Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00142 007305 11238930 na godz. na dobę w sumie
Polityka pieniężna nowych państw członkowskich Unii Europejskiej - ebook/pdf
Polityka pieniężna nowych państw członkowskich Unii Europejskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-1943-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W 2004 r. do Unii Europejskiej przystąpiły kraje Europy Środkowej i Wschodniej. Niniejsza książka jest monografią o polityce pieniężnej tych państw - pokazuje, w jaki sposób kraje UE-8 dostosowywały tą politykę do nowoczesnych standardów.

Z książki Czytelnik dowie się:

  • w jaki sposób następowały przemiany systemów finansowych państw UE-8,
  • jakie przekształcenia instytucjonalno - prawne wprowadzono w bankowości centralnej państw UE-8,
  • w jaki sposób realizowano politykę gospodarczą i jak kształtowały się wskaźniki makroekonomiczne państw UE-8 w trakcie przygotowywania się do członkostwa w UE i po jego przyjęciu,
  • jakie cele i strategie polityki pieniężnej przyjęto w poszczególnych krajach UE-8,
  • jakie rodzaje instrumentów stosowano w realizacji polityki pieniężnej krajów UE-8.


  • Książka jest adresowana do osób zajmujących się zarówno polityką pieniężna., jak i integracją europejską, do wykładowców i studentów kierunków ekonomia i europeistyka.
    Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

    Darmowy fragment publikacji:

    Polityka pieniężna nowych państw członkowskich Unii Europejskiej Od transformacji przez infl ację do integracji Wiesława Przybylska-Kapuścińska monografi e Publikacja jest dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Recenzent: prof. dr hab. Zbigniew Polański, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Redaktor prowadzący: Katarzyna Szoch-Jędrys Korekta: Agnieszka Bąk Sk³ad, ³amanie: Sławomir Sobczyk © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2007 ISBN 978-83-7526-177-6 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Druk i oprawa: Drukarnia Wydawnictw Naukowych Sp. z o.o., ul. ¯wirki 2, 90-450 £ódŸ Ochrona konsumenta w świetle ustawy o szczególnych warunkach sprzedaży Spis treści Wstęp ..................................................................................................................... 9 CZĘŚĆ I Charakterystyka instytucjonalnych i ekonomicznych warunków gospodarowania nowych państw członkowskich Unii Europejskiej .......15 Rozdział 1 Przemiany systemów finansowych nowych państw członkowskich Unii Europejskiej .............................................................................................. 17 1. Przekształcenia instytucjonalno–organizacyjne systemów finansowych państw Europy Centralnej ............................................. 17 1.1. System finansowy Czech ......................................................................... 18 1.2. System finansowy Słowacji ..................................................................... 27 1.3. System finansowy Polski .......................................................................... 34 1.4. System finansowy Słowenii .................................................................... 49 1.5. System finansowy Węgier ........................................................................ 58 2. Przekształcenia instytucjonalno–organizacyjne systemów finansowych państw nadbałtyckich ..................................................... 75 2.1. Sektor bankowy państw nadbałtyckich ................................................ 75 2.2. Instytucje gwarantowania depozytów .................................................. 87 3. Podsumowanie ......................................................................................... 88 Rozdział 2 Instytucjonalne podstawy bankowości centralnej nowych państw członkowskich Unii Europejskiej ................................... 99 1. Banki centralne w Europie Środkowej ............................................... 100 1.1. Bank Czech ............................................................................................. 100 1.2. Bank Słowacji ......................................................................................... 102 1.3. Narodowy Bank Polski ......................................................................... 103 5 Spis treści 1.4. Bank Słowenii ......................................................................................... 110 1.5. Narodowy Bank Węgier ....................................................................... 113 2. Banki centralne w państwach nadbałtyckich ................................... 118 2.1. Bank Litwy .............................................................................................. 118 2.2. Bank Łotwy ............................................................................................. 120 2.3. Bank Estonii ............................................................................................ 122 3. Instytucjonalne podstawy niezależności banków centralnych krajów UE-8 ............................................................................................ 124 3.1. Pierwsza fala reform ............................................................................. 125 3.2. Druga fala reform .................................................................................. 134 3.3. Trzecia fala reform ................................................................................. 137 4. Rozbieżności pomiędzy rozwiązaniami narodowymi a Traktatem z Maastricht w zakresie niezależności banków centralnych .......... 140 5. Podsumowanie ....................................................................................... 143 Rozdział 3 Sytuacja gospodarcza w państwach UE-8 w latach 1990–2005 .............. 149 1. Warunki gospodarowania w krajach Europy Środkowej ............... 150 1.1. Czechosłowacja ..................................................................................... 150 1.2. Polska ....................................................................................................... 173 1.3. Słowenia .................................................................................................. 182 1.4. Węgry ....................................................................................................... 191 2. Sytuacja gospodarcza państw nadbałtyckich .................................... 201 2.1. Lata 1990-1994 ........................................................................................ 201 2.2. Lata 1995-1999 ........................................................................................ 203 2.3. Lata 2000-2004 ........................................................................................ 207 2.4. Okres od połowy 2004 r. ....................................................................... 211 3. Liberalizacja obrotów bieżących i przepływu kapitału w krajach UE-8 ....................................................................................... 225 4. Podsumowanie ....................................................................................... 234 CZĘŚĆ II Strategie i instrumenty polityki pieniężnej nowych państw członkowskich Unii Europejskiej ............................................................... 237 Rozdział 4 Cele i strategie polityki pieniężnej państw członkowskich z Europy Środkowej ....................................................................................... 239 1. Strategie bezpośredniego celu inflacyjnego ...................................... 240 6 Spis treści 1.1. Polityka pieniężna Narodowego Banku Czech ................................ 241 1.2. Polityka pieniężna Narodowego Banku Słowacji ............................ 251 1.3. Polityka pieniężna Narodowego Banku Polskiego .......................... 263 2. Eklektyczny model realizacji polityki pieniężnej ............................. 290 2.1. Polityka pieniężna Banku Słowenii .................................................... 290 2.2. Polityka pieniężna Narodowego Banku Węgier ............................... 301 3. Podsumowanie ....................................................................................... 322 Rozdział 5 Instrumenty polityki pieniężnej stosowane w państwach Europy Środkowej w latach 1990–2005 ...................................................... 326 1. Czechy ..................................................................................................... 327 1.1. Obecny stan instrumentarium ............................................................ 336 1.2. Operacje automatyczne ....................................................................... 341 1.3. Rezerwa obowiązkowa ........................................................................ 341 2. Słowacja ................................................................................................... 342 2.1. Operacje otwartego rynku ................................................................... 349 3. Polska ....................................................................................................... 357 3.1. Pułapy kredytowe ................................................................................. 357 3.2. Rezerwa obowiązkowa ........................................................................ 358 3.3. Operacje otwartego rynku ................................................................... 364 3.4. Stopy procentowe ................................................................................. 374 4. Słowenia .................................................................................................. 380 4.1. Krótkoterminowe bony pieniężne ..................................................... 381 4.2. Swapy walutowe .................................................................................... 387 4.3. Depozyty rządowe ................................................................................ 388 4.4. Operacje repo .......................................................................................... 389 4.5. Instrumenty polityki banku centralnego w regulowaniu nadpłynności .......................................................................................... 391 4.6. System rezerwy obowiązkowej .......................................................... 391 4.7. Transakcje depozytowo–kredytowe (standing facilities) .................. 397 5. Węgry ....................................................................................................... 404 5.1. Sytuacja płynnościowa sektora bankowego na Węgrzech w latach 1995-2005 ................................................................................. 405 5.2. Bilans NBW i elementy nadpłynności ............................................... 410 5.3. Instrumenty polityki pieniężnej używane obecnie przez NBW ..... 415 5.4. Operacje otwartego rynku ................................................................... 417 5.5. Transakcje depozytowo–kredytowe — korytarz wahań ................ 423 5.6. Rezerwa obowiązkowa ........................................................................ 426 6. Podsumowanie ....................................................................................... 431 7 Spis treści Rozdział 6 Strategia kontroli kursu walutowego państw nadbałtyckich ............... 436 1. Strategia stałego kursu walutowego Banku Łotwy ......................... 436 2. Strategia zarządu walutą Banku Estonii ............................................ 442 3. Strategia zarządu walutą Banku Litwy .............................................. 446 4. Instrumenty polityki pieniężnej Łotwy ............................................. 452 5. Instrumenty polityki pieniężnej Estonii ............................................ 462 6. Instrumenty polityki pieniężnej Litwy .............................................. 469 7. Skuteczność polityki pieniężnej krajów nadbałtyckich i perspektywa przyjęcia euro .............................................................. 479 8. Podsumowanie ....................................................................................... 483 Zakończenie ..................................................................................................... 487 Bibliografia ...................................................................................................... 491 8 Ochrona konsumenta w świetle ustawy o szczególnych warunkach sprzedaży Wstęp Gwałtowne zmiany cenowe w latach 70. XX. w. spowodowały, że jed- nym z głównych celów polityki gospodarczej stała się w kolejnych dzie- sięcioleciach polityka antyinflacyjna, ze względu na negatywny wpływ niestabilności pieniądza na wzrost gospodarczy i życie społeczne. Doko- nano wówczas rewizji teoretycznych podstaw tej polityki — przechodząc do koncepcji monetarystycznej. Przywróciła ona właściwą rangę polityce pieniężnej — jednemu z dwóch filarów polityki gospodarczej obok poli- tyki fiskalnej. W latach 90. pojawiły się nowe przesłanki dla podkreślenia znacze- nia polityki pieniężnej i konieczności przemian instytucjonalnych. Najważ- niejszym jakościowym impulsem przemian było pogłębienie idei integracji w krajach Unii Europejskiej, polegające na podjęciu decyzji o utworzeniu w niedalekiej przyszłości (1999 r.) Unii Gospodarczej i Walutowej, ze wspól- ną walutą funkcjonującą na zintegrowanym obszarze. W tym samym okresie w państwach Europy Wschodniej i Centralnej zachodziły procesy transformacji systemowej. Wśród ich ważnych konse- kwencji było m.in. stworzenie dwuszczeblowego systemu bankowego oraz odbudowa pozycji i znaczenia w gospodarce rynkowej tych krajów — ban- ku centralnego i jego polityki, jak również liberalizacja obrotów bieżących i kapitałowych. Ponadto, w pierwszej połowie lat 90. kraje te zadeklarowały swoje aspiracje do członkostwa w Unii Europejskiej. Obydwa te procesy, zachodzące równocześnie, zewnętrzny — doty- czący pogłębienia integracji w łonie UE oraz transformacji — wewnątrz dawnych krajów tzw. bloku wschodniego, oznaczały dla potencjalnych nowych członków konieczność realizacji procesów harmonizacji w róż- nych dziedzinach. Przystosowanie do Traktatu z Maastricht objęło także sferę przeobrażeń prawnych, instytucjonalno–organizacyjnych i opera- 9 Wstęp cyjnych polityki pieniężnej. Wymagało to wielu zmian w zakresie celów, strategii i instrumentów polityki pieniężnej, dla nadania jej nowoczesne- go kształtu. Książka jest monografią o polityce pieniężnej nowych państw, które od maja 2004 r. stały się członkami Unii Europejskiej. Osiem państw Euro- py Wschodniej i Centralnej, mimo niejednakowych rezultatów przemian, tworzy grupę wewnętrznie i historycznie jednorodną i spójną, zdecydowa- nie różniącą się od Malty i Cypru. W opracowaniu nie wzięto pod uwagę Bułgarii i Rumunii, które stały się członkami Unii Europejskiej w styczniu 2007 r. Natomiast horyzont czasowy analiz kończył się na 2005 r. Książka składa się z dwóch części. Pierwsza z nich, obejmująca trzy rozdziały, została poświęcona prezentacji uwarunkowań organizacyjnych, prawnych i gospodarczych polityki pieniężnej w nowych państwach człon- kowskich Unii Europejskiej z Europy Środkowej i Wschodniej. W rozdziale pierwszym przedstawiono analizę przemian systemów fi- nansowych państw UE–8. Świadomość, że najpoważniejszą rolę w ukształ- towaniu dzisiejszego wizerunku i stanu tych gospodarek odegrały procesy transformacji systemowej, skłoniła autorkę do przedstawienia ich wpływu na przekształcenia instytucjonalno–organizacyjne systemów finansowych. Ważnym aspektem tych przemian było także uwzględnienie faktu, że pro- cesy te zostały zapoczątkowane niejednocześnie, z różną intensywnością i przy różnej skali problemów społecznych i ekonomicznych, w warunkach niesprzyjającej koniunktury gospodarczej w państwach Europy Wschod- niej i Centralnej aspirujących wówczas do członkostwa w Unii Europej- skiej. W syntetyczny sposób pokazano budowanie systemów finansowych, niejednokrotnie od podstaw, wymagające wielu uregulowań prawnych. Jednocześnie powstały nowe instytucje, jak np. fundusze inwestycyjne, a także fundusze emerytalne czy organy ochrony depozytów. Reaktywo- wano, nieistniejące w gospodarce centralnie planowanej, rynek kapitałowy i giełdy bądź też zmieniły się zasady funkcjonowania — jak w przypadku bankowości centralnej i sektora bankowego. W rozdziale drugim skupiono uwagę na przekształceniach instytucjo- nalno–prawnych bankowości centralnej państw UE–8, na tle zmian infra- struktury finansowej. Przedstawiono genezę bankowości centralnej oraz zadania i strukturę decyzyjną władzy monetarnej w przekroju narodo- wym. Ze względu na ewolucyjną drogę prześledzono też jak kształtowa- ła się niezależność banków centralnych Europy Środkowej i Wschodniej, 10 Wstęp w kontekście członkostwa w Unii Europejskiej, jak dostosowywano się do wymagań Traktatu z Maastricht. Rozdział zamykają uwagi na temat roz- bieżności, które nadal pozostały w zakresie niezależności państw UE–8, w stosunku do rozwiązań Eurosystemu. Rozdział trzeci został poświęcony sytuacji i polityce gospodarczej w państwach Europy Środkowej i Wschodniej, gdy aspirowały do człon- kostwa w Unii, a następnie — gdy stały się jej członkami, przygotowujący- mi się do wejścia do strefy wspólnej waluty. Analizą objęto lata 1990–2005. W niektórych przypadkach, np. późniejszego kreowania państwowości (w krajach nadbałtyckich), nie zachowano konsekwentnie tego horyzontu czasowego. Rozdział przedstawia kształtowanie się wskaźników makroe- konomicznych analizowanych państw UE–8, takich jak: produkt krajowy brutto, deficyt publiczny, inflacja, bezrobocie, konsumpcja, inwestycje czy kształtowanie się kursu walutowego i stóp procentowych na tle różnorod- nych zdarzeń politycznych i ważnych zjawisk gospodarczych. Druga część pracy, obejmująca trzy rozdziały, została poświęcona po- lityce monetarnej nowych państw członkowskich UE z Europy Środkowej i Wschodniej. Z uwagi na złożoność warunków gospodarowania i pogłębia- nie się tendencji integracyjnych tych krajów oraz inny kształt polityki mo- netarnej — odrębnie przeanalizowano ją w państwach Europy Środkowej i państwach nadbałtyckich. W państwach Europy Środkowej, poza okresem początkowym lat 90., stosowano jedną z odmian strategii bezpośredniego celu inflacyjnego (BCI)1. Natomiast kraje nadbałtyckie przyjęły koncepcję polityki pieniężnej w postaci kontroli kursu walutowego2. Rozdział czwarty prezentuje cele i strategie polityki pieniężnej krajów Europy Środkowej — nowych członków UE. Rozdział piąty analizuje rodzaje instrumentów stosowanych w poli- tyce pieniężnej państw Europy Środkowej i zmiany ich wykorzystania, na tle ewolucji sytuacji gospodarczej poszczególnych krajów. Rozdział szósty został poświęcony przedstawieniu polityki pieniężnej i jej instrumentów w krajach nadbałtyckich w latach 1993–2005. Autorka pragnęła pokazać podobne problemy gospodarcze ośmiu ba- danych państw, mające swoją historyczną, geopolitycznie uwarunkowa- 1 Na ten temat: W. Przybylska–Kapuścińska, Strategie bezpośredniego celu inflacyjnego w nowych kra- jach członkowskich Unii Europejskiej, Dodatek Bankowość centralna od A do Z, „Bank i Kredyt” 2006, nr 4, s. 31. 2 Również na ten temat: W. Przybylska–Kapuścińska, Polityka pieniężna państw nadbałtyckich — no- wych członków Unii Europejskiej, „Ekonomia” 2007, nr 19. 11 Wstęp ną genezę okresu przekształceń systemowych i ich transformacji poprzez urynkowienie przy jednocześnie różnorodnym ich rozwiązywaniu. W tych przekształceniach szczególną rolę odegrała m.in. konieczność stabilizowania pieniądza krajowego, odbudowa zaufania społecznego do jego wartości oraz uwiarygodnienia walut narodowych analizowanych krajów poprzez procesy dezinflacji. Dzięki reformom w sferze monetar- nej — instytucjonalno–prawnym i organizacyjnym — obok innych prze- mian strukturalnych i własnościowych oraz dzięki uznaniu prymatu ryn- ku i jego akceptacji przez własne społeczeństwa kraje Europy Środkowej i Wschodniej mogły z powodzeniem aspirować do członkostwa w Unii Eu- ropejskiej. Celem pracy jest pokazanie roli i miejsca polityki pieniężnej w proce- sie transformacji ustrojowej ośmiu krajów, a także pokazanie, że pokonanie inflacji stało się jedną z przesłanek, które umożliwiły państwom UE–8 inte- grację gospodarczą z wysoko rozwiniętymi krajami Europy. Jednocześnie stabilność cenowa na trwałe stała się przedmiotem troski banków central- nych, polityków i organizacji gospodarczych. Książka ma za zadanie pokazać, w jaki sposób poszczególne kraje Eu- ropy Środkowej i Wschodniej kształtowały politykę pieniężną i dostoso- wywały ją do nowoczesnych standardów, tak w zakresie jej celów, strate- gii, jak i instrumentów. Zamiarem autorki było ukazanie jedności dążeń polityki pieniężnej tych krajów mimo różnorodności ich indywidualnych rozwiązań. Jednocześnie autorka pragnęła udowodnić, że mimo odmien- ności strategii kształtowania i rozwoju polityki pieniężnej przełomu XX i XXI w. — polityka monetarna osiągnęła niewątpliwy sukces w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, służąc wzrostowi gospodarczemu, sta- bilności finansowej tych państw i budując podwaliny przyszłej integracji walutowej. W trakcie przygotowywania opracowania autorka natrafiła na róż- norodne ograniczenia, które miały wpływ na jego treść. Były one związa- ne z dostępem do informacji w poszczególnych krajach. Pomimo proce- sów globalizacji gospodarek i standaryzacji informacji oraz ujednolicenia sposobów gromadzenia danych empirycznych w krajach Unii Europej- skiej wciąż dają znać o sobie: pierwiastek narodowy i swoisty indywidua- lizm upowszechniania danych. Uniemożliwił on, mimo zamysłu autorki, przedstawienie Czytelnikowi takich samych przekrojów i rodzajów infor- macji statystycznych. Utrudnił też przedstawienie analizowanych kwestii w bardziej homogeniczny sposób, jak zamierzała autorka. Stąd zakres ana- 12 Wstęp lizy i jej szczegółowość oraz wnikliwość w niektórych przypadkach może budzić określony niedosyt3. Dodatkowym problemem, który wpływał na jakość analizy, była zło- żoność procesów realizacji polityki pieniężnej w niektórych krajach, jej niejednoznaczny kształt, przejawiający się w rozbieżnościach między ofi- cjalnymi deklaracjami władzy monetarnej a rzeczywiście realizowaną po- lityką pieniężną (np. w Słowenii). Do innych kwestii, które trudno było ujednolicić w rozważaniach na temat polityki pieniężnej i jej instrumentów w różnych krajach, należała ich szczegółowość oraz niejednolity w różnych fragmentach pracy i da- nych statystycznych horyzont czasowy. Wina za ten stan rzeczy spada na karb dostępności źródeł i informacji. Ze względu na zgłoszone w latach 1994–1996 deklaracje członkostwa w Unii Europejskiej położono nacisk na ujednolicenie rozważań i prezentacji graficznych od 1994 r. Tam natomiast, gdzie było to możliwe, analiza obejmuje też początek lat 90. Z punktu widzenia obszerności i szczegółowości analizowanych aspektów pracy największą uwagę zwrócono na dwa największe spośród prezentowanych krajów — Polskę i Węgry, dlatego rozważania im poświę- cone są bardziej rozbudowane niż charakterystyki innych krajów. Poza tym autorka w przypadku Polski i Węgier miała najłatwiejszy dostęp do wielu źródeł informacji. Nie zawsze też forma analizy była konsekwentnie przestrzegana w odniesieniu do wszystkich krajów. Dotyczy to przede wszystkim roz- działu piątego — o instrumentach polityki pieniężnej. Generalnie prezen- towano je w poszczególnych krajach według rodzajów instrumentów. Od- stąpiono od tej zasady jedynie w przypadku Czech i Słowacji. Autorka jest w pełni świadoma tych niedoskonałości i bierze na sie- bie ciężar odpowiedzialności za nie, ponieważ w oczywisty sposób rzutują one na odbiór pracy. Przy tak zróżnicowanej problematyce prezentowanych zagadnień i niejednorodności rozwiązań bardzo trudnym zadaniem było sformuło- wanie określonych syntez. Autorka podjęła taką próbę w podsumowaniu każdego z rozdziałów, a ocenę pozostawia Czytelnikowi. Na zakończenie niech mi będzie wolno spełnić miły obowiązek podziękowania tym wszystkim, którzy uczestniczyli przy powstaniu 3 Uczyniono tyle, na ile pozwala dostępność do dokumentów i informacji z banków centralnych Europy Środkowej i Wschodniej. 13 Wstęp tej ksiązki — życzliwym obserwatorom i gronu koleżanek i kolegów, którzy bardziej ode mnie wierzyli w jej powstanie. Dziękuję serdecz- nie trzem Mistrzom, którzy mieli wpływ na moją działalność naukową — Profesorowi Zbigniewowi Zakrzewskiemu , Profesorowi Zygmunto- wi Kowalczykowi i Profesorowi Wacławowi Wilczyńskiemu. Szczególne wyrazy wdzięczności kieruję do moich współpracowni- ków z Katedry Teorii Pieniądza i Polityki Pieniężnej, bez pomocy których ta książka nigdy by nie powstała. CZĘŚĆ I Charakterystyka instytucjonalnych i ekonomicznych warunków gospodarowania nowych państw członkowskich Unii Europejskiej Rozdział 1 Przemiany systemów finansowych nowych państw członkowskich Unii Europejskiej 1. Przekształcenia instytucjonalno–organizacyjne systemów finansowych państw Europy Centralnej Współczesne procesy integracyjne poprzez realizację „czterech wol- ności” zagwarantowanych Traktatem z Maastricht, dzięki swobodnemu przepływowi dóbr, usług i kapitałów pobudzają współpracę gospodarczą partnerów. Z drugiej strony — konfrontacja działalności gospodarczej na Jednolitym Rynku Europejskim (JER) wywołuje konkurencję pomiędzy uczestnikami rynku. Formalne urzeczywistnienie idei JER w 1994 r. było możliwe dzięki wcześniejszemu ujednolicaniu „infrastruktury” finanso- wej służącej obsłudze tego rynku w poszczególnych krajach członkowskich przez prawie trzy dziesięciolecia. Z kolei w przypadku państw aspirujących do członkostwa w UE4 zachodziła niejednokrotnie potrzeba właściwego ukształtowania systemu finansowego, w tym także — budowy i unowo- cześnienia zasad funkcjonowania sektora bankowego. Państwa z Europy Wschodniej i Centralnej kandydujące do Unii opierały bowiem działalność sektora bankowego o przepisy prawne nieadekwatne do realiów transfor- mującej się gospodarki, zmierzającej w perspektywie do ukształtowania ekonomiki rynku. Niejednokrotnie trudno było operować pojęciem „sy- stemu finansowego” w tych państwach, ponieważ albo on nie istniał (poza sektorem bankowym), albo występował w bardzo wąskim zakresie, albo był zniekształcony realiami gospodarki socjalistycznej. 4 Nowych członków Unii Europejskiej od 1 maja 2004 r. 17 Część I. Charakterystyka instytucjonalnych i ekonomicznych warunków gospodarowania... Priorytetowym zagadnieniem stało się zatem znowelizowanie bądź opracowanie nowego prawa bankowego, kreującego podstawy funkcjono- wania tego sektora. Podobnie przedstawiała się sprawa z prawem o banku centralnym. Istotne miejsce tych przemian związanych z sektorem banko- wym wynikało: • po pierwsze — z udziału tego sektora w systemie finansowym po- • po drugie — ze znaczenia tego sektora w procesach integracji gospo- szczególnych krajów, darczej. Wraz z przemianami w kolejnych etapach integracji gospodarczej roś- nie bowiem rola sektora bankowego — od ewidencjonowania przepływów kapitałów pieniężnych, poprzez spełnianie roli pośrednika na jednolitym rynku finansowym, aż do wpływania na podstawy tworzenia pieniądza i regulacji obiegu pieniężnego5. Niniejszy rozdział przybliża w syntetyczny sposób przemiany prawne i instytucjonalne na rynkach finansowych poszczególnych krajów z Europy Wschodniej i Centralnej, kandydujących w latach 90. do Unii Europejskiej. Szczególny akcent został położony na przekształcenia w sektorze banko- wym, zarówno z punktu widzenia zmian strukturalnych, jak i własnoś- ciowych. W rozważaniach uwzględniono też procesy restrukturyzacyjne, które objęły sektor bankowy przyszłych krajów członkowskich dawnego bloku wschodniego. Zwrócono także uwagę na powstanie nowych insty- tucji rynku finansowego, mających swój pierwowzór w demokratycznie funkcjonujących rozwiązaniach dojrzałych gospodarek rynkowych. 1.1. System finansowy Czech System finansowy Czech składa się z instytucji monetarnych i nie- monetarnych. Instytucje monetarne obejmują bank centralny oraz banki uniwersalne, budowlane kasy oszczędnościowe i unie kredytowe6. Wśród inwestycji niemonetarnych znajdują się zakłady ubezpieczeń i fundusze 5 G. Paluszak, Systemy bankowe w procesach europejskiej integracji walutowej, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2001, s. 5. 6 Są one odpowiednikiem SKOK w Polsce; W. Baka, Bankowość europejska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005, s. 207. 18 Rozdział 1. Przemiany systemów finansowych nowych państw członkowskich Unii Europejskiej emerytalne oraz instytucje pośrednictwa finansowego, w tym giełda pa- pierów wartościowych. Z uwagi na przeważający udział sektora banko- wego w kształtowaniu rynku finansowego Czech na jego charakterystykę położono główny nacisk. 1.1.1. System bankowy w Czechach W Czechach system bankowy składa się z: • Narodowego Banku Czech (Česká národní banka)7, • właściwego sektora bankowego, do którego zalicza się banki komer- cyjne, oddziały banków zagranicznych i towarzystwa budowlane, • instytucji ochrony depozytów bankowych (Fond pojištěni vkladů). Decyzję o zreformowaniu systemu bankowego podjął jeszcze rząd Czechosłowacji w 1989 r., przed rozpoczęciem transformacji. Już wówczas postanowiono wydzielić działalność banku centralnego oraz banków ko- mercyjnych i stworzyć standardowy, dwuszczeblowy model systemu ban- kowego8. Szybki rozwój sektora bankowego następował już od początku transformacji, jeszcze przez rozdzieleniem Czech i Słowacji na odrębne pań- stwa. Liczba banków wzrosła z sześciu na początku 1990 r. do 38 na koniec 1991 r.9 Wobec nieistnienia rynku kapitałowego banki były jedynym źródłem finansowania transformującej się gospodarki. W gospodarce występowała silna presja na szybkie wydawanie licencji bankowych, co miało stworzyć konkurencję dla istniejących dużych banków, głównie państwowych. Jed- nocześnie akcję kredytową banków należało ograniczyć także ze względu na brak doświadczenia kadry zarządzającej bankami. Prywatyzację kuponową rozpoczęto w 1991 r., wyznaczając kilka ban- ków do prywatyzacji. Przekształcono je w spółki akcyjne Skarbu Państwa i sprywatyzowano całkowicie lub częściowo w latach 1991–1993. Po tym okresie proces prywatyzacji banków w samodzielnych już Czechach był dalej kontynuowany dopiero w 1996 r., gdy rząd zdecydował o sprzedaniu 7 Powstanie, funkcje i zmiany instytucjonalne banku centralnego Czech zostaną przedstawione w rozdziale 2. 8 Bankowość krajów tworzących gospodarkę rynkową: Europa Środkowa i Wschodnia — kontynuacja reform, red. A. Janc, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 1998, s. 40. 9 W 1993 r. w Czechach funkcjonowały 43 banki komercyjne, 4 — budowlane kasy oszczędnościowe, 10 — oddziałów banków zagranicznych, 25 banków reprezentowało wyłącznie kapitał czeski. 19 Część I. Charakterystyka instytucjonalnych i ekonomicznych warunków gospodarowania... inwestorom zagranicznym większościowego pakietu akcji czterech naj- większych banków10. W 1996 r. w Czechach funkcjonowały 4 banki główne (Komercina banka, Česká Sporitelna, Investični a poštovní banka, Československá obchodni banka), 12 małych banków z częściowym kapitałem zagranicznym, 14 ban- ków ze 100–procentowym udziałem kapitału zagranicznego, 10 oddziałów banków zagranicznych, 9 banków specjalistycznych (w tym 6 kas budow- lanych), jedna instytucja państwowa (Konsolidacni banka). W połowie roku poważny kryzys dotknął kilkanaście czeskich banków należących do najza- sobniejszych kapitałowo w całym regionie Europy Środkowowschodniej. Wadą czeskiego systemu bankowego było jego połączenie z sek- torem produkcyjnym. Wynikało to ze sposobu przeprowadzenia prywa- tyzacji w kraju: praktycznie każdy bank ustanowił fundusz inwestycyjny skupujący kupony prywatyzacyjne będące w rękach obywateli. Banki sta- wały się więc właścicielami wielu przedsiębiorstw i finansowały nawet ich nierentowne przedsięwzięcia. Były do tego nakłaniane przez rząd, który był częściowym udziałowcem wielu banków (na początku lat 90. tylko je- den bank został całkowicie sprywatyzowany)11. Wzajemne przenikanie się obu sektorów nie służyło podnoszeniu efektywności zarówno usług ban- kowych, jak i produkcji, a kryzys, jaki dotknął czeski system bankowy, wy- nikał przede wszystkim z niespłaconych kredytów. Winą obarczono bank centralny, który zbyt pochopnie udzielał licencji bankowych. Akcjonariu- sze zakładali banki, aby zaciągać kredyty, których nie spłacali. Banki, nie mogąc ściągnąć należności od kredytobiorców, zaciągały kredyty w innych bankach i przeznaczały je na udzielanie pożyczek o dłuższych terminach płatności12. W połowie lat 90. kraj pod względem złych długów znalazł się w najgorszej sytuacji wśród krajów transformujących swoją gospodarkę. Wśród powodów można wymienić pożyczki dla przedsiębiorstw, które nie potrafiły znaleźć się w nowej sytuacji gospodarczej, kłopoty z realizacją pro- jektów w nowo powstałych firmach, niedoświadczenie personelu banków krajowych, umyślnie niewłaściwe lokowanie zasobów. W odpowiedzi na tę sytuację Narodowy Bank Czech (NBC) ogłosił II Program Konsolidacyjny skierowany do banków o współczynniku wypłacalności poniżej 8 , które- 10 M. Mikita, System bankowy Węgier, Czech i Słowacji — dotychczasowy rozwój i kierunki zmian, [w:] Banko- we ABC, „Bank i Kredyt” 2000, nr 11, s. 9–10. Decyzja ta zapadła po kłopotach opisanych poniżej. 11 A. Kutan, J. Brada, The Evolution of Monetary Policy in Transition Economies, „ZEI Working Papers” 1999, B19, s. 3. 12 Bankowość krajów tworzących…, s. 45–46. 20 Rozdział 1. Przemiany systemów finansowych nowych państw członkowskich Unii Europejskiej go koszty wyniosły 33 miliardy koron13. W latach 1994–1996 wzmacniano również nadzór bankowy. Analiza nadzoru bankowego, dotycząca kryzysu bankowego w 1996 r., wskazywała właśnie na niedociągnięcia prawne i instytucjonalne. Wska- zywano na konieczność nowelizacji prawa, przede wszystkim bankowe- go, ale również kodeksu handlowego i karnego, przepisów regulujących działanie rynku kapitałowego, które miałyby w przyszłości zapobiec takim kryzysom. Nowelizacja prawa bankowego została przygotowywana już w 1996 r. — wprowadzała nowe regulacje ostrożnościowe i wzmacniała nadzór bankowy. Uchwalono również ustawę o przeciwdziałaniu praniu brudnych pieniędzy14. Już od 1995 r. Narodowy Bank Czech próbował reagować na narasta- jące problemy sektora bankowego poprzez wdrażanie indywidualnych pro- gramów konsolidacyjnych. Okazały się one niewystarczające i aby zapobiec efektowi domina w 1996 r. wprowadzono całościowy program konsolida- cyjny dla małych banków — w tym subsektorze ujawniły się największe kłopoty. Każdy bank poddawany był indywidualnej analizie i stosowano wobec niego jedno z czterech rozwiązań15: • obniżenie funduszów własnych banku (przekształcenie ich części w rezerwy) i wprowadzenie programu sanacyjnego w różnych wa- riantach — metoda wybierana w przypadku znacznych strat banku, • zakończenie działalności operacyjnej banku w przypadku instytucji generujących największe straty, niemających szans na udaną sanację i kontynuację działalności, • sprzedaż banku inwestorowi z zamiarem przyszłego połączenia — gdy straty nie były zbyt wielkie, a analiza sytuacji dawała nadzieję na bezpieczne funkcjonowanie po wzmocnieniu kapitałowym i w wa- runkach prawidłowego zarządzania, • zwiększenie kapitałów własnych środkami właścicieli lub nowych in- westorów — w przypadku niewielkiej straty i wyrażenia przez właś- ciciela woli podniesienia kapitałów lub znalezienia inwestora. 13 Czeski rząd zdecydował się na początku transformacji na stopniowe wprowadzanie międzyna- rodowych standardów dotyczących norm ostrożności. Do 1996 r. banki miały osiągnąć współ- czynnik wypłacalności właśnie na poziomie 8 . Po utworzeniu dwuszczeblowego systemu ban- kowego współczynnik ten wynosił w bankach 1,5 . R. Chudzik, Kryzysy bankowe w gospodarkach postkomunistycznych na przykładzie Czech, Węgier, Polski, „Bank i Kredyt” 1996, nr 3, s. 22. 14 Banking Supervision in Czech Republic 1996, CNB, s. 8. 15 Ibidem, s. 10. 21 Część I. Charakterystyka instytucjonalnych i ekonomicznych warunków gospodarowania... W 1998 r. weszły w życie regulacje zwiększające bezpieczeństwo funk- cjonowania sektora bankowego. Wprowadzono następujące zmiany16: • ograniczenie powiązań między bankami a sektorem przedsiębiorstw, co miało na celu zapobiec sytuacjom kontroli instytucji niefinanso- wych przez banki, • limity udziałów, jakie banki mogą posiadać w instytucjach niefinan- sowych — do 15 kapitałów banków (w jednym przedsiębiorstwie) i do 60 (w odniesieniu do sum udziałów we wszystkich instytucjach niefinansowych), • ograniczenie zaangażowania osobistego reprezentantów banków w działanie innych osób prawnych, • konieczność oddzielenia działalności banków inwestycyjnych od ko- • rozszerzony zakres informacji, jakie banki muszą podawać do wiado- mercyjnych, mości publicznej, • konieczność występowania o zgodę NBC przed zwiększeniem zaan- gażowania kapitałowego w banku ponad 10 , 20 , 33 i 50 , • rozszerzony zakres sankcji przeciwko akcjonariuszom banków, • rozszerzony system gwarantowania depozytów na osoby prawne i wyższą maksymalną sumę wypłat z funduszu (do 400 000 koron lub 90 depozytu). W latach 1999–2001 w Czechach poczyniono kolejny krok w kierun- ku prywatyzacji sektora — sprywatyzowano trzy wielkie banki: udzia- ły państwa w Československá obchodní banka sprzedano KBC Bank of Bel- gium w 1999 r., Česká sporiitelna — Erste Bank of Austria w roku następnym, a w 2001 r. Komerční banka przeszła w ręce Société Générale. Przed sprzedażą podniesiono kapitały tych instytucji i uporządkowano ich portfele należ- ności. Jednocześnie istotnym wydarzeniem w czeskim sektorze bankowym było zażegnanie kryzysu w Investični a poštovní banka. Bank znajdował się w trudnej sytuacji, a ze względu na jego wielkość — upadek tej instytucji mógł prowadzić do destabilizacji sektora bankowego w Czechach. Inwe- storem strategicznym został Československá obchodní banka17. O ile w latach poprzednich spadek liczby banków działających w Czechach związany był głównie z upadkiem najsłabszych podmiotów, o tyle od 2000 r. jest przede 16 Annual Report 1998, CNB, s. 71. 17 Czech National Bank 1993–2003, CNB, s. 27. 22 Rozdział 1. Przemiany systemów finansowych nowych państw członkowskich Unii Europejskiej wszystkim wynikiem fuzji i przejęć w sektorze. Od 1998 r. w sektorze do- minują banki kontrolowane przez kapitał zagraniczny. W Czechach na cały sektor finansowy wpływ wywarły również upadło- ści unii kredytowych. Dochodziło w nich do wielu nadużyć ze strony kadry zarządzającej, a nie były one objęte nadzorem. Ich funkcjonowanie umoż- liwiła ustawa z 20 kwietnia 1995 r. — Act on Credit Unions and Certain Related Measures and on the Amendment of Czech National Council Act No. 586/1992 Coll., on Income Taxes, No. 87/1995 Coll. Stopniowo wzmacniano nadzór finansowy nad tymi instytucjami, doczekały się także utworzenia funduszu gwarancyj- nego (Credit Union Guarantee Fund). Od 2002 r. sektor bankowy jest względnie stabilny. Sprzedaż wielkich banków inwestorom zagranicznym pozwoliła na szybsze zaadaptowanie przez czeski sektor bankowy nowoczesnego know–how, ulepszyła standar- dy zarządzania oraz podniosła kapitalizację i efektywność sektora. Przy rosnącej liczbie i zakresie działania banków spadała liczba zatrudnionych w sektorze. Jednak 2003 r. przyniósł sygnały, że niektóre instytucje, przede wszystkim te najmniejsze, zagrożone są utratą płynności, jeśli nie zostaną dokapitalizowane. W 2003 r. postawiono w stan likwidacji dwa banki. Od kilku lat liczba banków i ich struktura własności jest w Czechach stabilna. Ponad 90 aktywów sektora bankowego jest kontrolowane po- średnio lub bezpośrednio przez banki zagraniczne. Poprawiają się wyniki sektora bankowego — rośnie zarówno zysk z działalności bankowej, jak i zysk netto. Nastąpiła też racjonalizacja zatrudnienia. Tabela 1.1. Charakterystyka sektora bankowego Czech Rok 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Liczba banków 53 50 45 42 40 38 37 35 35 36 w tym: kontro- lowane przez kapitał czeski (w nawiasie państwowe) w tym: kontro- lowane przez kapitał obcy 30 (7) 26 (7) 20 (6) 15 (5) 14 (5) 12 (3) 11 (2) 9 (2) 9 (2) 9 (2) 23 24 25 27 26 26 26 26 26 27 23 Część I. Charakterystyka instytucjonalnych i ekonomicznych warunków gospodarowania... Aktywa sekto- ra bankowego (mld CZK) Aktywa kontro- lowane przez kapitał zagra- niczny ( ) Współczynnik. adekwatności kapitałowej ( ) Udział należno- ści zagrożonych w całości ( ) Zysk z działal- ności finanso- wej (mld CZK) Zysk netto (mld CZK) Zatrudnienie w sektorze (peł- ne etaty) 2033,4 2335,0 2440,7 2317,5 2509,4 2500,3 2503,7 2527,7 2635,6 2954,4 3,9 b.d 15,6 b.d 71,6 94,2 93,3 95,9 96,1 96,2 10,0 9,5 12,1 13,6 14,1 15,4 14,2 14,5 12,6 11,9 29,3 26,9 26,7 32,1 28,3 21,5 16,9 11,5 10,8 11,7 72,1 88,6 96,3 90,3 80,1 92,4 92,6 90,3 103,5 108,9 5,5 –3,9 –9,0 5,6 14,9 17,0 28,2 30,2 32,9 39,1 60 137 57 082 52 760 49 355 45 512 40 871 40 625 39 004 38 160 37 540 Opracowano na podstawie: Banking Supervision in Czech Republic 1996, CNB oraz dalsze raporty dla lat 1996–2005, dane na koniec roku kalendarzowego. 1.1.2. Fundusz Gwarantowania Depozytów (Fond pojištěni vkladů, FPV) Został on powołany na mocy ustawy z 1994 r. (Act on Banks), a jego re- gulacje były kilkakrotnie nowelizowane. Gwarancje funduszu odnoszą się do banków i towarzystw budowlanych i dotyczą zarówno osób fizycznych, jak i prawnych18. Początkowo gwarancjami objęte były jedynie depozyty osób fizycznych w koronach czeskich, obowiązywała zasada współodpowiedzial- ności deponenta (wypłacano do 80 zgromadzonych wkładów). Obciążenia banków ustalono na poziomie 0,5 wartości gwarantowanych depozytów. Wszystkie banki na terenie Czech mają obowiązek przynależności do systemu gwarantowania depozytów, także banki zagraniczne19. Gwaran- 18 J. Majewska, System gwarantowania depozytów w Czechach, [w:] Systemy gwarantowania depozytów w Polsce i na świecie, PWE, Warszawa 2005. 19 Chyba że w kraju macierzystym są w narodowym systemie ochrony depozytów. 24 Rozdział 1. Przemiany systemów finansowych nowych państw członkowskich Unii Europejskiej cją są objęte wszystkie wierzytelności w walucie krajowej lub obcej wraz z odsetkami. FVP wypłaca 90 wszystkich zagwarantowanych depozytów jednemu deponentowi danego banku do wysokości w czeskich koronach 25 tys. euro. Fundusz nie obejmuje gwarancjami wierzytelności banków, insty- tucji finansowych ubezpieczeniowych oraz środków państwowych20. 1.1.3. Inne instytucje finansowe Po 1989 r. rynek finansowy w Czechach budowano praktycznie od podstaw. 24 listopada 1992 r. zdecydowano o uruchomieniu giełdy papie- rów wartościowych. Pierwsze notowania odbyły się 6 kwietnia 1993 r. (7 papierów wartościowych). Jednak już w tym samym roku na giełdzie po- jawiły się papiery związane z pierwszą prywatyzacją kuponową. Rok po rozpoczęciu notowań ruszyły notowania pierwszego indeksu giełdowe- go (PX50). Rok 1995 przyniósł nowe emisje, związane z drugim etapem prywatyzacji kuponowej. Giełda borykała się jednak z problemami, m.in. z brakiem płynności. Z tego powodu w 1997 r. wycofano z obrotu 1300 pa- pierów (było ich wiele, bo masowo wchodziły na rynek podczas prywaty- zacji kuponowej). Wskazywano też takie problemy praskiej giełdy, jak brak przejrzystości cen, informacji dostarczanych przez spółki i ich struktury własnościowej21. W 2002 r. na praskiej giełdzie zadebiutowała pierwsza spółka zagraniczna — Erste Bank, a dwa lata później giełda stała się pełno- prawnym członkiem Europejskiej Federacji Giełd Papierów Wartościowych (Federation of European Securities Exchanges)22. Tabela 1.2. Podstawowe informacje o praskiej giełdzie Rok 1996 1997 1998 Obrót w ciągu roku (mld CZK) Kapitalizacja (mld CZK) Kapitalizacja/PKB ( ) 393,2 679,5 860,2 932,4 1 175,2 1 276,4 23,36 37,52 43,09 20 W. Baka, Bankowość europejska…, s. 211. 21 Annual Report 1997, CNB, s. 39. 22 Informacje o historii giełdy w Pradze opracowano na podstawie: www.pse.cz. 25 Część I. Charakterystyka instytucjonalnych i ekonomicznych warunków gospodarowania... 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 1187,5 12228,4 19871,7 17930,7 13675,5 11721,5 1574,4 1 667,1 1 665,7 2 327,5 2 271,1 2 011,9 2 147,9 b.d. 57,07 55,86 84,48 72,76 53,06 42,15 b.d. Obliczono na podstawie: Fact Book Year 2006, Prague Stock Exchange, s. 1; i Annual Report 2004, Prague Stock Exchange, s. 42. Innym segmentem rynku finansowego rozwijającego się w Czechach od początku transformacji był rynek ubezpieczeniowy. Początkowo rozwój rynku ubezpieczeń oparł się na kapitale krajowym. Udział kapitału zagra- nicznego zwiększał się stopniowo. Obok rynku ubezpieczeniowego roz- wijały się fundusze emerytalne — w 1994 r. rozpoczęto budowę systemu emerytalnego, w którym dotychczasowy system finansowany z budżetu państwa miał zostać zastąpiony przez system udziałowy, w którym obok emerytury wypłacanej przez państwo pojawiała się część kapitałowa — od- prowadzona do funduszy emerytalnych. Tabela 1.3. Ewolucja rynku ubezpieczeniowego w Czechach Liczba firm ubez- pieczeniowych Kontrolowane przez kapitał zagraniczny Składka/PKB ( ) 35 40 41 42 41 43 42 42 12 13 15 15 16 19 19 19 2,62 2,68 3,05 3,34 3,62 3,80 3,81 4,20 Rok 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 26 Rozdział 1. Przemiany systemów finansowych nowych państw członkowskich Unii Europejskiej 2004 2005 40 45 19 20 4,12 3,90 Opracowano na podstawie: Annual Report 2000 (i na następne lata), Office of the State Supervision in Insurance and Pension Funds, Ministry of Finance. 1.2. System finansowy Słowacji W systemie finansowym Słowacji największe znaczenie ma sektor bankowy. Pozostałe instytucje finansowe nie są zbyt zróżnicowane i roz- budowane. Giełda w Bratysławie ma skromne doświadczenia, podobnie rynek ubezpieczeniowy nie jest specjalnie rozwinięty. Dopiero od 2005 r. rozpoczął działalność nowy system emerytalny. 1.2.1. System bankowy Słowacji W skład słowackiego systemu bankowego wchodzą: • Narodowy Bank Słowacji23 (Národná banka Slovenska), • sektor bankowy obejmujący 18 banków komercyjnych i 3 towarzy- stwa budowlane, • instytucja gwarantowania depozytów (Fond Ochrany Vkladov). Od 1 stycznia 1990 r. w Republice Czech i Słowacji powstał dwuszczeb- lowy system bankowy. Stanowiło to punkt wyjścia dalszego rozwoju syste- mu bankowego w kraju oraz prowadzenia nowoczesnej polityki pieniężnej. Działalność komercyjną podjęło kilka banków, w tym dotychczas działające instytucje wspierające bank centralny. Następował znaczący wzrost liczby banków, przede wszystkim z uwagi na niskie wymogi kapitałowe przy ich zakładaniu. System bankowy borykał się z kilkoma problemami, które od 1993 r. odziedziczyły odrębnie systemy bankowe Czech i Słowacji. Wśród tych problemów można wymienić24: • brak konkurencji (mała liczba banków, zdominowanie sektora przez największe banki), 23 W. Baka, Bankowość europejska…, s. 230–231. Powstanie, funkcje i zmiany instytucjonalne banku centralnego Słowacji zostaną przedstawione w rozdziale 2. 24 M. Mikita, System bankowy Węgier, Czech i Słowacji — dotychczasowy rozwój i kierunki zmian, [w:] Bankowe ABC, „Bank i Kredyt” 2000, nr 11, s. 9–10. 27 Część I. Charakterystyka instytucjonalnych i ekonomicznych warunków gospodarowania... • złe zarządzanie bankami (brak kadry kierowniczej, brak właściciela odpowiedzialnego za funkcjonowanie banku, brak nadzoru banko- wego), • duża liczba złych długów w portfelach kredytowych banków, • słabe wyposażenie kapitałowe banków, • słaba kondycja finansowa banków (brak mechanizmów rynkowych zmuszających je do zabiegania o większe zyski), • niski stopień rozwoju technicznego banków. W 1991 r. w Republice Czech i Słowacji rozpoczęto prywatyzację ku- ponową. Do częściowej lub całkowitej prywatyzacji wyznaczono kilka pod- miotów. Na tym etapie praktycznie zakończyła się prywatyzacja banków słowackich, po raz drugi podjęto ją z końcem lat 90. Od 1993 r., gdy Słowacja zaczęła już niezależnie reformować swój system bankowy po rozpadzie federacji, pozostawała w tyle za Czechami. Stopniowo tworzono warunki do powstawania nowych instytucji i wejścia na rynek inwestorów zagranicznych. Do 1994 r. obowiązywały regulacje dotyczące systemu bankowego wypracowane przez Narodowy Bank Czechosłowacji. W 1994 r. Narodo- wy Bank Słowacji zastąpił je własnymi rozwiązaniami (dotyczyły adekwat- ności kapitałowej, ryzyka kredytowego, zarządzania płynnością, pozycji walutowej). Rozszerzył również zakres ich obowiązywania na oddziały banków zagranicznych. Podniesiono minimalne wymogi kapitałowe przy zakładaniu banku z 300 mln koron do 500 mln. Słowacja była jedynym krajem Europy Środkowowschodniej, który ustanowił procedury prze- ciwdziałania praniu brudnych pieniędzy25. W 1995 r. wprowadzono pro- gram „rewitalizacji” banków komercyjnych. Część złych długów została przetransferowana do Banku Konsolidacyjnego (Konsolidačna banka), do- kapitalizowano wybrane banki. Nie spowodowało to jednak całkowitego „wyczyszczenia” złych portfeli banków. Dlatego starano się stworzyć ramy prawne zmuszające banki do odpowiedniej kontroli swoich należności (kla- syfikowanie ich, tworzenie rezerw na należności sklasyfikowane według międzynarodowych standardów). Nie udało się kompleksowo rozwiązać problemów sektora bankowego (nawet w 1997 r. nie było jeszcze innych przepisów wspomagających te regulacje, np. dotyczących podatków do- chodowych, w tym opodatkowania od niezapłaconych odsetek). Jednak, 25 The National Bank of Slovakia 1993–2002, s. 24 (Act No. 249/1994 Z. z.). 28 Rozdział 1. Przemiany systemów finansowych nowych państw członkowskich Unii Europejskiej o ile w 1995 r. należności zaklasyfikowane stanowiły 45 całości kredytów, na koniec 1996 r. było to 29,7 26. Od 1996 r. na Słowacji mogły powstawać banki hipoteczne. Wpro- wadzono wówczas dwustopniową procedurę licencjonowania banków i wzmocniono nadzór bankowy. Zmiana prawa bankowego była pierwszym elementem dostosowywania przepisów bankowych do wymogów UE. W 1997 r. uchwalono nowe prawo bankowe. Wzmocniono system mo- nitoringu banków. Ustawa ta wzbudziła jednak wiele kontrowersji wśród specjalistów na słowackim rynku finansowym. Zgodnie z jej założeniami wiele uprawnień i obowiązków banku centralnego zostało przekazanych rządowi. Generalnie wprowadzając zmiany dotyczące Narodowego Banku Słowacji i banków komercyjnych wzorowano się na modelu bankowości uniwersalnej. Jednocześnie system bankowy był dominującym ogniwem systemu finansowego na Słowacji. Bratysławska Giełda Papierów Wartoś- ciowych jeszcze w połowie lat 90. była słaba — mało płynna i nie notowała znaczących obrotów (średnio 1/10 obrotów giełdy w Pradze)27. Mając na uwadze rozwój sektora bankowego, w 1999 r. rząd przyjął program sprzyjający rozwojowi sektora bankowego. Zakładał on realizację trzech podstawowych celów: • restrukturyzację i prywatyzację trzech największych banków pań- stwowych, • opracowanie programów i strategii dla małych i średnich banków, • wzmocnienie nadzoru bankowego. Tym samym 1999 r. można uznać za przełomowy dla rozwoju sektora bankowego na Słowacji. Przede wszystkim dlatego, że po latach wysiłków Narodowego Banku Słowacji wreszcie zrobiono pierwsze znaczące kroki prowadzące do restrukturyzacji portfela kredytowego największych insty- tucji. Zgodnie z decyzją rządu, wypełniając założony harmonogram, pierw- sze zmiany przeprowadzono jeszcze w ramach restrukturyzacji przedpry- watyzacyjnej. W drugiej połowie 1999 r. i pierwszej połowie roku następnego w naj- większych bankach państwowych podniesiono kapitał oraz poprawiono jakość portfeli. Po wprowadzeniu w życie programu banki te wypełniły 26 BIATEC Special Issue, wydanie BIATEC na pięciolecie istnienia NBS. 27 Bankowość krajów tworzących gospodarkę rynkową…, s. 196. 29 Część I. Charakterystyka instytucjonalnych i ekonomicznych warunków gospodarowania... standardowe limity adekwatności kapitałowej, a ich udział należności skla- syfikowanych spadł poniżej 20 . Tym samym 45 aktywów sektora ban- kowego ustabilizowało się28. W 1999 r. nastąpił spadek udziału kapitału zagranicznego w kapita- łach banków związany z faktem dokapitalizowania części banków przez Ministerstwo Finansów. Zjawisko to nie miało związku z wycofywaniem się kapitału zagranicznego ze Słowacji — w wielkościach absolutnych nie nastąpił spadek inwestycji. Następnym etapem reformy sektora bankowego była próba prywaty- zacji banków o nieustabilizowanej pozycji, podjęta równolegle z procesem restrukturyzacji. Otwarto także drogę dla inwestorów strategicznych. Strategia przyjęta przez nadzór bankowy wobec małych i średnich banków oparta była na analizie sytuacji finansowej, rozwoju poszczegól- nych banków w 1999 r., a także na analizie przestrzegania przez niech norm Narodowego Banku Słowacji i nadzoru. Pod uwagę wzięto również za- chowania inwestorów. Zakreślono następujące grupy problemów do roz- wiązania: • wysoki i ciągle rosnący zakres należności sklasyfikowanych, na które nie utworzono wystarczająco wysokich rezerw, • rosnącą liczbę straconych pożyczek, wyczerpującą kapitały i obniża- jącą wyniki banków, • konieczność oceny udzielonych gwarancji i zabezpieczeń, • konieczność dostosowania się do regulacji ostrożnościowych, • pogarszającą się płynność banków. Przedprywatyzacyjne zrestrukturyzowanie banków odbyło się w dwóch fazach. Podczas pierwszej, zakończonej w grudniu 1999 r., ban- ki otrzymały zasilenie kapitałowe w wysokości 18,9 miliarda koron słowa- ckich, a złe długi o wysokości 43,2 mld zostały z nich transferowane (do Slovenská konsolidačná, a.s). Trzy największe banki zostały również zasilone kapitałowo (19 mld koron). Kolejne około 20 mld koron wytransferowano do Konsolidačná banka29. W czerwcu 2000 r. na podstawie decyzji rządu za- kończono drugą fazę restrukturyzacji przez transfer 61,8 mld koron złych długów z banków. 28 The National Bank of Slovakia 1993–2002, s. 23–25. 29 Dlatego w następnych latach bank ten jest niekiedy wyłączany ze statystyk dotyczących należ- ności zagrożonych. Uwzględnia go tabela danych. 30 Rozdział 1. Przemiany systemów finansowych nowych państw członkowskich Unii Europejskiej Ukończenie restrukturyzacji i prywatyzacji banków dominujących w sektorze bankowym (Všeobecná úverová banka, Slovenská sporiteľňa, Inve- stičná a rozvojová banka — razem kontrolujące 45 aktywów sektora) jest największą zmianą, jaka dokonała się w sektorze bankowym w 2001 r. W porównaniu z pierwotnymi założeniami proces prywatyzacji tych instytu- cji został przyspieszony, np. Slovenská sporiteľňa miała pozostać w rękach państwa do 2003 r. Całkowite wpływy z prywatyzacji tych instytucji finan- sowych osiągnęły wysokość 42,7 miliarda koron. Jednocześnie w 2001 r. za- kończył działanie Devín banka, a.s, którego nie udało się uratować. Uzdrowienie sektora bankowego było widoczne w mocniejszej struk- turze aktywów, wyższej adekwatności kapitałowej sektora bankowego jako całości, a także w zmniejszeniu udziału należności sklasyfikowanych w ca- łości należności. Dzięki tym pozytywnym efektom spadły koszty pozyski- wania kapitału w bankach, a tym samym spadło oprocentowanie depozy- tów i kredytów. Wytransferowanie złych długów i zastąpienie ich obliga- cjami rządowymi uwolniło zablokowane dotychczas fundusze na pokrycie niepracujących aktywów. Stała restrukturyzacja sektora przedsiębiorstw słowackich polepszyła sytuację banków, co oznaczało zwiększone możli- wości przyszłego wzrostu gospodarki. Wraz z kontynuacją procesu pry- watyzacji udział inwestorów zagranicznych w całości kapitałów sektora stopniowo wzrastał. System bankowy obecnie (dane na koniec 2005 r.) obejmuje: • 18 banków z siedzibą na Słowacji, • 5 oddziałów banków zagranicznych (działają na podstawie jednolitej licencji), • 104 jednostki świadczące ponadgraniczne usługi bankowe (99 ban- ków, 2 instytucje emitujące pieniądz elektroniczny, 3 instytucje finan- sowe), • 9 przedstawicielstw banków zagranicznych w Republice Słowackiej. Trzy banki z 18 posiadających siedzibę w Słowacji to banki oszczęd- nościowe30. Dziewięć banków i jeden oddział banku zagranicznego miały prawo udzielać pożyczek i kredytów zabezpieczonych hipoteką31. 30 ČSOB stavebná sporiteľňa, a. s., Prvá stavebná sporiteľňa, a. s. and Wüstenrot stavebná sporiteľňa, a. s. 31 HVB Bank Slovakia, a. s., Dexia banka Slovensko, a. s., ISTROBANKA, a. s., ĽUDOVÁ BANKA, a. s., OTP Banka Slovensko, a. s., Slovenská sporiteľňa, a. s., Tatra banka, a. s., UniBanka, a. s., Všeobecná úverová banka, a. s. i Ceskoslovenská obchodní banka, a. s. — oddział. Annual Report 2005, NBS 2006, s. 71. 31 Część I. Charakterystyka instytucjonalnych i ekonomicznych warunków gospodarowania... Sektor bankowy dysponuje 84 całości aktywów sektora finansowe- go. Całkowite aktywa netto wzrosły w 2005 r. o 242 miliardy koron słowa- ckich do 1,4 bilionów koron. Tabela 1.4. Charakterystyka sektora bankowego Słowacji Liczba banków W tym oddziały banków zagranicz- nych* Udział kapitału zagranicz- nego ( ) Aktywa (mld Sk) Należno- ści zagro- żone ( ) Współczyn- nik adekwat- ności kapita- łowej ( ) Zatrud- nienie 28 29 33 30 29 26 25 23 21 20 21 20 23 10 10 9 5 4 2 2 2 2 2 3 3 5 45,00 29,90 32,40 34,60 29,00 21,70 22,00 11,19 9,08 7,17 5,52 39,00 40,70 25,71 29,34 79,34 85,30 88,90 89,60 89,65 776,8 799,9 769,8 847,0 928,8 1014,0 985,4 1162,9 1404,8 10,00 8,70 10,90 12,48 13,35 21,30 21,59 18,68 14,79 23 727 22 332 21 265 19 717 19 797 19 720 19 850 Rok 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 *Obok oddziałów banków zagranicznych działały także przedstawicielstwa banków zagranicz- nych. Z lat 1993–1996 tylko niektóre dane: nie ma Annual Reports ani innych statystyk. Opracowano na podstawie: Annual Reports NBS, lata 1993–2005. 1.2.2. Fundusz Ochrony Depozytów Od 1 stycznia 1996 r. rozpoczął działalność Fundusz Ochrony Depo- zytów (Fond Ochrany Vkladov)32. Dwa lata po wejściu w życie systemu, 31 32 Deposit Protection Act No 118/1996 Coll. 32 Rozdział 1. Przemiany systemów finansowych nowych państw członkowskich Unii Europejskiej grudnia 1997 r., państwo przestało gwarantować depozyty zgromadzone w trzech bankach. Składkę na Fundusz określono na poziomie 0,3 depo- zytów imiennych zgromadzonych w banku33. Do systemu gwarantowania depozytów zobowiązane są należeć banki komercyjne, oddziały banków zagranicznych działające na terenie Słowacji, jeśli depozyty w nich zgro- madzone nie są gwarantowane przez system kraju macierzystego lub sy- stem ten oferuje gwarancje niższe niż system słowacki. Obowiązuje zasada współodpowiedzialności deponenta — wypłacie podlega do 90 zgroma- dzonych przez jednego deponenta wkładów, nie więcej niż limit gwaran- cyjny — równowartość 22 tys. euro w koronach słowackich. Gwarancjami objęte są depozyty osób fizycznych i prawnych — małych przedsiębiorstw i organizacji non profit. Z gwarancji wyłączone są depozyty banków i insty- tucji finansowych, dużych podmiotów gospodarczych, organizacji rządo- wych i samorządowych, osób w szczególny sposób powiązanych z ban- kiem. Wyłączenie obejmuje również depozyty nieimienne, w formie pa- pierów wartościowych notowanych na giełdzie, w formie obligacji, weksli i czeków34. 1.2.3. Inne instytucje finansowe Rynek finansowy na Słowacji jest ograniczony w swoim rozmiarze i zasięgu. W okresie transformacji był budowany właściwie od podstaw. Rynek ubezpieczeniowy w latach 90. doświadczał zmian ilościowych i ja- kościowych. W momencie rozpoczynania przemian gospodarczych na ryn- ku działał tylko państwowy monopolista, natomiast w 2005 r. było 28 pod- miotów oferujących ubezpieczenia. Rynek giełdowy rozwijał się powoli. Bratysławska giełda notowania rozpoczęła w 1993 r. (założono ją w 1990 r., zarejestrowano w następnym roku). Jej znaczenie dla gospodarki było mniejsze niż w innych krajach przechodzących transformację gospodarczą. W 1994 r. rozpoczęto notowania pierwszego indeksu giełdowego, a w 1996 r. — notowania papierów dłużnych. Na rozwój rynku finansowego na Słowacji miał negatywny wpływ brak funduszy emerytalnych. Dopiero w 2003 r. rozpoczęto debatę o refor- 33 M. Horvath, The Bank Deposit Protection System in the Slovak Republic, „BIATEC Banking Journal” 1997, nr 7, s. 33. 34 W. Baka, Bankowość europejska…, s. 234. 33 Część I. Charakterystyka instytucjonalnych i ekonomicznych warunków gospodarowania... mie systemu emerytalnego alternatywnego do systemu repartycyjnego, zarządzanego w całości przez państwo. Nowy system emerytalny zaczął funkcjonować na Słowacji w 2005 r. Dwa filary są obowiązkowe, trzeci — nieobowiązkowy. W ramach drugiego (Pension Asset Management Company) i trzeciego (Supplementary Pension Asset Management Companies) filaru środ- kami zarządzają prywatne podmioty. We wrześniu 2000 r. parlament ustanowił Nadzór nad Rynkiem Fi- nansowym35, któremu przydzielono zadanie informowania rządu (na bie- żąco i w formie periodycznych raportów) o sytuacji na słowackim rynku kapitałowym i ubezpieczeniowym. Od stycznia 2006 r. na Słowacji działa zintegrowany nadzór finansowy36. Od 2000 r. nadzór nad rynkiem kapitałowym i ubezpieczycielami przeszedł do Financial Market Autority. Wcześniej nadzór ten sprawowało Ministerstwo Finansów. 1.3. System finansowy Polski System finansowy w Polsce obejmuje różne instytucje, które kreują pieniądz, pośredniczą w jego obrocie, dokonują jego transformacji i trans- formacji ryzyka bądź też wspomagają jego obrót. Wśród nich znajdują się: • sektor bankowy, • giełda papierów wartościowych, • towarzystwa funduszy inwestycyjnych, • otwarte fundusze emerytalne, • towarzystwa ubezpieczeniowe, • Komisja Nadzoru Finansowego37. Ogólną charakterystykę systemu finansowego zawierają tabele 1.5. i 1.6. 35 Financial Market Authority Act amending certain other laws (No. 329/2000 Z. z.). 36 E. Svetlošáková, Integrated Supervision of the Financial Market, „BIATEC Banking Journal” 2006, nr 2, 37 Do 2006 r. istniały odrębne instytucje — Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych oraz Komisja Nadzoru Bankowego. s. 2. 34 Rozdział 1. Przemiany systemów finansowych nowych państw członkowskich Unii Europejskiej Tabela 1.5. Liczba instytucji finansowych w Polsce w latach 1992–2005 Instytu- cja Rok 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Banki ko- mercyjne Banki spółdziel- cze SKOK Zakłady ubezpie- czeń Towa- rzystwa funduszy inwesty- cyjnych Po- wszechne towarzy- stwa eme- rytalne Domy makler- skie 86 87 82 81 81 83 83 77 73 69 59 58 57 61 1653 1612
    Pobierz darmowy fragment (pdf)

    Gdzie kupić całą publikację:

    Polityka pieniężna nowych państw członkowskich Unii Europejskiej
    Autor:

    Opinie na temat publikacji:


    Inne popularne pozycje z tej kategorii:


    Czytaj również:


    Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: