Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00464 010620 7486582 na godz. na dobę w sumie
Polityka przestrzenna w Polsce. Instytucjonalne uwarunkowania na poziomie lokalnym i jej skutki finansowe - ebook/pdf
Polityka przestrzenna w Polsce. Instytucjonalne uwarunkowania na poziomie lokalnym i jej skutki finansowe - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 207
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9796-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Ład przestrzenny ma szczególną wartość dla żyjącego i gospodarującego w przestrzeni człowieka. Dzięki prawidłowemu ukształtowaniu przestrzeni można chronić walory przyrodnicze, ograniczać antropopresję, tworzyć warunki do ochrony zabytków architektury czy układów urbanistycznych, a także wpływać na efektywniejsze funkcjonowanie gospodarki. Obserwacja niekorzystnych procesów przestrzennych w Polsce – m.in. żywiołowego rozlewania się miast, rozpraszania zabudowy na terenach wiejskich – zrodziła pytanie: dlaczego jednak tak się dzieje? Przekonanie o tym, że negatywne skutki planowania przestrzennego wynikają z obowiązującego prawa, skłoniło do wykorzystania w badaniu tego problemu podejścia instytucjonalnego. Przeprowadzono zatem ekonomiczną analizę prawa, przyglądając się zależnościom pomiędzy obowiązującymi rozwiązaniami ustawowymi oraz ich interpretacjami przez sądy administracyjne a skutkami finansowymi, jakie one niosą. W literaturze polskiej niewiele jest publikacji dotyczących skutków finansowych planowania przestrzennego, a już istniejące nie przedstawiają dokładnych zależności między unormowaniami prawnymi i ich skutkami ekonomicznymi. Niniejsza monografia w znaczącym stopnie wypełnia tę lukę i jest ona adresowana do szerokiego grona Czytelników zainteresowanych gospodarką przestrzenną – zarówno studentów tego kierunku, jak i ekonomistów, geografów, urbanistów, prawników oraz ekologów. 
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Polityka przestrzenna w Polsce Instytucjonalne uwarunkowania na poziomie lokalnym i jej skutki finansowe Ekonomia Polityka przestrzenna w Polsce Instytucjonalne uwarunkowania na poziomie lokalnym i jej skutki finansowe Cezary Brzeziński Cezary Brzeziński – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Gospodarki Regionalnej i Środowiska, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 39 RECENZENT Tadeusz Kudłacz REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06947.15.0.M Ark. wyd. 11,3; ark. druk. 12,875 ISBN 978-83-7969-795-3 e-ISBN 978-83-7969-796-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Spis treści Wstęp Rozdział I Ład przestrzenny w  aspekcie ekonomicznym i  jego znaczenie 1. Pojęcie przestrzeni i ładu przestrzennego 1.1. Przestrzeń i jej cechy 1.2. Istota ładu przestrzennego i jego przejawy 2. Ład przestrzenny jako kategoria ekonomiczna 3. Znaczenie ładu przestrzennego w gospodarce Rozdział II Instytucjonalne uwarunkowania funkcjonowania gospodarki 1. Ekonomia instytucjonalna – zarys nurtu 2. Rola oraz znaczenie państwa i prawa w gospodarce 3. Teoria praw własności 4. Teoria kosztów transakcyjnych 5. Procesy polityczne w ujęciu instytucjonalnym 6. Ekonomiczna analiza prawa (Law   Economics) Rozdział III System planowania przestrzennego w Polsce 1. Podstawy teoretyczne planowania przestrzennego 1.1. Podstawowe pojęcia gospodarki przestrzennej 1.2. Pojęcie polityki przestrzennej i jej cele 2. Uwarunkowania prawne planowania przestrzennego w Polsce 2.1. Planowanie przestrzenne w Polsce przed II wojną światową 2.2. Planowanie przestrzenne w okresie 1945–1989 2.3. Planowanie przestrzenne w Polsce po 1990 roku 3. Instrumenty realizacji polityki przestrzennej 3.1. Instrumenty realizacji polityki przestrzennej na poziomie lokalnym 3.2. Instrumenty realizacji polityki przestrzennej na poziomie woje- 3.3. Instrumenty realizacji polityki przestrzennej na poziomie krajowym wódzkim 7 13 13 13 18 22 31 37 37 41 48 52 56 59 69 69 69 72 76 76 79 80 84 85 92 93 6 4. Prognozy skutków finansowych uchwalenia miejscowego planu zago- spodarowania przestrzennego Rozdział IV Skutki finansowe uchwalenia planu miejscowego w ujęciu instytucjonalnym 1. Cel i zakres rozważań oraz wyjaśnienia terminologiczne 2. Skutki finansowe uchwalenia i realizacji planu miejscowego jako kosz- ty środowiska instytucjonalnego 2.1. Skutki finansowe wynikające z  przepisów ustawy o  planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym niebędących pod kontrolą gminy 2.2. Skutki finansowe wynikające ze świadomej polityki przestrzennej gminy 2.2.1. Wpływy z tytułu uchwalenia i realizacji planu miejscowego 2.2.2. Wydatki wynikające z uchwalenia i realizacji planu miejsco- 3. Skutki finansowe planowania przestrzennego jako koszty porządku wego instytucjonalnego Rozdział V Skutki finansowe systemu planowania przestrzennego na poziomie lokalnym – wyniki badań 1. Cel i zakres badań 2. Ocena wpływu ram prawnych uchwalenia i  realizacji planu miejs- co wego na sytuację finansową gmin – opinia władz lokalnych wraz z analizą finansową 2.1. Ocena ram prawnych uchwalenia i realizacji planu miejscowego pod względem generowania wydatków 2.2. Ocena ram prawnych uchwalenia i realizacji planu miejscowego pod względem generowania dochodów 3. Ocena prognoz skutków finansowych uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego jako instrumentu wspomagającego proces decyzyjny w planowaniu przestrzennym 4. Propozycje zmian w prawie planowania przestrzennego w celu popra- wy efektywności ekonomicznej Zakończenie Bibliografia Załącznik – formularz ankiety Summary Spis tabel Od Redakcji 94 105 105 112 112 117 117 127 132 135 135 140 140 153 165 169 179 183 197 203 205 207 Spis treści Wstęp Ład przestrzenny stanowi szczególną wartość dla żyjącego i gospodaru- jącego w przestrzeni człowieka. Stanowi najważniejszy cel, jaki stawia się gospodarce przestrzennej. Przestrzeń tworzy otoczenie jego mieszkania, domu. Przestrzeń ta może być przyjazna, wroga, ciekawa, odpychająca. Może zachęcać do przebywania w danym miejscu lub wywoływać chęć opuszczenia jej jak najszybciej. W przestrzeni znajdują się miejsca pracy. Od tego, jak ona jest zor- ganizowana, zależy ile czasu spędzamy w podróży do/z pracy. Wpływa ona na koszty funkcjonowania firm, jakość życia mieszkańców obszarów położonych wokół tych zakładów. Inne wymagania dotyczące przestrzeni będą miały duże zakłady produkcyjne, a inne małe firmy sprzedające ar- tykuły codziennego użytku czy firmy usługowe. Ujmując rzecz szerzej, możemy stwierdzić, że jakość przestrzeni wpływa na funkcjonowanie miast. Dzięki jej właściwej organizacji mia- sta dysponują dużą ilością otwartych terenów zielonych, atrakcyjnymi przestrzeniami publicznymi w centrach miast, takimi jak skwery, place, deptaki. Dzięki niej miasto posiada zarówno rezerwę terenów inwesty- cyjnych, jak i otwarte obszary wokół niego, tak istotne dla wypoczyn- ku mieszkańców czy poprawy warunków klimatycznych. Ona sprawia, że zgodnie z ideą zrównoważonego rozwoju staramy się chronić tereny otwarte przed żywiołową zabudową, pamiętając o tym, iż na nas historia się nie kończy, a po nas przyjdą nowe pokolenia. Dzięki prawidłowemu ukształtowaniu przestrzeni możemy chronić jej walory przyrodnicze, ograniczać antropopresję, stworzyć warunki do ochrony zabytków architektury, układów urbanistycznych czy walorów krajobrazowych. Obserwacja procesów przestrzennych w  Polsce – postępującej de- gradacji krajobrazów naturalnych, procesów żywiołowego rozlewania się miast, rozpraszania zabudowy na terenach wiejskich, przeznaczania 8 terenów zalewowych pod zabudowę, degradacji terenów parków krajo- brazowych, zawłaszczania linii brzegowej rzek i jezior, realizacji zabudo- wy niedopasowanej pod względem architektonicznym do już istniejącej, wprowadzającej dysharmonię w przestrzeni – zrodziła pytanie: dlaczego tak się dzieje? Jakie są tego przyczyny? Czemu, mimo ukazywania w li- teraturze przedmiotu negatywnych skutków przestrzennych, ekologicz- nych, ekonomicznych, społecznych i innych, proces degradacji przestrze- ni nadal się odbywa? Impulsem do podjęcia tematu niniejszej publikacji były osobiste zain- teresowania autora skutkami zjawiska żywiołowego rozlewania się miast. Szczególnie cenna była lektura Raportu. Miasto za miastem1 pod redakcją K. Kamienieckiego i pracy S. Kozłowskiego Żywiołowe rozprzestrzenianie się miast. Narastający problem aglomeracji miejskich w Polsce2, zaś dopre- cyzowanie prezentowanej w rozprawie tematyki nastąpiło po zapoznaniu się z materiałami z konferencji w Warszawie w 2011 r. „Finansowe skutki polskiego systemu gospodarowania przestrzenią” oraz referatów przed- stawionych na konferencji w Poznaniu 5 grudnia 2013 r. „Skutki finanso- we planowania przestrzennego – konsekwencje dla rozwoju”3. W  literaturze polskiej niewiele jest publikacji omawiających skut- ki finansowe planowania przestrzennego. Do najważniejszych zaliczyć trzeba Raport o finansowych efektach polskiego systemu gospodarowania przestrzenią4, Raport o ekonomicznych stratach i społecznych kosztach nie- kontrolowanej urbanizacji w Polsce5, Analizę stanu i uwarunkowań prac planistycznych w gminach w 2012 roku6 oraz Finansowe aspekty polityki przestrzennej samorządów terytorialnych T. Kudłacza7. Jednak nie poka- 1 K. Kamieniecki (red.), Raport. Miasto za miastem, Instytut na Rzecz Ekorozwoju, Warszawa 2002. 2 S. Kozłowski (red.), Żywiołowe rozprzestrzenianie się miast. Narastający problem aglomeracji miejskich w Polsce, Studia nad zrównoważonym rozwojem, t. II, Wyd. Ekonomia i Środowisko, Białystok–Lublin–Warszawa 2006. 3 http://www.mpu.pl/konf2013.php (dostęp: 23.05.2014). 4 A. Olbrysz, J. Koziński, Raport o finansowych efektach polskiego systemu gospo- darowania przestrzenią, materiały konferencyjne: „Finansowe skutki polskiego systemu gospodarowania przestrzenią”, Warszawa 2011. 5 A. Kowalewski et al., Raport o ekonomicznych stratach i społecznych kosztach nie- kontrolowanej urbanizacji w Polsce, Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej, Insty- tut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa 2013. 6 P. Śleszyński et al., Analiza stanu i uwarunkowań prac planistycznych w gminach w 2012 roku, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warsza- wa 2014. 7 T. Kudłacz, Finansowe aspekty polityki przestrzennej samorządów terytorialnych, [w:] A. Nowakowska, Zrozumieć terytorium. Idea i  praktyka, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2013. Wstęp Wstęp 9 zują one dokładnych zależności pomiędzy poszczególnymi przepisami prawa a ich skutkami ekonomicznymi. Prezentowana monografia stara się wypełnić tę lukę. Również w  literaturze zagranicznej brakuje opracowań na ten temat, gdyż wspomniane problemy zostały przez władze publiczne w  krajach „starej” Unii Europejskiej rozwiązane blisko 50 lat temu i obecnie literaturę przedmiotu zajmują zagadnienia zupełnie innej natury8. Ponadto, nastąpi- ło to zanim nurt ekonomicznej analizy prawa zainteresował się problema- tyką planowania przestrzennego, dlatego nie udało się znaleźć opracowań omawiających ten problem z punktu widzenia Law Economics. Przekonanie o tym, że negatywne skutki planowania przestrzennego wynikają z obowiązującego prawa, skłoniło do wykorzystania w badaniu tego problemu podejścia instytucjonalnego. Uznano, że trzeba dokonać ekonomicznej analizy prawa poprzez zbadanie zależności pomiędzy obo- wiązującymi rozwiązaniami ustawowymi i – co bardzo ważne – ich in- terpretacjami przez sądy administracyjne a skutkami finansowymi, jakie one niosą. W pracy przyjęto następujące tezy: ład przestrzenny jest dobrem pu- blicznym, którego najważniejszym instrumentem wdrażania jest miej- scowy plan zagospodarowania przestrzennego. Uchwalanie i wdrażanie planów miejscowych generuje koszty samorządów lokalnych, a  ramy instytucjonalne planowania przestrzennego powinny – poprzez instru- menty finansowe – zachęcać je do uchwalania planów. Hipoteza niniejszej rozprawy brzmi: ramy instytucjonalne planowania przestrzennego obowiązujące od 2003 r., poprzez istniejący system in- strumentów finansowych, nie stymulują władz lokalnych do uchwalania planów miejscowych. Podstawowym celem pracy jest wskazanie uwarunkowań instytu- cjonalnych planowania przestrzennego w  Polsce zniechęcających do uchwalania planów miejscowych i niewymuszających zachowania ładu przestrzennego, a także wskazanie przyczyn prawnych ograniczających dochody gmin z tytułu uchwalenia i realizacji planów miejscowych oraz generujących wydatki, których można uniknąć. Niezmiernie istotne jest pokazanie zależności pomiędzy obowiązującym prawem a skutkami eko- nomicznymi, które wywołuje. Tak sformułowany cel rzutuje na układ monografii, która składa się z pięciu rozdziałów, wstępu i zakończenia. 8 Szerzej o systemie planowania przestrzennego w krajach Unii Europejskiej, w tym o zasadach finansowania w: V. Nadin et al., The EU compendium of spatial planning systems and policies. Regional development studies, European Union. Regional Policy and Cohesion, 28 European Commission, Luxembourg 1997. 10 Rozdział pierwszy zawiera rozważania na temat przestrzeni i  ładu przestrzennego. Przedstawiono koncepcje ukazujące, w jak różnorodny sposób może być przedstawiana przestrzeń, w zależności od punktu wi- dzenia, a także co rozumie się pod pojęciem „ład przestrzenny” i jakie składowe wyróżnia się w  jego obrębie. Ponadto określono cechy ładu przestrzennego, które upoważniają do zdefiniowania go jako dobra pu- blicznego. Wskazano i podkreślono znaczenie pozytywnych efektów ze- wnętrznych, które on wywołuje oraz konieczność ich internalizacji. Roz- dział zamykają spostrzeżenia na temat znaczenia ładu przestrzennego w gospodarce człowieka. W drugim rozdziale skoncentrowano się na instytucjonalnym ujęciu gospodarki. Pokrótce przedstawiono genezę tego nurtu ekonomiczne- go, pojęcie instytucji oraz najważniejsze teorie ekonomiczne wchodzące w skład nowej ekonomii instytucjonalnej. Opisano rolę i znaczenie pań- stwa w gospodarce, a także jego koncepcje sformułowane przez D. Northa oraz J. Buchanana. Szczególną uwagę zwrócono na prawo i praworząd- ność jako podstawowe elementy, wpływające m.in. na zwiększenie efek- tywności ekonomicznej, ograniczenie kosztów transakcyjnych, a  przez to na wzrost gospodarczy, co znajduje potwierdzenie w  pracach takich autorów, jak R. J. Barro, L. Hoskins i A. I. Eiras, L. P. Feld czy S. Voght. Omówienie tych zagadnień umożliwiło przejście do kolejnego istotnego wątku, jakim są prawa własności. Przedstawiono cechy tych praw oraz różnice między własnością prywatną a  publiczną. Wyjaśnienie proble- matyki praw własności otworzyło drogę do zarysowania teorii kosztów transakcyjnych, ich znaczenia w  gospodarce i  doniosłości teorematu R. H. Coase’a w ograniczaniu tych kosztów w przypadku m.in. dóbr pu- blicznych. Zostały omówione rodzaje kosztów transakcyjnych. Przy pre- zentacji teorii ekonomicznych funkcjonujących w ramach nowej ekono- mii instytucjonalnej niezmiernie ważne było przedstawienie czynników politycznych wpływających na gospodarkę, stąd w dalszej części rozdziału została omówiona teoria wyboru publicznego, ze szczególnym uwzględ- nieniem teorii pogoni za rentą. Podkreślono negatywne konsekwencje działań politycznych opisywanych przez tę teorię. Wskazanie ekonomicz- nych, prawnych i politycznych czynników wpływających na gospodarkę w ujęciu instytucjonalnym pozwoliło na zakończenie tego rozdziału pracy omówieniem najnowszego ruchu/nurtu w ramach NEI, jakim jest ekono- miczna analiza prawa. Przedstawiono prekursorów, najważniejsze szkoły tego nurtu i najważniejsze problemy poruszane w jego ramach. Celem trzeciego rozdziału było przybliżenie pojęcia gospodarki i po- lityki przestrzennej oraz planowania przestrzennego. Nakreślono naj- ważniejsze cele, jakie przyświecają gospodarce przestrzennej, cele i za- sady polityki przestrzennej oraz to, czym jest planowanie przestrzenne. Wstęp Wstęp 11 W  kolejnym kroku omówiono uwarunkowania prawne planowania przestrzennego w Polsce, jego historię i zmiany, jakie w nim zachodziły – ze szczególnym uwzględnieniem przekształceń po transformacji ustro- jowej. Przedstawiono obecnie obowiązujący system planowania prze- strzennego, podmioty odpowiedzialne za planowanie przestrzenne oraz instrumenty planowania funkcjonujące na poszczególnych poziomach administracyjnych. Uwzględniając temat pracy, dużo uwagi poświęcono omówieniu zakresu i  procedurze uchwalania aktów planistycznych na poziomie lokalnym. Rozdział zamyka charakterystyka dokumentu obli- gatoryjnie tworzonego w procesie uchwalania planu, jakim jest prognoza skutków finansowych jego uchwalenia. Omówione dotychczas rozdziały tworzą teoretyczną podbudowę pra- cy. Kolejne dwa natomiast mają charakter empiryczny. Rozdział czwarty rozpoczyna się przeglądem literatury polskiej i zagra- nicznej z zakresu planowania przestrzennego w ujęciu instytucjonalnym. Przedstawiono najważniejszych autorów i najnowsze prace na ten temat. W następnym etapie dokonano – w ujęciu instytucjonalnym – podziału skutków finansowych planowania przestrzennego wynikających ze środo- wiska oraz porządku instytucjonalnego. W omówieniu skutków uwarun- kowań środowiska instytucjonalnego podkreślono konsekwencje tych, które występują na poziomie lokalnym, a na które władze gmin nie mają prawie żadnego wpływu, zaś szczegółowo omówiono te będące efektem celowych działań samorządu. Poddano analizie wszystkie zapisy, które w zamyśle ustawodawcy miały generować dochody i wydatki dla gmin z tytułu prowadzonej polityki przestrzennej. Poprzez szczegółową analizę prawa planowania przestrzennego, z obowiązującą jego wykładnią stoso- waną w sądach administracyjnych, wskazano na wady prawne systemu planowania przestrzennego w stymulowaniu ładu przestrzennego. Ostatni, piąty rozdział przedstawia wyniki badań ankietowych prze- prowadzonych wśród gmin, polegających na zebraniu opinii dotyczą- cych systemu planowania przestrzennego w Polsce i jego skutków eko- nomicznych dla samorządów lokalnych. Badaniu poddano wszystkie gminy w kraju, spośród których co najmniej 30 powierzchni jest objęta miejscowymi planami zagospodarowania przestrzennego, uchwalony- mi na mocy ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z 2003 r., gdyż dopiero w tej ustawie pojawił się obowiązek opracowania skutków finansowych uchwalenia takiego planu. Przyjęte założenia speł- niało 491 gmin. Do wszystkich, w kolejnym etapie badań, wysłano for- mularz ankiety, która służyła ocenie instytucjonalnych ram planowania przestrzennego pod względem ich skutków finansowych dla samorządów lokalnych. Otrzymano 377 odpowiedzi. Dla gmin, które odpowiedziały, korzystając z danych statystycznych zawartych na stronach internetowych 12 Ministerstwa Infrastruktury i Rozwoju, wyselekcjonowano niezbędne in- formacje dotyczące skutków finansowych uchwalenia planu miejscowe- go. Następnie zestawiono dane finansowe z udzielonymi odpowiedziami, badając zależności między nimi. Ponadto, w badaniu ankietowym zapy- tano o wykorzystanie przez gminy prognoz skutków finansowych uchwa- lenia planów w konstruowaniu budżetu gminy oraz o ich użyteczność. Poproszono o przedstawienie własnych propozycji zmierzających do po- prawy systemu planowania przestrzennego. Pracę zamykają wnioski wysnute z przeprowadzonych badań i analiz. Wskazano najważniejsze skutki ekonomiczne wynikające z obowiązują- cego prawa, które rzutują na pogłębiający się chaos przestrzenny w kraju. W  opracowaniu wykorzystano metody analizy opisowej i  dedukcji oraz podstawowe metody analizy statystycznej. Badanie zagadnień do- tyczących skutków finansowych planowania przestrzennego wymagało zastosowania metod jurydycznych, statystycznych oraz uwzględnienia wpływu decyzji politycznych na te skutki. Przyjęty układ pracy pozwolił na sformułowanie argumentów umożli- wiających weryfikację założonej hipotezy. Wykorzystano literaturę polską i zagraniczną przedmiotu, starając się dotrzeć do jak najnowszych publikacji. Wstęp Rozdział I Ład przestrzenny w aspekcie ekonomicznym i jego znaczenie 1. Pojęcie przestrzeni i ładu przestrzennego 1.1. Przestrzeń i jej cechy Pojęcie przestrzeni jest terminem powszechnie używanym. Według Ma- łego słownika języka polskiego jest to nieskończony, nieograniczony ob- szar trójwymiarowy1. Jest to pojęcie uniwersalne, ponieważ przestrzeń można zdefiniować jako sposób istnienia materii. Definicja taka, bardzo ogólna i w znacznym stopniu teoretyczna, jest mało użyteczna w prak- tycznym lub potocznym rozumieniu. Jednak przestrzeń, jako niejed- noznacznie definiowalna, jest jednocześnie tworem doskonale wyobra- żalnym. Jest też nierozerwalnie związana zarówno z teoretycznymi, jak i praktycznymi aspektami życia, nie istnieje bowiem żadne prawo fizyki, które nie wymagałoby pojęcia przestrzeni, nie istnieje żadna praktyczna działalność człowieka, która nie byłaby „zanurzona” w przestrzeni oraz w czasie, który jest traktowany jako jeden z jej wymiarów2. Przestrzeń odznacza się pewnymi cechami. B. Malisz wyróżniał ogra- niczoność, opór i zróżnicowanie3. Przestrzeń jest ograniczona, co wynika z ograniczonej wielkości pla- nety i struktury poszczególnych jej komponentów. Jest jednym z czterech 1 S. Skorupka, H. Aderska, Z. Łempicka, Mały słownik języka polskiego, PWN, War- szawa 1969, s. 658. 2 T. Bajerowski, Przestrzeń – jej cechy i struktura, [w:] R. Cymerman, Podstawy pla- nowania przestrzennego i projektowania urbanistycznego, Wyd. Uniwersytetu War- mińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2010, s. 9. 3 Malisz B., Podstawy gospodarki i  polityki przestrzennej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1984, s. 49–57 za: A. Po- toczek, Polityka regionalna i gospodarka przestrzenna, Agencja TNOiK, Centrum Kształcenia i Doskonalenia Kujawscy, Toruń 2003, s. 193–194. 14 dóbr rzadkich i  ograniczonych, którymi rozporządza człowiek (obok materii, energii i czasu). Przestrzeń w coraz większym stopniu staje się dobrem rzadkim i  należy nią przezornie gospodarować, ponieważ nie można jej zastąpić i  nie może być powiększona w  procesie produkcji. R. Domański podkreślał fakt, że przestrzeń – jako dobro rzadkie – jest obiektem silnej konkurencji. Konkurencja o ziemię odgrywa szczególnie ważną rolę lokalizacyjną na obszarach, na których różne działalności wy- kazują tendencję do koncentrowania się. Występuje więc wysoki popyt na obszary o dobrych glebach, klimacie i łatwym dostępie do innych te- renów oraz na miejsca, w których rozwijają się aglomeracje miejskie pod wpływem lokalnych korzyści zewnętrznych. Ceny, które są miarą popytu w konkurencji o ziemię, zmieniają się wraz jakością i dostępnością. Naj- wyższy poziom osiągają na obszarach miejskich. Kolejną cechą przestrzeni jest opór, jaki stawia działalności ludzkiej. Im dalej lub głębiej jest położone jakieś miejsce, tym więcej potrzeba cza- su, energii i środków, by do niego dotrzeć lub wykonać określone zadanie w danym miejscu. Z ekonomicznego punktu widzenia oznacza to, że in- tensywność zagospodarowania i wykorzystania przestrzeni jest funkcją dostępności komunikacyjnej oraz postępu technicznego ludności. Prze- strzeń jest potrzebna do prowadzenia działalności społeczno-gospodar- czej – stąd dążenie do jej posiadania i pokonywania naturalnego oporu w celu jej udostępnienia do spełniania określonych funkcji w działalności ludzkiej. Trzecią cechą przestrzeni jest jej zróżnicowanie pod względem cech naturalnych i antropogenicznych. Przestrzeń nie jest jednorodna, gdyż jest wypełniona elementami, ciałami, komponentami itp. Ponadto nie- które fragmenty przestrzeni, a także jej elementy, mają charakter unika- towy lub wyczerpywalny. J. J. Parysek, obok wspomnianej już ograniczoności, wyróżniał wśród cech przestrzeni jej publiczny charakter oraz wartość. Publiczny charakter przestrzeni oznacza jej dostępność oraz swobo- dę korzystania z jej właściwości w granicach określonych prawem, nor- mami i regułami życia społecznego. Wartość wynika z ceny, jaką prze- strzeń posiada. Na cenę wpływają m.in. takie czynniki, jak: właściwości środowiska przyrodniczego, położenie geograficzne konkretnego terenu, jego zagospodarowanie, położenie w układzie społeczno-gospodarczym i  przestrzenno-strukturalnym miejscowości czy regionu, funkcja, jaką danej działce nadaje miejscowy plan zagospodarowania przestrzenne- go, podatność przestrzeni na przekształcenia, a  zwłaszcza możliwość dostosowania jej do potrzeb konkretnego użytkownika. W warunkach gospodarki rynkowej o wartości przestrzeni – szczególnie takiej, której synonimem jest wyraz pieniężny – decyduje znacząco rynek nierucho- Ład przestrzenny w aspekcie ekonomicznym i jego znaczenie Pojęcie przestrzeni i ładu przestrzennego 15 mości kształtowany przez popyt na teren i podaż działek oferowanych do sprzedaży. W tym przypadku będąca wyrazem wartości terenu jego cena jest określana przede wszystkim przez popyt i podaż ziemi na danym lo- kalnym rynku nieruchomości. Ze względu na to, że popyt na przestrzeń systematycznie wzrasta, zwłaszcza korzystnie położoną i dostępną oraz o  określonych właściwościach, rynek jest tym czynnikiem, który osta- tecznie decyduje o wartości przestrzeni. Jej wartość zaś jest tym wyższa, im bardziej właściwości terenu (szeroko rozumiane) stają się zbieżne z właściwościami poszukiwanymi czy oczekiwanymi4. W literaturze wyróżnia się wiele aspektów przestrzeni. Możemy mó- wić o przestrzeni ekonomicznej, ekologicznej czy kulturowej. Przestrzeń ekonomiczną definiuje się jako odwzorowującą wszystkie ekonomiczne wymiary rzeczywistości. Jest to część przestrzeni geogra- ficznej lub nawet część przestrzeni planistycznej, w której człowiek żyje i stale lub okresowo prowadzi swoją działalność produkcyjną, usługową, konsumpcyjną i społeczną. Ekologiczną możemy nazwać wyidealizowa- ną przestrzeń, w której szeroko rozumiane procesy i prawa o charakterze naturalnym dominują nad wpływami o charakterze antropogenicznym5. Pojęcie przestrzeni kulturowej stosował J. Kołodziejski6, określając w  ten sposób przestrzeń będącą wynikiem współzależności człowieka i środowiska przyrodniczego oraz zmian, które dokonują się w ten sposób w przestrzeni geograficznej. W ramach procesu przekształceń powstają trwałe wartości kultury materialnej społeczeństwa, których struktura przestrzenna stanowi integralną część przestrzeni kulturowej7. Pojęcie to może być rozumiane jako szczególny rodzaj śródmiejskich przestrzeni publicznych, charakteryzujący się występowaniem wartości dziedzictwa kulturowego lub dóbr kultury współczesnej, a także istniejących lub po- tencjalnych możliwości kreacji funkcji kulturotwórczych (w tym obiek- tów poprzemysłowych ulokowanych w obszarze śródmiejskim). Mogą to być zespoły obiektów, wnętrza urbanistyczne lub ciągi ulic. Przestrzenie 4 J. J. Parysek, Wprowadzenie do gospodarki przestrzennej. Wybrane aspekty prak- tyczne, Wyd. Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza w  Poznaniu, Poznań 2007, s. 22–24. 5 T. Bajerowski, Podstawowe pojęcia i istota przestrzeni planistycznej, [w:] R. Cymer- man, Podstawy planowania przestrzennego…, s. 11–12. 6 J. Kołodziejski, Wprowadzenie, [w:] T. Parteka (red.), Przestrzeń kulturowa w pla- nowaniu przestrzennym, „Biuletyn Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN” 1989, z. 142. 7 D. Pazder, Krystalizacja przestrzenno-społeczna śródmiejskich przestrzeni kulturo- wych jako czynnik wzrostu atrakcyjności miasta na przykładzie wybranych miast Wielkopolski, „Teka Komisji Architektury, Urbanistyki i Studiów Krajobrazowych” 2011, t. VII, s. 46–47.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polityka przestrzenna w Polsce. Instytucjonalne uwarunkowania na poziomie lokalnym i jej skutki finansowe
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: