Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00251 005566 13070543 na godz. na dobę w sumie
Polityka zagraniczna Polski w strefie euroatlantyckiej - ebook/pdf
Polityka zagraniczna Polski w strefie euroatlantyckiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-1335-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-72%), audiobook).

Prezentowana monografia, pomyślana jako podręcznik akademicki, jest przeznaczona przede wszystkim dla studentów i badaczy stosunków międzynarodowych, politologii, bezpieczeństwa narodowego i europeistyki. Może też być pomocna dla dziennikarzy, kadr administracji państwowej oraz polityków angażujących się w politykę zagraniczną RP.
Publikacja ma układ chronologiczno-problemowy. Przedstawia oraz analizuje wydarzenia i zjawiska występujące od 1989 r., ponieważ jednak polska polityka zagraniczna jest działalnością ciągłą, poszczególne rozdziały nie stanowią analiz zamkniętych.
Autor wprowadza w omawianą problematykę, prezentując wewnętrzne i międzynarodowe uwarunkowania polityki zagranicznej demokratycznej Polski w strefie euroatlantyckiej. Kolejne rozdziały poświęca m.in. roli NATO w polskiej polityce zagranicznej, analizie partnerstwa Polski z UE, stosunkom Polski ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki i Niemcami, a także z Rosją, Ukrainą i Białorusią. Podsumowanie stanowi konceptualizacja roli międzynarodowej Polski na obszarze euroatlantyckim.

Prof. dr hab. Ryszard Zięba profesor zwyczajny, Jean Monnet Chair, kierownik Zakładu Historii i Teorii Stosunków Międzynarodowych w Instytucie Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Był stypendystą na George Washington University w Waszyngtonie i w Instytucie Studiów Bezpieczeństwa Unii Zachodnioeuropejskiej w Paryżu, członkiem Komisji Strategicznego Przeglądu Bezpieczeństwa Narodowego powołanej przez Prezydenta RP. Autor, współautor, redaktor naukowy książek, podręczników i artykułów z zakresu polityki zagranicznej Polski, bezpieczeństwa międzynarodowego, studiów europejskich i teorii stosunków międzynarodowych. Opublikował m.in.: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie (2010); Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie (red. nauk., 2008); Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa Unii Europejskiej (2007); Europejska Polityka Bezpieczeństwa i Obrony (2005); Polska w stosunkach międzynarodowych 1945-1989 (wspólnie z J. Zając, 2005); Instytucjonalizacja bezpieczeństwa europejskiego: koncepcje - struktury - funkcjonowanie (cztery wydania, 1999-2004); Wstęp do teorii polityki zagranicznej państwa (red. nauk., 2004); Unia Europejska jako aktor stosunków międzynarodowych (2003); Europejska Tożsamość Bezpieczeństwa i Obrony (2000).

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ryszard Zięba Polityka zagraniczna Polski w strefie euroatlantyckiej Prof. dr hab. Ryszard Zięba – profesor zwyczajny, Jean Monnet Chair, kierownik Zakładu Historii i Teorii Stosunków Międzynarodowych w Instytucie Stosun- ków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskie- go. Był stypendystą na George Washington University w Waszyngtonie i w Instytucie Studiów Bezpieczeń- stwa Unii Zachodnioeuropejskiej w Paryżu, członkiem Komisji Strategicznego Przeglądu Bezpieczeństwa Narodowego powołanej przez Prezydenta RP. Autor, współautor, redaktor naukowy książek, podręczników i artykułów z zakresu polityki zagranicznej Polski, bezpieczeństwa międzyna- rodowego, studiów europejskich i teorii stosunków międzynarodowych. Opu- blikował m.in.: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie (2010); Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie (red. nauk., 2008); Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa Unii Europejskiej (2007); Europejska Polityka Bezpieczeństwa i Obrony (2005); Polska w stosunkach międzynarodowych 1945–1989 (wspólnie z J. Zając, 2005); Instytucjonaliza- cja bezpieczeństwa europejskiego: koncepcje – struktury – funkcjonowanie (cztery wydania, 1999–2004); Wstęp do teorii polityki zagranicznej państwa (red. nauk., 2004); Unia Europejska jako aktor stosunków międzynarodowych (2003); Europejska Tożsamość Bezpieczeństwa i Obrony (2000). Praca autorstwa prof. dr. hab. Ryszarda Zięby jest ważna poznawczo i zawiera oryginalną prezentację aktualnego problemu naukowego. Może ona być cen- nym przewodnikiem – z racji wzorcowego usystematyzowania przedstawia- nych zjawisk, procesów i instytucji – dla innych, zwłaszcza młodszych stażem badaczy polskiej polityki zagranicznej. Z powodzeniem można wykorzystać ją również w charakterze podręcznika dla studentów kilku kierunków nauczania w obszarze nauk społecznych i humanistycznych. Jest napisana w sposób przystępny oraz wzorowy pod względem językowym i metodologicznym. Autor nie tylko przedstawia procesy i wydarzenia, ale także je ocenia. Zaletą jest to, że na podstawie tych ocen raczej sugeruje, a nie narzuca wnioski. W ten spo- sób zachęca czytelnika do myślenia i dyskutowania. prof. Tadeusz Wallas Uniwersytet im. Adama Mickiewicza www.wuw.pl/ksiegarnia R y s z a r d Z i ę b a P o l i t y k a z a g r a n i c z n a P o l s k i w s t r e fi e e u r o a t l a n t y c k i e j strefaokl.indd 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 13-10-10 10:47 Polityka zagraniczna Polski w strefie euroatlantyckiej Pamięci mojego Mistrza Profesora Józefa Kukułki ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== strefa_str.indd 1 13-10-10 10:44 Ryszard Zięba Polityka zagraniczna Polski w strefie euroatlantyckiej ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== strefa_str.indd 2 13-10-10 10:44 Recenzent Tadeusz Wallas Redaktor prowadzący Szymon Morawski Beata Jankowiak-Konik Redakcja i korekty Teresa Pawlak-Lis Projekt okładki i stron tytułowych Edwin Radzikowski Skład i łamanie Dariusz Górski Publikacja dofinansowana przez Instytut Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego oraz przez Rektora Uniwersytetu Warszawskiego ISBN 978-83-235-1224-0 © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013 © Copyright by Ryszard Zięba, Warszawa 2013 Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1, dodruk 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 ROZDZIAŁ I. Uwarunkowania polityki zagranicznej Polski w strefi e euroatlantyckiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 1. Uwarunkowania wewnętrzne obiektywne . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 1.1. Środowisko geograficzne i położenie geopolityczne . . . . . . . . . . . 16 1.2. Potencjał ludnościowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1.3. Potencjał gospodarczy, naukowo-techniczny i militarny . . . . . . . . . 18 1.4. System społeczno-polityczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 2. Uwarunkowania wewnętrzne subiektywne . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 2.1. Percepcja środowiska międzynarodowego oraz postawy społeczne wobec innych państw i narodów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 2.2. Koncepcje polityki zagranicznej Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 2.3. Jakość i aktywność własnej służby zagranicznej i dyplomacji . . . . . . 32 3. Uwarunkowania zewnętrzne (międzynarodowe) obiektywne . . . . . . . 33 3.1. Trendy ewolucji sytuacji międzynarodowej wokół Polski . . . . . . . . 33 3.2. Pozycja międzynarodowa Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 3.3. Struktura i zasięg umownych powiązań międzynarodowych państwa oraz obowiązujące prawo międzynarodowe . . . . . . . . . . . . . . . . 35 4. Uwarunkowania zewnętrzne (międzynarodowe) subiektywne . . . . . . 36 5. Generalna ocena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 ROZDZIAŁ II. NATO w polskiej polityce zagranicznej . . . . . . . . . . 39 1. Polska a problem tożsamości NATO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 2. Partnerstwo Polski z NATO przed akcesją . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 2.1. Pierwsze sondaże i badanie możliwości akcesji . . . . . . . . . . . . 42 2.2. Nawiązanie stałych kontaktów i współpracy wojskowej . . . . . . . 48 2.3. Akcesja do Traktatu Północnoatlantyckiego . . . . . . . . . . . . . . 53 3. Pozycja i rola Polski w NATO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 3.1. Polityka „otwartych drzwi” Sojuszu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 3.2. Rola aktywnego alianta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 3.3. Propozycje dotyczące przyszłości NATO . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 3.4. Kwestia bezpieczeństwa energetycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 3.5. Udział w pracach nad nową koncepcją strategiczną Sojuszu . . . . . . 62 3.6. Jak zakończyć misję w Afganistanie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 3.7. Problem tarczy antyrakietowej i obecności amerykańskiej w Polsce . . . 66 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis treści ROZDZIAŁ III. Unia Europejska w polskiej polityce zagranicznej . . 68 1. Partnerstwo Polski z Unią Europejską przed akcesją . . . . . . . . . . . . 69 1.1. Układ o stowarzyszeniu ze Wspólnotami Europejskimi i kryteria akcesji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 1.2. Rokowania akcesyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 2. Pozycja i rola Polski w Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 2.1. Stanowisko w sprawie reformy instytucjonalnej UE . . . . . . . . . . 77 2.2. Polska w polityce zagranicznej i bezpieczeństwa UE . . . . . . . . . . 86 2.3. Polska w polityce obronnej UE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 2.4. Działania Polski na rzecz wyprowadzenia UE z kryzysu i stagnacji . 98 ROZDZIAŁ IV. Stosunki ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki . . . . 107 1. Zbieżność interesów Polski i Stanów Zjednoczonych Ameryki . . . . . . . 107 2. Etap budowania więzi sojuszniczych w ramach NATO (1989–1999) . . . 109 3. Etap bandwagoning Polski względem USA (1999–2007). . . . . . . . . . . 118 4. Etap racjonalizacji stosunków (od 2007 roku) . . . . . . . . . . . . . . . 124 5. Cechy stosunków politycznych Polska–USA . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 –1991) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 2.1. Droga do ostatecznego uznania granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej . 139 2.2. Traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy oraz inne ROZDZIAŁ V. Stosunki polsko-niemieckie . . . . . . . . . . . . . . . . 133 1. Przełom w stosunkach polsko-niemieckich (1989–1990) . . . . . . . 133 1.1. Start polityki pojednania i partnerstwa . . . . . . . . . . . . . . . 133 1.2. Stosunek Polski do zjednoczenia Niemiec . . . . . . . . . . . . . . 135 2. Uregulowania prawnomiędzynarodowe stosunków wzajemnych (1990– umowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 3. Polsko-niemiecka zbieżność interesów (1991–1998) . . . . . . . . . . . . 149 3.1. „Polsko-niemiecka wspólnota interesów” . . . . . . . . . . . . . . . . 149 3.2. Rozwijanie współpracy dwustronnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 3.3. Zagadnienie rozszerzenia NATO w stosunkach polsko-niemieckich . . 155 3.4. „Droga Polski do Europy przez Niemcy” . . . . . . . . . . . . . . . . 157 4. Problemy w stosunkach dwustronnych (od 1998 roku) . . . . . . . . . . 161 4.1. Problem Centrum przeciwko Wypędzeniom . . . . . . . . . . . . . . 162 4.2. Problem niemieckich żądań restytucyjno-odszkodowawczych . . . . . 165 4.3. Rozbieżności w kwestiach międzynarodowych . . . . . . . . . . . 168 5. Nowe partnerstwo polsko-niemieckie (od 2007 roku) . . . . . . . . . 170 ROZDZIAŁ VI. Stosunki z Federacją Rosyjską . . . . . . . . . . . . . . 173 nie nowych podstaw traktatowych stosunków wzajemnych (1990–1993) . 173 1. Starania Polski o zlikwidowanie więzów imperialnej zależności i ustanowie- 2. Pogarszanie się stosunków wzajemnych w związku z wiązaniem się Polski 3. Od oczekiwanego przełomu do kryzysu w stosunkach wzajemnych z NATO (1993–1999) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 (1999–2007) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 7 4. Polityka pragmatycznego układania stosunków wzajemnych (od jesieni 2007 roku) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 ROZDZIAŁ VII. Stosunki z Ukrainą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 1. Stosunek Polski do niepodległości Ukrainy i nawiązanie współpracy dwustronnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 2. Traktat o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy . . . . 202 3. Koncepcja partnerstwa strategicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 4. Realizacja partnerstwa strategicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 4.1. Współpraca polityczna i w zakresie bezpieczeństwa . . . . . . . . . . 210 4.2. Stosunki gospodarcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 4.3. Stosunki w dziedzinach humanitarnych . . . . . . . . . . . . . . . . 221 5. Ocena partnerstwa strategicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 ROZDZIAŁ VIII. Stosunki z Białorusią . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 1. Budowanie podstaw umownych współpracy sąsiedzkiej (1990–1994) . . . 238 2. Trudności w stosunkach wzajemnych (1994–2008) . . . . . . . . . . . . . 242 3. Próba normalizacji i rozwijania sąsiedzkiej współpracy (2008–2010) . . . . 250 4. Ponowny regres w stosunkach dwustronnych (od 2010 roku) . . . . . . . 253 ROZDZIAŁ IX. Polska w Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 1. Doświadczenie z aktywności w procesie KBWE w latach 1973–1989 . 256 2. Główne motywy zaangażowania Polski w procesie KBWE po 1989 roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 2.1. Rekonstrukcja systemu bezpieczeństwa w Europie . . . . . . . . . . 259 2.2. Umacnianie i promocja wartości demokratycznych . . . . . . . . . . 260 2.3. Zapobieganie konfl iktom i rozwiązywanie kryzysów . . . . . . . . . . 261 2.4. Stabilizowanie stosunków z sąsiadami . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 2.5. Kształtowanie korzystnego ładu wojskowego w Europie . . . . . . . 263 3. Stanowisko Polski w sprawie instytucjonalizacji strukturalnej KBWE 263 4. Udział Polski w funkcjonowaniu mechanizmów OBWE . . . . . . . 267 5. Malejące znaczenie OBWE dla Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 ROZDZIAŁ X. Role międzynarodowe Polski w strefi e euroatlantyckiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 1. Konceptualizacja roli międzynarodowej Polski . . . . . . . . . . . . . . 283 1.1. Pojęcie roli międzynarodowej państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 1.2. Pozycja międzynarodowa Polski jako państwa „średniej wielkości” . . 284 2. Role oczekiwane od Polski przez uczestników systemu euroatlantyckiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 2.1. Rola państwa pomyślnej transformacji demokratycznej . . . . . . . . 287 2.2. Rola stabilizatora sytuacji w regionie . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 2.3. Rola „przedpokoju salonu europejskiego” . . . . . . . . . . . . . . . 288 2.4. Rola aktywnego uczestnika integracji europejskiej . . . . . . . . . . . 289 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Spis treści 2.5. Rola pomocnika USA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 3. Role deklarowane przez Polskę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 3.1. Rola inicjatora i lidera przemian demokratycznych . . . . . . . . . . 290 3.2. Rola przywódcy regionalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291 3.3. Rola eksportera demokracji na Wschód . . . . . . . . . . . . . . . . 291 3.4. Rola wiernego sojusznika USA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 3.5. Rola silnego państwa europejskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 4. Role odgrywane przez Polskę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 4.1. Rola wzorca pomyślnej transformacji ustrojowej . . . . . . . . . . . . 295 4.2. Rola „osłabiacza” imperialnych ambicji Rosji . . . . . . . . . . . . . 296 4.3. Rola satelity USA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 4.4. Rola hamulcowego integracji europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . 297 4.5. Rola pragmatycznego i zaangażowanego uczestnika integracji europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 5. Specyfi ka i efektywność ról międzynarodowych Polski . . . . . . . . . 299 Bibliografi a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie W 2014 r. przypada 25. rocznica rozpoczęcia transformacji ustrojowej w Polsce i reorientacji polityki zagranicznej naszego państwa. W przełomowym 1989 r. powstał rząd, na czele którego stanął Tadeusz Mazowiecki, pierwszy od II wojny światowej premier niewywodzący się z lewicy społecznej. Nowy rząd, deklarując lojalność wobec sojuszniczego ZSRR, rozpoczął „powrót Polski do Europy”. Ten powrót w istocie oznaczał odbudowę więzi i współpracy z państwami Europy Zachodniej i Ameryki Północnej, a więc strefy euroatlantyckiej. Polska, położona w środku Europy, postanowiła włączyć się w dominujący trend rozwoju cywilizacyjnego, którego główne siły sprawcze znajdowały się na Zachodzie. W warunkach głębokich przemian wewnętrznych w krajach Europy Środkowej i Wschodniej należało zabiegać o to, abyśmy nie pozostali w tej opóź- nionej w rozwoju części kontynentu, ale znaleźli sposób na wszechstronny rozwój i zapewnienie bezpieczeństwa narodowego. Nie było innej drogi niż dołączenie do bogatego i  bezpiecznego Zachodu. Jednocześnie jednak polskie elity poli- tyczne zdawały sobie sprawę z tego, że dzielimy los z innymi narodami Europy Środkowej, a w ostatnich latach dojrzewa także świadomość potrzeby szukania wspólnej przyszłości, razem z narodami zamieszkującymi Europę Wschodnią i  jej azjatyckie zaplecze, w  nowych państwach powstałych na gruzach ZSRR. Zaangażowanie Polski w strefi e euroatlantyckiej stanowi więc zasadniczą część jej polityki zagranicznej. Tutaj umiejscowione są bowiem polskie interesy narodowe związane z zapewnieniem bezpieczeństwa narodowego, rozwoju cywilizacyjnego i budowaniem pozycji i prestiżu międzynarodowego państwa i narodu polskiego. W  2014 r. będziemy również świętować 15. rocznicę przystąpienia Polski do NATO i  10. rocznicę wejścia do Unii Europejskiej. Tamte sukcesy polityki zagranicznej naszego państwa umiejscowiły nas w najsilniejszym sojuszu poli- tyczno-wojskowym – dającym twarde gwarancje naszego bezpieczeństwa naro- dowego oraz w atrakcyjnej organizacji kompleksowej integracji. To oznacza nie tylko wielkie, historyczne osiągnięcia, pozwalające korzystnie zapewniać nasze bezpieczeństwo narodowe i równocześnie wszechstronny rozwój cywilizacyjny. Właściwie nigdy wcześniej, nawet w odległych epokach historycznych, Polacy ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Wprowadzenie nie mieli tak korzystnej sytuacji dla realizacji swoich interesów narodowych. Z polityki polskiej zniknął kosztowny dylemat, który zmuszał do wyboru mię- dzy bezpieczeństwem a rozwojem. Zwłaszcza w pożegnanej (w 1989 r.) epoce realnego socjalizmu i zimnowojennego podziału Europy ów wybór był bardzo kosztowny. Wtedy za bezpieczeństwo naszej granicy zachodniej na Odrze i Nysie Łużyckiej, gwarantowane przez Związek Radziecki, musieliśmy płacić wysoką cenę ułomnego rozwoju ekonomicznego i ograniczonej suwerenności. Dzięki przemianom demokratycznym, zapoczątkowanym ustaleniami „okrą- głego stołu” z wiosny 1989 r., Polska weszła na nową drogę rozwoju i rozpo- częła prowadzenie polityki zagranicznej odpowiadającej aspiracjom własnego społeczeństwa. To ta polityka zagraniczna skierowała nasz kraj na nowe tory, które prowadzą dziś już nie tylko na Zachód, lecz także po całej strefi e euro- atlantyckiej. Przystąpienie Polski do NATO i Unii Europejskiej stało się też bar- dzo istotnym elementem rekonfi guracji całego ładu europejskiego. Obecnie nie ma już niewidzialnej „żelaznej kurtyny”, dzielącej Europę na Wschód i Zachód. Europa Środkowa stała się częścią demokratycznego Zachodu. Z racji tego, że Polska jest położona na wschodnich obrzeżach NATO i UE, wielkim wyzwaniem dla jej polityki zagranicznej jest dalsze poszerzanie strefy pokoju, bezpieczeństwa i  dobrobytu na Wschód. Stratedzy głowią się jak to robić, czy poprzez ekspansję zachodnich struktur wielostronnych na obszar poradziecki, stowarzyszenie z nimi krajów wschodnich, czy tylko poprzez part- nerską współpracę; zastanawiają się, jak równocześnie zapewnić bezpieczeństwo naszego państwa i zachować otwartość na Rosję i inne państwa wschodnie. Dzisiaj, zwłaszcza po kryzysie fi nansowym (który tak dotkliwie odczuły gospodarki Zachodu), kosztownej interwencji wojskowej USA w Iraku, niepo- wodzeniach NATO w  wojnie w  Afganistanie i  kryzysie wewnętrznym w  Unii Europejskiej, nadchodzi czas refl eksji nad sposobami wzmocnienia Zachodu. Nowych rozwiązań trzeba szukać, tym bardziej że wyrosły konkurujące z USA i  UE nowe wschodzące mocarstwa (zwłaszcza Chiny i  Indie). Dlatego Rosja i  pozostałe państwa poradzieckie jawią się coraz wyraźniej już nie jako czyn- niki niestabilności i zagrożeń dla bezpieczeństwa międzynarodowego, ale jako korzystni partnerzy dla Zachodu, w tym dla Polski. To oznacza, że powstaje szansa zbudowania pewnej wspólnoty bezpieczeństwa i rozwoju w całej strefi e euro- atlantyckiej i eurazjatyckiej, rozciągającej się od Vancouveru do Władywostoku. Ale zanim polscy decydenci dojrzeją do potrzeby podjęcia takiej polityki zagra- nicznej, powinni przyswoić sobie ideę znanego amerykańskiego politologa Charlesa A. Kupchana, który napisał bardzo ciekawą książkę, szukającą odpo- wiedzi na kluczowe pytanie: jak uczynić wrogów przyjaciółmi, po to by zbu- dować trwały pokój?1. Czyli najważniejszym problemem dla polskiej polityki zagranicznej w drugiej dekadzie XXI wieku jest polityka wschodnia, zwłaszcza wobec Rosji, gdyż stwarza ona szanse na zapewnienie optymalnego bezpie- 1 Ch.A. Kupchan, How Enemies Become Friends: the Sources of Stable Peace, Princeton Uni- versity Press, Princeton–Oxford 2010. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 11 czeństwa, szybszego rozwoju oraz wysokiej pozycji międzynarodowej i prestiżu Polski i Polaków wśród innych państw i narodów świata. Problemem badawczym przedkładanej monografi i jest polityka zagraniczna demokratycznej Polski, prowadzona w strefi e euroatlantyckiej. Jest to zasadnicza część całej polskiej polityki zagranicznej, gdyż na tym rozległym obszarze są ulo- kowane najważniejsze nasze interesy narodowe, a aktywność polskiej dyplomacji w innych regionach świata jest niewielka. Właściwie tylko sporadycznie docho- dziło dotychczas do kontaktów dyplomatycznych Polski poza strefą euroatlan- tycką. Wymienić tutaj należy przede wszystkim wzrost zainteresowania władz RP Chinami, Indiami, Azją Południowo-Wschodnią, a ostatnio także Nigerią. Jeśli całościowo spojrzymy na minione ćwierć wieku polityki zagranicznej demokratycznej Polski, to wyraźnie widać, że jej zaangażowanie międzynaro- dowe dotyczyło przede wszystkim odbudowy i rozwoju współpracy z państwami Europy Zachodniej (przede wszystkim z Niemcami) i Stanami Zjednoczonymi Ameryki oraz strukturami wielostronnymi tych państw, Organizacją Traktatu Północnoatlantyckiego i  Unią Europejską, a  także normalizacji i  rozwoju sto- sunków z bezpośrednimi wschodnimi sąsiadami, tj. Rosją, Ukrainą i Białorusią. Problematyce stosunków z wyżej wymienionymi partnerami Polski poświęcono dotychczas wiele publikacji, zwłaszcza podejmujących aktualne zagadnienia. Jednak wciąż występuje niedostatek całościowych analiz poświęconych polityce zagranicznej w strefi e euroatlantyckiej w całym okresie od początków transfor- macji w 1989 r. do dziś. Warto więc prowadzić takie badania, gdyż mają istotną wartość poznawczą, a także użyteczność praktyczną. Nowe analizy mogą dostarczyć wielu nieznanych informacji, ocen i uogól- nień, które można będzie wykorzystywać w badaniach i kształceniu na pozio- mie uniwersyteckim, a  także jako ekspertyzy dla sterników polskiej polityki zagranicznej. Pełne i obiektywne przedstawienie polityki zagranicznej naszego państwa może być pomocne dla kształtowania właściwej jej oceny przez społe- czeństwo, które nie zawsze i nie w pełni docenia znaczenie zwrotu, jaki dokonał się w 1989 r., dzięki któremu Polska dołączyła po latach do struktur europej- skich i euroatlantyckich, dających nam równocześnie gwarancje bezpieczeństwa zewnętrznego i  otwierających szanse przyspieszenia rozwoju cywilizacyjnego. Równoczesne położenie w  środku Europy, w  bezpośrednim sąsiedztwie Rosji i innych państw poradzieckich, stawia poważne wyzwania sformułowania cało- ściowej i  spójnej koncepcji polityki wschodniej. Taka polityka może stanowić dopełnienie korzystnej orientacji zachodniej i dać Polsce szanse pełnego wyko- rzystania atutu centralnego położenia w Europie. Po to, żeby badania naukowe mogły spełniać swoją funkcję ekspertyzową, muszą najpierw być solidnie prze- prowadzone. Przedkładana czytelnikom monografi a stanowi kolejny krok do potrzebnej całościowej, pełnej analizy polityki zagranicznej naszego państwa. Może sta- nowić wkład do poszerzenia wiedzy o  polityce zagranicznej demokratycznej Polski. W  tym względzie nawiązuje i  rozszerza badania prowadzone od kilku lat w  naszym kraju. Najważniejsze opublikowane rezultaty tych badań odno- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wprowadzenie towuje zamieszczona na końcu książki bibliografi a. W  przygotowaniu niniej- szej pracy autor wykorzystał swoje liczne publikacje, w tym rozproszone arty- kuły na tematy polskiej polityki zagranicznej oraz długoletnie doświadczenie dydaktyczne z wykładania przedmiotu „Teoria polityki zagranicznej” i „Polityka zagraniczna Polski” na Uniwersytecie Warszawskim i Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prezentowana monografi a jest napisana z  przeznaczeniem jako tekst pod- stawowy do przedmiotu „Polityka zagraniczna Polski”, wykładanego na kilku kierunkach studiów uniwersyteckich. Obejmuje zasadniczą część problematyki wykładu, a  dzięki temu, może stanowić przynajmniej częściowe wypełnienie istniejącej luki w literaturze przedmiotu. Struktura książki odpowiada jej tytułowi. Wprowadzenie do tematu stanowi rozdział pierwszy, prezentujący wewnętrzne i zewnętrzne (międzynarodowe) uwa- runkowania polityki zagranicznej demokratycznej Polski w strefi e euroatlantyc- kiej. Całość uwarunkowań jest oparta na ich modelu, wprowadzonym do polskiej nauki o stosunkach międzynarodowych przez autora ponad dwie dekady temu. Są przedstawione w czterech grupach, jako uwarunkowania wewnętrzne obiektywne i subiektywne oraz zewnętrzne (międzynarodowe) obiektywne i subiektywne. Wychodząc z  założenia, że zapewnienie bezpieczeństwa narodowego jest naczelnym celem polityki zagranicznej każdego państwa, rozdział drugi poświę- cono przedstawieniu miejsca i znaczenia NATO w  polskiej polityce zagra- nicznej. Zostały w  nim omówione kwestie partnerstwa Polski z  Sojuszem Północnoatlantyckim przed akcesją, a następnie pozycja i rola naszego państwa w NATO – w tym najbardziej aktualne problemy udziału w pracach nad nową koncepcją strategiczną Sojuszu, poszukiwania sposobu zakończenia misji sta- bilizacyjnej w Afganistanie oraz zagadnienie tarczy antyrakietowej i obecności amerykańskiej w Polsce. Kierując się kolejnym założeniem, że wspomaganie rozwoju cywilizacyjnego jest drugim pod względem wagi celem polityki zagranicznej państwa, następny rozdział książki przedstawia Unię Europejską w polskiej polityce zagranicznej. Zawarto w  nim analizę partnerstwa Polski z  UE przed akcesją, pozycję i  rolę Polski w Unii – w tym szeroko w unijnej polityce zagranicznej, bezpieczeństwa i obrony, a także działania Polski na rzecz wyprowadzenia UE z kryzysu i stagnacji. Rozdziały czwarty i  piąty szeroko ukazują stosunki Polski z  dwoma naj- ważniejszymi partnerami narodowymi, czyli Stanami Zjednoczonymi Ameryki i  Niemcami. Wybór do analizy tych państw został dokonany, opierając się na kryterium ich znaczenia dla Polski, angażującej się w NATO i Unii Europejskiej. W pierwszym wypadku chodzi o USA – państwo-mocarstwo, które przesądziło o akcesji Polski do Sojuszu Północnoatlantyckiego i stało się na długie lata naj- ważniejszym partnerem politycznym Warszawy. W drugim wypadku wybór padł na Niemcy, które leżąc na naszej „drodze do Europy” podjęły się roli adwo- kata Polski w staraniach o przystąpienie do Unii Europejskiej, a później stały się najważniejszym partnerem gospodarczym Polski i  wysokiej rangi sojusz- nikiem. W  rozdziale piątym zostały przedstawione również trudne problemy ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 13 w stosunkach polsko-niemieckich, takie jak: Centrum przeciwko Wypędzeniom, niemieckie żądania restytucyjno-odszkodowawcze, a także głośne rozbieżności w kwestiach międzynarodowych na początku XX wieku. Trzy kolejne rozdziały (szósty – ósmy) poświęcone zostały stosunkom z trzema wschodnimi sąsiadami – Rosją, Ukrainą i Białorusią. Państwa te stwarzają naj- większe wyzwania dla polskiej polityki zagranicznej. Po pierwsze – chodzi o kwe- stie bezpieczeństwa i problem, z którym polscy politycy nie potrafi ą się uporać, czyli – jak kształtować bezpieczeństwo narodowe nie metodami negatywnymi, opartymi na postrzeganiu Rosji jak „egzystencjalnego wroga”, lecz przejść do pozytywnego budowania bezpieczeństwa poprzez partnerską współpracę. Z tym wiąże się podejście Polski do Ukrainy, którą wręcz „na siłę” kolejne rządy RP próbują odciągnąć od Rosji i „wepchać” do struktur europejskich i euroatlan- tyckich. Również negatywny kontekst rosyjski widać w  polityce Polski wobec Białorusi. Po drugie – w  polskiej polityce wschodniej istotne znaczenie mają kwestie ekonomiczne, w tym szansa skorzystania z dostępu do olbrzymiego rynku naszych wschodnich sąsiadów. Po trzecie – zwłaszcza po kryzysie fi nansowym w świecie zachodnim, osłabieniu NATO i kryzysie Unii Europejskiej (jako pro- jektu ekonomicznego i politycznego), w warunkach rosnącej konkurencji tzw. wschodzących mocarstw, zwłaszcza azjatyckich, Polska, wraz ze swoimi sojusz- nikami i partnerami z NATO i UE, stanęła przed wyzwaniem czy kontynuować politykę ograniczonej współpracy z Rosją, a przyciągać do swojego grona inne państwa poradzieckie, czy budować rzeczywiste partnerstwo także z Rosją. Ten drugi scenariusz stwarza potrzebę poszukiwania sposobów stworzenia szerokiej euroatlantyckiej wspólnoty bezpieczeństwa, bazującej na dorobku Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, grupującej 57 państw. Mając na względzie szanse na taki rozwój wydarzeń, przeanalizowano w roz- dziale dziewiątym udział Polski w  OBWE. Ta organizacja międzynarodowa powstała z przekształcenia Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, zainicjowanej przez Polskę 50 lat temu (w  grudniu 1964 r.). Jak powiedział w  1995 r. jeden z  sygnatariuszy Aktu Końcowego z  Helsinek, były prezydent Francji Valéry Giscard d’Estaing, gdyby nie było KBWE, nie można byłoby sobie wyobrazić demokratycznych przemian w Europie Środkowej i Wschodniej, gdyż dokument ten, ułatwiając „penetrację wartości zachodnich” na Wschodzie, zapoczątkował wszystkie pozytywne zmiany w  Europie, jakie kilkanaście lat później nastąpiły, w tym pierestrojkę i rozpad imperium radzieckiego2. Ta opinia potwierdza, że KBWE odegrała ogromną rolę w przełamaniu zimnowojennego podziału Europy. Może więc warto pomóc dziś OBWE w dokończeniu budowa- nia bezpiecznej, demokratycznej i  prosperującej Europy uznając, że dzisiejsze jej granice sięgają hen po azjatyckie wybrzeże Pacyfi ku? W rozdziale dziewią- tym wskazano na doświadczenie aktywności PRL w  procesie KBWE w  latach 1973–1989, główne motywy zaangażowania Polski w procesie KBWE po 1989 r., stanowisko Warszawy w sprawie instytucjonalizacji strukturalnej KBWE, udział 2 Zob. Le commencement de tout, „Politique internationale”, no 68, été 1995, s. 43–48. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wprowadzenie Polski w funkcjonowaniu mechanizmów OBWE, a na końcu malejące znaczenie OBWE dla Polski od czasu przystąpienia do NATO. Podsumowaniem przeprowadzonych analiz na strategicznych kierunkach poli- tyki zagranicznej Polski w strefi e euroatlantyckiej jest rozdział dziesiąty. Zawiera on konceptualizację roli międzynarodowej Polski na obszarze euroatlantyckim. Posługując się teorią ról międzynarodowych, przedstawiono trzy ich kategorie w odniesieniu do Polski, role oczekiwane przez system euroatlantycki, deklaro- wane przez Polskę i odgrywane przez Polskę. Na końcu wskazano na specyfi kę ról międzynarodowych Polski. Monografi a ma układ chronologiczno-problemowy, przedstawia i analizuje wydarzenia, zjawiska i problemy występujące od 1989 r. Ponieważ polska poli- tyka zagraniczna jest działalnością prowadzoną ciągle, dlatego poszczególne roz- działy nie stanowią analiz zamkniętych. Oparte są na periodyzacjach, w których ostatnie etapy na każdym szczegółowym kierunku nie są zamknięte, a w kon- sekwencji – w większości przypadków – nie było możliwe dokonanie podsumo- wań. To pozostawić należy Czytelnikom. Podstawę źródłową przedkładanej monografi i stanowią ofi cjalne dokumenty rządu polskiego, prezydenta RP, exposé premierów i ministrów spraw zagranicz- nych, zawarte umowy międzynarodowe i podpisywane wspólne oświadczenia. Większość dokumentów autor wykorzystał z wydawanego do 2002 r. przez Polski Instytut Spraw Międzynarodowych „Zbioru Dokumentów”, a także z „Przeglądu Rządowego”, a najnowsze były dostępne tylko na ofi cjalnych stronach interne- towych Kancelarii Prezesa Rady Ministrów i Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. Źródła te posłużyły do rekonstrukcji założeń programowych i działań poli- tyki zagranicznej Polski. Przedkładana Czytelnikom książka może być użyteczna przede wszystkim dla studentów i badaczy stosunków międzynarodowych, politologii, bezpieczeństwa narodowego i europeistyki. Może też być pomocna i kształcąca dla dziennika- rzy, kadr administracji państwowej oraz polityków, angażujących się w polityce zagranicznej RP. Uwidoczniona w przypisach i w załączonej bibliografi i litera- tura, nie tylko ukazuje podstawowy dorobek naukowy w przedmiocie objętym tytułem książki, lecz także powinna zachęcić wnikliwych Czytelników do dal- szych samodzielnych studiów nad problematyką polityki zagranicznej Polski, co zapewne długo jeszcze będzie przedmiotem analiz naukowych oraz debat i sporów politycznych. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ROZDZIAŁ I UWARUNKOWANIA POLITYKI ZAGRANICZNEJ POLSKI W STREFIE EUROATLANTYCKIEJ Uwarunkowania polityki zagranicznej państw można podzielić na wewnętrzne i zewnętrzne (międzynarodowe), a w ramach tych dwóch grup na obiektywne i  subiektywne. Wewnętrzne uwarunkowania obiektywne polityki zagranicznej Polski obejmują w miarę stałe charakterystyki państwa polskiego jako podmiotu prowadzącego politykę zagraniczną, takie jak: położenie geografi czne i geopoli- tyczne, potencjał demografi czny, gospodarczy, naukowo-techniczny i militarny oraz system polityczny. Natomiast w grupie uwarunkowań wewnętrznych subiek- tywnych należy uwzględnić percepcję środowiska międzynarodowego przez spo- łeczeństwo, media i polityków, reprezentowane koncepcje polityki zagranicznej przez różne siły polityczne oraz jakość i  aktywność własnej służby zagranicz- nej i dyplomacji. Jako uwarunkowania zewnętrzne o charakterze obiektywnym można będzie potraktować: trendy ewolucji sytuacji międzynarodowej wokół Polski, pozycję międzynarodową Polski oraz umowne powiązania z innymi pań- stwami i obowiązujące prawo międzynarodowe. Ostatnią grupę stanowią uwa- runkowania zewnętrzne (międzynarodowe) subiektywne, takie jak: postrze- ganie Polski i  Polaków przez otoczenie międzynarodowe, koncepcje polityki zagranicznej innych państw adresowane do lub dotyczące Polski, oraz jakość i aktywność służby zagranicznej i dyplomacji innych państw z którymi Polska utrzymuje stosunki1. 1 Jest to model uwarunkowań zawarty w: R. Zięba, Uwarunkowania polityki zagranicznej, [w:] J. Kukułka, R. Zięba (red.), Polityka zagraniczna państwa, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1992 (s. 35–51), a zamieszczony ponownie w moim zaktualizo- wanym tekście pt. Uwarunkowania polityki zagranicznej państwa w pracy: R. Zięba (red.), Wstęp do teorii polityki zagranicznej państwa, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2004 (s. 17–35). Jego implementację do polityki zagranicznej Polski zob.: J. Zając, Dynamika zmian uwarunkowań polityki zagranicznej Polski w latach 1918–2008, [w:] R. Chwedoruk, D. Przastek (red.), Dylematy historii i polityki. Księga dedykowana Profesor Annie Magierskiej, Instytut Nauk Politycznych Uni- wersytetu Warszawskiego–Ofi cyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2008, s. 411–426. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 I. Uwarunkowania polityki zagranicznej Polski w strefi e euroatlantyckiej 1. Uwarunkowania wewnętrzne obiektywne 1.1. Środowisko geograficzne i położenie geopolityczne Od połowy XVIII wieku, kiedy upowszechniło się dzieło Monteskiusza O duchu praw (z 1748 r.), badacze zwracają uwagę na znaczenie czynnika geografi cznego dla polityki państw, w tym dla polityki zagranicznej2. Istotnymi dla Polski ele- mentami środowiska geografi cznego są: położenie w  środku Europy, stosun- kowo duża zasobność w surowce naturalne i w większości naturalny charakter granic państwowych. Położenie geografi czne jest atutem zwiększającym szanse odgrywa- nia roli kraju tranzytowego, pomostowego dla rozwijania transportu na linii Wschód–Zachód. Już na początku lat 90. XX wieku naukowcy (ekonomiści) i politycy przewidywali możliwości budowy przez nasz kraj linii transportu kole- jowego i drogowego łączących Europę Zachodnią z Europą Wschodnią, a nawet Południową z Północno-Wschodnią. Polska powinna być zainteresowana realizacją takich projektów, gdyż przysporzyłoby to dużych korzyści ekonomicznych, przy- spieszyłoby realizację programu budowy autostrad i szybkich połączeń kolejo- wych, a także zwiększałoby atrakcyjność Polski jako kraju pomostu, czy „korytarza transportowego”. Realizacja tego drugiego zadania umożliwiłaby przyspieszenie urzeczywistnienia postulatu „tiry na tory”, głoszonego w Polsce przez organi- zacje ekologiczne, zrzeszenia obywatelskie i  drogowców, a  realizowanego już w innych krajach (np. w Holandii, Austrii, Francji, Szwajcarii, Republice Czeskiej). Ważnym atutem środowiska geografi cznego Polski jest stosunkowo duża zasobność w surowce energetyczne. Ponieważ niektóre środowiska polityczne są wysoce zaniepokojone stanem bezpieczeństwa energetycznego, dlatego nale- żałoby zintensyfi kować wysiłki nie na poszukiwaniu alternatywnych dostawców ropy naftowej i gazu ziemnego (bo te nie przyniosły dotychczas żadnych wymier- nych rezultatów), lecz na pozyskiwaniu energii z własnych zasobów. Takie moż- liwości istnieją w postaci gazyfi kacji węgla kamiennego. Można byłoby powrócić do podejmowanej jeszcze w  latach 70. poprzedniego stulecia idei gazyfi kacji węgla. W tym celu potrzebne są nowoczesne technologie. Polityka zagraniczna państwa powinna pomóc w zainteresowaniu tym rozwiązaniem i w poszukiwa- niu zagranicznych inwestorów. Drugim atutem surowcowym – jak wynika ze wstępnych badań geologicz- nych – mogą okazać się zasoby gazu z łupków skalnych. Według różnych sza- cunków podawanych przez media, zasoby tego gazu mogą okazać się bardzo duże (od 1,36 bln m3 do nawet 5,3 bln m3). Należy założyć, że te przewidy- wania są mocno przesadzone, podobnie jak opinie, że po ich potwierdzeniu 2 J. Frankel, The Making of Foreign Policy: An Analysis of Decision-Making, Oxford University Press, London 1963, s. 57–61; M. Merle, Sociologie des relations internationales, Dalloz, Paris 1974, s. 149–158; H.J. Morgenthau, Politics among Nations: The Struggle for Power and Peace, brief edition, McGraw-Hill, Boston 1993, s. 124–133. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Uwarunkowania wewnętrzne obiektywne 17 nastąpiłby wzrost całości zasobów gazu ziemnego w Europie o 47 , a rosyjski Gazprom zyskałby potężną konkurencję. Jednak należy poważnie zainteresować się szansą pozyskania nowych źródeł gazu, nawet jeśli jej prawdopodobieństwo jest 50 na 50 . Przemysłowe wydobycie gazu łupkowego może okazać się istot- nym uzupełnieniem dla gazu „klasycznego”. Mimo że perspektywa rozpoczęcia wydobycia gazu z łupków skalnych może zrealizować się za kilkanaście lat, już teraz widać duże zainteresowanie polskimi złożami ze strony wielkich mię- dzynarodowych koncernów, a kilkanaście fi rm prowadzi prace poszukiwawcze. Obecnie dość dowolnie (Ministerstwo Środowiska wydało ponad 110 koncesji) i za bardzo niską cenę są przyznawane koncesje na poszukiwanie gazu łupko- wego. Ze względu na szansę, choćby niewielką, poprawienia bezpieczeństwa energetycznego kraju, należy więc już teraz rozsądnie, kierując się rachunkiem ekonomicznym, zająć się poszukiwaniem strategicznych partnerów. A  to jest jedno z naczelnych zadań państwa polskiego, a więc i jego polityki zagranicznej. Istotnym uwarunkowaniem polityki zagranicznej każdego państwa są jego granice. W czasach współczesnych nie ma większego znaczenia geografi czny charakter granic, lecz bardzo ważny jest ich aspekt geopolityczny3. Polska posiada uznane przez wszystkich sąsiadów granice. Po kilkunastu latach od początków transformacji stały się to w większości granicami z naszymi sojusz- nikami z  NATO i  Unii Europejskiej. Trzech naszych wschodnich sąsiadów, tj. Rosja, Ukraina i Białoruś, pozostaje poza tymi organizacjami. Ze względu na partnerski charakter relacji między NATO a tymi państwami europejskimi, gra- nica wschodnia, choć oznacza rozdział geostrategiczny w Europie, nie stanowi utrudnienia dla utrzymywania konstruktywnej współpracy bilateralnej. Jednak granica ta stanowi zarazem granicę zewnętrzną UE, umocnioną regulacjami sys- temu Schengen. To powoduje określone komplikacje w jej przekraczaniu i utrud- nia rozwijanie kontaktów między społeczeństwami. Dlatego też Rosja, Ukraina i Białoruś domagają się zniesienia obowiązku wizowego. Ponieważ Polska jest żywotnie zainteresowana otwartością na wschodnich sąsiadów, w tym realizacją programu Partnerstwa Wschodniego Unii Europejskiej, powinna nadal używać perswazji wobec swoich partnerów z Unii, aby reżim wizowy wobec Ukraińców i Białorusinów, a także i Rosjan był zniesiony. 1.2. Potencjał ludnościowy Obiektywny charakter ma kolejne uwarunkowanie wewnętrzne, jakim jest potencjał ludnościowy naszego państwa. Dla polityki zagranicznej każ- dego państwa istotne znaczenie mają takie cechy potencjału demografi cz- 3 Na temat rozumienia tego aspektu zob. C. Jean, Geopolityka, Ossolineum, Wrocław 2003, s. 60–97. Szerzej zob. L. Moczulski, Geopolityka. Potęga w  czasie i  przestrzeni, Wydaw- nictwo Bellona, Warszawa 1999; A. Chauprade, Géopolitique: constantes et changements dans l’histoire, Ellipses, Paris 2003. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 I. Uwarunkowania polityki zagranicznej Polski w strefi e euroatlantyckiej nego, jak: liczba ludności kraju, gęstość zaludnienia, tempo przyrostu natu- ralnego, struktura wieku ludności, skład narodowościowy, wielkość emigracji i liczba imigrantów4. W Polsce mieszka 38,1 mln ludzi, co sytuuje ją na 9 miejscu (przy uwzględ- nieniu ludności całej Rosji i Turcji) oraz na 6 miejscu w Unii Europejskiej. Już obecnie ma miejsce ujemny przyrost naturalny (-0,4 promil.), a według długo- okresowej prognozy demografi cznej Głównego Urzędu Statystycznego (z 2008 r.) liczba ludności Polski będzie systematycznie zmniejszać się, przy czym tempo tego spadku będzie coraz wyższe wraz z  upływem czasu. Przewiduje się, że w  2020 r. ludność Polski zmniejszy się do około 37,8 mln, zaś w  2030 r. do niecałych 36,8 mln5. Ten niekorzystny trend demografi czny stanowi słabą stronę potencjału lud- nościowego jako uwarunkowania polityki polskiej. Oznacza rozpoczęcie stop- niowego starzenia się społeczeństwa polskiego, a także dalszy spadek wielko- ści ludności w  wieku produkcyjnym. Ten drugi trend mierzony wskaźnikiem zatrudnienia i miernikiem aktywności zawodowej społeczeństwa i tak jest nie- korzystny. Wynosi odpowiednio 57 i 62,2 , podczas gdy w całej UE dane te są wyższe (65,4 i 70,5 ). Jak podaje Strategia rozwoju kraju 2007–2015 niski przyrost naturalny, a właściwie utrzymujący się od połowy lat 90. XX stulecia niski poziom dzietności, spowoduje duży spadek liczby ludności w wieku produk- cyjnym do 22,6 mln w 2020 r. i 20,8 mln w 2030 r.6 Równocześnie, w wyniku starzenia się społeczeństwa polskiego, następować będzie zwiększanie się liczby osób w wieku poprodukcyjnym, do 8,5 mln w 2020 r. i 9,6 mln w 2030 r. Ta tendencja już teraz stawia przed polską gospodarką rosnące wyzwanie otwiera- nia się na „import” siły roboczej. Polska stanie przed rosnącą potrzebą otwar- cia swojego rynku pracy dla pracowników spoza Unii Europejskiej, a to będzie implikować potrzebę działań na rzecz liberalizacji reżimu wizowego. 1.3. Potencjał gospodarczy, naukowo-techniczny i militarny Ponieważ jednym z podstawowych celów polityki każdego państwa jest stwarza- nie warunków do zaspokajania rosnących potrzeb materialnych i ogólnocywiliza- cyjnych społeczeństwa, ważne znaczenie ma potencjał gospodarczy i naukowo- -techniczny kraju. Zwłaszcza jest to istotne w  kontekście zaprogramowanego przez Unię Europejską rozwoju opartego na wiedzy. Rosnące potrzeby ekono- miczne i cywilizacyjne stwarzają przesłanki do formowania celów i zadań odno- szonych również do polityki zagranicznej państwa. Jednocześnie, posiadany 4 Zob.: M. Merle, op. cit., s. 190–197; D. Colard, Les relations internationals, Masson, Paris 5 Prognoza ludności na lata 2008–2035, GUS, Warszawa 2009, s. 188. 6 Strategia rozwoju kraju 2007–2015, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, 1977, s. 38. listopad 2006 r., s. 123. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Uwarunkowania wewnętrzne obiektywne 19 potencjał gospodarczy jest bardzo ważnym elementem siły państwa, co ułatwia oddziaływanie na środowisko międzynarodowe7. Polska na progu transformacji ustrojowej w 1989 r. znajdowała się w stanie zapaści gospodarczej – od tego czasu PKB został podwojony w 2012 r. Według ofi cjalnych danych Eurostatu w  2012 r. wynosił, mierzony standardem siły nabywczej (PPS), około 635 mld euro, co sytuuje nas na 6 miejscu w UE, zaś PKB na jednego mieszkańca mierzony metodą PPS stawia Polskę (z 16,9 euro, co stanowi około 66 średniej unijnej) na 23 miejscu w  Unii, jedynie przed Węgrami (minimalnie), Rumunią i Bułgarią. Jednak kryzys fi nansowy rozpoczęty jesienią 2008 r., chociaż stosunkowo najłagodniej dotknął polską gospodarkę, to wyhamował tempo wzrostu gospodarczego. Słabością Polski jest niewielki potencjał naukowo-techniczny. Nakłady na działalność badawczą i rozwojową w relacji do PKB w Polsce od początku transformacji są niewystarczające; w 2011 r. wynosiły tylko 0,77 PKB, co sytu- owało nas na 22 miejscu wśród państw UE8. Jest to zdecydowanie za mało, zwłaszcza w zestawieniu z zaniedbaniami z lat poprzednich. Ten stan źle rokuje długookresowemu rozwojowi kraju. Gospodarka polska, choć dość elastyczna i dobrze radzi sobie z globalnym kryzysem fi nansowym, jeśli nie będzie oparta na innowacyjności, to nie sprosta konkurencji w sytuacji, gdy kryzys zostanie przezwyciężony. Ta sytuacja stwarza potrzebę wspierania przez naszą politykę zagraniczną starań o  napływ do kraju środków z  funduszy i  programów UE oraz innych instytucji międzynarodowych, wspierania dążenia Unii do utworze- nia wspólnej europejskiej przestrzeni badawczej, prowadzącej transfer wiedzy w ramach sieci zrzeszających europejskich naukowców światowej klasy. Z potencjałem gospodarczym i naukowo-technicznym wiążą się możliwości państwa w zakresie dysponowania potencjałem militarnym. Posiadanie przez państwo potencjału militarnego, jak się ujmuje w teorii, dostarcza środków wojsko- wych do prowadzenia polityki zagranicznej, a zwłaszcza polityki bezpieczeństwa9. 7 Por. M. Dobroczyński, J. Stefanowicz, Polityka zagraniczna, PWN, Warszawa 1984, s. 74–82; Ch. Zorgbibe, Les relations internationals, Presses universitaires de France, Paris 1975, s. 54–57; R. Bierzanek, Współczesne stosunki międzynarodowe, PIW, Warszawa 1980, s. 46–56. Szerzej zob. D. Baldwin, Economic Statecraft, Princeton University Press, Princeton (NJ) 1985. 8 Nauka i  technika w  2011 r./Science and technology in 2011, Informacje i  opracowania staty- styczne, Główny Urząd Statystyczny/Urząd Statystyczny w Szczecinie, Warszawa 2012, s. 49; A. Rozmus, K. Cyran, Finansowanie działalności badawczo-rozwojowej w Polsce i innych krajach – diagnoza i próba oceny, „E-Finanse”, fi nansowy kwartalnik internetowy, http://www.e-fi nanse. com/artykuly/131.pdf (dostęp marzec 2013). Autorzy tak komentują te dane: „Zbyt niskie fi nansowanie prac badawczo-rozwojowych w  Polsce grozi pogłębieniem się dystansu, jaki dzieli nas przy przechodzeniu od gospodarki opartej na inwestycjach do gospodarki określa- nej mianem innowacyjnej. Niedoinwestowanie sfery nauki może spowodować, iż w przyszło- ści Polska nie będzie w stanie konkurować na rynkach wysokich technologii – rynkach high- -tech, nie tylko z  krajami wysoko rozwiniętymi, jak Finlandia czy Niemcy, lecz również z krajami, które posiadają zbliżony do naszego poziom rozwoju gospodarczego”. 9 Zob. J. Zając, Środki i metody polityki zagranicznej państwa, [w:] R. Zięba (red.), Wstęp do teorii…, s. 88–90; eadem, Środki polityki bezpieczeństwa państwa, [w:] M. Ożóg-Radew, R. Rosa ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 I. Uwarunkowania polityki zagranicznej Polski w strefi e euroatlantyckiej Na początku lat 90. minionego wieku, zgodnie z układem CFE I, Polska posia- dała siły zbrojne liczące 235 tys. żołnierzy. Szybko jednak, m.in. w wyniku nie- dofi nansowania, limit ten był w coraz mniejszym stopniu wypełniany. W 2008 r. zrezygnowano z powszechnego poboru do wojska i rozpoczęto proces jego pro- fesjonalizacji. Polska obecnie posiada armię zawodową w wielkości nieprzekra- czającej 100 tys. żołnierzy, a zgodnie z realizowanym programem profesjonali- zacji Sił Zbrojnych RP miały one w końcu 2011 r. docelowo osiągnąć wielkość 120  tys. żołnierzy, czego nie udało się dokonać. Siły zbrojne mają służyć do obrony terytorialnej kraju oraz do udziału w  misjach reagowania na kryzysy, prowadzonych przez Unię Europejską i NATO poza ich obszarami traktatowymi oraz do wypełniania zobowiązań sojuszniczych. W procesie tworzenia armii zawodowej bardzo istotne są zachęty fi nansowe stwarzane dla młodych ludzi. Ponieważ ze względu na ograniczenia budże- towe nie jest możliwe skuteczne zachęcanie kandydatów do wojska wysokimi pensjami, trzeba poszukiwać innych, niż fi nansowe, zachęt czyniących wojsko atrakcyjnym miejscem pracy i  służby. Jedną z  nich jest możliwość wysyłania żołnierzy do misji zagranicznych10. Obok kwestii wyszkolenia wojska bardzo istotne znaczenie ma wyposażenie go w odpowiedni do wymogów przewidywanych działań (obronnych i reagowa- nia kryzysowego) sprzęt i uzbrojenie. Polski przemysł zbrojeniowy znajduje się w fazie odbudowy po zapaści z początku lat 90. XX wieku i nie jest w stanie zapewnić zaopatrzenia wojska w potrzebny i nowoczesny sprzęt. Dlatego klu- czowe znaczenie ma udział Polski w  budowie europejskiego przemysłu zbro- jeniowego i zintegrowanego rynku zaopatrzenia. Ten kierunek zaangażowania powinien być kontynuowany. Konieczne mogą być również dalsze zakupy nie- których rodzajów uzbrojenia poza UE, np. w USA. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Obrony Narodowej z 13 grudnia 2007 r. (Dz.U. z  dnia 27 grudnia 2007 r.), zakupy większości rodzajów uzbrojenia i sprzętu wojskowego są objęte obowiązkiem zawarcia umowy offsetowej. Oznacza to, z jednej strony – ułatwienie fi nansowe dla polskiej gospodarki (gdyż może częściowo rekompensować wydatki poniesione na zakupy uzbrojenia), a z dru- giej – utrudnienie w zdobywaniu oferentów potrzebnego sprzętu wojskowego. Zadania wyznaczone Siłom Zbrojnym RP będą wymuszać zwiększone zapo- trzebowanie na nowoczesny sprzęt, uzbrojenie i technologie oparte na mikro- elektronice i teleinformatyce, a także na osiągnięciach w zakresie nauk biolo- gicznych, nanotechnologii i  pozyskiwania nowych źródeł energii. To stwarza rosnące potrzeby dokonywania kosztownych zakupów i skłania do poszukiwania partnerów zagranicznych do wspólnej produkcji uzbrojenia. (red.), Bezpieczeństwo i prawa człowieka: teoretyczne aspekty bezpieczeństwa i praw człowieka, cz. I, Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, Siedlce 2004, s. 227–237. Por. B. Balcerowicz, Siły zbrojne w  stanie pokoju, kryzysu, wojny, Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Warszawa 2010, s. 25–27. 10 W tym kontekście zmiany wymaga decyzja rządu podjęta w grudniu 2008 r. o wyco- faniu się Polski z misji pokojowych ONZ. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Uwarunkowania wewnętrzne obiektywne 21 Z racji tego, że generalnie technika wojskowa jest droga, słusznym wydaje się prowadzenie badań nad nowymi rodzajami uzbrojenia i technikami informa- tycznymi, mogącymi znaleźć zastosowanie w wojsku. Zwłaszcza istotne są w tej drugiej grupie badania przy wykorzystaniu względnie dużego potencjału nauko- wego Polski oraz przy współpracy z Europejską Agencją Obrony. Polska jako kraj słabszy ekonomicznie od średniej państw członkowskich NATO i UE powinna zapewniać sobie dostęp do nowoczesnego uzbrojenia poprzez integrację polskiego przemysłu zbrojeniowego z przemysłem państw unijnych i sojuszniczych, umię- dzynarodowienie badań, uczestnictwo w międzynarodowych programach badaw- czo-rozwojowych i produkcyjnych oraz w projektach wspólnych zakupów sprzętu wojskowego. To, łącznie z konsolidacją własnego przemysłu obronnego, będzie zapewniać interoperacyjność (jednolitość) uzbrojenia i  sprzętu wojskowego11. Bardzo istotne znaczenie dla budowy nowoczesnego potencjału obronnego naszego państwa ma zagwarantowanie ustawą z  25 maja 2001 r. o  przebu- dowie i  modernizacji technicznej oraz fi nansowaniu Sił Zbrojnych RP rela- tywnie wysokich nakładów nie mniej niż 1,95 PKB roku przedplanowego. To sprawia, że przy ogólnym niedofi nansowaniu wielu dziedzin życia społecz- nego (ochrony zdrowia, polityki społecznej), także o znaczeniu strategicznym (np. nauki), wydatki na obronność są wysokie, a w 2012 r. wyniosły 29,5 mld zł. Są to jedne z relatywnie najwyższych wydatków zbrojeniowych w Europie, m.in. wyższe niż Hiszpanii, kraju dwa razy bogatszego od Polski12. Od 2011 r. coraz wyraźniej jest formułowana teza o tym, że nie można opie- rać bezpieczeństwa kraju tylko na sojusznikach, ale trzeba umacniać je (w wymia- rze wojskowym) własnymi siłami. Minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski powiedział 20 marca 2013 r. w Sejmie, że na modernizację sił zbrojnych w najbliższej dekadzie Polska wyda prawie 140 mld zł, a na budowę sił odstra- szania władze państwa postanowiły pozyskać rakiety, śmigłowce, wozy bojowe, okręty podwodne i samoloty bezzałogowe. Przypomniał, że Polska postanowiła zbudować własną tarczę – system obrony powietrznej, która wraz z tarczą ame- rykańską, której elementy znajdą się na naszym terytorium w 2018 r., wejdzie w skład systemu ogólnonatowskiego13. 11 Zob. R. Zięba, J. Zając, Budowa zintegrowanego systemu bezpieczeństwa narodowego Polski. Ekspertyza, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, październik 2010 r., s. 33–36. 12 W 2013 r. wydatki te miały wynieść 31,4 mld zł. W wyniku nowelizacji budżetu pań- stwa (dokonanej we wrześniu tego roku) doszło jednak do ich zmniejszenia do sumy 28,25 mld zł, a Sejm uchwalił ustawę zawieszającą na 2013 rok zasadę, zgodnie z którą na obronność przeznacza się nie mniej niż 1,95 PKB. 13 R. Zięba, Analiza informacji ministra spraw zagranicznych o zadaniach polskiej polityki zagra- nicznej w  2013 roku, http://oapuw.pl/analiza-informacji-ministra-spraw-zagranicznych-o- zadaniach-polskiej-polityki-zagranicznej-w-2013-roku. Premier Donald Tusk, przemawiając w  bazie lotniczej w  Łasku 3 czerwca 2013 r. zapowiedział, że w  najbliższej dekadzie na obronność kraju ma zostać przeznaczone 130 mld zł, a  rząd chce inwestować m.in. w  lot- nictwo, rozbudować nabrzeżny dywizjon rakietowy, aby te rakiety służyły do obrony nabrzeża, a  także by były przydatne na lądzie, rozwijać wojska specjalne, które również mogą służyć strategii odstraszania, a także jak najszybciej wyposażyć polską armię w bezzałogowe samo- loty bojowe. PAP, 3 czerwca 2013 r. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 I. Uwarunkowania polityki zagranicznej Polski w strefi e euroatlantyckiej Generalnie należy stwierdzić, że nowoczesny oparty na wiedzy potencjał gospo- darczy, naukowo-techniczny oraz obronny państwa stwarzają instrumenty oddzia- ływania na zagranicę na płaszczyznach stosunków ekonomicznych, fi nansowych i  naukowo-technicznych oraz wojskowych. Środki i  metody tego oddziaływa- nia są zależne również od postępu w dziedzinie komunikowania, przetwarza- nia danych oraz w zakresie naukowych metod rozpoznania i analizy procesów zachodzących w środowisku międzynarodowym. 1.4. System społeczno-polityczny Z  racji tego, że państwo jest podmiotem prowadzącym politykę zagraniczną, ważne uwarunkowania dla tej polityki stwarza charakter i  struktura szeroko rozumianego jego systemu społeczno-politycznego14. Polska od około 25 lat jest państwem demokratycznym, w którym organy władzy są wyłaniane w  wyborach powszechnych. Jest to bardzo ważna cecha polskiego systemu politycznego. Jednak system ten nie jest jeszcze w pełni doj- rzały, co przejawia się w niskiej kulturze politycznej rządzących i dominujących na scenie politycznej partii politycznych. Prowadzi to do eliminowania z wpływu na decyzje w polityce zagranicznej partii opozycyjnych, zwłaszcza mających małą reprezentację w Sejmie i generalnie – do nieliczenia się ze stanowiskiem mniej- szości. Po przystąpieniu Polski do NATO, a w końcówce rokowań akcesyjnych z Unią Europejską (2002 r.), doszło do wyraźnego złamania dotychczas istnie- jącego konsensusu w kluczowych sprawach polityki zagranicznej (stosunek do UE i  polityka wobec Rosji). Przejawem kompletnego lekceważenia przez rzą- dzących (różnych opcji politycznych) zdania opinii publicznej (a  zarazem ich niskiej kultury politycznej) było podjęcie decyzji o  przyłączeniu się Polski do amerykańskiej interwencji w Iraku wiosną 2003 r. oraz trwające następnie pięć lat zaangażowanie w  stabilizowanie tego kraju. Ta i  inne decyzje w  polityce zagranicznej wielokrotnie były podejmowane, opierając się na wąskich bieżących interesach, a nie na rozumnej kalkulacji, uwzględniającej długofalowe interesy 14 Ch. Zorgbibe, op. cit., s. 58–59; M. Dobroczyński, J. Stefanowicz, op. cit., s. 90–96. Na znaczenie charakteru systemu politycznego dla polityki zagranicznej państwa zwracają uwagę przede wszystkim przedstawiciele nurtu liberalnego w teorii stosunków międzynaro- dowych. Twierdzą oni, że demokratyczne systemy polityczne korzystnie wpływają na politykę zagraniczną, czyniąc ją przewidywalną i  pokojową. Zob. B. Russett, Grasping the Democratic Peace: Principles for a Post-Cold War World, Princeton University Press, Princeton 1993; Ch. Layne, Kant or Cant: The Myth of the Democratic Peace, „International Security”, Vol. 19, No. 2, Fall 1994, s. 5–49; R.H. Ullman, Enlarging the Zone of Peace, „Foreign Policy”, No. 80, Fall 1990, s. 102– –120. Odmienny pogląd na ten temat zaprezentował znany amerykański politolog Charles A. Kupchan, który twierdzi, że żaden typ reżimu politycznego (a więc także demokracja), kultury czy żaden region nie mają monopolu na budowanie trwałego pokoju, gdyż najważniejsza jest wola polityczna państw zainteresowanych wspólnym jego tworzeniem, zarówno państw demo- kratycznych jak i niedemokratycznych. Zob. idem, How Enemies Become Friends: The Sources of Stable Peace, Princeton University Press, Princeton–Oxford 2010. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Uwarunkowania wewnętrzne obiektywne 23 narodowe, lecz w myśl strategii bandwagoning do polityki Stanów Zjednoczonych, zwłaszcza w czasie prezydentury George’a W. Busha15. Znanym wyrazem „upartyjnienia” polityki zagranicznej państwa polskiego była prowadzona w latach 2005–2007 polityka budowania tzw. IV RP16. Ponieważ mechanizm artykulacji potrzeb i  interesów nie został zmieniony, aby uniknąć pokusy prowadzenia działań w podobnym stylu, należałoby rozbudować organy doradcze prezydenta, rządu i ministra spraw zagranicznych. Pewne istotne kroki w tym kierunku już zrobiono, powołując nową, opartą na szerszej podstawie poli- tycznej, Radę Bezpieczeństwa Narodowego i Komisję Strategicznego Przeglądu Bezpieczeństwa Narodowego (2010–2012). Należy iść dalej w  tym kierunku, zasięgając opinii środowisk naukowych, biznesu, twórców kultury, działaczy samo- rządowych. Poważnej zmiany wymaga podejście ministra spraw zagranicznych do charakteru i kształtu instyt
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polityka zagraniczna Polski w strefie euroatlantyckiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: