Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00398 006922 13879247 na godz. na dobę w sumie
Polityka klimatyczna państwa. Norweska droga do zrównoważonego rozwoju - ebook/pdf
Polityka klimatyczna państwa. Norweska droga do zrównoważonego rozwoju - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 488
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-256-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> ekologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Prezentowana książka jest pierwszym w polskiej politologii kompleksowym studium poświęconym istocie i wyzwaniom polityki klimatycznej współczesnego państwa ukazanym na przykładzie Norwegii. Podjęcie tego tematu ma szczególny wymiar poznawczy, ponieważ zmiany klimatu stają się czołowym zagrożeniem o charakterze globalnym oraz generują napięcia polityczne, społeczne i gospodarcze. W publikacji z jednej strony wnikliwie określono cechy, zasady czy instrumenty polityki klimatycznej jako stosunkowo nowego obszaru aktywności państw i nowej polityki sektorowej, z drugiej zaś - wyjaśniono konsekwencje tej polityki dla systemu politycznego, tj. zmiany tradycyjnych grup interesu, konieczność oparcia agendy politycznej na perspektywie długookresowej czy podejmowanie decyzji politycznych w warunkach niepewności. Wskazano, iż obok uwarunkowań narodowych niezbędna jest analiza wpływu otoczenia zewnętrznego, czyli dynamiki regionalnej i międzynarodowej.

Wybór Norwegii jako obszaru badań empirycznych stanowi dodatkowy walor pracy, gdyż na tym przykładzie można się dowiedzieć, jak jest prowadzona polityka klimatyczna w państwie wysoko rozwiniętym, o skonsolidowanej formie demokracji i wysokich aspiracjach w obszarze zrównoważonego rozwoju, które oparło swój model rozwojowy na eksporcie ropy i gazu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Katarzyna Dośpiał-Borysiak – Uniwersytet Łódzki Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Katedra Systemów Politycznych 90-131 Łódź, ul. Lindleya 3 RECENZENT Beata Molo REDAKTOR INICJUJĄCY Agnieszka Kałowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Joanna Pakuza SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/tupungato © Copyright by Katarzyna Dośpiał-Borysiak, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08233.17.0.M Ark. wyd. 30,0; ark. druk. 30,5 ISBN 978-83-8142-255-0 e-ISBN 978-83-8142-256-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Dla Marcina i Poli oraz Rodziców Spis treści Wykaz skrótów Wstęp CZĘŚĆ I ZMIANY KLIMATU – RAMY KONCEPTUALNE Rozdział 1 ROZWÓJ DOMENY EKOLOGICZNEJ PAŃSTWA 1.1. Wzrost świadomości ekologicznej i jego polityczne konsekwencje 1.2. Reforma ekologiczna państwa 1.3. Koncepcja zrównoważonego rozwoju 1.3.1. Geneza i rozwój 1.3.2. Wymiar teoretyczny 1.4. Wnioski Rozdział 2 ISTOTA POLITYKI KLIMATYCZNEJ PAŃSTWA 2.1. Cechy konstytutywne polityki klimatycznej 2.1.1. Cele i zasady 2.1.2. Obowiązki państw 2.1.3. Instrumenty 2.2. Polityka klimatyczna jako element agendy i przetargu politycznego 2.3. Zmiany klimatu jako długookresowy problem polityczny 2.4. Wpływ wiedzy i niepewności na percepcję zmian klimatu 2.5. Problem zmian klimatu w ramach aktywności międzynarodowej państw 21 23 37 38 46 49 50 53 58 63 64 68 71 73 79 84 87 94 7 2.5.1. Reżimy międzynarodowe 95 2.5.2. Zależności pomiędzy poziomem narodowym i międzynarodowym 100 107 2.6. Wnioski CZĘŚĆ II WYMIAR POLITYCZNY NORWESKIEJ POLITYKI KLIMATYCZNEJ Rozdział 3 EWOLUCJA CELÓW I ŚRODKÓW POLITYKI KLIMATYCZNEJ NORWEGII W LATACH 1987–2017. PERSPEKTYWA POLITYCZNO-INSTYTUCJONALNA 109 3.1. Okres idealizmu i działań narodowych w latach 1987–1995 3.2. Reorientacja stanowiska norweskiego na rzecz międzynarodowych rozwiązań w latach 1995–2005 3.3. Działania rządu Jensa Stoltenberga w latach 2005–2013 3.4. Rząd Erny Solberg (2013–2017) wobec zmian klimatu 3.5. Ramy instytucjonalne polityki klimatycznej Norwegii 3.6. Wnioski 111 117 126 136 140 145 Rozdział 4 NORWESKIE PARTIE POLITYCZNE WOBEC PROBLEMU ZMIAN KLIMATU 147 4.1. Partia Pracy 4.2. Partia Konserwatywna 4.3. Partia Postępu 4.4. Chrześcijańska Partia Ludowa 4.5. Partia Liberalna 4.6. Partia Centrum 4.7. Socjalistyczna Partia Lewicy 4.8. Norweska Partia Zielonych 4.9. Porozumienie partii politycznych w kwestii polityki klimatycznej z 2008 i 2012 r. 4.10. Wnioski 8 149 154 158 161 164 166 168 170 171 175 Spis treści Rozdział 5 REGIONALNY I LOKALNY WYMIAR NORWESKIEJ POLITYKI KLIMATYCZNEJ 5.1. Znaczenie Arktyki dla państwa norweskiego 5.2. Morze Barentsa jako nowy obszar eksploatacji ropy i gazu 5.3. Ewolucja miejsca i roli archipelagu Svalbard w polityce norweskiej 5.4. Konflikt interesów w regionach wrażliwych ekologicznie na przykładzie Lofotów 5.5. Aktywność władz lokalnych w działaniach na rzecz ochrony klimatu 5.6. Wnioski 177 178 184 186 193 196 201 CZĘŚĆ III WYMIAR GOSPODARCZY POLITYKI KLIMATYCZNEJ NORWEGII Rozdział 6 UWARUNKOWANIA GOSPODARCZE NORWESKIEJ POLITYKI KLIMATYCZNEJ 6.1. Model rozwoju gospodarczego Norwegii 6.2. Bilans paliwowo-energetyczny Norwegii 6.2.1. Podaż i popyt energii 6.2.2. Produkcja ropy naftowej i gazu ziemnego 6.2.3. Produkcja i rynek energii elektrycznej 6.3. Emisje gazów cieplarnianych w Norwegii 6.3.1. Realizacja założeń politycznych w obszarze emisji gazów cieplarnianych 6.3.2. Norweski ślad węglowy w perspektywie porównawczej 6.4. Wnioski 205 207 210 211 212 214 218 223 225 227 Rozdział 7 HISTORIA, ROZWÓJ I ZNACZENIE SEKTORA ROPY I GAZU W NORWEGII 229 7.1. Model zarządzania sektorem 231 9 Spis treści 7.2. Rola i znaczenie firmy Statoil w realizacji polityki energetycznej i klimatycznej Norwegii 7.2.1. Statoil a zrównoważony rozwój 7.2.2. Strategia Statoil w kwestii zmian klimatu 7.2.3. Cele redukcji emisji gazów cieplarnianych 7.3. Dochody sektora ropy i gazu 7.4. Norweski Fundusz Emerytalny 7.4.1. Zasady inwestycyjne 7.4.2. Fundusz Emerytalny a problem zmian klimatu 7.5. Wnioski Rozdział 8 NARZĘDZIA EKONOMICZNE I TECHNOLOGICZNE NORWESKIEJ POLITYKI KLIMATYCZNEJ – WYMIAR NARODOWY 8.1. Podatki ekologiczne 8.2. System wychwytywania i składowania dwutlenku węgla 8.3. Zrównoważone rozwiązania w transporcie 8.4. Energia odnawialna 8.5. Efektywność energetyczna 8.6. Adaptacja do zmian klimatu 8.7. Finansowanie projektów i innowacji klimatycznych 8.8. Wnioski CZĘŚĆ IV WYMIAR SPOŁECZNY POLITYKI KLIMATYCZNEJ NORWEGII Rozdział 9 OPINIA PUBLICZNA, BADANIA NAUKOWE I KOMUNIKACJA PROBLEMU ZMIAN KLIMATU 9.1. Percepcja zmian klimatu i polityki klimatycznej 9.1.1. Społeczna ocena działań rządu i innych podmiotów 9.1.2. Podziały socjopolityczne 10 234 235 236 242 245 249 250 253 257 261 263 270 276 283 285 286 289 291 293 295 300 307 Spis treści 9.2. Rozwój i znaczenie norweskich badań naukowych w obszarze zmian klimatu 9.3. Rola mediów w kształtowaniu dyskursu o zmianach klimatu 9.4. Wnioski Rozdział 10 PROBLEM ZMIAN KLIMATU W AGENDZIE NORWESKICH ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH 10.1. Norweski ruch ekologiczny 10.1.1. Norweskie Towarzystwo Ochrony Przyrody 10.1.2. Zieloni Wojownicy Norwegii 10.1.3. Fundacja Bellona 10.2. Organizacje o profilu klimatycznym 10.2.1. Zero Emissions Resource Organisation 10.2.2. Norweska Sieć Klimatyczna 10.2.3. Klimarealistene – głos sceptyków 10.3. Wpływ międzynarodowych organizacji ekologicznych – Greenpeace 10.4. Sektor pozarządowy a międzynarodowe negocjacje klimatyczne 10.5. Norwescy Samowie 10.6. Kościół Norwegii 10.7. Wnioski CZĘŚĆ V WYMIAR MIĘDZYNARODOWY POLITYKI KLIMATYCZNEJ NORWEGII Rozdział 11 MIĘDZYNARODOWE DZIAŁANIA NORWEGII W ZAKRESIE POLITYKI ROZWOJOWEJ, OCHRONY ŚRODOWISKA I ZMIAN KLIMATU 11.1. Norweska wizja polityki rozwojowej i międzynarodowej ochrony środowiska 11.2. Norwegia wobec międzynarodowego reżimu zmian klimatu 310 322 328 331 333 339 342 343 349 349 351 352 354 358 362 367 371 373 375 377 11 Spis treści 11.3. Programy międzynarodowe Norwegii 11.3.1. Inicjatywa Klimatyczno-Leśna 11.3.2. Inicjatywy w obszarze energii 11.4. Wnioski Rozdział 12 EUROPEJSKI WYMIAR NORWESKIEJ POLITYKI KLIMATYCZNEJ 12.1. Unia Europejska 12.1.1. Współpraca w obszarze energii i zmian klimatu 12.1.2. Europejski System Handlu Uprawnieniami do Emisji 12.2. Kontekst nordycki 12.2.1. Inicjatywy w ramach Rady Nordyckiej 12.2.2. Norwesko-szwedzkie „zielone” certyfikaty 12.3. Wnioski Zakończenie Wykaz tabel, rysunków i wykresów Aneksy Bibliografia Summary 379 380 388 395 397 398 401 410 413 414 420 424 427 433 435 437 495 12 Spis treści Table of Contents List of abbreviations Introduction PART I CLIMATE CHANGE – CONCEPTUAL FRAMEWORK Chapter 1 DEVELOPMENT OF THE ECOLOGICAL DOMAIN OF THE STATE 1.1. Growth of ecological awareness and its political consequences 1.2. Ecological reform of the state 1.3. The concept of sustainable development 1.3.1. Genesis and development 1.3.2. Theoretical dimension 1.4. Conclusions Chapter 2 THE ESSENSE OF CLIMATE POLICY 2.1. Constitutive features of climate policy 2.1.1. Goals and rules 2.1.2. Responsibilities of states 2.1.3. Instruments 2.2. Climate policy as part of the political agenda and bargain 2.3. Climate change as a long-term political problem 2.4. The impact of knowledge and uncertainty on the perception of climate change 21 23 37 38 46 49 50 53 58 63 64 68 71 73 79 84 87 13 2.5. The problem of climate change as part of the international activity of states 2.5.1. International regimes 2.5.2. Interrelation between the national and international levels 2.6. Conclusions PART II POLITICAL DIMENSION OF NORWEGIAN CLIMATE POLICY Chapter 3 EVOLUTION OF NORWAY’S CLIMATE POLICY AIMS AND MEASURES IN THE YEARS 1987-2017. POLITICAL AND INSTITUTIONAL PERSPECTIVE 3.1. The period of idealism and national activities (1987–1995) 3.2. Reorientation of the Norwegian position in favor of international solutions (1995-2005) 3.3. The actions of Jens Stoltenberg’s government ( 2005–2013) 3.4. The government of Erna Solberg (2013-2017) in the face of climate change 3.5. Institutional framework of the Norwegian climate policy 3.6. Conclusions Chapter 4 NORWEGIAN POLITICAL PARTIES ON THE PROBLEM OF CLIMATE CHANGE 4.1. Labor Party 4.2. Conservative Party 4.3. Progress Party 4.4. Christian Democratic Party 4.5. Liberal Party 4.6. Center Party 4.7. Socialist Left Party 14 94 95 100 107 109 111 117 126 136 140 145 147 149 154 158 161 164 166 168 Table of Contents 4.8. The Norwegian Green Party 4.9. Political parties’ agreement on climate policy from 2008 and 2012 4.10. Conclusions 170 171 175 Chapter 5 REGIONAL AND LOCAL DIMENSION OF NORWEGIAN CLIMATE POLICY 177 5.1. The importance of the Arctic to the Norwegian state 5.2. Barents Sea as a new area of oil and gas exploitation 5.3. The place and role of the Svalbard Archipelago in Norwegian politics 5.4. Conflict of interests in ecologically sensitive regions on the example of Lofoten 5.5. Local authorities’ activities to protect the climate 5.6. Conclusions PART II THE DIMENSION OF ECONOMIC CLIMATE POLICY NORWAY Chapter 6 ECONOMIC CONDITIONS FOR NORWEGIAN CLIMATE POLICY 6.1. Norway’s economic development model 6.2. Fuel and energy balance of Norway 6.2.1. Supply and demand of energy 6.2.2. Oil and gas production 6.2.3. Production and electricity market 6.3. Greenhouse gas emissions in Norway 6.3.1. Implementation of political assumptions in the area of greenhouse gas emissions 6.3.2. The Norwegian „carbon footprint” in a comparative perspective 6.4. Conclusions 178 184 186 193 196 201 205 207 210 211 212 214 218 223 225 227 15 Table of Contents Chapter 7 HISTORY, DEVELOPMENT AND MEANING OF THE OIL AND GAS SECTOR IN NORWAY 7.1. Model of oil and gas management 7.2. Statoil’s role and importance in the implementation of Norway’s energy and climate policy 7.2.1. Statoil and sustainable development 7.2.2. Statoil’s strategy on climate change 7.2.3. Reduction of greenhouse gas emissions 7.3. Revenues of the oil and gas sector 7.4. Norwegian Pension Fund 7.4.1. Investment rules 7.4.2. Pension Fund and the problem of climate change 7.5. Conclusions Chapter 8 ECONOMIC AND TECHNOLOGICAL TOOLS OF NORWEGIAN CLIMATE POLICY – NATIONAL DIMENSION 8.1. Ecological taxes 8.2. Carbon dioxide capture and storage system 8.3. Sustainable solutions in transport 8.4. Renewable energy 8.5. Energetic efficiency 8.6. Adaptation to climate change 8.7. Climate projects and innovations financing 8.8. Conclusions 229 231 234 235 236 242 245 249 250 253 257 261 263 270 276 283 285 286 289 291 16 Table of Contents PART IV THE SOCIAL DIMENSION OF NORWEGIAN CLIMATE POLICY Chapter 9 PUBLIC OPINION, SCIENTIFIC RESEARCH AND COMMUNICATION OF CLIMATE CHANGE PROBLEM 9.1. Perception of climate change and climate policy 9.1.1. Public evaluation of government’s activities and other entities 9.1.2. Socio-political divisions 9.2. The development and significance of Norwegian research in the area of climate change 9.3. The role of the media in shaping the discourse on climate change 9.4. Conclusions Chapter 10 CLIMATE CHANGE IN THE AGENDA OF NORWEGAN NON-GOVERNMENTAL ORGANIZATIONS 10.1. Norwegian ecological movement 10.1.1. Norwegian Society for Nature Conservation 10.1.2. Norwegian Warriors 10.1.3. Bellona Foundation 10.2. Organizations with a climate profile 10.2.1. Zero Emissions Resource Organization 10.2.2. Norwegian Climate Network 10.2.3. Klimarealistene – the voice of the skeptics 10.3. Impact of international environmental protection organizations – Greenpeace 10.4. Non-governmental sector and international climate negotiations 10.5. The Norwegian Sami 10.6. The Church of Norway 10.7. Conclusions 293 295 300 307 310 322 328 331 333 339 342 343 349 349 351 352 354 358 362 367 371 17 Table of Contents PART V INTERNATIONAL DIMENSION OF NORWEGIAN CLIMATE POLICY Chapter 11 DEVELOPMENT POLICY, ENVIRONMENTAL PROTECTION AND CLIMATE CHANGE – INTERNATIONAL ACTIVITIES OF NORWAY 11.1. Norwegian vision of development policy and international environmental protection 11.2. Norway and international regime of climate change 11.3. Norway’s international programs 11.3.1. The Climate and Forest Initiative 11.3.2. Initiatives in the area of energy 11.4. Conclusions Chapter 12 EUROPEAN DIMENSION OF NORWEGIAN CLIMATE POLICY 12.1. European Union 12.1.1. Cooperation in the area of energy and climate change 12.1.2. European Emission Trading System 12.2. The Nordic context 12.2.1. Initiatives within the framework of the Nordic Council 12.2.2. Norwegian-Swedish „green” certificates 12.3. Conclusions Final conclusions List of tables, drawings and charts Annexes Bibliography Summary 18 373 375 377 379 380 388 395 397 398 401 410 413 414 420 424 427 433 435 437 495 Table of Contents Różnica między tym, co robimy, a co jesteśmy w stanie zrobić, wystarczyłaby, by rozwiązać większość problemów tego świata Mahatma Gandhi Wykaz skrótów AOSIS APP CAN CCS CDM COP ETS FCPF G 77 GEEREF GtCO2e IET IEA IPCC JI JUSSCANNZ LULUCF NAMA Alliance of Small Island States (Grupa Małych Państw Wy- spiarskich) Asia-Pacific Partnership on Clean Development and Climate (Partnerstwo Azja-Pacyfik na rzecz Czystego Rozwoju i Klimatu) Climate Action Network (Sieć Działań na rzecz Klimatu) carbon capture and storage (wychwytywanie i składowanie CO2) Clean Development Mechanism (Mechanizm Czystego Rozwoju) Conference of Parties (Konferencja Stron) EU Emissions Trading System (Europejski System Handlu Uprawnieniami do Emisji) Forest Carbon Partnership Facility (Partnerstwo  na  rzecz Zmniejszenia Emisji Gazów Spowodowanych Wylesianiem) Group 77 (Grupa 77) Global Energy Efficiency and Renewable Energy Fund (Globalny Fundusz Efektywności Energetycznej i Energii Odnawialnej) gigatona ekwiwalentu CO2 International Emission Trading (Międzynarodowy Handel Emisjami) International Energy Agency (Międzynarodowa Agencja Energii) Intergovernmental Panel on Climate Change (Międzyrzą- dowy Panel do spraw Zmian Klimatu) Joint Implementation (Mechanizm Wspólnych Wdrożeń) grupa państw: Japonia, USA, Szwajcaria, Kanada, Australia, Norwegia, Nowa Zelandia Land use, land-use change and forestry (użytkowanie grun- tów, zmiany użytkowania gruntów i leśnictwo)  Nationally Appropriate Mitigation Action (Krajowe Działa- nia Zmniejszające Emisje) 21 Norges Bank Investment Management (Jednostka Zarządza- jąca Funduszem Emerytalnym w ramach Banku Norwegii) Natural Gas Liquids (kondensat gazu ziemnego) non-governmental organizations (organizacje pozarządowe) Norway’s International Climate and Forest Initiative (Nor- weska Międzynarodowa Inicjatywa Klimatyczno-Leśna) Organisation for Economic Co-operation and Development (Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) Organizacja Narodów Zjednoczonych Organization of the Petroleum Exporting Countries (Orga- nizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową)  United Nations Collaborative Programme on Reducing Emissions from Deforestation and Forest Degradation (Program ONZ do spraw Redukcji Emisji Wynikających z Wylesiania i Degradacji lasu) Statens direkte økonomiske engasjement (bezpośrednia własność państwa norweskiego na szelfie kontynentalnym) Unia Europejska United Nations Conference on Environment and Develop- ment (Konferencja Narodów Zjednoczonych na temat Śro- dowiska i Rozwoju) United Nations Environment Programme (Program Środo- wiskowy Organizacji Narodów Zjednoczonych) United Nations Framework Convention on Climate Change (Ramowa Konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu) World Wild Fund for Nature (Światowy Fundusz na rzecz Przyrody) Zero Emissions Resource Organisation (Organizacja Zero- wych Zasobów Emisji) Wykaz skrótów NBIM NGL NGO NICFI OECD ONZ OPEC REDD+ SDØE UE UNCED UNEP UNFCCC WWF ZERO 22 Wstęp Współczesne państwo staje przed coraz szerszym katalogiem wyzwań, które angażują jego zasoby materialne, finansowe, administracyjne i intelektualne. Jednym z takich obszarów stają się zmiany klimatu, które określa się powszech- nie jako kluczowe zagrożenie XXI wieku. Zarówno przyczyny, jak i konsekwen- cje zmian klimatu, są powszechnie znane. Według badań zdecydowanej więk- szości środowisk naukowych za obecne zmiany atmosferyczne spowodowane wzrostem stężenia gazów cieplarnianych, przede wszystkim dwutlenku węgla – CO2, odpowiada działalność człowieka. Intensywny rozwój gospodarczy, jaki rozpoczął się w wyniku rewolucji przemysłowej, oraz radykalny wzrost popu- lacji świata doprowadziły do historycznie bezprecedensowego wykorzystania węglowodorów (głównie ropy, gazu i węgla). Emisja i koncentracja gazów cie- plarnianych w atmosferze spowodowała natomiast anormalny efekt cieplarnia- ny, który skutkuje globalnym wzrostem temperatury Ziemi, podwyższeniem poziomu wód morskich, wzrostem częstotliwości klęsk żywiołowych, takich jak susze i powodzie, oraz utratą bioróżnorodności. Problem, który początko- wo wydawał się mieć przede wszystkim biologiczne konsekwencje, obecnie, ze względu na skalę, stał się kwestią polityczną, gospodarczą i społeczną. Globalne zmiany klimatu prowadzą bowiem do zmian w rolnictwie, zmniejszenia bądź utraty dostępu do wody pitnej, występowaniu nagłych zjawisk pogodowych, które mogą powodować niebezpieczne dla państw zjawiska, jak np. klęski głodu bądź migracje, zagrażając podstawowym potrzebom egzystencjalnym wspólnot lokalnych i całych narodów. W skrajnym przypadku mogą przyczy- nić się do destabilizacji politycznej, a nawet konfliktu międzynarodowego. Co istotne, ze zmianami klimatu łączy się problem nierówności i niepewności ich występowania. Niektóre państwa mogą być bowiem nimi bardziej dotknięte od pozostałych, mimo że ich historyczny wkład w emisje gazów cieplarnianych był nieznaczny. Zarazem skala i czas zmian klimatu są trudne do doprecyzowania, co wymaga podejmowania decyzji politycznych w warunkach niepewności. Próba odpowiedzi społeczności międzynarodowej na to globalne wyzwa- nie została podjęta już w 1992 roku, kiedy ponad 190 państw przyjęło Ramową Konwencję Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (United Nations Framework Convention on Climate Change – UNFCCC), tworzącą punkt wyj- ścia dla międzynarodowego reżimu zmian klimatu. Reżim ten, systematycznie 23 rozwijany i wzmacniany, zakłada zatrzymanie antropogenicznej zmiany klimatu na poziomie nieprzekraczającym 2°C powyżej poziomu sprzed epoki przedin- dustrialnej. Cel ten oznacza konieczność głębokiej transformacji gospodarek i odejścia od modelu rozwojowego, opartego na spalaniu węglowodorów, na rzecz modelu niskoemisyjnego − opartego na efektywności energetycznej, ra- cjonalnej konsumpcji oraz adaptacji do antycypowanych zmian klimatu. Cało- kształt aktywności państwa w tym zakresie na poziomie centralnym i lokalnym określić należy polityką klimatyczną. Polityka ta kształtowana jest na podstawie uwarunkowań o charakterze wewnętrznym oraz zewnętrznym i ze względu na swój zakres niesie poważne konsekwencje dla dóbr publicznych. W rezultacie polityka klimatyczna może stać się obszarem konfliktu politycznego, wynikają- cego z naruszenia dotychczasowych, ugruntowanych interesów sektorowych. Celem badawczym niniejszej publikacji jest pogłębiona analiza procesu kreowania i realizacji polityki klimatycznej Norwegii. Zakłada ona wskazanie na- rodowych uwarunkowań działań na rzecz klimatu, a następnie zbadanie ich prze- łożenia na aktywność międzynarodową państwa. Wybór Norwegii został sprowo- kowany interesującym, według autorki, pytaniem o to, w jaki sposób formułowana i prowadzona jest polityka klimatyczna w państwie wysokorozwiniętym, o skonso- lidowanej formie demokracji i wysokich aspiracjach w obszarze ochrony środowi- ska, które zarazem oparło swój model rozwojowy na eksporcie ropy i gazu. Rozważania mają na celu ukazanie procesu politycznego, czynników wa- runkujących, ram instytucjonalno-prawnych oraz strategii i narzędzi realizacji przyjętych priorytetów norweskiej polityki klimatycznej. Założeniem badaw- czym jest ukazanie zmiennych zależnych i niezależnych norweskiej polityki klimatycznej. Podmiotem badań są przede wszystkim organy państwowe (rząd z podległymi mu agendami, parlament, władze lokalne), ale również partie polityczne oraz organizacje i grupy społeczne (formalne i nieformalne). Pro- cesualny charakter badań pokazuje przede wszystkim ewolucję założeń nor- weskiej polityki klimatycznej na przestrzeni trzech dekad, z uwzględnieniem ich ciągłości i zmiany. Ważnym obszarem badań pozostają procesy regional- ne i międzynarodowe wpływające na norweską politykę klimatyczną. Analiza obejmuje więc zarówno uwarunkowania polityczne, gospodarcze i społeczne, co ma na celu ukazanie kompleksowego charakteru pola badawczego. Punktem wyjścia dla rozważań jest rok 1987, kiedy Światowa Komisja ds. Śro- dowiska i Rozwoju (World Commission on Environment and Development), pod przewodnictwem norweskiej premier Gro Harlem Brundtland, opublikowa- ła raport pt. Nasza wspólna przyszłość (Our Common Future)1. Raport komisji 1 Our Common Future. Report of the World Commission on Environment and Devel- opment, United Nations 1987, http://www.un-documents.net/our-common-future.pdf [dostęp: 20.05.2018]. 24 Wstęp jest kluczowy dla narracji pracy z trzech powodów: po pierwsze definiuje on koncepcję zrównoważonego rozwoju, która tworzy ramy konceptualne rozpra- wy; po drugie, jako pierwszy dokument o tak znacznym wydźwięku międzyna- rodowym, określa zagrożenia związane z antropogenicznymi zmianami klimatu; po trzecie stanowi bezpośredni bodziec dla rozpoczęcia przez Norwegię działań na rzecz klimatu. Za cezurę końcową przyjęto rok 2017, w którym obchodzono 30. rocznicę powstania koncepcji zrównoważonego rozwoju, a zarazem stano- wiący koniec czteroletniej kadencji rządu Erny Solberg. W opracowaniu przyjęto następujące hipotezy badawcze: 1. Polityka klimatyczna zajmuje istotne miejsce w agendzie politycznej Norwegii, chociaż została ona podporządkowana imperatywowi rozwo- ju gospodarczego opartego na wydobyciu ropy i gazu. 2. O ciągłości celów i realizacji norweskiej polityki klimatycznej decyduje szeroki, partyjny konsensus polityczny. 3. Istotny wpływ na ośrodki decyzyjne ma otoczenie gospodarcze systemu politycznego, natomiast oddziaływanie organizacji pozarządowych jest ograniczone. 4. Zasady i instrumenty norweskiej polityki klimatycznej mają na celu re- alizację tradycyjnych założeń polityki zagranicznej państwa, jak solida- ryzm i internacjonalizm oraz odgrywanie roli „ekologicznego lidera”. 5. W XXI w. norweska polityka klimatyczna ulega procesowi uwspólnoto- wienia w ramach Unii Europejskiej. Dla weryfikacji powyższych hipotez zostały skonstruowane szczegółowe 3. Jakie osie podziałów politycznych powstały podczas tworzenia zasad po- lityki klimatycznej Norwegii? 4. Jak przebiegał proces instytucjonalizacji polityki klimatycznej w Norwegii? 5. Jakie były uwarunkowania stanowiska rządu norweskiego podczas nego- cjacji klimatycznych w ramach UNFCCC? 6. W jakich obszarach norweska polityka klimatyczna realizuje cele zrów- noważonego rozwoju? Analiza problemu badawczego została oparta na następujących założeniach: 1. Polityka klimatyczna stanowi próbę realizacji koncepcji zrównoważo- nego rozwoju, gdyż zakłada z jednej strony równoważenie interesów na linii człowiek-gospodarka-natura, a z drugiej solidarność międzynaro- dową i solidarność międzypokoleniową. 25 pytania badawcze: polityki klimatycznej? tyczną państwa? 1. Jakie podmioty w największym stopniu wpływały na kształt norweskiej 2. Jaka jest zależność pomiędzy norweską polityką energetyczną i klima- Wstęp 2. Polityka klimatyczna w większości państw zasadniczo różni się od innych polityk sektorowych państwa ze względu na wysokie koszty polityczne jej prowadzenia wynikające z: konieczności antagonizowania tradycyj- nych grup interesu, podejmowania decyzji ograniczających konsumpcję jednostkową i rozbieżności czasowej pomiędzy nakładami a zyskami. 3. W Norwegii proces kształtowania polityki klimatycznej warunkowany był takimi charakterystycznymi cechami jej systemu politycznego jak konsensualizm, inkluzja i deliberacja. 4. Norwegia jest państwem o wysokiej społecznej świadomości ekologicz- nej i istotnym miejscu ochrony środowiska w agendzie politycznej. Analiza problemu badawczego, według ram przyjętych w pierwszym założeniu, została przeprowadzona w oparciu o koncepcję zrównoważonego rozwoju. Zakła- da ona konieczność równoważenia imperatywów społecznych, gospodarczych i ekologicznych zgodnie z obecnymi potrzebami ludzkości, jednak bez ogranicza- nia przyszłym pokoleniom możliwości do zaspokojenia swoich potrzeb2. Metodologicznie połączenie badań procesów gospodarczych, przyrodni- czych i społecznych podważa wcześniejsze podejście sektorowe, tworząc nową płaszczyznę interdyscyplinarnych analiz rozwojowych. Dzięki takiemu uję- ciu poszerzeniu uległ krąg obszarów badawczych, ale również ich wzajemne współzależności. Należy pamiętać, iż procesy przyrodnicze, społeczne i ekono- miczne nie pozostają w homeostatycznej równowadze, lecz częściej w konflik- cie, a proces harmonizowania relacji między nimi jest trudny do osiągnięcia i wymaga zaangażowania politycznego3. Z tego też względu badania nad zrównoważonym rozwojem podejmowane są przede wszystkim w obrębie nauk społecznych, zwłaszcza ekonomii, nauk o polityce i socjologii, natomiast w mniejszym stopniu kwestie te stanowią przedmiot zainteresowania przyrodoznawstwa. W pierwszym etapie dyskusji o nowych formach rozwojowych dominowały niewątpliwie rozważania eko- nomiczne, czego dowodzą np. koncepcje wzrostu zerowego4 oraz dobrobytu globalnego5, które miały podważać istniejącą ścieżkę rozwojową. To właśnie ekonomiści zwrócili uwagę na mankamenty funkcjonowania rynku (market failure), polegające na niewłączaniu do rachunku ekonomicznego kosztów Ibidem. 2 3 E. Rokicka, W. Woźniak, W kierunku zrównoważonego rozwoju. Koncepcje, interpreta- cje, konteksty, Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016, s. 10. 4 H. Daly, Beyond Growth. The Economics of Sustainable Development, Beacon Press, Bos- ton 1996. Obecnie: A. Barrett, Stability of Zero-growth Economics Analysed with a Min- skyan Model, „Ecological Economics” 2018, Vol. 146, s. 228–239. 5 M. Bernstam, The Wealth of Nations and the Environment, „Population and Develop- ment Review” 1990, Vol. 16, s. 333–373. 26 Wstęp społecznych i ekologicznych określanych mianem kosztów zewnętrznych (externalities)6. Jednocześnie jednak zdiagnozowali narzędzia mające prze- ciwdziałać temu zjawisku, takie jak zasada „zanieczyszczający płaci”, „zasada przezorności” czy planowania długookresowego, które zostały przez większość państw uznane za podstawę ich polityk ochrony środowiska7. Wraz z postępującą degradacją przyrody, powolnym postępem w kwestii zwalczania biedy i dysproporcji oraz brakiem wiążących porozumień mię- dzynarodowych, które przeciwdziałałyby negatywnym trendom, większa rola badawcza przypadła naukom o polityce oraz socjologii. Refleksję budziły spo- łeczne formy zarządzania środowiskiem. Na uwagę zasługują prace noblistki Elinor Ostrom, która w duchu pluralizmu metodologicznego oraz kierując się teorią nowego instytucjonalizmu z uwzględnieniem perspektywy politologicz- nej, podjęła temat zarządzania dobrami wspólnej puli (common-pool resour- ces)8. W centrum zainteresowania znalazły się również kwestie zarządzania w perspektywie długookresowej (James Meadowcroft)9, wpływu systemu po- litycznego (Paul Steinberg)10 czy wielości zaangażowanych podmiotów poli- tycznych i społecznych (Ann Dale)11. Wielu autorów skoncentrowało się rów- nież na roli organizacji międzynarodowych i globalnym zarządzaniu (Hannah Stoddart, Ingrid Boas i in.)12. Interdyscyplinarność koncepcji implikuje zarazem pluralizm badawczy w kwestii podmiotowej, gdyż do analiz włączone zostaje państwo i jego insty- tucje, podmioty gospodarcze, społeczeństwo obywatelskie, wspólnoty lokal- ne i ekosystemy, co znajduje odzwierciedlenie w niniejszej pracy. Pluralizm 6 A. Rezai et al., Global Warming and Economic Externalities, „Economic Theory” 2012, Vol. 49, No. 2, s. 329–350; F. Jöst, M. Quaas, Environmental and Population Externalities, „University of Heidelberg Discussion Paper Series” 2006, No. 427. J. Alder, D. Wilkinson, Environmental Principles, [w:] Environmental Law and Ethics, red. J. Alder, D. Wilkinson, MacMillan 1999, s. 146–187. 8 E. Ostrom, Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Actions, 7 9 Cambridge University Press, Cambridge 1990. J. Meadowcroft, What about the Politics? Sustainable Development, Transition Manage- ment, and Long Term Energy Transitions, „Policy Sciences” 2009, Vol. 42, No. 4, s. 323. 10 P. Steiberg, Welcome to the Jungle: Policy Theory and Political Instability, [w:] Compara- tive Environmental Politics. Theory, Practice, and Prospects, red. P. Steinberg, Stacy Van- Deveer, PIT Press, Cambridge–London 2012, s. 255–284. 11 A. Dale, The Politics of Sustainable Development, [w:] Introduction to Sustainable Devel- opment Vol. 1, red. D. Bell, Y. Cheung, EOLSS Publishers, s. 236–256. 12 A Pocket Guide to Sustainable Development Governance, red. H. Stoddart, Common- wealth Secretariat, London 2011; I. Boas, F. Biermann, N. Kanie, Cross-sectoral Strate- gies in Global Sustainability Governance: Towards a Nexus Approach, „International En- vironmental Agreements: Politics, Law Economics” 2016, Vol. 16, No. 3, s. 449–464. 27 Wstęp przedmiotowy wynika natomiast z samego postulatu równoważenia strefy gospodarczej, społecznej i środowiskowej. Należy zarazem podkreślić, że po- przez swój uniwersalny charakter i metodologiczną inkluzywność koncepcja zrównoważonego rozwoju stała się rodzajem paradygmatu rozwojowego obo- wiązującego w skali globalnej. Nie ma bowiem innej szerokiej perspektywy, łączącej problemy środowiska z problemami społecznymi i gospodarczymi, tak jednoznacznie uznanej zarówno przez społeczność międzynarodową, jak i środowiska naukowe. Za paradygmat należy uznać za Andrew Heywoodem „zestaw wzajemnie powiązanych zasad, doktryn i teorii, które pomagają ustrukturyzować proces dociekań intelektualnych”13. Natomiast należy mieć świadomość, że te swoiste ramy intelektualne oparte na wartościach, teoriach i założeniach, stanowią ro- dzaj „typów idealnych”. Zrównoważony rozwój jest więc pewną wizją prefero- wanego układu relacji społecznych, a nie ich rzeczywistą realizacją. Odwołując się bezpośrednio do rozważań Thomasa Kuhna warto mieć rów- nież na uwadze jego obserwację, która dotyczy odmienności funkcjonowania pa- radygmatów w obszarach różnych dziedzin wiedzy14. Według tego autora nauki przyrodnicze są zawsze zdominowane przez jeden paradygmat np. teorię ewolucji Darwina czy teorię względności Einsteina. Natomiast w ramach nauk politycznych bądź szerzej społecznych, mamy do czynienia z pluralizmem konkurujących ze sobą paradygmatów, często opartych na ideologiach politycznych, takich jak libe- ralizm, konserwatyzm, socjalizm czy feminizm. Zrównoważony rozwój, jako pa- radygmat łączący nauki przyrodnicze z naukami społecznymi, oparty jest więc na komponencie statycznym, wynikającym z praw fizyki i biologii, oraz dynamicz- nym, pozwalającym na przyjęcie wielości perspektyw badawczych. Ważne narzędzia eksplanacyjne dla lepszego rozumienia kwestii percepcji zmian klimatu i chęci podjęcia działań w tym zakresie przyniósł konstrukty- wizm społeczny. Skupia się on bowiem na relacji „agent-struktura”, czyli wza- jemnie konstytuujących i determinujących się jednostkach15 − zarówno w wy- miarze materialnym, jak i pozamaterialnym. Badania konstruktywistyczne są w stanie przynieść odpowiedzi na dość elementarne pytania, które dotyczą samego procesu włączania zmian klimatu czy integralności ekologicznej, do katalogu żywotnych interesów państw, obok władzy i potęgi16. Mary Pettenger 13 A. Heywood, Politologia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, s. 28. 14 T. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2011, s. 10. 15 A. Wendt, I. Shapiro, The Misunderstood Promise of Realist Social Theory, [w:] Contem- porary Empirical Theory, red. K. Monroe, University of California Press, Berkeley–Los Angeles–London 1997, s. 175. 16 P. Haas, When Does Power Listen to Truth? A Constructivist Approach to the Policy Process, „Journal of European Public Policy” 2004, Vol. 11, No. 4, s. 569–592. 28 Wstęp twierdzi, że konstruktywizm pozwala zrozumieć, w jaki sposób doszło do po- jawienia się określonych znaczeń oraz ich umiejscowienia, gdy inne zostały po- minięte17. Samo rozumienie tak fundamentalnych kwestii, do których należą zrównoważony rozwój oraz tzw. historyczna odpowiedzialność państw Półno- cy, jest różne wśród różnych aktorów, co następnie znajduje swoją manifestację w negocjacjach klimatycznych. Odnosząc się do siatki pojęciowej warto również wskazać na pojawiające się odniesienia do koncepcji „reżimu międzynarodowego” rozumianego za Mar- kiem Pietrasiem jako „zespół norm i innych form instytucjonalnych o określo- nym stopniu trwałości, umożliwiających kooperacyjne zachowania państw na podstawie wspólnie uzgodnionych wzorców”18. Termin ten wykorzystywany jest przede wszystkim dla analizy aktywności międzynarodowej Norwegii i sta- nowi zdaniem autorki najbardziej adekwatne narzędzie eksplanacyjne, przy pełnej świadomości, że możliwe jest zastosowanie innych koncepcji cząstko- wych stosunków międzynarodowych. W pracy znajdują się również nawiąza- nia do „modernizacji ekologicznej”, która zakłada przede wszystkim nacisk na transformację ekologiczną współczesnych państw w wymiarze technologicz- nym. Powszechnie wykorzystywane jest również określenie „zmiany klimatu”, a nie „ocieplenie klimatu”. Ma ono wskazywać, iż − zgodnie z przewidywania- mi Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu − globalnie klimat będzie ocieplał się, natomiast w pewnych obszarach może dojść do jego ochłodzenia. Badana problematyka ma charakter wieloaspektowy, ale zarazem uzna- je politykę klimatyczną państwa jako odrębną całość, co determinuje dobór metod badawczych. Odnosząc się do typologii wprowadzonej przez Andrzeja Chodubskiego, praca opiera się w największej mierze na metodzie systemo- wej19. Polityka klimatyczna traktowana jest bowiem jako odrębny podsystem aktywności państwa, przetwarzający bodźce płynące z innych podsystemów oraz otoczenia wewnętrznego i zewnętrznego. Najmocniej powiązana jest ona z podsystemem polityki energetycznej. Do otoczenia wewnętrznego zaliczo- ne zostały podmioty i procesy związane z sektorem wydobywczym państwa oraz podmioty społeczne, takie jak organizacje pozarządowe, wysyłające swo- je konkretne poparcia i żądania. Natomiast otoczenie zewnętrzne odnosi się do wpływu międzynarodowego reżimu zmian klimatu, zarówno w wymiarze 17 M. Pettenger, Introduction: Power, Knowledge and the Social Construction of Climate Change, [w:] The Social Construction of Climate Change: Power, Knowledge, Norms, Dis- courses, red. M. Pettenger, Ashgate Publishing, Hampshire 2007, s. 11. 18 M. Pietraś, Międzynarodowy reżim zmian klimatu, Wydawnictwo Adam Marszałek, To- 19 A. Chodubski, Wprowadzenie do badań politologicznych, Wydawnictwo Uniwersytetu ruń 2011, s. 31. Gdańskiego, Gdańsk 2004, s. 126. 29 Wstęp regionalnym UE, jak i państw nordyckich, które modyfikują kształt działań na- rodowych poprzez sprzężenia zwrotne. Konsekwentne zastosowanie metody systemowej znalazło swoje odzwierciedlenie w strukturze pracy. Proces badawczy wymagał również zastosowania metod pomocniczych. W rozdziale czwartym i piątym, poświęconym ewolucji norweskiej polityki klimatycznej od 1987 r. i stanowisku partii politycznych, przyjęta została me- toda historyczno-porównawcza, pozwalająca określić genezę zjawisk politycz- nych oraz ich wzajemne powiązanie strukturalne, a także metoda decyzyjna, wyjaśniająca procesy zachodzące w ramach ośrodka decyzyjnego. Istotna była również metoda instytucjonalno-prawna, szczególnie w części poświęconej instytucjonalnemu wymiarowi norweskiej polityki klimatycznej oraz w części odnoszącej się do prawnych uregulowań funkcjonowania sektora ropy i gazu oraz Funduszu Emerytalnego. Pomocne okazały się również ujęcia ilościowe zastosowane w trzeciej części książki, jak i jakościowe − widoczne w części czwartej. Natomiast część piąta w największym stopniu wykorzystuje metodę porównawczą (analogii) – głównie modelu wzorca. Generalnie pomocne były również metody empiryczne opierające się na obserwacji i opisie określonych zjawisk, metody ogólnologiczne (analiza, synteza oraz rozumowanie deduk- cyjne bądź indukcyjne) oraz metoda czynnikowa. Dla jasności wywodu skonstruowany został zintegrowany model badań polityki klimatycznej, który może znaleźć swoją praktyczną aplikację również w przypadku innych państw. Główny postulat badawczy zakłada konieczność określenia wewnętrznych czynników warunkujących w trzech wymiarach: 1) politycznym (charakter systemu politycznego, stanowisko głównych ak- torów sceny politycznej oraz grup interesu, konsensus partyjny w kwestii celów i środków polityki klimatycznej, czynnik instytucjonalny, regio- nalny i lokalny wymiar zmian klimatu); 2) gospodarczym (model rozwoju gospodarczego, polityka energetyczna ze szczególnym uwzględnieniem emisji CO2 per capita, dynamika rozwoju energii odnawialnej, zastosowane narzędzia ekonomiczne i technolo- giczne); 3) społecznym (społeczna percepcja zmian klimatu, miejsce zmian klimatu w dyskursie publicznym, siła oddziaływania ruchu ekologicznego oraz organizacji społecznych, zaangażowanie środowisk naukowych, znacze- nie grup podważających antropogeniczny charakter zmian klimatu). Następnie w postępowaniu badawczym możliwe jest przejście do analizy ostatniego wymiaru 4) międzynarodowego (miejsce w systemie międzynarodowym, model po- lityki zagranicznej, stanowisko w ramach międzynarodowego reżimu zmian klimatu, preferowane koalicje i bloki regionalne). 30 Wstęp Mimo że model ten opiera się na państwocentrycznym widzeniu rzeczy- wistości, zakłada istnienie silnych powiązań o charakterze transnarodowym, które powinny zostać poddane analizie podczas każdego etapu badawczego, wskazując na znaczenie gry wielopoziomowej. Przyjęcie powyższego modelu badań ma swoje przełożenie w konstrukcji pracy. Zgodnie z celami meryto- ryczno-metodologicznymi rozprawa ma charakter problemowy z zachowa- niem porządku chronologicznego. Książka została podzielona na pięć części, z czego pierwsza stanowi ramy teoretyczno-konceptualne, a pozostałe odnoszą się do poszczególnych wymia- rów norweskiej polityki klimatycznej. W rozdziale pierwszym analizie został poddany proces rozwoju domeny ekologicznej współczesnych państw − ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji zrównoważonego rozwoju − zarówno w ujęciu teoretycznym, jak i empirycznym. Kolejny rozdział podejmuje proble- matykę istoty polityki klimatycznej współczesnych państw z uwzględnieniem perspektywy zarówno wewnętrznej, jak i międzynarodowej. Rozważania kon- centrują się na charakterystyce polityki klimatycznej jako polityki sektorowej, ale również na wyzwaniach natury politycznej, związanych z jej formułowa- niem i wdrażaniem. Badania odniosły się również do możliwości interpre- tacyjnych problemów polityki klimatycznej z perspektywy koncepcji reżimu międzynarodowego. W części drugiej omówiony został polityczny wymiar norweskiej polityki klimatycznej. Autorka rozpoczęła rozważania (rozdział trzeci) od wyodręb- nienia poszczególnych etapów kształtowania stanowiska Norwegii w kwestii redukcji emisji gazów cieplarnianych w kraju i za granicą. Następnie przeana- lizowano propozycje norweskich partii parlamentarnych w kwestii polityki kli- matycznej, ze szczególnym uwzględnieniem wspólnej platformy poglądowej w tej kwestii (rozdział czwarty). Natomiast rozdział szósty stanowi bezpośred- nie odniesienie do znaczenia zmieniającej się roli Arktyki dla interesów geopo- litycznych Norwegii, w tym również celów polityki klimatycznej. W centrum zainteresowania znalazły się kluczowe obszary, takie jak Morze Barentsa, Sval- bard i Lofoty. Swoiste zamknięcie tego obszaru badań stanowi ocena aktywno- ści władz lokalnych w obszarze walki ze zmianami klimatu. Kolejna, trzecia część książki, ma na celu wyjaśnienie uwarunkowań gospo- darczych norweskiej polityki klimatycznej. Punkt wyjścia dla analizy stanowi ogólny model rozwoju gospodarczego państwa, ze szczególnym uwzględnie- niem jego polityki energetycznej. Zostaje również podjęta próba charaktery- styki wielkości i struktury emisji gazów cieplarnianych Norwegii (rozdział szósty). Jest to istotne dla dalszego wywodu, gdyż bezpośrednio warunkuje na- rzędzia ekonomiczne i technologiczne polityki klimatycznej, co jest przedmio- tem badań w rozdziale ósmym. Rozdział siódmy podnosi natomiast kluczową 31 Wstęp kwestię historii, rozwoju i znaczenia sektora ropy i gazu. W tym miejscu wyja- śniono dwie kluczowe kwestie, a mianowicie stopień realizacji zamierzeń po- lityki klimatycznej przez państwową firmę Statoil oraz włączenie problemów zmian klimatu jako wytycznych w zarządzaniu Funduszem Emerytalnym. Część czwarta została natomiast poświęcona rozważaniom o społecznym wymiarze norweskiej polityki klimatycznej. Kontekst ten jest istotną zmienną zależną, warunkującą wybory decydentów. Punktem wyjścia badań jest per- cepcja przez społeczeństwo norweskie problemu zmian klimatu, jak również społeczna ocena wysiłków władz w obszarze polityki klimatycznej dokonana w rozdziale dziewiątym. Jako trzy kluczowe kanały kształtowania publicznego dyskursu w kwestii zmian klimatu uznano badania naukowe, media oraz orga- nizacje społeczne. Tym ostatnim poświęcony został odrębny rozdział dziesiąty, który odnosi się do organizacji pozarządowych o charakterze ekologicznym, jak np. Bellona oraz profilowanych, w tym Klimarealistene (czyli sceptyków tezy o antropogenicznym charakterze zmian klimatu), do międzynarodowego ruchu ekologicznego oraz innych organizacji istotnych dla norweskiego życia publicznego. Natomiast część piąta wskazuje na uwarunkowania międzynarodowe. Jako trzy płaszczyzny analizy przyjęto negocjacje międzynarodowe prowadzone przez strony Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (rozdział jedenasty), oddziaływanie UE oraz państw nordyckich (rozdział dwuna- sty). W każdym przypadku zostały zdefiniowane bodźce zewnętrzne, ale również norweska odpowiedź na nie. Szczególną uwagę przywiązano do dwóch płaszczyzn norweskiego odziaływania w skali międzynarodowej: inicjatyw związanych z wy- lesieniem oraz w obszarze energii. W tej części dokonano również oceny skutecz- ności międzynarodowych instrumentów polityki klimatycznej Norwegii. Aktualność oraz zasięg przyjętego pola badawczego wymagały zapozna- nia się z dotychczasowymi kierunkami badań w ramach norweskiej polityki klimatycznej. Norweskie badania nauk społecznych w kwestii zmian klimatu stoją niewątpliwie na wysokim poziomie, jednak są stosunkowo wąskie w po- równaniu do osiągnięć innych obszarów wiedzy. Ich intensyfikacja nastąpiła dopiero na początku XXI w., kiedy środowisko naukowe zauważyło lukę w ba- daniach nad społecznymi konsekwencjami decyzji politycznych i gospodar- czych państwa. Obecnie funkcjonuje kilkanaście akademickich zespołów badawczych, któ- re podejmują wieloaspektowe badania nad klimatem. Reprezentują je przede wszystkim duże ośrodki naukowe, takie jak Oslo, Bergen czy Trondheim20. Na 20 Norwegian Climate Research. An Evaluation, The Research Council of Norway – Divi- sion for Energy, Resources and the Environment, Oslo 2012, s. 27. 32 Wstęp Uniwersytecie w Oslo działa Centrum Badań Ekonomicznych im. Ragnara Fri- scha zajmujące się gospodarką zmian klimatu; Centrum Międzynarodowych Badań nad Klimatem i Środowiskiem (CICERO) – podejmujące badania inter- dyscyplinarne; Wydział Socjologii i Geografii – podnoszący problemy wrażli- wości, adaptacji i transformacji społecznej, oraz Grupa Zasobów Naturalnych, koncentrująca się na krajowym i międzynarodowym zarządzaniu surowcami. Wśród jednostek stołecznych wyróżniają się także dwa wydziały Norweskiego Uniwersytetu Biologicznego: Wydział Ekologii i Zarządzania Zasobami Na- turalnymi oraz Międzynarodowych Studiów nad Środowiskiem i Rozwojem. Szerokie badania (głównie z zakresu nauk ścisłych) podejmowane są również na Uniwersytecie w Bergen oraz na Norweskim Uniwersytecie Nauki i Techno- logii w Trondheim (NTNU). Wśród ośrodków pozaakademickich należy wymienić przede wszystkim Instytut Fridtjofa Nansena, działający od 1958 r. think tank21, zajmujący się poza kwestiami arktycznymi również międzynarodową polityką ochrony śro- dowiska, oraz Instytut Badań nad Pokojem w Oslo (Peace Research Institute Oslo – PRIO), badający m.in. wpływ zmian klimatu na konflikty zbrojne. Dzia- łalność ekspercka i analityczna podejmowana jest również przez norweskie or- ganizacje pozarządowe, takie jak Bellona oraz ZERO (Zero Emission Resource Organisation). W ostatnich latach powstało również kilkanaście centrów do- skonalenia wiedzy, które stanowią najczęściej przejaw współpracy pomiędzy kilkoma ośrodkami np. The Norwegian Centre for Climate Services oraz Bjer- knes Centre for Climate Research. Norwescy naukowcy, reprezentujący nauki społeczne, skupiają się w swo- ich analizach przede wszystkim na lokalnych i narodowych problemach zmian klimatu, takich jak konsumpcja i turystyka, polityka energetyczna i gospodar- ka niskoemisyjna (Norweskie Biuro Statystyczne), transport (Instytut Polityki Transportowej) oraz krajowa polityka klimatyczna (Instytut Fridtjofa Nanse- na). Problemy polityki klimatycznej UE, instrumenty polityki państwa, jak również instytucjonalny wymiar i efektywność międzynarodowych regulacji prawnych, znajduje się w centrum zainteresowania badaczy z CICERO. Gene- ralnie dominującą dyscypliną badań pozostaje ekonomia, widoczny jest wkład nauk o polityce, natomiast antropologia, historia oraz socjologia mają stosun- kowo najsłabszy zakres oddziaływania22. 21 Zespół specjalistów zajmujący badaniami i analizami dotyczącymi spraw publicznych. 22 Warto zauważyć, iż zdecydowana większość badań finansowana jest ze źródeł publicz- nych przez Norweską Radę Badań, która prowadzi ramowe projekty badawcze nad zmianami klimatu i ich konsekwencjami: NORKLIMA (2004–2013) oraz KLIMA- FORSK (2013–2023), a także programy dedykowane energii RENERGI (2004–2012) oraz ENERGIX (2013–2022). 33 Wstęp Ważny obszar norweskiej aktywności naukowej dotyczy badań polarnych. W kraju istnieją wyspecjalizowane jednostki naukowe, do których należą Nor- weski Instytut Polarny, Norweska Akademia Badań Polarnych położona na Sval- bardzie czy Instytut Fridtjofa Nansena, które integrują badaczy obszaru i prowa- dzą zaawansowane projekty o charakterze międzynarodowym. Coraz bardziej widoczne są również projekty prowadzone na Uniwersytecie Nauk Stosowanych Samów, podejmujące problem adaptacji do zmian klimatu przez ludy tubylcze. Analiza głównych kierunków badań norweskiej polityki klimatycznej sta- nowiła fazę wstępną do pogłębionego przeglądu literatury przedmiotu. Waż- nym etapem w postępowaniu badawczym była analiza źródeł pierwotnych. Badaniom zostały poddane oficjalne materiały i dokumenty norweskich in- stytucji publicznych, przede wszystkim rządu i parlamentu tj. ustawy, rozpo- rządzenia, koncepcje, a także plany polityki klimatycznej i energetycznej oraz strategie i raporty (tzw. białe księgi). Przydatne okazały się również stanowiska Ministerstwa Klimatu i Środowiska oraz Ministerstwa Ropy i Energii. Badania z zakresu międzynarodowej polityki klimatycznej oparto na dorobku praw- nym ONZ w zakresie zmian klimatu, przede wszystkim Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu wraz z uzupełniającymi ją aktami, takimi jak Protokół z Kioto czy Porozumienie paryskie23. Uwzględnio- no również akty normatywne UE z zakresu polityki klimatyczno-energetycz- nej tj. komunikaty Komisji Europejskiej, dyrektywy i rozporządzenia. W publikacji wykorzystano raporty agencji i instytucji państwowych, prze- mówienia i deklaracje norweskich polityków oraz strategie koncernu nafto- wego Statoil. Badania danych statystycznych przeprowadzono na podstawie opracowań Norweskiego Biura Statystycznego (nor. Statistisk sentralbyrå), Międzynarodowej Agencji Energii, Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) oraz Rady Nordyckiej. Wiele ciekawych publikacji poświęconych problemowi zmian klimatu i po- lityce klimatycznej Norwegii zaczęrpnięto z czasopism naukowych, takich jak: „Climate and Development”, „Climate Policy”, „Environmental Politics”, „Glo- bal Environmental Change”, „International Environmental Agreements”, „Jo- urnal of Environment and Development”, „Organization and Environment”, „Scandinavian Political Studies” czy „West European Politics”. Wśród dorobku międzynarodowego na uwagę zasługują opracowania przygotowane przez Nor- dycką Radę Ministrów oraz poszczególnych badaczy, którzy wykorzystywali przykład Norwegii przede wszystkim do ujęć komparatystycznych, skupiając 23 Autorka przyjęła pisownię „Protokół z Kioto” oraz „Porozumienie paryskie”, wskazując w ten sposób, iż w książce traktuje je nie jako nazwy zwyczajowe, lecz oficjalne. 34 Wstęp się na polityce energetycznej lub samej implementacji koncepcji zrównoważo- nego rozwoju (John Dryzek)24. Kilku autorów odniosło się bezpośrednio do polityki klimatycznej Norwegii z różnych perspektyw. Marianne Ryghaug i Thomas Skjølsvold podjęli problem komunikacji zmian klimatu w Norwegii25, Steinar Andresen i Shardul Agra- wala skoncetrowali się na międzynarodowej polityce klimatycznej Norwegii26, a Anne Sydnes, Eivind Hovden oraz Gard Lindseth dokonali analizy jej ewolu- cji w wymiarze wewnętrznym i zewnętrznym27. Należy odnieść się również do autorów, którzy podjęli problem poszczególnych instrumentów polityki klima- tycznej Norwegii, jak Camilla Bretteville i Guri Bang Søfting28. Spośród dorobku polskich badaczy pomocne okazały się prace poświęcone problematyce bezpieczeństwa energetycznego i ekologicznego oraz zmian kli- matu Krzysztofa Księżopolskiego29, Tomasza Młynarskiego30, Beaty Molo31 oraz Marka Pietrasia32. Książka ostatniego autora, poświęcona międzynarodowemu 24 J. Dryzek et al., Green States and Social Movements. Environmentalism in the United States, United Kingdom Germany, and Norway, Oxford University Press, Oxford 2003. 25 M. Ryghaug, T. Skjølsvold T., Climate Change Communication in Norway, [w:] Oxford Research Encyclopedia of Climate Science, red. H. von Storch, Oxford University Press, New York 2016, DOI: 10.1093/acrefore/9780190228620.013.453. 26 S. Andresen, Sh. Agwala, Leaders, Pushers and Laggards in the Making of the Climate Change Regime, „Global Environmental Change” 2002, Vol. 12, No. 1, s. 4151. 27 A. Sydnes, Norwegian Climate Policy: Environmental Idealism and Economic Realism, [w:] Politics of Climate Change. A European Perspective, red. T. O’Riordan, J. Jäger, Routledge, London 1996, s. 268–297; E. Hovden, G. Lindseth, Discourses in Norwegian Climate Policy: National Action or Thinking Globally?, „Political Studies” 2004, Vol. 52, s. 63–81. 28 C. Bretteville, G. Søfting, From Taxes to Permits? The Norwegian Climate Policy Debate, „Center for International Climate and Environmental Research Report” 2000, No. 6, s. 1–15. 29 K. Księżopolski, The Impact of Securitization and Economization of Security on the Es- tablishment of an International Climate Protection Regime, „e-Politikon” 2013 (numer specjalny Klimat i Polityka), nr 7, s. 35–53. 30 T. Młynarski, Europejski system handlu uprawnieniami do emisji. Między ekologią a eko- nomią, „Kultura i Polityka” 2014, nr 15, s. 98–108. 31 B. Molo, Implikacje zagrożeń ekologicznych ze szczególnym uwzględnieniem wpływu zmian klimatycznych na bezpieczeństwo międzynarodowe, [w:] Czynniki stabilizacji i de- stabilizacji w stosunkach międzynarodowych na początku XXI wieku. Księga pamiątkowa poświęcona Profesorowi Lubomirowi Zyblikiewiczowi, red. I. Stawowy-Kawka, Kraków 2009, s. 429–441. 32 M. Pietraś, Bezpieczeństwo ekologiczne w Europie. Studium politologiczne, Wyd. UMCS, Lublin 2000. 35 Wstęp reżimowi zmian klimatu, była szczególnie istotna podczas badań międzynaro- dowego wymiaru norweskiej polityki klimatycznej33. Dla ukazania problematyki norweskiej wykorzystano m.in. publikacje Ryszarda Czarnego, który przeprowadził pogłębioną ocenę stosunków poli- tycznych i gospodarczych w regionie nordyckim, w tym również odniósł się bezpośrednio do problemów energetyczno-klimatycznych Norwegii34. Ważną inspiracją były prace dotyczące problemów systemu politycznego Norwegii: Andrzeja Kubki, który dokonał analizy z perspektywy podziałów socjopoli- tycznych35, Joachima Osińskiego36 w wymiarze instytucjonalno-prawnym czy Włodzimierza Anioła − w odniesieniu do modelu nordyckiej modernizacji37. Ważny wkład wnieśli również badacze prezentujący problemy norweskie z róż- nych perspektyw badawczych np. Michał Łuszczuk38, Wojciech Nowiak39 oraz Magdalena Tomala40. Praca powstała jako rezultat badań przeprowadzonych podczas staży na- ukowych w Norwegii oraz konsultacji w ośrodkach krajowych. Autorka zwraca się do wszystkich, którzy przyczynili się do nadania jej ostatecznego kształtu, w szczególności do pracowników Uniwersytetu Łódzkiego oraz Norweskiego Uniwersytetu Nauki i Technologii w Trondheim. W szczególności chciałabym podziękować Pani Profesor Alicji Stępień-Kuczyńskiej za nieustanne wsparcie, Pani Profesor Beacie Molo za cenne uwagi recenzenckie oraz moim najbliż- szym – Rodzicom, Siostrze, a przede wszystkim Mężowi i Córce za codzienną pomoc i wielką radość. 33 Idem, Międzynarodowy reżim zmian klimatu, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2011. 34 R. Czarny, A Modern Nordic Saga: Politics, Economy and Society, Springer, Switzerland 35 A. Kubka, Podziały socjopolityczne w Norwegii w latach 1973–1997, Wydawnictwo Uni- 2017, DOI: 10.1007/978-3-319-42363-0. wersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2004. 36 Konstytucja Norwegii, wstęp i tłum. J. Osiński, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1996. 37 W. Anioł, Szlak Norden. Modernizacja po skandynawsku, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2013. 38 M. Łuszczuk, „High North” czyli norweska wersja Dalekiej Północy, [w:] Dyplomacja w życiu. Życie w dyplomacji, red. W. Saletra, J. Jaskiernia, Wydział Zarządzania i Admi- nistracji Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, Kielce 2013, s. 253–262. 39 W. Nowiak, Państwa nordyckie wobec bezpieczeństwa ekologicznego – przykład Norwegii, [w:] Ekologizm, red. D. Maj, M. Marczewska-Rytko, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2016, s. 209–220. 40 M. Tomala, Energia odnawialna jako kluczowy element bezpieczeństwa zaopatrzenia energetycznego i środowiskowego państw nordyckich, „Bezpieczeństwo: teoria i praktyka: czasopismo Krakowskiej Szkoły Wyższej im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego” 2016, t. 10, nr 1, s. 105–117. 36 Wstęp CZĘŚĆ I ZMIANY KLIMATU – RAMY KONCEPTUALNE ROZDZIAŁ 1 ROZWÓJ DOMENY EKOLOGICZNEJ PAŃSTWA Podjęcie przez państwo problemów ochrony środowiska stanowi stosunkowo nowy fenomen1. Dopiero w latach 60. i 70. XX w. rządy w różnych częściach świata, szczególnie w państwach rozwiniętych, wdrożyły system państwowej ochrony środowiska, jaki znamy obecnie2. Zaczęto dostrzegać nowy fenomen zmieniającego się stosunku pomiędzy naturą i społeczeństwem. Powodem był kryzys ekologiczny w państwach Zachodu, porażka współczesnych instytucji w radzeniu sobie z jego konsekwencjami oraz wyraźny wzrost świadomości ekologicznej wśród obywateli. Powstaje więc kluczowe pytanie o to, jak pań- stwo zareagowało na te nowe wyzwania, a w dalszej kolejności – jak rozwiąza- nia wypracowane w ramach polityki ekologicznej wpłynęły na zdolności pań- stwa do realizacji polityki klimatycznej. 1.1. Wzrost świadomości ekologicznej i jego polityczne konsekwencje Wielu autorów skłania się w stronę wniosku, w myśl którego zaangażowanie państwa na rzecz środowiska naturalnego, nazywane przez Jamesa Meadow- crofta zarządzaniem środowiskowym (environmental management), można podzielić na trzy podstawowe okresy: pierwszy, obejmujący lata 70. i 80. XX w., koncentrował się na walce z zanieczyszczeniami i ustanowieniu podstawowych instytucji i programów narodowych do walki z nimi głównie w państwach rozwiniętych; drugi zapoczątkowany został przez raport Komisji Brundtland i szczyt ONZ w Rio de Janeiro (tzw. Szczyt Ziemi w 1992 r.), podejmujący kwestie zrównoważonego rozwoju zarówno w skali narodowej, jak i między- narodowej, oraz trzeci, rozpoczęty w nowym tysiącleciu, poświęcony utrzyma- niu środowiskowych granic planety, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii zmian klimatu3. 1 W latach 50. i 60. XX w. pojawiały się nurty „konserwacjonistyczne”, głównie w USA, promujące m.in. inicjatywy na rzecz tworzenia parków narodowych. Co istotne, nie miały one charakteru lewicowego czy generalnie progresywnego, ale raczej zdecydowa- nie konserwatywny. 2 M. Jänike, H. Weidner, National Environmental Policies: A Comparative Study of Capac- ity Building, Springer, Berlin 1997, s. 1–4. J. Meadowcroft, Greening the State?, [w:] Comparative Environmental Politics. Theory, Practice, and Prospects, red. P. Steinberg, S. VanDeveer, MIT Pres, Cambridge–London, s. 64–69. 3 38 Pierwszy okres, czyli wdrażanie zarządzania środowiskowego, polegał na utworzeniu systemu instytucjonalnego, który mógłby doprowadzić do naprawienia zaistniałych szkód ekologicznych. Powstawały ministerstwa śro- dowiska jako przejaw podniesienia rangi problemu, przyjęto nowe programy narodowe, normy prawne, regulacje oraz procedury ocen projektów środo- wiskowych, a na szczeblu lokalnym utworzono wyspecjalizowane agencje. Przy czym najszybciej rozwiązania te wdrażane były w Europie Zachodniej i Północnej: przede wszystkim w Republice Federalnej Niemiec oraz w pań- stwach nordyckich. Systemy polityczne ówczesnych państw demokratycznych zostały również skonfrontowane z nowym fenomenem protestów lokalnych, ruchów społecz- nych oraz powstałych na tym gruncie organizacji ekologicznych. Pierwsze pro- testy o charakterze ekologicznym miały miejsce w USA i dotyczyły budowy instalacji przemysłowych w pobliżu domostw (not in my backyard – NIMBY). Stopniowo, dzięki znacznemu wzrostowi liczby protestów, doszło do nawiąza- nia kontaktów pomiędzy aktywistami, które doprowadziły do powstania ru- chów obrońców środowiska o różnym stopniu zorganizowania4. Jednocześnie po dwóch stronach Atlantyku pojawił się nurt kontestacji za- stanego porządku politycznego, który był wyrazem postulatów rozszerzenia praw i wolności obywateli. Ekologia polityczna zaistniała jako stały element tego nurtu dzięki rewoltom studenckim. Chociaż kwestie ekologiczne znaj- dowały się wówczas na marginesie dyskusji, inicjatywy ekologiczne zostały uwzględnione w katalogu nowych ruchów społecznych. Stało się to zwłasz- cza dzięki praktykom, wśród których można wymienić m.in. pokojową akcję bezpośrednią, nieposłuszeństwo obywatelskie oraz bierny opór. Ruch ekolo- giczny zyskał nową dynamikę dzięki protestom antynuklearnym w państwach rozwiniętych. Elektrownie atomowe, które miały zabezpieczyć społeczeństwa przeciw kolejnemu kryzysowi naftowemu, u części obywateli budziły lęk5. We Francji zaczęły zaznaczać swoją obecność ruchy regionalistyczne, które mia- ły na celu również ochronę środowiska i krajobrazu. Jednocześnie obywatele w duchu pacyfizmu podnosili problem militaryzacji życia społecznego, czyn- nie występując przeciw obecności obiektów wojskowych. Ten szeroki ruch podważający istniejący porządek społeczno-polityczny skupił w luźnych ko- alicjach socjalistów, skrajną Lewicę, anarchistów oraz ekologów. Doszło tym 4 Zob. The Dynamics of Social Movements: Resource Mobilization, Social Control and Tac- tics, red. M. Zald, J. McCarthy, Cambridge 1979. J. Bożek, Nowe sytuacje, nowe rozdania, nowe zagrożenia, [w:] Co robić? Mały traktat o wyobraźni politycznej Europejczyków, red. D. Cohn-Bendit, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2010, s. 44. 5 39 Rozwój domeny ekologicznej państwa samym do wpisania problemów ekologicznych do tradycyjnej domeny lewico- wych formacji politycznych6. Niezależnie od luźnych grup protestu pojawiły się mniej upolitycznione − lecz lepiej zinstytucjonalizowane − stowarzyszenia i organizacje pozarządo- we. Przykładem mogą być chociażby World Wide Fund for Nature (WWF), Greenpeace czy Friends of the Earth. Przyczyn ich poparcia należy szukać w fakcie, iż ich instytucjonalne umiejscowienie w systemie nie wiązało się z ko- niecznością walki o władzę. Wyłączenie z wyborczej gry politycznej dało im dystans do wszystkich ugrupowań politycznych. Organizacje te sprawnie wy- korzystały również logikę współpracy o charakterze transnarodowym, budując globalne sieci, co przełożyło się na ich silną pozycję przetargową wobec rządów narodowych w kolejnych dekadach. W latach 80. XX w. można już mówić o rosnącej autonomii i odmienno- ści racjonalności ekologicznej od innych racjonalności7. Na poziomie państwa uwidoczniła się postępująca specjalizacja w rozwiązywaniu problemów eko- logicznych, które wówczas rozumiano przede wszystkim w w
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polityka klimatyczna państwa. Norweska droga do zrównoważonego rozwoju
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: