzenie do dziejów... miasto-państwo na szerszym tle, porównując polis z  innymi organizmami, które uznaje za podobne do niej pod jakimś względem. Na ogół prowadzi to do eksponowania podobieństw, rzadziej wska- zuje różnice. Czy jednak, zestawiając (opisywaną szczegółowo) polis grecką z (opisywanymi bardzo ogólnie) sumeryjskimi, malajskimi, azteckimi czy afrykańskimi miastami-państwami, nie tracimy ni- czego z pola widzenia, a dowiadujemy się o polis czegoś nowego? Stwierdzając różne podobieństwa formalne, uzyskujemy wrażenie sui generis „normalności” polis. Uświadomienie nam tych podobieństw jest bez wątpienia ważnym osiągnięciem Hansena i stworzonego przez niego ośrodka. Z  drugiej wszak strony umyka trochę uwa- dze oryginalność polis greckiej. Dla charakterys- tyki polis bardziej kluczowe jest, moim zdaniem, uświadomienie sobie, że była ona przede wszyst- kim „społecznością obywatelską”, aniżeli rozważa- nie, czy zawsze była ona „miastem” i „państwem” Starożytni Grecy stworzyli triadę ustrojową, która wedle liczby uczestniczących w  sprawowa- niu władzy wyróżniała „rządy jednego” (gr. mo- nos = „jeden”, stąd monarchia), „rządy niewielu” (gr. oligoi = „niewielu”, stąd oligarchia) oraz „rzą- dy ludu”, a  właściwie ogółu (gr. demos = „lud”, stąd demokracja). Monarchie i  oligarchie istnia- ły w  świecie wielkich i  małych państw zarów- no przed Grekami, jak i  po nich. Wyjątkowym wynalazkiem Greków była demokracja, ustrój w  różnych odmianach szeroko reprezentowany w  świecie polis, a  zarazem występujący rzadko, Wstęp XV lub raczej wcale, w innych „kulturach miasta-pań- stwa”. W świecie greckim podobnie wiele było od- mian oligarchii. Uczeni operują niekiedy termina- mi „umiarkowana” lub „radykalna” w odniesieniu do obydwu typów ustroju. W istocie trudno wyty- czyć wyraźną granicę między „umiarkowaną oli- garchią” i  „umiarkowaną demokracją”. Skądinąd w świecie polis i demokracja, i oligarchia wykazują się pewnymi cechami wspólnymi. Oligarchiczna Sparta miała w V wieku p.n.e. kilkanaście tysięcy obywateli, demokratyczne Ateny liczyły ich kilka- dziesiąt tysięcy. I w Sparcie, i w Atenach najważ- niejsze decyzje, na przykład o  wojnie i  zawarciu pokoju, podejmowali obywatele na Zgromadzeniu Ludowym. Sparta zachowała dziedzicznych kró- lów, ale tak jak Ateny miała wyznaczanych co ro- ku urzędników. Podobnie jak zapewne w  innych poleis, w Atenach i w Sparcie obowiązywał zakaz reelekcji. W  Sparcie znajdujemy elitarną geruzję, złożoną ze sprawujących dożywotnią władzę ge- rontów, ale i  w  Atenach ustępujący archonci sta- wali się z racji piastowanego urzędu dożywotnimi członkami Rady zbierającej się na Areopagu. Specyficzną cechą polis było dążenie do podda- wania urzędników wyznaczanych przez obywateli ustawicznej kontroli wspólnoty. W  demokratycz- nych Atenach kilka tysięcy obywateli zebranych na Zgromadzeniu Ludowym musiało co miesiąc odpowiadać na pytanie, czy urzędnicy właściwie wypełniają powierzone im zadania. Negatywny wynik głosowania skutkował zawieszeniem urzęd- ników w  czynnościach oraz podjęciem działań prowadzących do postawienia ich przed sądem. XVI POLIS. Wprowadzenie do dziejów... Z  kolei w Sparcie co miesiąc następowała „wymia- na przysiąg”. Królowie przysięgali, że będą „kró- lować zgodnie z  prawami”, eforowie zaś przysię- gali, że jeśli królowie dotrzymają swojej przysięgi to ich władza będzie zachowana. I  w  tym przy- padku mamy do czynienia z  miesięcznym okre- sem rozliczeniowym między wspólnotą a osobami sprawującymi najwyższe funkcje w polis. Zarówno w demokracji, jak i w oligarchii obowiązywały po- dobne zasady, czyniące, przynajmniej formalnie, ogół pełnoprawnych obywateli najwyższym dys- ponentem władzy w państwie. Grecka polis z typową dla niej jawnością życia publicznego, ogromną rolą indywidualnej i zbioro- wej rywalizacji oraz umiłowaniem wolności stała się ojczyzną europejskiej poezji, filozofii, poli tyki, teatru, historii, architektury, sztuki, a nawet spor- tu. Perykles nazwał kiedyś Ateny „szkołą wycho- wania Hellady”. Możemy stwierdzić – i  to bez wielkiej przesady – że antyczna Hellada, Hellada poleis, stworzyła fundament dzisiejszej cywilizacji. * Niniejszy przekład wiele zawdzięcza zaangażowaniu i  oddaniu red. Wandy Kossobudzkiej-Orłowskiej. Osobne podziękowania należą się prof. Włodzimierzowi Lenga- uerowi, Jackowi Rzepce, Aleksandrowi Wolickiemu, a także młodym warszawskim starożytnikom: Maciejowi Daszucie, Tomaszowi Makólskiemu-Świerczowi, Jerzemu Wawrow- skiemu, Arturowi Sypule, Kacprowi Wirskiemu, Karolinie Frank – pierwszym i krytycznym czytelnikom przekładu.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:


Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: