Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00333 006543 13238543 na godz. na dobę w sumie
Polscy uchodźcy na Bliskim Wschodzie w latach II wojny światowej. Ośrodki, instytucje, organizacje - ebook/pdf
Polscy uchodźcy na Bliskim Wschodzie w latach II wojny światowej. Ośrodki, instytucje, organizacje - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 576
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9279-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-10%), audiobook).
Z przedstawienia dziejów diaspory na Bliskim (Środkowym) Wschodzie Autor wywiązał się w sposób znakomity. Otrzymaliśmy pełny przegląd „geograficznego umocowania” polskiego uchodźctwa, kalejdoskop działań polskich czynników oficjalnych wobec obywateli, którzy na skutek wojny znaleźli się na wyszczególnionym przez Autora obszarze, a także obraz uchodźczej próby działalności politycznej, społecznej, religijnej, oświatowej i kulturalnej. Oparcie narracji na obszernej bazie źródłowej oraz wprowadzenie do obiegu naukowego nowych ustaleń sprawiło, iż tą niezwykle wartościową publikacją Jacek Pietrzak zapisał kolejne „białe plamy” rodzimej historii. Uczynił to, co niezwykle istotne, posługując się językiem żywym, wartkim. Dlatego też lektura monografii jest przyjemnością nie tylko poznawczą, – to również fascynujący, miejscami wciągający tekst. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jacek.Pietrzak.–.Katedra.Historii.Polski.Najnowszej,.Instytut.Historii. Wydział Filozoficzno-Historyczny,.Uniwersytet Łódzki, 90-219 Łódź, ul. Kamińskiego 27a. RECENZENT. Arkadiusz Adamczyk REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ. Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE. ESUS – Agnieszka Buszewska PROJEKT OKŁADKI. Barbara Grzejszczak Fotografia na okładce z archiwum Autora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Praca przygotowana dzięki wsparciu finansowemu. Fundacji.na.Rzecz.Nauki.Polskiej.i.Polonia.Aid.Foundation.Trust. © Copyright by Uniwersytet Łódzki –.Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2012. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. 90-131 Łódź,.ul .Lindleya.8. Wydanie I.. Zam .5041/2012. ISBN.(wersja drukowana) 978-83-7525-729-8. ISBN (ebook) 978-83-7969-279-8 SpiS treści Wstęp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. rozdział i Migracje i ośrodki polskiego uchodźstwa wojennego na Bliskim Wschodzie . . . . .. 1 .Sytuacja.na.Bliskim.Wschodzie.przed.i.w.czasie.II.wojny.światowej. . . . . . . . . . 2 .Palestyna.i.Cypr .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .Iran . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .Liban,.Turcja,.Egipt,.Irak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . rozdział ii instytucje rządu rp na uchodźstwie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . 1 .Placówki.dyplomatyczne.i.konsularne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .Opieka.społeczna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .Oświata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .Informacja.i.propaganda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 .Inne.placówki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 .Próby.konsolidacji .Minister-Delegat.Rządu.do.Spraw.Polskich.na.Wschodzie .. . . . rozdział iii Mozaika polityczna .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 .Piłsudczycy.i.środowiska.zbliżone. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 .Stronnictwo.Narodowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .Stronnictwo.Ludowe,.Polska.Partia.Socjalistyczna,.Stronnictwo.Pracy. . . . . . . . . 4 .Komuniści.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . rozdział iV Organizacje społeczne, kulturalne, oświatowe i religijne. . . . . . . . . . . . . . . .. 1 .Organizacje.lokalne .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. . 2 .Duszpasterstwo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 .Harcerstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 .Polski.Czerwony.Krzyż.i.YMCA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Summary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Wykaz skrótów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. indeks nazw geograficznych .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od redakcji.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 15 15 43 60 102 113 113 156 205 238 269 291 323 323 361 378 390 425 425 454 466 492 501 507 535 539 543 567 575 WStĘp Druga. wojna. światowa. dla. znaczącej. części. obywateli. polskich. wiązała. się.z.koniecznością.opuszczenia.własnego.kraju .Migracje.większości.Polaków. były. przymusowe. i. stanowiły. rezultat. różnego. rodzaju. deportacji. organizowa- nych.przez.niemieckiego.i.sowieckiego.okupanta .Tułaczka.po.świecie.stała.się. oczywiście.także.udziałem.polskich.żołnierzy.walczących.w.szeregach.formacji. tworzonych. od. początku. wojny. na. obczyźnie,. a. także. jeńców. wojennych. oraz. internowanych.w.krajach.neutralnych .Obywatele.polscy.byli.także.wcielani.do. niemieckich.i.sowieckich.sił.zbrojnych .Polskę.opuszczali.wreszcie.uchodźcy.cy- wilni,.w.dużej.mierze.przedstawiciele.elit.politycznych,.społecznych.i.gospodar- czych.oraz.aparatu.administracyjnego.państwa,.a.także.uchodźcy.pochodzenia.ży- dowskiego .Przynależność.do.określonej.grupy.ulegała.oczywiście.w.toku.wojny. zmianom .Część.deportowanych.w.głąb.Związku.Sowieckiego.po.podpisaniu.tak. zwanego.układu.Sikorski.–.Majski.z.30.lipca.1941.r .stała.się.żołnierzami.Pol- skich.Sił.Zbrojnych,.inni.po.opuszczeniu.„domu.niewoli”.wraz.z.wojskiem.uzy- skali.status.uchodźców.cywilnych .Również.wiele.osób.wydostających.się.z.kraju. jako.uchodźcy.cywilni,.zwłaszcza.spośród.młodzieży,.zasilało.szeregi.wojska1 . Charakterystycznym.zjawiskiem.wojennych.migracji.stał.się.ich.niezwykły. zasięg.geograficzny,.obejmujący.zarówno.kraje.sąsiedzkie.Polski,.jak.i.zakątki.na. przysłowiowym.końcu.świata .Jak.zauważył.historyk.Czesław.Łuczak:.„W.żad- nym.tak.krótkim.okresie.dziejów.Polski.nie.nastąpiło.tak.duże.przestrzenne.roz- proszenie.jej.obywateli,.jak.podczas.drugiej.wojny.światowej”2 .Bieg.wojennych. wydarzeń.sprawił,.że.jednym.z.najważniejszych.i.największych.pod.względem.li- czebnym.ośrodków.polskiego.wychodźstwa.wojennego,.zarówno.cywilnego,.jak. i.wojskowego,.stał.się.obszar.Bliskiego.Wschodu .Dla.tysięcy.Polaków.o.zróżni- cowanym.pochodzeniu.społecznym,.wykształceniu.i.świadomości.oznaczało.to. zetknięcie.z.egzotycznym.cywilizacyjnie,.kulturowo.i.klimatycznie,.a.zarazem. fascynującym. regionem. świata,. przechodzącym. istotne. przemiany. polityczne. i.społeczne .W.krajach.tego.regionu.znalazło.się.znacznie.więcej.polskich.oby- 1. Szerzej. zob :. C . Łuczak,. Przemieszczenia ludności z Polski podczas drugiej wojny świa- towej,.w:.Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych (XVIII–XX w.),.red . A .Pilch,.Warszawa.1984,.s .451–483;.idem,.Polska i Polacy w drugiej wojnie światowej,.Poznań. 1993,.s .535–672;.Z .Żaroń,.Wojenne.losy ludności polskiej na obczyźnie w latach 1939–1947,.War- szawa–Londyn.1994,.passim. 2. C .Łuczak,.Polska i Polacy…,.s .569 . 6 wateli.niż.w.Wielkiej.Brytanii.–.politycznym.i.wojskowym.centrum.emigracji. wojennej3 Celem.niniejszej.monografii.jest.ukazanie.genezy,.struktur.organizacyjnych. i.form.aktywności.cywilnego.uchodźstwa.wojennego.w.krajach.Bliskiego.Wscho- du .Z.jednej.strony,.analizie.poddano.funkcjonowanie.systemu.opieki.i.kontroli. nad.uchodźstwem.i.rolę.w.tym.zakresie.szeregu.powołanych.placówek.rządu.RP. na.obczyźnie .Drugi.kluczowy.aspekt.stanowi.obraz.zorganizowanego.życia.po- litycznego.i.społecznego.uchodźstwa .Starałem.się.zarazem.przybliżyć.sylwetki. ludzi,.którzy.odgrywali.znaczącą.rolę.zarówno.w.działalności.aparatu.rządowego,. jak.i.organizacji.uchodźczych .Wydaje.się,.że.na.ogół.nie.jest.znany.fakt,.że.wiele. wybitnych.i.ciekawych.postaci.polskiej.polityki,.kultury.i.nauki.było.zaangażo- wanych.w.aktywność.wojennej.emigracji.na.Bliskim.Wschodzie.i.stanowiło.to. ważny.etap.ich.biografii .Jednym.z.kluczowych.zadań.pracy.była.odpowiedź.na. pytanie. o. rolę. polskich. instytucji. i. organizacji. w. życiu. uchodźstwa. cywilnego. oraz.próba.oceny.ich.funkcjonowania.i.osiągnięć W.sensie.geograficznym.praca.obejmuje.polską.aktywność.w.Palestynie,. Iranie,.Iraku,.Libanie.i.Syrii,.Egipcie,.Turcji,.na.Cyprze.i.w.Afganistanie .Zde- cydowanie.najwięcej.uwagi.poświęcono.jednak.najważniejszym.ośrodkom.„cy- wilnym”.–.Palestynie.oraz.Iranowi .Zakres.chronologiczny.pracy.wyznacza.za- sadniczo.okres.wojny.w.Europie .W.niektórych.miejscach.za.konieczne.uznano. jednak.odwoływanie.się.do.wydarzeń.wykraczających.poza.wspomniane.ramy,. zwłaszcza.jeśli.chodzi.o.okres.powojenny .Polskie.ośrodki.funkcjonowały.na. tym.obszarze.zasadniczo.do.końca.lat.czterdziestych,.jednak.w.mojej.ocenie. powojenne.losy.uchodźców,.także.obfitujące.w.warte.wnikliwych.badań.zagad- nienia,.powinny.stać.się.przedmiotem.odrębnej.monografii .Sytuacja.związa- na.z.wycofaniem.uznania.polskim.władzom.na.uchodźstwie.przez.mocarstwa. alianckie. na. początku. lipca. 1945. r ,. pojawienie. się,. jako. istotnego,. czynnika. agend.i.organizacji.związanych.z.władzami.komunistycznymi.w.Polsce,.wresz- cie.zaangażowanie.tych.władz.w.kwestie.polskiej.emigracji.na.Bliskim.Wscho- dzie.–.wszystko.to.stanowi,.jak.sądzę,.uzasadnienie.zastosowanej.cezury.koń- cowej Określenie.„polscy.uchodźcy”.stosowane.w.tej.pracy.jest.tożsame.z.poję- ciem.obywatele.RP .Uwagę.skoncentrowano.jednak.na.obywatelach.polskich,.któ- rzy.uzyskali.status.uchodźców.wojennych.od.władz.RP.i.znajdowali.się.pod.ich. opieką .W.pracy.poruszono.zagadnienia.dotyczące.spraw.uchodźców.–.obywateli. polskich.żydowskiego.pochodzenia.–.oraz.stosunków.polsko-żydowskich,.jednak. nie.omawiano.odrębnych.inicjatyw.politycznych.i.społecznych.polskich.Żydów . Tematyka.ta,.ze.względu.na.specyfikę.sytuacji.polskich.Żydów.w.Palestynie,.wy- 3. Można.przyjąć,.że.w.krajach.Bliskiego.Wschodu.w.latach.wojny.znalazło.się.około.120.tys . polskich.żołnierzy.i.uchodźców.cywilnych .Precyzyjne.obliczenia.nie.są.łatwe,.o.czym.będzie.jesz- cze.mowa.w.niniejszej.pracy . 7 kracza.poza.niniejszy.temat,.a.solidne.potraktowanie.problematyki.wymaga.zapo- znania.się.z.archiwaliami.izraelskimi . Nie.pomijam.zagadnienia.polskich.formacji.wojskowych.na.Bliskim.Wscho- dzie,.ale.poruszam.je.tylko.w.tym.zakresie,.w.jakim.było.ono.związane.z.funkcjo- nowaniem.i.aktywnością.uchodźstwa.cywilnego . Można. powiedzieć,. że. badania. poświęcone. polskiej. emigracji. wojennej. w.latach.II.wojny.światowej.koncentrowały.się.przez.długi.czas,.co.zrozumiałe,. przede.wszystkim.na.działalności.władz.RP.na.uchodźstwie.i.życiu.politycznym. we.Francji.i.Wielkiej.Brytanii4 .Znaczną.liczbę.publikacji.poświęcono.Polskim. Siłom.Zbrojnym,.jednak.trzeba.zauważyć,.że.wbrew.pozorom.jest.to.tematyka,. która.nie.znajduje.wciąż.w.pełni.satysfakcjonującego.odzwierciedlenia.oraz.stwa- rza.szerokie.możliwości.badawcze .Konstatację.tę.można.odnieść.do.badań.nad. rozrzuconymi.po.świecie.ośrodkami.uchodźstwa.cywilnego,.chociaż.należy.pod- kreślić.także.istotne.osiągnięcia.w.tej.dziedzinie5 . Niesłuszne.byłoby.stwierdzenie,.że.Bliski.Wschód.jako.obszar.wychodźstwa. wojennego.nie.budził.zupełnie.zainteresowania.badaczy,.jednak.w.moim.przeko- naniu.było.ono.stosunkowo.skromne.w.zestawieniu.z.obfitością.materiałów.źró- dłowych.i.potencjałem.tematycznym .Przede.wszystkim.należy.wspomnieć.pio- nierską.monografię.Jana.Drausa.poświęconą.oświacie.i.nauce.polskiej.na.Bliskim. Wschodzie.w.czasie.wojny.i.w.pierwszych.latach.powojennych6 .Problematykę. cywilnego.uchodźstwa.na.Bliskim.Wschodzie.podjął.również.w.swych.pracach. o.losach.ludności.ewakuowanej.w.1942.r .z.ZSRR.oraz.powojennej.repatriacji. Janusz.Wróbel7 .Interesujące.artykuły.uchodźcom.polskim.w.Iranie.poświęciły. 4. Zob .np :.E .Duraczyński,.Rząd polski na uchodźstwie 1939–1945. Organizacja, persona- lia, polityka,.Warszawa.1993;.M .Dymarski,.Stosunki wewnętrzne wśród polskiego wychodźstwa politycznego i.wojskowego we Francji i w Wielkiej Brytanii 1939–1945,.Wrocław.1999;.M .Hu- łas,.Goście czy intruzi? Rząd polski na uchodźstwie wrzesień 1939 – lipiec 1943,.Warszawa.1996;. E . McGilvray,. Polski rząd na uchodźstwie,. Warszawa. 2011;. Władze RP na obczyźnie podczas II wojny światowej 1939–1945,.red .Z .Błażyński,.Londyn.1994 5. Jako.przykład.można.wskazać.szereg,.opartych.na.wnikliwych.studiach.źródłowych,.prac. poświęconych.polskiemu.wychodźstwu.wojennemu.w.Rumunii.autorstwa.Tadeusza.Dubickiego . Zob :.T .Dubicki,.Konspiracja polska w Rumunii 1939–1945,.t .1,.1939–1940,.Warszawa.2002;.t .2,. 1941–1945,.Warszawa. 2005;. idem,. Polscy uchodźcy w Rumunii 1939–1945. Studia i materiały,. Warszawa.1995;.idem,.Wojsko Polskie w Rumunii w latach 1939–1941,.Warszawa.1994;.T .Dubicki,. S J .Rostworowski,.Sanatorzy kontra sikorszczycy czyli walka o władzę na uchodźstwie w Rumunii 1939–1940,.Warszawa.1993 .Syntetyczny.obraz.ośrodków.uchodźstwa.cywilnego.przedstawił.z.ko- lei.Z .Żaroń, op. cit. 6. J .Draus,.Oświata i nauka polska na Bliskim i Środkowym Wschodzie 1939–1950,.Lublin. 1993 .Liczne.artykuły.tegoż.autora.poświęcone.wspomnianej.problematyce.–.zob :.bibliografia 7. J .Wróbel,.Uchodźcy polscy ze Związku Sowieckiego 1942–1950,. Łódź. 1993;. E .Wróbel,. J .Wróbel,.Rozproszeni po świecie. Obozy i osiedla uchodźców polskich ze Związku Sowieckiego 1942–1950,.Chicago.1992;.J .Wróbel,.Na rozdrożu historii. Repatriacja obywateli polskich z Zacho- du w latach 1945–1949,.Łódź.2009 .Warto.zauważyć,.że.w.pracach.J .Wróbla.Bliski.Wschód.(Iran). stanowi.jedynie.fragment.zainteresowań.badawczych,.które.zaowocowały.pionierskimi.i.niezwykle. 8 Agnieszka.Lelińska.i.Anna.Krasnowolska8 .Wartościowe.przyczynki.dotyczące. polskiej.służby.zagranicznej.w.krajach.Bliskiego.Wschodu.opublikowali.Józefi- na.Aleksik.oraz.Krzysztof.Walaszczyk9 .Należy.także.wspomnieć.przygotowaną. przez.Tadeusza.Pawła.Rutkowskiego.obszerną.i.kompetentną.biografię.politycz- ną.jednego.z.głównych.bohaterów.niniejszej.pracy.–.Stanisława.Kota10 .Proble- matykę.prasy.i.informacji.na.Bliskim.Wschodzie.poruszała.w.swojej.monografii. Stanisława.Lewandowska11 .Jeśli.chodzi.o.życie.polityczne.uchodźstwa,.próbo- wano.zmierzyć.się.z.problematyką.środowisk.piłsudczykowskich.oraz.komuni- stycznych.na.Bliskim.Wschodzie12 .Wśród.organizacji.społecznych.poważniejsze. zainteresowanie.budziło.harcerstwo13 .Jak.się.jednak.okazuje,.nawet.w.przypadku. zagadnień,.które.doczekały.się.wcześniej.publikacji,.udało.dotrzeć.się.do.niewy- korzystanych.wcześniej.materiałów.źródłowych Nieocenioną. pomoc. podczas. przygotowania. niniejszej. pracy. stanowiły. wspomniane.już.monografie.autorstwa.Eugeniusza.Duraczyńskiego,.Mirosława. Dymarskiego.i.Magdaleny.Hułas,.a.także.opracowania.dziejów.polskiej.polityki. zagranicznej,.zwłaszcza.Historia dyplomacji polskiej.oraz.prace.autorstwa.Woj- ciecha.Materskiego14 Przygotowanie. niniejszej. książki. wymagało. bardzo. szeroko. zakrojonych. i.żmudnych.kwerend.źródłowych.w.licznych.placówkach.archiwalnych.w.Polsce. interesującymi.ustaleniami.dotyczącymi.polskich.uchodźców.w.Afryce,.Indiach,.Meksyku.i.Nowej. Zelandii 8. A .Lelińska,.Uchodźcy polscy w Iranie w latach 1942–1945,.„Przegląd.Polonijny”,.R .XIX,. 1993,.z .1,.s .69–92;.A .Krasnowolska,.Polacy w Iranie w czasie II wojny światowej. Stereotypy i doświadczenia,.w:.Dziedzictwo Odyseusza. Podróż, obcość i tożsamość, identyfikacja, przestrzeń,. red .M .Cieśla-Korytowska,.O .Płaszczewska,.Kraków.2007,.s .369–383 9. J .Aleksik,.Wojenna służba dyplomatyczna Henryka Celestyna Adama Malhomme’a de la Rosche na Bliskim Wschodzie w latach 1942–1945,.w:.Polacy i Polonia na świecie. Stan badań i perspektywy .Materiały.konferencji.naukowej.Suwałki.15–17.września.2006.r ,.red .K .Dopierała,. A .Sudoł,.Suwałki–Warszawa–Bydgoszcz.2008,.s .229–240;.K .Walaszczyk,.Konsulat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej w Bagdadzie 1 IX 1939–1 III.1940,.„Zeszyty.Historyczne”.(Paryż).2007,. z .162,.s .56–77;.idem,.Poselstwo RP w Teheranie 1939–1945,.„Polski.Przegląd.Dyplomatyczny”. 2008,.nr.4,.s .107–124 10. T P .Rutkowski,.Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna,.Warszawa.2000 11. S .Lewandowska,.Prasa polskiej emigracji wojennej 1939–1945,.Warszawa.1993 12. Można.tu.wspomnieć.publikacje.Arkadiusza.Adamczyka,.Alicji.Bieńkowskiej,.Jacka.Pio- trowskiego,.Marka.Siomy.dotyczące.piłsudczyków.oraz.Jacka.Pietrzaka.poświęcone.komunistom . Zob :.bibliografia 13. Należy.wspomnieć.prace.Leonidasa.Kliszewicza,.Tadeusza.Truchanowicza,.Wiesława.Ku- kli.i.Mariana.Miszczuka .Zob :.bibliografia.i.podrozdział.„Harcerstwo” 14. Historia dyplomacji polskiej,. t . 5. (1939–1945),. red . W . Michowicz,. Warszawa. 1999 . Przydatne.okazały.się.jednak.także.t .4.(1918–1939),.red .P .Łossowski,.Warszawa.1995.oraz.t .6. (1944/1945–1989),.red .W .Materski,.W .Michowicz,.Warszawa.2010 .Zob .też:.W .Materski,.Na widecie. Druga Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918–1943,.Warszawa.2005;.idem,.Dyplomacja Polski „lubelskiej” lipiec 1944 – marzec 1947,.Warszawa.2007 . . 9 i.za.granicą .Baza.źródłowa.jest.niezwykle.obfita,.lecz.zarazem.rozproszona .Nie. wszystkie.interesujące.zagadnienia.posiadają.jednak.satysfakcjonującą.dokumen- tację . Najbardziej.owocne.były.poszukiwania.w.Archiwum.Akt.Nowych.(AAN). w.Warszawie.oraz.Instytucie.Polskim.i.Muzeum.im .gen .Sikorskiego.w.Lon- dynie.(IPMS) .W.zbiorach.AAN.kluczowe.znaczenie.miały.kopie.mikrofilmów. z.Hoover.Institution.on.War,.Revolution.and.Peace.przy.Uniwersytecie.Stanforda. (USA,.Kalifornia) .Tak.zwane.polskie.archiwalia.z.Instytutu.Hoovera.mają.fun- damentalne.znaczenie.dla.badań.nad.dziejami.polskiej.emigracji.podczas.II.wojny. światowej,.umożliwiając.wypełnienie.szeregu.„białych.plam”15 .Na.pierwszym. miejscu.trzeba.wymienić.zespół.Ministerstwa.Spraw.Zagranicznych.RP.zawie- rający.m in .depesze.przekazywane.przez.placówki.dyplomatyczne.i.konsularne. na.całym.świecie .Materiały.te.mają.ogromne.znaczenie.oczywiście.nie.tylko.do. badań.nad.dziejami.dyplomacji,.ale.w.ogóle.losów.i.działań.polskich.obywateli. podczas.wojny.i.pozwalają.w.istotny.sposób.zweryfikować.i.poszerzyć.dotych- czasowe.ustalenia.w.tym.zakresie .Bardzo.przydatna.okazała.się.również.kwe- renda.innych.zespołów.„hooverowskich”,.a.zwłaszcza.Ministerstwa.Informacji. i.Dokumentacji,.archiwum.Stanisława.Mikołajczyka.oraz.kolekcji.Biura.Doku- mentów.2 .Korpusu .Wśród.innych.zbiorów.AAN.szczególnie.przydatne.były.ze- społy.Ministerstwa.Pracy.i.Opieki.Społecznej.Rządu.Emigracyjnego,.Poselstwa. RP.w.Teheranie,.Ambasady.RP.w.Londynie,.spuścizna.Antoniego.Pająka.oraz. materiały.dotyczące.działalności.komunistycznej.w.ZSRR.i.na.Bliskim.Wscho- dzie,.w.tym.także.akta.osobowe.działaczy.komunistycznych Interesujące.źródła.zostały.udostępnione.autorowi.przez.Instytut.Pamięci.Na- rodowej .Ich.znaczenie.wynika.z.pokaźnego.materiału.na.temat.uchodźstwa.na. Bliskim.Wschodzie,.zgromadzonego.przez.cywilne.i.wojskowe.służby.specjalne. Polski.powojennej .W.Archiwum.Zakładu.Historii.Ruchu.Ludowego.w.Warsza- wie.oraz.w.Bibliotece.Jagiellońskiej.w.Krakowie.skorzystano.ze.spuścizn.Stani- sława.Kota,.stanowiących.cenne.uzupełnienie.materiałów.tego.uczonego.i.polity- ka,.przechowywanych.w.IPMS .W.Archiwum.Katedry.Polowej.Wojska.Polskiego. w.Warszawie. udostępniono. mi. niewykorzystywane. wcześniej. archiwalia. doty- czące.duszpasterstwa.polskiego.w.Palestynie .W.Bibliotece.Zakładu.Narodowe- go.im .Ossolińskich.we.Wrocławiu.odnalazłem.także.dotąd.niewykorzystywaną. spuściznę.Stronnictwa.Narodowego.na.Bliskim.Wschodzie.i.innych.organizacji,. a.także.dokonałem.kwerendy.spuścizny.gen .Kazimierza.Sosnkowskiego .Skrom- niejsze,.chociaż.godne.uwagi,.efekty.miały.także.poszukiwania.w.zbiorach.rę- kopiśmiennych.Biblioteki.Narodowej.w.Warszawie,.Wojskowym.Biurze.Badań. Historycznych.(dawny.Wojskowy.Instytut.Historyczny).w.Warszawie,.Archiwum. Wschodnim.Ośrodka.„Karta”.w.Warszawie,.Archiwum.Emigracji.Polskiej.przy. 15. Zob :.W .Stępniak,.Archiwalia polskie w zbiorach Instytutu Hoovera Uniwersytetu Stanfor- da,.Warszawa.1997 10 Bibliotece.Uniwersytetu.Mikołaja.Kopernika.w.Toruniu,.Muzeum.Tradycji.Nie- podległościowych.w.Łodzi.(znajdują.się.tu.interesujące.materiały.dotyczących. polskiego.uchodźstwa.w.Libanie) Przygotowanie. pracy. nie. byłoby. możliwe. bez. przeprowadzenia. kwerend. w.polskich.archiwach.w.Londynie,.a.przede.wszystkim.w.stanowiącym.niezastą- pioną.„kopalnię”.materiałów.źródłowych,.dotyczących.polskiej.emigracji.wojen- nej.i.powojennej.Instytucie.Polskim.i.Muzeum.im .gen.Sikorskiego.w.Londynie . Problematyka.pracy.wymagała.zapoznania.się.z.obfitą.spuścizną.większości.re- sortów.rządu.RP.na.uchodźstwie,.szeregu.placówek.dyplomatycznych.i.konsular- nych,.a.także.innych.instytucji.władz.na.obczyźnie.(Rada.Narodowa,.Najwyższa. Izba.Kontroli) .Bardzo.cenna.była.także.kwerenda.zespołów.instytucji.i.forma- cji. wojskowych,. w. tym. zwłaszcza. Ministerstwa. Obrony. Narodowej. i. Sztabu. Naczelnego.Wodza.oraz.Armii.Polskiej.na.Wschodzie.(APW).i.2 .Korpusu .Nie. sposób.pominąć.także.prawie.dwudziestu.kolekcji.polityków,.działaczy.społecz- nych. i. wojskowych,. z. których. na. szczególne. wyróżnienie. zasługują. spuścizny. Stanisława.Kota,.Władysława.Andersa.i.Michała.Tokarzewskiego-Karaszewicza . Bardzo.ciekawe.materiały,.dotyczące.życia.społecznego.uchodźstwa.w.Palesty- nie. zawiera. zespół. Rady. Naczelnej. Uchodźstwa. Polskiego. w. Palestynie . Jeśli. chodzi. o. inne. placówki. polskie. w. Londynie,. należy. wymienić. Instytut. Józefa. Piłsudskiego,.gdzie.znajdują.się.wartościowe.spuścizny.różnych.osób,.w.więk- szości. związanych. z. obozem. piłsudczykowskim,. w. tym. szczególnie. cenna. dla. badania.dziejów.piłsudczyków.na.Bliskim.Wschodzie.kolekcja.Wiktora.Tomira. Drymmera .W.Bibliotece.Polskiej.przy.Polskim.Ośrodku.Społeczno-Kulturalnym. (POSK). odnaleziono. szereg. interesujących. kolekcji. rękopiśmiennych,. a. także. niezwykle.bogate.zbiory.niedostępnej.w.innych.miejscach.prasy .Bardzo.pomoc- ne. przy. ustalaniu. informacji. biograficznych. okazało. się,. stanowiące. integralną. część.biblioteki,.Archiwum.Osobowe.Emigracji.im .Bohdana.Jeżewskiego .Nie. pominąłem.również.zbiorów.Studium.Polski.Podziemnej,.gdzie.zapoznałem.się. m in .z.kolekcją.działacza.socjalistycznego.Adama.Ciołkosza.oraz.materiałami. Sztabu.Naczelnego.Wodza Wykorzystałem.także.bardzo.ciekawe.materiały,.dotyczące.działalności.śro- dowisk.piłsudczykowskich,.znajdujące.się.w.zbiorach.innej.ważnej.placówki.po- lonijnej.–.archiwum.Instytutu.Józefa.Piłsudskiego.w.Ameryce.w.Nowym.Jorku16 Nie. zawiodła. oczekiwań. kwerenda. w. centralnym. archiwum. państwowym. Wielkiej.Brytanii.National.Archives.w.Kew.pod.Londynem.(dawniej.Public.Re- cord.Office) .Największe.efekty.przyniosła.kwerenda.zbiorów.resortów.spraw.za- granicznych.(Foreign.Office).oraz.do.spraw.kolonii.(Colonial.Office) .Pozwoliła. ona.ukazać.zaangażowanie.władz.brytyjskich.w.sprawy.polskiego.uchodźstwa.na. Bliskim.Wschodzie.oraz.ich.spojrzenie.na.omawiane.zagadnienia 16. Autor.miał.możliwość.wykorzystania.bogatych.zbiorów.Instytutu.tylko.w.ograniczonym. zakresie . 11 Ważnym.źródłem.była.prasa,.bowiem.Bliski.Wschód.stał.się.imponującym. ośrodkiem.prasowym.emigracji.wojennej .Wykorzystano.około.dwadziestu.tytu- łów,.wśród.których.należy.szczególnie.wyróżnić.jerozolimską.„Gazetę.Polską”,. „Polaka.w.Iranie”,.„Kuriera.Polskiego.w.Bagdadzie”,.„Biuletyn.Niezależnych”,. „Na.Straży”,.„Myśl.Polską.na.Wschodzie”,.„Biuletyn.Wolnej.Polski” W.ostatnich.latach.ukazały.się.bardzo.cenne.wydawnictwa.źródłowe.doty- czące.sprawy.polskiej.w.latach.II.wojny.światowej .Trzeba.wymienić.tu.przede. wszystkim.znakomicie.opracowaną.9-tomową.(wraz.z.suplementem).edycję.pro- tokołów.posiedzeń.rządu.RP.na.uchodźstwie17 .Równie.wartościowe.jest.wydaw- nictwo.Polskie Dokumenty.Dyplomatyczne,.jednak.w.odniesieniu.do.okresu.woj- ny.ukazały.się.na.razie.tomy.dotyczące.1939.i.1940.r 18.Wielką.pomocą.służyła. mi.także.praca.źródłowa.Stanisława.Strońskiego.poświęcona.działalności.rządu. na.uchodźstwie.w.latach.1939–1942,.opracowana.i.wydana.przez.Jacka.Piotrow- skiego19 .Należy.wreszcie.wspomnieć.bardzo.cenne.wydawnictwa.źródłowe.po- święcone.Polskim.Siłom.Zbrojnym.w.ZSRR,.relacjom.gen .Władysława.Andersa. z.gen .Władysławem.Sikorskim.oraz.przedstawicielstwu.Związku.Patriotów.Pol- skich.w.Teheranie20 .Uzupełnienie.zasadniczej.bazy.źródłowej.stanowiły.wspo- mnienia.i.dzienniki Praca.składa.się.z.czterech.rozdziałów.mających.charakter.problemowy .Za- sadnicza.część.rozdziału.pierwszego.została.poprzedzona.wprowadzeniem.w.syn- tetyczny.sposób. ukazującym.sytuację.na.Bliskim.Wschodzie.przed.wybuchem. i.podczas.wojny,.a.zwłaszcza.zachodzące.tam.przemiany .Wspomniany.rozdział. ukazuje. genezę. migracji. polskich. uchodźców. do. krajów. Bliskiego. Wschodu,. przebieg. procesów. migracyjnych,. problemy. związane. z. kwestią. ewakuacji. na. inne.terytoria .W.rozdziale.tym.podjęto.próbę.ustalenia.rozmiarów.migracji.oraz. liczebności.uchodźców.w.poszczególnych.ośrodkach Rozdział.drugi,.najobszerniejszy.w.pracy,.analizuje.rolę.licznych.placówek. polskiego. rządu. w. organizacji. opieki,. funkcjonowaniu. oraz. życiu. społecznym. 17. Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej,.red .M .Zgórniak,.oprac . W .Rojek.przy.współpracy.A .Suchcitza,.t .1–8,.Kraków.1994–2008;.Dokumenty rządu RP na ob- czyźnie. Suplementy do tomów 1–8 Protokołów posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej październik 1939 – sierpień 1945,.oprac .W .Rojek.przy.współpracy.A .Suchcitza,.Kraków.2010 18. Polskie Dokumenty Dyplomatyczne. 1939 wrzesień – grudzień,.red .W .Rojek,.Warszawa. 2007;.Polskie Dokumenty Dyplomatyczne .1940,.red .M .Hułas,.Warszawa.2010 19. S .Stroński,.Polityka rządu polskiego na uchodźstwie w latach 1939–1942,.oprac .J .Pio- trowski,.t .1–3,.Nowy.Sącz.2007 20. Armia Polska w ZSSR 1941–1942.[Z archiwów sowieckich,.t .2],.oprac .W .Materski,.War- szawa.1992;.Generał broni Władysław Sikorski – generał dywizji Władysław Anders. Korespon- dencja 1941–1943. Wybór dokumentów,.wybór.i.oprac .B .Polak,.Koszalin.2000;.W .Horst,.Ko- respondencja przedstawicielstwa Związku Patriotów Polskich w Teheranie z Centralnym Biurem Komunistów Polskich w Moskwie (marzec – październik 1944).przechowywana w Archiwum Akt Nowych,.„Teki.Archiwalne”.(seria.nowa),.t .4,.2000,.s .141–170 12 i.politycznym.uchodźstwa .Przedstawiono.struktury.i.działalność.placówek.służ- by.zagranicznej,.aparatu.opieki.społecznej,.szkolnictwa,.instytucji.informacyjno-. -propagandowych,. wywiadu. politycznego,. wymiaru. sprawiedliwości. oraz. kon- troli. gospodarczo-finansowej . Ostatni. podrozdział. podejmuje. sprawy. związane. z.próbami.koordynacji.i.konsolidacji.aparatu.rządowego.na.Bliskim.Wschodzie,. w.tym.kwestię.działalności.najsłabiej.chyba.znanej.komórki.rządu.na.uchodź- stwie.–.urzędu.Ministra-Delegata.do.Spraw.Polskich.na.Wschodzie Rozdział.trzeci.przedstawia.panoramę.życia.politycznego.emigracji.wojen- nej .Ten.fragment.pracy.rozpoczyna.omówienie.działalności.szczególnie.aktyw- nych. na. Bliskim. Wschodzie. piłsudczyków. oraz. grup. politycznych. w. różnym. stopniu.z.nimi.powiązanych .Kolejny.podrozdział.został.poświęcony.działalności. narodowców . Trzeci. podrozdział. ukazuje. aktywność. ugrupowań,. które. niemal. przez.całą.wojnę.stanowiły.polityczne.zaplecze.rządu.–.Stronnictwa.Ludowego,. Polskiej. Partii. Socjalistycznej. oraz. Stronnictwa. Pracy . Ostatni. podrozdział. po- święcono.działalności.komunistów.wśród.uchodźstwa,.które.to.zagadnienie.było. dotąd.niemal.nieobecne.w.badaniach.historycznych . Rozdział. czwarty. stanowi. próbę. scharakteryzowania. niezwykle. bogatych. i.różnorodnych.form.organizacyjnych.życia.społecznego.uchodźstwa .Przedsta- wiono.w.nim.spektrum.organizacji.powołanych.w.ośrodkach.uchodźczych,.jak. i.bliskowschodnich.agend.wielkich.organizacji.społecznych,.takich.jak.Związek. Harcerstwa.Polskiego.czy.Polski.Czerwony.Krzyż .W.rozdziale.tym.zaprezento- wano.także.działalność.duszpasterstwa.wśród.ludności.cywilnej Problematyka.„polskiego.Bliskiego.Wschodu”,.nawet.ograniczona.do.spraw. uchodźstwa.cywilnego,.stanowi.rozległe.zagadnienie.badawcze,.trudne.do.ujęcia. w.jednym.tomie .Mam.świadomość,.że.niniejsza.praca.nie.wyczerpuje.problema- tyki .Można.wyrazić.nadzieję,.że.wiele.zagadnień.znajdzie.odzwierciedlenie.tak- że.w.przyszłych.badaniach .Niewątpliwie.na.uwagę.zasługują.takie.kwestie,.jak. życie.codzienne.uchodźców,.stosunki.polsko-żydowskie.i.relacje.z.innymi.spo- łecznościami.miejscowymi,.powojenne.losy.uchodźców .Na.osobną.monografię. zasługują.dzieje.polskich.formacji.wojskowych.na.Bliskim.Wschodzie *.*.* Pragnę.złożyć.podziękowania.wszystkim.osobom,.które.przyczyniły.się.do. powstania. niniejszej. książki . Szczególne. wyrazy. wdzięczności. winien. jestem. mojemu.Mistrzowi.od.czasu.studiów,.Profesorowi.Pawłowi.Samusiowi,.które- mu.w.wielkiej.mierze.rozprawa.ta.zawdzięcza.swoje.powstanie .Z.nieocenionym. wsparciem.Pana.Profesora.i.zachętą.do.nieulegania.przeciwnościom.spotykałem. się.przez.cały.okres.jej.przygotowywania Za. inspirację. i. cenne. wskazówki. dziękuję. doktorowi. habilitowanemu.An- drzejowi.Krzysztofowi.Kunertowi .Podziękowania.składam.doktorowi.Andrzejo- wi.Suchcitzowi,.kierownikowi.archiwum.IPMS.w.Londynie.oraz.mgr.Jadwidze. . 13 Kowalskiej.z.tej.samej.placówki,.dzięki.których.życzliwości.i.kompetencji.przez. wiele.lat.mogłem.prowadzić.w.miłej.atmosferze.owocne.kwerendy .Wdzięczność. winien.jestem.także.osobom.związanym.z.Instytutem.Józefa.Piłsudskiego.w.Lon- dynie,.a.zwłaszcza.Prezesowi.Panu.Mieczysławowi.Stachiewiczowi.oraz.Sekre- tarz.Generalnej.Pani.Annie.Stefanickiej .Dziękuję.także.wszystkim.niewymienio- nym.tu.pracownikom.archiwów.i.bibliotek.w.Polsce.i.Wielkiej.Brytanii,.z.których. pomocą.i.życzliwością.zetknąłem.się.podczas.przygotowania.książki .Za.pomoc. w.pozyskaniu.materiałów.archiwalnych.z.Instytutu.Józefa.Piłsudskiego.w.No- wym. Jorku. dziękuję. doktorowi. Piotrowi. Kilańczykowi . Za. zgodę. na. udostęp- nienie.archiwaliów.duszpasterstwa.w.Palestynie.składam.podziękowania.księdzu. pułkownikowi.Zbigniewowi.Kępie.z.Ordynariatu.Polowego.Wojska.Polskiego,. a.za.użyczenie.materiałów.Reprezentacji.Żydostwa.Polskiego.–.profesorowi.Da- riuszowi.Stoli Podziękowania.składam.także.władzom.instytucji,.które.wsparły.finansowo. kwerendy.zagraniczne:.Fundacji.na.Rzecz.Nauki.Polskiej.w.Warszawie,.Polonia. Aid.Foundation.Trust.w.Londynie.oraz.mojej.macierzystej.uczelni,.Uniwersytetu. Łódzkiego . .Za.cenne.uwagi.i.wskazówki.dziękuję.recenzentowi.wydawniczemu.książki. profesorowi.Arkadiuszowi.Adamczykowi . Wyrazy.wdzięczności.i.sympatii.kieruję.do.Pani.Josephine.Regensdorfer.oraz. Pani.Barbary.Murzynowskiej,.u.których.miałem.przyjemność.gościć.w.niezwykle. miłej.atmosferze.podczas.wieloletnich.kwerend.w.Londynie Za.nieustanne.wsparcie.dziękuję.moim.Rodzicom .Osobne.podziękowania. winien.jestem.mojej.Żonie.Annie,.której.bezgraniczna.cierpliwość.i.wsparcie.to- warzyszyły.mi.podczas.trudów.przygotowania.niniejszej.książki . . . rozdział i Migracje i OśrOdki pOlSkiegO uchOdźStWa WOjennegO na BliSkiM WSchOdZie 1. Sytuacja na Bliskim Wschodzie przed i w czasie ii wojny światowej Powszechnie. używanemu. pojęciu. Bliski. Wschód. nie. zawsze. towarzyszy. świadomość.zarówno.jego.genezy,.jak.i.niejednoznaczności.przypisywanego.mu. zakresu.geograficznego1 .Angielski.termin.Near.East.(dosłownie.Bliski.Wschód). zaczął. upowszechniać. się. w. drugiej. połowie. XIX. w . i. dotyczył. wówczas. kra- jów.przeżywającego.zmierzch.Imperium.Osmańskiego .Na.początku.XX.stulecia. pojawił. się. termin. Middle. East. (Środkowy.Wschód) . Za. pioniera. tego. pojęcia. uważany.jest.słynny.teoretyk.wojny.morskiej.i.amerykańskiego.ekspansjonizmu. admirał.Alfred.Thayer. Mahan,. jednak. spopularyzowali. je. Brytyjczycy . Można. powiedzieć,.że.po.I.wojnie.światowej.określenie.nabrało.w.polityce.brytyjskiej. charakteru. oficjalnego. poprzez. nazewnictwo. agend. ministerstwa. spraw. zagra- nicznych,.a.później.dowództw.wojskowych .Od.czasu.II.wojny.światowej.termin. Middle.East.był.także.coraz.powszechniej.używany.przez.Amerykanów,.chociaż. jest.tam.również.nadal.stosowane.pojęcie.Near.East .Ta.ostatnia.nazwa.została. jednak.generalnie.wyparta.w.języku.angielskim.przez.Middle.East.i.jest.obecnie. najczęściej.używana.przez.ośrodki.naukowe.w.aspekcie.historyczno-kulturowym Polacy.podczas.wojny.najczęściej.stosowali.pojęcie.Środkowy.Wschód.jako. dosłowne. tłumaczenie. Middle. East. (niekiedy. niezbyt. fortunne. sformułowanie. „Średni.Wschód”),.używano.jednak.także.określenia.Bliski.Wschód,.które.po- wszechnie.przyjęło.się.po.wojnie2 1. Szerzej.zob :.R .Ożarowski,.Bliski Wschód w rozważaniach pojęciowych i geograficznych,. „Gdańskie.Studia.Międzynarodowe”,.t .7,.2009,.nr.1–2.[http://www konflikty pl/a,2734,Czasy_naj- nowsze,Bliski_Wschód_w_rozważaniach_pojęciowych_i_geograficznych html];. W . Szymborski,. „Bliski Wschód” czy „Środkowy.Wschód”: propozycja ujednolicenia terminu,.„Zeszyty.Naukowe . Akademia.Techniczno-Rolnicza.w.Bydgoszczy” .Nauki.Społeczne.1985,.z .18,.s .61–69 . 2. Próby.nadawania.odmiennych.znaczeń.pojęciom.Bliski.i.Środkowy.Wschód.w.języku.pol- skim.nie.wydają.się.uzasadnione .Autor.zgadza.się.z.opinią,.że.Bliski.Wschód.należy.traktować. jako.tożsamy.z.angielskim.Middle.East.i.tak.stosuje.to.pojęcie.w.niniejszej.pracy,.z.wyjątkiem.nazw. własnych.i.cytatów 16 Kontrowersje. wzbudzało. zawsze. zdefiniowanie. geopolitycznego. zakresu. pojęcia .Oficjalna.brytyjska.historia.Bliskiego.Wschodu.w.latach.II.wojny.świa- towej,.wydana.na.początku.lat.50 .XX.w .zaliczała.do.tego.regionu.Palestynę,. Transjordanię,.Syrię.i.Liban,.kraje.Półwyspu.Arabskiego,.Irak,.Turcję,.Iran,.Afga- nistan,.Egipt,.Sudan,.Libię,.kraje.Maghrebu.(Tunezję,.Algierię,.Maroko),.Etiopię,. Somalię3 .Przyjęto.zatem.wyjątkowo.szeroką.definicję.regionu .Po.wojnie.zarów- no. politycy,. dyplomaci,. jak. i. naukowcy. formułowali. różne. definicje. Bliskiego. Wschodu .Wątpliwości.nie.budzi.przynależność.do.regionu.Egiptu,.Izraela.(Pa- lestyny),.Jordanii,.Libanu,.Syrii,.Iraku,.Iranu.oraz.krajów.Półwyspu.Arabskiego . Zasadniczo.takie.rozumienie.pojęcia.jest.najczęściej.stosowane.w.polskich.opra- cowaniach.i.wydawnictwach.encyklopedycznych4 .Dyskusje.budzi.traktowanie. jako.części.Bliskiego.Wschodu.krajów.Maghrebu,.popularne.w.politologii.ame- rykańskiej,.a.także.Turcji,.Cypru,.Afganistanu.i.Sudanu *.*.* Konsekwencje.I.wojny.światowej.doprowadziły.do.wielkich.przeobrażeń.po- litycznych.na.Bliskim.Wschodzie.i.ukształtowania.nowej.mapy.regionu .Zmiany. te.miały.charakter.fundamentalny.i.w.wielu.aspektach.ich.skutki.wpływają.na. aktualne.oblicze.Bliskiego.Wschodu .Klęska.zaangażowanego.po.stronie.państw. centralnych.Imperium.Osmańskiego.otworzyła.przed.zwycięskimi.mocarstwami,. Wielką.Brytanią.i.Francją,.perspektywę.podziału.stref.wpływów.na.ważnym.stra- tegicznie.i.gospodarczo.obszarze .Decydujące.znaczenie.miała.polityka.Wielkiej. Brytanii,.na.której.spoczywał.główny.ciężar.działań.militarnych.przeciw.Turcji . Interesy.Albionu.definiowało.strategiczne.dążenie.do.zabezpieczenia.Indii.i.Ka- nału.Sueskiego.oraz.zainteresowanie.kontrolą.nad.najważniejszym.bogactwem. regionu.–.ropą.naftową .Meandry.polityki.brytyjskiej.wyrażały.obietnice.skła- dane.stronom.mającym.przeciwstawne.interesy:.francuskiemu.sojusznikowi,.li- derom. arabskim. i. żydowskim. syjonistom5 . Okazało. się. także,. że. ustanowienie. nowego. porządku. na. obszarach. stanowiących. schedę. po. państwie. osmańskim. stało.się.zagadnieniem.bardziej.skomplikowanym.niż.to.przewidywano .Jak.się. wydaje,. przede. wszystkim. politycy. brytyjscy. nie. docenili. złożoności. sytuacji. 3. G .Kirk,.Middle East in the War,.London–New.York–Toronto.1954 4. Zob .np .ostatnio.wydaną.monografię:.J .Zdanowski,.Historia Bliskiego Wschodu w XX wie- ku,.Wrocław.2010 .W.podobny.sposób.definiowała.zasięg.geograficzny.obszaru.klasyczna.praca. amerykańskiego.politologa.polskiego.pochodzenia .Zob :.G .Lenczowski,.The Middle East in World Affairs,.4th.ed , Ithaca–New.York.1960 5. Chodzi.tu.o:.1).tzw .układ.Sykesa.–.Picota.(IV–V.1916).w.sprawie.podziału.stref.wpływów. na.Bliskim.Wschodzie;.2).obietnice.składane.liderom.arabskim.(przede.wszystkim.w.koresponden- cji.między.wysokim.komisarzem.w.Egipcie.Henry.McMahonem.i.szeryfem.Mekki.Husajnem.ibn. Alim),.wyrażające.poparcie.dla.wielkiego.państwa.arabskiego.w.celu.skłonienia.ich.do.powstania. przeciw.Turcji.(które.wybuchło.w.1916.r .w.Hidżazie);.3).tzw .deklarację.Balfoura.(o.której.niżej) . 17 w.regionie.i.oporu.wobec.rozwiązań.narzucanych.w.klasycznie.imperialnym.sty- lu . Rozwiązaniem. problemu. miał. być. system. mandatowy,. stanowiący. zręczne. zamaskowanie. rzeczywistych. aspiracji. kolonialnych6 . W. ramach. tego. systemu. Wielka.Brytania.otrzymała.dominującą.pozycję.w.regionie,.uzyskując.kontrolę. nad. powołanymi. do. życia. organizmami. politycznymi. –. Palestyną,.Transjorda- nią.oraz.Irakiem .Utrzymała.także.kuratelę.nad.formalnie.niepodległym.Egiptem . Dysponująca.znacznie.mniejszymi.możliwościami.i.przejawiająca.skromniejsze. aspiracje.Francja.otrzymała.mandat.w.Syrii.(łącznie.z.Libanem),.gdzie.od.dawna. budowała.swoje.wpływy.kulturalne.i.gospodarcze .Poza.kontrolą.Wielkiej.Bry- tanii.i.Francji.pozostawały.Turcja.oraz.Persja,.dla.których.okres.międzywojenny. oznaczał.przełomowe.zmiany7 *.*.* Palestyna,.peryferyjna.część.osmańskiej.Syrii,.w.rezultacie.decyzji.polity- ków.brytyjskich.stała.się.jednym.z.kluczowych.i.najbardziej.skomplikowanych. problemów. Bliskiego. Wschodu8 . Patrząc. z. dłuższej. perspektywy,. można. po- wiedzieć,. że. decyzje. podjęte. pod. koniec.Wielkiej.Wojny. i. po. jej. zakończeniu. w.sprawie.niewielkiego.i.stosunkowo.zacofanego.obszaru.miały.znaczący.wpływ. na.oblicze.stosunków.międzynarodowych.współczesnego.świata .Koncepcja.po- wołania.w.Palestynie.żydowskiego.ośrodka.narodowego.stała.się.podstawowym. elementem.programu.ukształtowanego.w.końcu.XIX.w .ruchu.syjonistycznego,. 6. Koncepcja.terytoriów.mandatowych.została.sformułowana.w.artykule.22.Paktu.Ligi.Naro- dów . Przewidywał. on. powierzenie. „narodom. rozwiniętym”. „opieki”. nad. terytoriami. odebranymi. państwom.pokonanym,.a.zamieszkałym.przez.„ludy.jeszcze.niezdolne.do.samodzielnego.rządzenia. w.szczególnie.trudnych.warunkach.nowoczesnego.świata” .S .Sierpowski,.Narodziny Ligi Narodów. Powstanie, organizacja i zasady działania,.Poznań.1984,.s .256–257.(zob .też.ibidem,.s .119–121) . Decyzje.w.sprawie.podziału.terytoriów.mandatowych.podjęto.na.konferencji.w.San.Remo.(19–26. kwietnia.1920) .Obszary.po.Imperium.Osmańskim.uznano.za.najlepiej.rozwinięte.mandaty.typu.„A” . 7. Szerzej.zob :.J .Zdanowski,.op. cit ,.s .39–79;.M .Kamrava,.The Modern Middle East. A Po- litical History Since the First World War,.Berkeley–Los.Angeles–London.2005,.s .35–50;.G .Len- czowski,.The Middle East...,.s .37–113 8. Na.temat.historii.mandatu.palestyńskiego.istnieje.bardzo.obszerna.literatura .Tu.wykorzysta- no.następujące.pozycje:.A .Chojnowski,.J .Tomaszewski,.Izrael,.Warszawa.2001,.s .7–49;.M J .Co- hen,.Palestine: Retreat from the Mandate. The Making of British Policy 1936–1945,.London.1978,. passim;.K .Gebert,.Miejsce pod słońcem. Wojny Izraela,.Warszawa.2008,.s .17–120;.M .Gilbert,. Israel. A History,.London–New.York–Toronto–Sydney–Auckland.1998,.s .3–120;.G .Kirk,.op. cit.,. s .228–250,.306–333;.W .Laqueur,.A History of Zionism,.Worcester–London.1972,.passim;.I .Pappé,. A History of Modern Palestine. One Land, Two Peoples,.Cambridge.2006,.s .61–121;.A .Patek,.Żydzi w drodze do Palestyny 1934–1944. Szkice z dziejów aliji bet – nielegalnej emigracji żydowskiej,. Kraków.2009,.passim;.J .Piotrowski,.Spór o Palestynę,.Warszawa.1983,.s .11–81;.M .Tessler,.A His- tory of the Israeli-Palestinian Conflict,.Bloomington–Indianapolis.1994,.s .123–256;.Great Britain and Palestine 1915–1945,.London–New.York.1946.(Royal.Institute.of.International.Affairs,.Infor- mation.Papers.No .20) . 18 lecz.w.czasie.przynależności.Palestyny.do.Turcji.miała.nikłe.szanse.na.realizację . Przejawy.antysemityzmu.w.Europie,.a.zwłaszcza.antyżydowska.polityka.w.Rosji. i.tamtejsze.pogromy,.wpływały.jednak.na.rosnące.zainteresowanie.ideą.i.stop- niowo.zwiększający.się.napływ.żydowskich.imigrantów.do.Palestyny .Podczas. wojny.Palestyna.stała.się.teatrem.zaciętych.zmagań.brytyjsko-tureckich .2.listo- pada.1917.r ,.kilka.tygodni.przed.zajęciem.przez.armię.brytyjską.Jerozolimy,.szef. resortu.spraw.zagranicznych.(Foreign.Office).lord.Arthur.Balfour.wystosował.list. do. protektora. ruchu. syjonistycznego. lorda.Waltera. Rothschilda,. znany. później. jako.Deklaracja.Balfoura .Dokument.ten.wyrażał.życzliwy.stosunek.i.obietnicę. poparcia.dla.stworzenia.w.Palestynie.żydowskiej.„narodowej.siedziby”.(National. Home) .Deklaracja.była.nieoczekiwanym.sukcesem.ruchu.syjonistycznego.i.jego. lidera.Chaima.Weizmanna,.jednak.przyczyny.jej.wystosowania.nie.są.do.końca. jasne9 . W. ramach. ustaleń. podjętych. na. konferencji. w. San. Remo. w. kwietniu. 1920.r .zdecydowano,.że.Palestyna.stanie.się.brytyjskim.mandatem .Deklaracja.Bal-. foura. została. uprawomocniona. w. sensie. stosunków. międzynarodowych. przez. włączenie.jej.do.traktatu.pokojowego.z.Turcją.w.Sévres.(10.VIII.1920),.a.przede. wszystkim.przez.faktyczne.zatwierdzenie.przez.uchwałę.mandatową.Rady.Ligi. Narodów.(29.IX.1923) .Postanowienia.te.od.początku.kryły.w.sobie.zarzewie.po- ważnego.konfliktu .Wydaje.się,.że.politycy.brytyjscy.i.syjonistyczni,.kierując.się. poczuciem.„wyższości.cywilizacyjnej”.Europejczyków,.zlekceważyli.aspiracje,. obawy.i.zdolność.do.oporu.stanowiącej.przytłaczającą.większość.mieszkańców. społeczności.arabskiej10 . Istota.zmian.oblicza.Palestyny.w.okresie.mandatowym.była.rezultatem.na- pływu.kolejnych.fal.żydowskich.imigrantów.(alija) .Od.początku.lat.80 .XIX.w . do.1914.r .do.Palestyny.przybyło.ok .70.tys .imigrantów.żydowskich .Na.początku. mandatu.w.Palestynie.mieszkało.ok .650.tys .Arabów.i.prawie.84.tys .Żydów . W.1932.r .liczba.Żydów.sięgnęła.180.tys ,.a.w.1937.r .ponad.395.tys .W.1942.r . szacowano,.że.na.ok .1.mln.620.tys .mieszkańców,.ponad.480.tys .stanowili.Żydzi . W.1945.r .liczba.ta.wzrosła.do.ponad.550.tys .Uważa.się,.że.od.początku.okresu. międzywojennego.do.zakończenia.II.wojny.światowej.przybyło.do.Palestyny.po- nad.390.tys .Żydów,.w.tym.w.latach.1933–1939.ok .215.tys .Nasilenie.emigracji. wiązało.się.dojściem.do.władzy.nazistów.w.Niemczech.oraz.ogólnym.wzrostem. tendencji.i.nastrojów.antysemickich.w.Europie,.a.także.prężnością.ruchu.syjo- 9. Najczęściej.wskazuje.się,.że.Londyn.liczył.na.zaangażowanie.środowisk.żydowskich.w.USA. i.Rosji.i.ich.wpływ.na.politykę.prowojenną.i.proaliancką .Przede.wszystkim.mogło.chodzić.o.Rosję,. gdzie.silne.były.nastroje.antywojenne.(ostatecznie.Rosję.wycofał.z.wojny.nowy.rząd.bolszewicki,. zawierając.pokój.brzeski.w.marcu.1918.r ) .Być.może.swoją.rolę.odegrało.przychylne.dla.syjonizmu. stanowisko.premiera.Davida.Lloyda.George’a.i.jego.współpracowników 10. Próbą.„uspokojenia”.Arabów.miało.być.wydzielenie.obszaru.na.wschód.od.Jordanu,.gdzie. utworzono.emirat.Transjordanii.(dzisiejsze.Królestwo.Jordanii),.władcą.którego.został.Abd.Allah. ibn.Husajn.z.rodu.Haszymidów,.brat.Fajsala,.króla.Iraku . 19 nistycznego . Najwięcej. imigrantów. przybywało. z. Polski,. w. latach. 1919–1937. było.to.42 .wszystkich.uczestników.aliji..Przyjmuje.się,.że.w.okresie.między- wojennym.i.w.latach.II.wojny.światowej.z.Polski.do.Palestyny.wyemigrowało.ok .. 153.tys .Żydów,.w.tym.prawie.90.tys .w.latach.1932–1938 .Również.w.okresie. wojny.najwięcej.uchodźców,.prawie.16.tys ,.pochodziło.z.okupowanej.Polski.(dla. porównania.z.Niemiec.w.tym.samym.czasie.ponad.14.tys )11 Społeczność. żydowską. Palestyny. (Jiszuwa). charakteryzowało. bogactwo. życia. społeczno-politycznego .W. 1920. r . powołano. organ. samorządowy.Waad. Leumi. (Rada. Krajowa),. jednak. znacznie. ważniejszą. rolę. odegrała. utworzona. w. 1929. r .Agencja. Żydowska,. stanowiąca. oficjalną. reprezentację. Żydów. pale- styńskich.wobec.władz.mandatowych .Na.czele.Agencji.stał.przewodniczący.Or- ganizacji.Syjonistycznej .W.latach.1929–1931.i.1935–1946.był.nim.Chaim.Weiz-. mann,.późniejszy.pierwszy.prezydent.Izraela,.a.w.latach.1931–1935.Nahum.So- kołow .Bieżącą.działalnością.Agencji.kierowała.egzekutywa,.na.czele.której.od. 1935.r .stał.urodzony.w.Płońsku.Dawid.Ben.Gurion,.w.przyszłości.pierwszy.pre- mier.Izraela .Ważną.rolę.w.kierownictwie.Agencji.odgrywał.szef.jej.departamentu. politycznego.Mosze.Szertok.(Szarett),.także.późniejszy.premier.Izraela .Wśród. członków.egzekutywy.znalazł.się.również.czołowy.działacz.syjonistyczny.w.Pol- sce,.poseł.na.Sejm.RP.Icchak.Grünbaum,.który.wyemigrował.w.1932.r .i.został. szefem.departamentu.emigracyjnego .Wśród.ugrupowań.politycznych.największe. wpływy.zdobyła.lewicowo-syjonistyczna.partia.Mapai,.utworzona.w.1930.r ,.któ- rej.liderem.był.Ben.Gurion .Powstała.ona.głównie.na.bazie.dawnej.Poalej.Syjon. (prawicy) .Partia.ta.kontrolowała.silną.organizację.związkową.Histadrut,.powo- łaną.w.1921.r .oraz.kilka.organizacji.młodzieżowych.(np .„Chaluc”,.„Gordonia”) . Na.lewicy.działała.także.Poalej.Syjon-Lewica.oraz.wzorowana.na.skautingu.le- wicowo-syjonistyczna. organizacja. młodzieżowa. Haszomer. Hacair,. powołana. w.1916.r .Prawicę.reprezentowali.związani.z.burżuazją.i.klasą.średnią.Syjoniści. Ogólni . Syjonizm. religijny. reprezentowała. partia. Mizrachi . Politykę. głównego. nurtu.syjonizmu,.jako.zbyt.ugodową,.kontestowali.nacjonalistyczni.rewizjoniści. kierowani.przez.Władimira.Żabotyńskiego .W.1935.r .powołał.on.Nową.Organi- zację.Syjonistyczną .Zaplecze.młodzieżowe.nurtu.rewizjonistycznego.stanowiła. organizacja.Betar.(Bejtar,.Związek.Trumpeldora).utworzona.w.1923.r .Warto.za- uważyć,.że.niektóre.organizacje,.np .Betar.czy.Haszomer.Hacair.powstały.poza. Palestyną,.a.ruch.syjonistyczny.prowadził.aktywną.działalność.w.krajach.diaspo- ry,.w.tym.zwłaszcza.w.Polsce .Poza.wpływami.syjonizmu.pozostawali.ortodoksi. religijni.z.Agudy.oraz.komuniści 11. Dane.wg:.A .Patek,.op. cit ,.s .42–44 .Por .też:.Najnowsze dzieje Żydów w Polsce w zarysie (do 1950 roku),.red .J .Tomaszewski,.oprac .J .Adelson,.T .Prekerowa,.J .Tomaszewski,.P .Wró- bel,.Warszawa.1993,.s .165;.H .Janowska,.Emigracja z Polski w latach 1918–1939,.w:.Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych (XVIII–XX w.),.red .A .Pilch,.Warszawa.1984,. s .375–376,.385–386,.394,.402–403,.424–426
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polscy uchodźcy na Bliskim Wschodzie w latach II wojny światowej. Ośrodki, instytucje, organizacje
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: