Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00117 005108 13075785 na godz. na dobę w sumie
Polityka samorządowa wobec starości. Strategie i podmioty - ebook/pdf
Polityka samorządowa wobec starości. Strategie i podmioty - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-825-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> administracja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

Publikacja stanowi cenne źródło wiedzy teoretycznej i praktycznej na temat programowania oraz wdrażania lokalnej polityki społecznej w kontekście wyzwań starzejącego się społeczeństwa. Omówiono w niej zagadnienia kluczowe dla społecznego i gospodarczego rozwoju jednostek samorządu terytorialnego w Polsce. Książka może okazać się szczególnie przydatna dla kierowników i pracowników administracji samorządowej.

Autor - długoletni praktyk związany z samorządem i systemem pomocy społecznej - w sposób zwięzły i przystępny opisuje, jak poszczególne samorządy programują i wdrażają lokalną politykę wobec starości.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ryszard Majer – Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie, Wydział Pedagogiczny Zakład Pracy Socjalnej i Zdrowia Publicznego, 42-200 Częstochowa, ul. Waszyngtona 4/8 RECENZENT Mirosław Grewiński KOORDYNATOR SERII Justyna Przywojska REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Wavebreakmedia © Copyright by Ryszard Majer, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07916.17.0.M Ark. wyd. 12,0; ark. druk. 11,625 ISBN 978-83-8088-824-1 e-ISBN 978-83-8088-825-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI 11 11 19 27 41 49 Wstęp ......................................................................................................................... 7 Rozdział 1. Polityka społeczna wobec wyzwań demograficznych ....................... 1.1. Definicje i konteksty ....................................................................................... 1.2. Nauka o polityce społecznej wobec starzejącego się społeczeństwa ............. 1.3. Zarządzanie strategiczne w samorządach – zmiana jakości w lokalnej polityce społecznej ....................................................................................................... 1.4. Badania nad strategiami rozwiązywania problemów społecznych ................ 1.5. Podsumowanie ................................................................................................ Rozdział 2. Strategie rozwiązywania problemów społecznych wobec starzeją- cych się mieszkańców .......................................................................................... 51 2.1. Zakres, metodologia analizy i oceny strategii ................................................ 51 2.2. Aspekty prawne i przesłanki strategiczne ...................................................... 53 2.3. Definiowanie strategii i perspektywa czasowa ............................................... 60 2.4. Autorzy i ich metody pracy nad dokumentem ................................................ 66 2.5. Diagnoza głównych problemów społecznych ................................................ 71 2.6. Narzędzia analizy strategicznej i prognozowanie zmian ............................... 78 2.7. Rola partnerów społecznych .......................................................................... 95 2.8. Monitoring i perspektywa finansowa ............................................................. 97 2.9. Podsumowanie ................................................................................................ 105 Rozdział 3. Rozwiązywanie problemów społecznych w praktyce........................ 109 3.1. Koordynacja lokalnej polityki społecznej ...................................................... 109 3.2. Postrzeganie polityki społecznej i ocena miejscowych relacji służących jej kształtowaniu .................................................................................................. 112 3.3. Rola strategii i ocena jej funkcjonowania ...................................................... 121 3.4. Postrzeganie kwestii osób starszych w środowiskach lokalnych ................... 136 3.5. Obszary współpracy w zakresie rozwiązywania kwestii starości .................. 143 3.6. Podsumowanie ................................................................................................ 148 Rozdział 4. Wybrane programy i projekty dotyczące ludzi starych ................... 153 4.1. „Siedemdziesiąt Plus” – Katowice ................................................................. 154 4.2. Program Wsparcia Seniorów – Częstochowa ................................................. 156 4.3. „Aktywni 60+” – Tychy ................................................................................. 158 4.4. Inne projekty ................................................................................................... 159 4.5. Podsumowanie ................................................................................................ 162 Zakończenie .............................................................................................................. 165 Bibliografia ............................................................................................................... 169 Spis rysunków, tabel i wykresów ............................................................................ 183 O autorze ................................................................................................................... 185 WSTĘP Samorząd terytorialny, stanowiący podstawową formę organizacji lokalnego życia politycznego, a szerzej publicznego, gwarantuje – w myśl rozstrzygnięć konstytucyjnych – decentralizację władzy publicznej. Samorząd stanowi z mocy prawa wspólnotę mieszkańców danego obszaru, przy czym wyposażony jest w osobowość prawną i obowiązany do realizacji działań na rzecz swoich obywa- teli w zakresie zaspokajania ich potrzeb, także tych definiowanych jako potrzeby z zakresu lokalnej polityki społecznej1. Mając na uwadze wieloszczeblowy charakter samorządu w naszym kraju, poziom lokalności odnoszę do wspólnoty gminnej jako tej, która posiada wszelkie atrybuty do samodzielnego funkcjonowania i zapewnienia swym mieszkańcom bezpieczeństwa, w tym bezpieczeństwa socjalnego. Przyjmuje się, że skuteczne działania samorządu terytorialnego w zakresie zaspokajania potrzeb członków wspólnoty determinują cztery kategorie czynni- ków: ludzie zamieszkujący dany obszar, organizacja działalności samorządo- wej, infrastruktura oraz środki finansowe pozostające w dyspozycji samorządu lokalnego2. Poziom skuteczności gwarantuje odpowiednie kształtowanie polity- ki lokalnej poprzez narzędzia pozostające w dyspozycji przedstawicieli wspól- not lokalnych. Narzędzia polityki lokalnej – w tym lokalnej polityki społecznej, którymi dysponuje samorząd – wynikają wprost z podmiotu i przedmiotu dzia- łania samorządu lokalnego. O ile za podmiot polityki lokalnej uważani są wszy- scy mieszkańcy wspólnoty samorządowej, o tyle za jej przedmiot uznaje się wszystkie sprawy o znaczeniu lokalnym, w tym te „niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów”3. Do najważniejszych narzędzi polityki lokalnej zali- cza się uchwały przyjmowane przez samorząd lokalny, niezależnie od ich ini- cjatora (organ wykonawczy lub uchwałodawczy), a także zatrudnianie i awanse zawodowe członków samorządowej administracji jako narzędzie zarezerwowa- ne wyłącznie dla organu wykonawczego, jakim jest – w zależności od jednostki 1 K. Pająk, Samorząd terytorialny w kształtowaniu rozwoju lokalnego. Studium politologicz- ne, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Stanisława Staszica w Pile, Piła 2007, s. 20–21. 2 Tamże, s. 78. 3 Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, t.j. Dz. U. 2001, nr 142, poz. 1591, art. 6. 8 Wstęp samorządowej – wójt, burmistrz, prezydent4. Badając lokalną politykę społecz- ną wobec zachodzących zmian demograficznych, przyglądam się jej realizacji z perspektywy wskazanych wcześniej dwóch najważniejszych narzędzi polityki lokalnej: analizuję uchwały dotyczące przyjęcia lokalnej strategii rozwiązywa- nia problemów społecznych oraz wypowiedzi osób kierujących jednostkami systemu pomocy społecznej, gdyż jest to grupa najbardziej zainteresowana kształtowaniem lokalnej polityki społecznej. Poprzez badania empiryczne reali- zowane w tak zakrojonych obszarach badawczych dokonuję oceny, czy starze- nie się społeczeństwa stanowi dla samorządów lokalnych obciążenie czy wyzwanie. Należy oczywiście pamiętać, że samorząd lokalny nie działa w próżni, opiera się na normie prawnej, a ta jest kształtowana przez rząd i ciała ustawodawcze nasze- go kraju. Realizowana polityka publiczna coraz mocniej akcentuje potrzeby starze- jącego się społeczeństwa. Dokonuje się to w sferze tworzenia dokumentów progra- mowych w zakresie polityki senioralnej5, poprzez powołanie Departamentu Polityki Senioralnej w niegdysiejszym Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej, przezna- czanie wymiernych środków finansowych na programy aktywizujące osoby starsze (np. program Aktywności Społecznej Osób Starszych – ASOS), rozwijające system opieki („Senior-Wigor”/„Senior Plus”) czy program osłonowy („Leki 75+”). Przystępując do rozważań, należy postawić pytanie: czy demograficzne sta- rzenie się społeczności na poziomie lokalnym to problem społeczny, albo jeszcze szerzej, kwestia społeczna? Zmiana struktury demograficznej niesie za sobą im- plikacje natury społeczno-ekonomicznej. Zmusza do zmiany w myśleniu o eko- nomii, infrastrukturze zabezpieczenia społecznego i systemie ochrony zdrowia. Jednocześnie jest objawem zmian choćby w części pozytywnych, bo życie ludz- kie ulega wydłużeniu i człowiek może osiągać kolejne stopnie rozwoju osobiste- go, niedostępne poprzednim pokoleniom. Zarówno służby publiczne szczebla centralnego, jak i środowiska lokalne muszą się przygotować na zmianę demogra- ficzną, a zatem nie traktować jej w kategoriach kwestii społecznej jako zjawiska niepożądanego, negatywnego dla rozwoju społecznego czy wręcz jako „wyrazu asymetrycznych przekształceń w rozwoju gospodarczym, które rodzą zagrożenia społeczne”6, ale wyzwania, w szczególności w szerszym kontekście, dla polityki społecznej, w tym m.in. pracy socjalnej w środowiskach lokalnych7. 4 A. Wiśniewski, Instrumenty polityki lokalnej, [w:] E. Ganowicz, L. Rubisza (red.), Polityka lokal- na. Właściwości, determinanty, podmioty, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008, s. 102–109. 5 Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014–2020, https://www. mpips.gov.pl/seniorzyaktywne-starzenie/zalozenia-dlugofalowej-polityki-senioralnej-w-polsce-na- lata-20142020 (dostęp: 12.04.2017). 6 J. Auleytner, Polityka społeczna. Teoria i organizacja, Wyższa Szkoła Pedagogiczna Towa- rzystwa Wiedzy Powszechnej, Warszawa 2000, s. 97. 7 B. Szatur-Jaworska, Starzenie się ludności – zadania dla pracy socjalnej, [w:] K. Wódz, K. Faliszek (red.), Aktywizacja – integracja – spójność społeczna. W poszukiwaniu innowacyjnych Wstęp 9 Brak zdecydowanych działań na poziomie lokalnym będzie prowadził do nie- uchronnego pogarszania się jakości życia osób starszych. Już w Narodowej Strate- gii Integracji dla Polski, przyjętej w 2003 r., jej autorzy wskazywali, że osoby starsze, w szczególności osamotnione, mogą być spychane na margines życia spo- łecznego8. Stan ten w wymiarze jednostkowym pogłębiają: pogarszająca się spraw- ność życia codziennego, niedostosowanie się do modelu własnej starości, zmaganie się z chorobami, zaś w wymiarze zbiorowym: niedostosowane zasoby infrastruktu- ralne, ograniczona liczba pracowników socjalnych wyspecjalizowanych w pomocy osobom starym, nikła liczba specjalistów geriatrii, nie mówiąc o placówkach geria- trycznych. Mając powyższe na uwadze, otrzymujemy malowany raczej ponurymi barwami obraz dzisiejszej rzeczywistości. Czy można tę sytuację zmienić? Zmiana musi być realizowana w obszarze działań polityki społecznej, w tym w szczególności w środowiskach lokalnych. W odniesieniu do seniorów jej cele powinny stanowić reakcję na ich potrzeby, co słusznie zauważyła B. Szatur-Ja- worska, pisząc, że jest to: „stwarzanie – obecnie i na przyszłość – warunków za- spokajania potrzeb ludzi starych oraz kształtowanie odpowiednich relacji pomię- dzy starszym pokoleniem a młodszymi generacjami drogą ograniczenia uzależnienia młodszych od starszych, zapobiegania marginalizacji ludzi starych oraz kształtowania międzypokoleniowej solidarności”9. Rozwijając tę myśl, nale- ży podkreślić, że obszar omawianych działań musi zostać rozpięty między opieką i aktywizacją, pomiędzy interwencją socjalną a profilaktyką społeczną, a jego fundamentem winien być pozytywny obraz starości – nie jako okresu wyłączania z życia publicznego, rodzinnego i społecznego, lecz odnajdywania nowych szans rozwojowych dostosowanych do indywidualnych możliwości każdego z nas. Aby zmiana podejścia do osób starszych była skuteczna, powinna dokonać się jak najbliżej nich – na poziomie lokalnej polityki społecznej, ponieważ ten właśnie poziom pozwala na szybką reakcję wobec ujawniających się problemów społecznych, realne rozpoznanie sytuacji pojedynczych środowisk, a wreszcie stwarza lepsze możliwości wykorzystania lokalnego potencjału społecznego. Metodologia badań w niniejszej pracy została oparta na fundamencie badania polityki społecznej jako jednej z polityk publicznych. Polityki publiczne definiują sposoby postępowania władz publicznych w celu rozwiązywania problemów o zbiorowym znaczeniu, stanowiąc skomponowane wzory interwencji stosowane przez władze poszczególnych szczebli10. Spojrzenie na problem z tej perspektywy rozwiązań w obszarze polityki społecznej i pracy socjalnej, Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń 2009, s. 51. 8 Narodowa Strategia Integracji Społecznej dla Polski, 2003, s. 63; http://www.cie.gov.pl/pu- blikacje/cd-sprawni-w-pracy/doc/26 20- 20NSIS.pdf (dostęp: 2.03.2012). 9 B. Szatur-Jaworska, Ludzie starzy i starość w polityce społecznej, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2000, s. 121. 10 R. Chrabąszcz, M. Zawicki, Nauki o polityce publicznej, [w:] M. Zawicki (red.), Wprowa- dzenie do nauk o polityce publicznej, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2014, s. 17. 10 Wstęp dało impuls do podjęcia badań dokumentów formalnych wytwarzanych przez władze lokalne oraz wykorzystania kwestionariusza ankiety i wywiadu swobod- nego. W efekcie przyniosło to ogląd czterech zmiennych11, wpływających na za- chowania aktorów działających w obszarze polityki publicznej, tj.: −  zasoby, które aktorzy wynoszą na arenę działania publicznego, −  wartości, które aktorzy przypisują do sytuacji działania, −  sposób, w jaki aktorzy nabywają i stosują wiedzę oraz informacje, −  proces, w wyniku którego wybierane są koncepcje działań. Podstawowym dokumentem programowania lokalnej polityki społecznej po roku 2000 stały się strategie rozwiązywania problemów społecznych i to te doku- menty powinny zawierać nową perspektywę przygotowania do starości. To w nich powinna znaleźć się pogłębiona diagnoza sytuacji oraz ocena, na ile środowisko lokalne jest w stanie przygotować się na – dokonującą się każdego dnia i roku – zmianę społeczną. Strategie powinny także być przewodnikiem w znajdowaniu praktycznych rozwiązań dla lepszej jakości życia osób starych w środowiskach gminnych i miejskich. 11 A. Zdybała, Polityka publiczna wobec teorii i jej praktyki w Polsce, „Wrocławskie Studia Politologiczne” 2015, nr 18, s. 40. Rozdział 1 POLITYKA SPOŁECZNA WOBEC WYZWAŃ DEMOGRAFICZNYCH 1.1. Definicje i konteksty Kształtująca się już w XIX w. polityka społeczna, będąca bezpośrednią reakcją elit politycznych na narastającą kwestię robotniczą, jawiła się jako dziedzina naj- pierw praktyczna, a z czasem i naukowa. Lokowana w bezpośrednim sąsiedztwie ekonomii, obejmowała analizę możliwości wsparcia socjalnego słabszych grup spo- łecznych, przechodząc od kwestii robotniczej do kolejnych problemów socjalnych społeczeństwa, tak by zachować pożądany ład w społeczeństwie klasowo-warstwo- wym. Ów XIX-wieczny dualizm, zawierający aspekty praktyczne i teoretyczne, znajduje odbicie w literaturze przedmiotu przez kolejne dziesięciolecia i definiowa- nie polityki społecznej traktowane jest nadal jako niewdzięczne i męczące zajęcie1. Trud wyodrębnienia polityki społecznej jako nauki podejmował m.in. w okresie II Rzeczypospolitej Konstanty Krzeczkowski, który za przedmiot polityki przyjmo- wał obiektywne badanie rzeczywistości, ocenę programów partii politycznych, wy- znaczenie obszarów, których celem byłoby usunięcie braków istniejącego ustroju oraz opisanie samych zjawisk społecznych. K. Krzeczkowski dowodził, że w nauce tej najważniejsza jest struktura społeczna i jej zmiana, do której dochodzi w wyniku ce- lowej działalności szeregu podmiotów społecznych, m.in. grup, instytucji publicz- nych. Autor definiował także zadania badaczy polityki społecznej, do których zaliczył m.in. wskazywanie najskuteczniejszych sposobów przeprowadzenia owej zmiany2. Bliższy współczesnym Stanisław Rychliński definiował politykę społeczną jako: „naukowo usystematyzowany zbiór wskazówek, jak usuwać, a choćby łago- dzić niesprawiedliwości i szkody płynące dla jednostki i społeczeństwa z ustroju pracy najemnej, oraz jak przeciwdziałać dalszemu narastaniu tych niesprawiedli- wości i powstawaniu nowych szkód”3. Na przełomie XX i XXI w. definiowanie 1 J. Auleytner, Polska polityka społeczna. Kreowanie ładu społecznego, Wyższa Szkoła Peda- gogiczna Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, Warszawa 2005, s. 19–21. 2 K. Krzeczkowski, Polityka społeczna, Polski Instytut Służby Społecznej, Łódź 1947, s. 5–24. 3 S. Rychliński, Polityka społeczna. Wybór pism, [w:] L. Dziewięcka-Bokun, K. Zamorska (red.), Polityka społeczna. Teksty źródłowe, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wro- cław 2003, s. 15. 12 polityki społecznej nadal nie jest jednoznaczne i wolne od trudności. A. Kurzy- nowski definiuje politykę społeczną jako działalność podmiotów: państwowych samorządowych i społecznych, nakierowaną na kształtowanie warunków pracy i bytu społeczeństwa, jego struktur oraz wzajemnych relacji poprzez sprawiedli- we zaspokajanie jego potrzeb, wykorzystując naturalną aktywność społeczną4. Definicja J. Auleytnera koncentruje się na wyrównywaniu drastycznych różnic socjalnych między obywatelami, m.in. poprzez asekurowanie ich przed skutkami ryzyka socjalnego. Autor zwraca w niej też uwagę – co istotne dla naszych rozwa- żań – na podmioty realizujące politykę społeczną, zaliczając do nich podmioty państwowe, samorządowe i pozarządowe5. Dla A. Frączkiewicz-Wronki polityka społeczna to działalność państwa i jego organów oraz podmiotów samorządowych i organiza- cji pozarządowych zmierzająca do kształtowania ogólnych warunków pracy i życia ludności, pożądanych struktur społecznych oraz stosunków społeczno- -kulturalnych, w których – przy aktywności obywateli – możliwe będzie najbar- dziej efektywne i sprawiedliwe zaspokajanie ich potrzeb w ramach zrównowa- żonego rozwoju społeczno-gospodarczego6. Ponadto autorka wskazuje, że polityka społeczna to zbiór dyscyplin szczegóło- wych: polityki ludnościowej i rodzinnej, zatrudnienia, mieszkaniowej, ochrony zdrowia, zabezpieczenia społecznego i opieki społecznej, edukacyjnej, kultural- nej i oświatowej, ochrony środowiska oraz prewencji i przezwyciężania patologii społecznej. Przypomina, że jej przedmiot ulega nieustannym zmianom, jednak niemal zawsze dotyczy potrzeb związanych ze sferą bytu, sferą pozamaterialną i psychospołeczną7. L. Dziewięcka-Bokun niejako intuicyjnie definiuje rozumie- nie polityki społecznej jako zobowiązanie państwa w zakresie zaspokajania wy- branych potrzeb społecznych, wśród których wskazuje m.in. na bezpieczeństwo socjalne, usługi ochrony zdrowia, pomocy społecznej, edukacji8. W definicji, któ- rą F. Villa przytacza za P. Donatim, polityka społeczna jawi się jako zbiór zasad i działań, które określają sposób dystrybucji oraz kontroli określonego poziomu 4 A. Kurzynowski, Polityka społeczna globalna i lokalna – pożądane relacje, [w:] A. Kurzy- nowski (red.), Polityka społeczna globalna i lokalna, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Warszawa 1999, s. 28–29. 5 J. Auleytner, Strategia polityki społecznej, [w:] Strategia rozwoju Polski do roku 2020, Ko- mitet Prognoz „Polska 2000 Plus”, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2001, s. 169. 6 A. Frączkiewicz-Wronka, Teoretyczne podstawy polityki społecznej, [w:] A. Frączkiewicz- -Wronka, M. Zrałek (red.), Polityka społeczna w okresie transformacji, Akademia Ekonomiczna im. Karola Adamieckiego w Katowicach, Katowice 2000, s. 10–11. 7 Tamże, s. 11. 8 L. Dziewięcka-Bokun, O sposobach rozumienia polityki społecznej, [w:] B. Ponikowski, J. Zarzeczny (red.), Uwarunkowania współczesnej polityki społecznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2002, s. 63. Polityka samorządowa wobec starości. Strategie i podmioty 13 dobrobytu, realizowanych na drodze działań politycznych, posiadających w tym przypadku charakter normatywny9. Jolanta Supińska postulowała, by pojęcie polityki społecznej precyzować na podstawie określenia przedmiotu, celów, środków i podmiotów polityki społecz- nej. Cele polityki społecznej definiowano – zależnie od spojrzenia autora definicji – jako: eliminację ubóstwa, maksymalizację dobrobytu, osiąganie równości (T. H. Marshall), przezwyciężanie niedostatku, szukanie sprawiedliwości w spo- łeczeństwie, zapewnienie warunków względnego dobrobytu w społeczeństwie wszystkim obywatelom (J. Szczepański), bezpieczeństwo socjalne, zaspokajanie potrzeb wyższego rzędu, zapewnianie ładu społecznego (B. Szatur-Jaworska i G. Firlit-Fesnak)10. Z. Machelski cel polityki społecznej definiuje krótko: „celem polityki społecznej jest postęp mierzony poprawą życia warunków ludności oraz doskonaleniem stosunków międzyludzkich”11. A. Barteczek przytacza za Z. Mo- recką trzy kategorie celów polityki społecznej: po pierwsze – cele ekonomiczne, do których zalicza reprodukcję rozszerzoną i stosowne wykorzystanie zasobów pracy; po drugie – cel społeczno-polityczny rozumiany jako pokój społeczny; po trzecie – cele moralne, czyli wartości etyczno-społeczne będące podstawą relacji międzyludzkich, a wśród nich takie wartości, jak godność, wolność, rozwój12. Przedmiot polityki społecznej jest charakteryzowany w zależności od tego, na co definiujący kładzie nacisk. Będą to odpowiednio: struktura społeczna, układ stosunków społecznych, społeczny status i szanse życiowe grup, rodzin i jednostek, wreszcie zachowania ludzkie oraz warunki życia i funkcjonowania poszczególnych grup społecznych. Do przedmiotów polityki społecznej zaliczano również proces rozwoju ludzkich potrzeb, postęp społeczny, a także wzajemny stosunek poszcze- gólnych grup społecznych względem siebie i władzy13. B. DuBois i K. K. Miley uważają, iż polityka społeczna jest zarówno proce- sem, złożonym z czynności służących rozwiązywaniu problemów społecznych, jak i rezultatem, na który składają się formułowane prawa, programy, dyrektywy, rozstrzygnięcia sądowe. W samym procesie formułowania polityki społecznej można wyróżnić etap identyfikacji problemów społecznych oraz oceny ich wpły- wu na środowiska społeczne, definiowanie problemu jako kwestii społecznej, 9 F. Villa, Polityka społeczna, demokracja i praca socjalna, oprac. M. Bocheńska-Seweryn, K. Kluzowa, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1997, s. 12; por. P. Donati, Frontiere della politica sociale, Angeli, Milano 1987, s. 37. 10 R. Szarfenberg, Krytyka i afirmacja polityki społecznej, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2006, s. 27. stracji w Opolu, Opole 2005, s. 28. 11 Z. Machelski, Wprowadzenie do polityki społecznej, Wyższa Szkoła Zarządzania i Admini- 12 Z. Barteczek, Infrastruktura społeczna, [w:] A. Frączkiewicz-Wronka, M. Zrałek (red.), Polityka społeczna…, s. 29; por. Z. Morecka, Polityka społeczna a nowy ład ekonomiczno-społecz- ny, „Polityka Społeczna” 1989, nr 5–6. 13 R. Szarfenberg, Krytyka i afirmacja…, s. 28. Rozdział 1. Polityka społeczna wobec wyzwań demograficznych 14 upowszechnianie i przekonywanie do swoich racji – niezależnie, czy dokonują tego badacze, politycy, czy np. pracownicy socjalni – wreszcie poszukiwanie sku- tecznych środków zaradczych służących rozwiązaniu danego problemu14. Do podmiotów polityki społecznej z uwagi na zasięg terytorialny zalicza się podmioty międzynarodowe, ogólnokrajowe (centralne organy państwa, minister- stwa, organizacje pozarządowe o zasięgu krajowym), podmioty regionalne (urzędy wojewódzkie, urzędy marszałkowskie, organizacje samorządowe ogólnowoje- wódzkie) oraz podmioty lokalne (urzędy gmin i organizacje pozarządowe szczebla gminnego). Wielość podmiotów z jednej strony może sprzyjać realizacji rozlicz- nych zadań, z drugiej zaś powodować nakładanie się kompetencji, powielanie po- mocy lub powstawanie luk, które mogą ograniczać skuteczność i efektywność udzielanego wsparcia15. Wyróżniając podmioty polityki ze względu na charakter ich działania, możemy wyodrębnić: ustawodawcze (zajmujące się kształtowaniem prawa), wykonawcze (realizujące poszczególne zadania), kontrolne (oceniające jakość realizowanych zadań) oraz sądownicze (rozstrzygające problemy natury prawnej i materialnej)16. W innym podziale podmioty polityki społecznej możemy definiować jako organizacje publiczne (rządowe, samorządowe), podmioty sektora rynkowego oraz pozostające między państwem a rynkiem podmioty trzeciego sek- tora, czyli organizacje pozarządowe. W przypadku tych ostatnich do najważniej- szych cech wyróżniających je spośród innych pomiotów będą należały: formalna struktura, instytucjonalna niezależność od władz publicznych, nienastawienie na zysk, samorządność działania, a także dobrowolność, przybierająca kształt człon- kostwa wolontarystycznego17. Poprzez swój charakter organizacje pozarządowe stanowią wśród podmiotów polityki społecznej najbardziej zróżnicowany typ or- ganizacji. Mogą przyjmować formę grupy samopomocowej, organizacji niefor- malnej, stowarzyszenia lub fundacji. Mogą też pełnić bardzo zróżnicowane funk- cje: od integracyjno-strukturalizacyjnych, poprzez mediacyjno-manipulacyjne, po inicjowanie zmian społecznych18. Do szczególnie istotnych, zwłaszcza z perspek- tywy polityki społecznej, można zaliczyć: funkcję pomocy bezpośredniej, czyli zaspokajanie ważnych dla środowiska lokalnego potrzeb; funkcje kontrolne, pole- gające na ocenie działalności administracji publicznej, jak również funkcje 14 B. Dubois, K. K. Miley, Praca socjalna – zawód, który dodaje sił, Wydawnictwo Naukowe 15 M. Skinder, Polityka społeczna. Wybrane aspekty, Wydawnictwo Edukacyjne Wers, Byd- „Śląsk”, Katowice 1999, s. 176–177. goszcz 2009, s. 52. 16 A. Frączkiewicz-Wronka, Teoretyczne podstawy…, s. 22. 17 P. Gliński, Współpraca organizacji pozarządowych z innymi sektorami, [w:] G. Skąpska (red.), Organizacje pozarządowe w społeczeństwie obywatelskim. Obywatelskie forum współpracy z władzami lokalnymi oraz pomocy społecznej, Międzynarodowe Centrum Rozwoju Demokracji, Kraków 1998, s. 55. 18 M. Winiarski, Funkcje organizacji i stowarzyszeń w środowisku lokalnym, [w:] T. Pilch, I. Lepalczyk (red.), Pedagogika społeczna, PWN, Warszawa 1995, s. 197. Polityka samorządowa wobec starości. Strategie i podmioty 15 innowacyjne, wprowadzające istotne zmiany do środowiska i wskazujące na nowe obszary oddziaływania19. A. Wesołowska zauważa pewną naturalność w rozszerza- niu się liczby podmiotów polityki społecznej: Usługi społeczne, podobnie jak świadczące je instytucje, cechują się wzrastającą różnorodnością i indywidualizacją, co oznacza przeorientowanie ich na adresata wsparcia korzystającego z pełni przysługujących mu praw socjalnych, znającego i potrafiącego artykułować swoje potrzeby. […] Zwiększa się grono zarówno odbiorców, jak i dostarczycieli usług20. Przez model będziemy rozumieli strukturę danego zagadnienia, uproszczony schemat danego zjawiska uwzględniający pewne charakterystyczne jego cechy21. W przypadku modeli polityki społecznej zasadniczym spoiwem oraz determinan- tem w ich tworzeniu jest logika współzależności teorii i doktryn polityki społecznej, opinii i odczuć występujących w danym społeczeństwie, wreszcie realizowanej praktyki, wynikającej zarówno z dokonań, jak i deklarowanych intencji. Jako pod- stawę do tak kształtowanego pojęcia modelu można przyjmować kategorie kon- strukcyjne, które ujmują główne zakresy działalności objętej programowaniem. Wśród nich badacze problemu wskazują na lukę społeczną, ryzyko społeczne, konsumpcję społeczną i strukturę społeczną. Na tej podstawie można wyspecyfiko- wać cztery podstawowe modele polityki społecznej, tj. interwencji doraźnej, anty- cypacji, dystrybucji i integracji. W modelu interwencji doraźnej praktyka działania zmierza do usunięcia negatywnych zjawisk, rozładowania napięć, zminimalizowa- nia dolegliwości – lub inaczej usunięcia luki społecznej. W przypadku antycypacji przewidywane dolegliwości społeczne wyprzedza się, np. w postaci systemu ubez- pieczeń społecznych. Z kolei konsumpcja społeczna stanowi podstawę wyodrębnie- nia modelu dystrybucji społecznej, w którym wagę przywiązuje się do właściwego – zdaniem rządzących – podziału dóbr społecznych. Natomiast w modelu integracji społecznej istniejący ład społeczny opiera się na systemie porozumienia społeczne- go, w którym partycypują wszystkie środowiska społeczne22. Podążając za myślą G. Esping-Andersena, który widział politykę społeczną z perspektywy rzeczywistości liberalnej, konserwatywno-korporacyjnej i socjal- demokratycznej, wyodrębniamy w kręgu państw europejskich zasadniczo trzy 19 S. Kantyka, Organizacje pozarządowe – partner samorządu, [w:] A. Frączkiewicz-Wronka (red.), Samorządowa polityka społeczna, Wyższa Szkoła Pedagogiczna Towarzystwa Wiedzy Po- wszechnej, Warszawa 2002, s. 206–207. 20 A. Wesołowska, Współpraca i partnerstwo wielosektorowe z perspektywy przedstawicieli organizacji pozarządowych, [w:] T. Biernat, A. Karwacki (red.), Aktywna polityka społeczna i pro- fesjonalna praca socjalna w województwie kujawsko-pomorskim. Raport z badań, Wydawnictwo Edukacyjne Akapit, Toruń 2011, s. 115–116. 21 D. Lalak, T. Pilch (red.), Elementarne pojęcia pedagogiki społecznej i pracy socjalnej, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 1999, s. 142. 22 J. Orczyk, Polityka społeczna. Uwarunkowania i cele, Wydawnictwo Akademii Pedago- gicznej w Poznaniu, Poznań 2008, s. 58–62. Rozdział 1. Polityka społeczna wobec wyzwań demograficznych
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polityka samorządowa wobec starości. Strategie i podmioty
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: