Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00312 007730 11494401 na godz. na dobę w sumie
Polska. Historia. Kultura. Przyroda - ebook/pdf
Polska. Historia. Kultura. Przyroda - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 241
Wydawca: SBM Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3805-9106-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> przewodniki >> podróże
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

W albumie Polska. Historia. Kultura. Przyroda pokazano esencję piękna naszego kraju. Zachwycające fotografie zostały ubogacone opisami miejsc, tradycji, historii i ludzi stanowiących o różnorodności polskiego kraju. Szczególnym atutem książki są słowa wstępne znanych i cenionych postaci związanych z danym regionem Polski lub tematyką fragmentu książki.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Polska Historia • Kultura • Przyroda WOJCIECH BURSZTA URSZULA DUDZIAK WOJCIECH GĄSIENICA-BYRCYN ZBIGNIEW GÓRNY NORBERT HAŁADAJ KRZYSZTOF HOŁOWCZYC SZYMON HOŁOWNIA MAREK KAMIŃSKI OJCIEC LEON KNABIT OSB IRMA KOZINA LESZEK MAZAN JERZY OWSIAK PAWEŁ POTOROCZYN HENRYK SYTNER MAREK SZOŁTYSEK ADAM WAJRAK TOMASZ ZUBILEWICZ S P I S T R E Ś C I HISTORIA . . . Wstęp: Norbert Haładaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 KULTURA . . . Wstęp: Paweł Potoroczyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 SZTUKA W POLSCE Wstęp: Irma Kozina POLSKIE TRADYCJE Wstęp: Wojciech Burszta RELIGIA Wstęp: ojciec Leon Knabit OSB NATURA . . . Wstęp: Adam Wajrak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . FAUNA POLSKI Wstęp: Adam Wajrak FLORA POLSKI Wstęp: Adam Wajrak KRAJOBRAZ Wstęp: Marek Kamiński 50 64 72 . 80 82 98 110 . . . . . . . . . . . . . . . . POMORZE Wstęp: Jerzy Owsiak REGIONY . . . Wstęp: Marek Kamiński WARMIA I MAZURY Wstęp: Krzysztof Hołowczyc PODLASIE Wstęp: Szymon Hołownia WIELKOPOLSKA Wstęp: Zbigniew Górny MAZOWSZE Wstęp: Tomasz Zubilewicz ŚLĄSK Wstęp: Marek Szołtysek SUDETY Wstęp: Henryk Sytner MAŁOPOLSKA Wstęp: Leszek Mazan BESKIDY Wstęp: Urszula Dudziak TATRY Wstęp: Wojciech Gąsienica-Byrcyn . . . . . . . . 118 126 140 154 164 174 186 196 206 216 228 HISTORIA Starożytni Rzymianie mawiali: verba vo- zbrojna, czy praca u podstaw i powolne budowa- nie świadomości narodowej. Początek XX wieku pokazał, że racja leżała pośrodku i ważne były oba te elementy. lant, scripta manent, czyli słowa ulatują, przykłady zostają. Parafrazując nieco to przysłowie, można stwierdzić, że słowa ulecą, a obrazy zostaną. Niech zatem ikonografia opowie o przeszło tysiącletniej historii duże- go europejskiego narodu. Akcenty postawio- ne zostały w taki sposób, by zaprezentować cezury polskiej historii. Dwadzieścia lat wolności w czasach II Rze- czypospolitej to okres, który pomiędzy odzy- skaniem niepodległości w 1918 roku a ponow- nym zniewoleniem w 1939 roku, pozwolił na wychowanie pokolenia, w którym zachowały się najważniejsze wartości i cechy decydujące o tożsamości narodowej oraz patriotyzmie. Owe cechy umożliwiły przetrwanie okupacji niemiec- kiej w latach 1939–1945 oraz okresu głębokiej zależności od Związku Radzieckiego w latach 1945−1989. Ostatnie kilkanaście lat po wiośnie narodów w 1989 roku pozwala z ufnością patrzeć w przy- szłość. Wejście do struktur NATO i Unii Euro- pejskiej oznacza ostateczny, formalny powrót Polski do rodziny europejskiej. Pozwala mieć nadzieję, że wobec niebezpieczeństw, w które obfituje współczesny świat, już nigdy nie zosta- niemy pozostawieni sami sobie. Norbert Haładaj doktor nauk humanistycznych w zakresie historii, historyk wojskowości, wykładowca Wyższej Szkoły Komunikowania, Politologii i Stosunków Międzynarodowych oraz Wyższej Szkoły Stosunków Międzynarodowych i Amerykanistyki w Warszawie. Kim byli i skąd przybyli nasi przodkowie, któ- rzy osiedlili się nad Wartą, Wisłą i Odrą? Bez wątpienia należeli do żywiołu słowiańskiego. Wśród historyków nadal jednak trwają spory, czy pojawienie się na ziemiach polskich pierwszych organizmów politycznych, które można by uznać za państwo, było zasługą lokalnej „słowiańskiej” dynastii czy też, podobnie jak na Rusi, owo pań- stwo stworzyli przybysze ze Skandynawii o ger- mańskim rodowodzie. Kimkolwiek byli, to podję- cie decyzji o przyjęciu chrześcijaństwa w obrząd- ku łacińskim było wydarzeniem przełomowym, które umieściło ziemie polskie w kręgu państw kultury zachodniej. Polacy pamiętali o tym za- wsze, a ich sąsiedzi, czy ze wschodu, czy zacho- du – niekoniecznie, przynależność tę traktując koniunkturalnie. Historia Polski, państwa leżącego na skraju Europy, to opowieść o aspiracjach i chwale Pia- stów, o mądrości i wielkości Jagiellonów. O anar- chii i upadku w czasach królów elekcyjnych aż po czasy zaborów. Ciągle mimo upływu lat pa- dają pytania, czy Rzeczpospolita musiała wtedy zniknąć na przeszło sto lat? Czy upadku winni są sami Polacy czy też zaborcze mocarstwa? Uczniowie na lekcjach historii zastanawiają się, która droga do niepodległości była lepsza – walka 4 Na zdjęciu: Wzgórze Wawelskie od ponad 1000 lat jest świadkiem polskiej historii Historia 5 966–1572 CHRZEST POLSKI – KONIEC PANOWANIA DYNASTII JAGIELLONÓW Największe tryumfy Polska święciła w czasach Piastów i Jagiellonów. Pierwsi wprowadzili ją na arenę nowoczesnej polityki, drudzy sprawili, że  odniosła największe sukcesy polityczne. Swym obszarem objęła najbardziej rozległe terytorium w dziejach, rozpościerając się od Bałtyku po Morze Czar- ne. Fundamentem rozwoju był chrzest przyjęty przez pierwszego historycznego władcę plemienia Polan, Mieszka I, i poddanie jego władztwa chrystianizacji. Bezspornie otworzyło to ziemiom polskim drzwi do świata wyższej cywilizacji. Na nowej wierze możliwe stało się budowanie struktur sprawnie funkcjonują- cego państwa poprzez usunięcie plemiennych party- kularyzmów i waśni. Kilka wieków później Polska, któ- ra w 966 roku przyjęła chrzest, przekazała ową iskrę chrześcijaństwa Litwie, z którą połączyła się unią. Piastowie władali Polską przez około czterysta lat, do roku 1370. Synem Mieszka I był Bolesław, zwany przez kronikarzy Chrobrym. W czasach jego panowania w za- pomnienie poszły dawne określenia kraju. Nie mówio- no już: „państwo Mieszka”, „państwo gnieźnieńskie”, „państwo Polan”, ale Polska. Jagiellonowie, przejmując po Piastach stery państwa na dwieście lat, kontynu- owali dzieło swoich poprzedników. 6 Zaprowadzenie chrześcijaństwa R.P. 965 | Jan Matejko, 1889 rok Muzeum Narodowe w Warszawie, w depozycie Zamku Królewskiego w Warszawie W 965 roku stojący na czele rosnącego w siłę państwa Polan Mieszko I poślubił czeską księżniczkę Dobrawę, dzięki czemu w 966 roku przyjął chrzest za pośrednic- twem Czech. Perspektywicznie myślący władca ówczes­ nej środkowej Europy nie mógł dłużej trwać w pogań- stwie, gdyż w średniowiecznych warunkach suweren- ność i rozwój opierały się na chrześcijaństwie. Pierwsze polskie biskupstwo, powstałe w 968 roku w Poznaniu, było zależne bezpośrednio od Rzymu. Sakrę biskupią otrzymał Jordan pochodzący prawdopodobnie z Włoch. Historia | 966–1572 CHRZEST POLSKI – KONIEC PANOWANIA DyNASTII JAgIELLONóW 7 Koronacja pierwszego króla R.P. 1001 | Jan Matejko, 1889 rok Muzeum Narodowe w Warszawie, w depozycie Zamku Królewskiego w Warszawie W miarę jak państwo pierwszych Piastów się roz- wijało, jego struktury organizacyjne wprowadzone przez Mieszka I stawały się niewystarczające do po- prawnego funkcjonowania. Po przyjęciu chrztu nowe regulacje nakładane na obywateli przez administrację państwową i kościelną wywoływały coraz liczniejsze protesty zarówno możnowładztwa, jak i rycerstwa, którym nie podobało się podporządkowanie władzy centralnej i zwykłych obywateli, na których spoczywał między innymi coraz bardziej dotkliwy obowiązek utrzymania drużyny, jeszcze do niedawna podpory książęcej administracji. Aby wzmocnić swoją pozycję w kraju i w Europie, Bolesław Chrobry wykorzystał zamieszanie w Niemczech związane z wewnętrznymi walkami o władzę po śmierci Henryka II i w 1025 roku nakazał biskupom, by koronowali go w gnieźnie na króla Polski. Jako król stał się pomazańcem bożym, którego władzę legitymował sam Bóg. 8 Władysław Łokietek zrywający układy z Krzyżakami | Jan Matejko, 1879 rok Muzeum Narodowe w Warszawie W okres rozbicia dzielnicowego ziemie polskie weszły w 1138 roku w wyniku tak zwanego testamentu Bo- lesława Krzywoustego. ów naturalny dla całej Europy proces trwał u nas przeszło dwieście lat. Podejmowane przez wiele dziesięcioleci próby zjednoczenia rozbitej na dzielnice Polski kończyły się niepowodzeniem. Sztu- ka ta udała się dopiero Władysławowi Łokietkowi, który pomimo oporu wielu przeciwników wewnętrznych, jak i ataków państw ościennych w 1320 roku został koro- nowany w Krakowie na króla Polski. Kilkanaście lat wcześniej, w 1308 roku, starający się opanować Pomo- rze gdańskie Brandenburczycy zaatakowali gdańsk. Dowodzący obroną Bogusza za zgodą Łokietka poprosił o pomoc Krzyżaków, którzy podstępem zajęli miasto, a następnie rozszerzyli swoje panowania aż po Świe- cie. Podejmowane przez Łokietka próby odzyskania Pomorza gdańskiego, zarówno przed, jak i po korona- cji kończyły się fiaskiem, gdyż zakon był zbyt potężny. W 1325 roku w Brześciu Kujawskim doszło do spo- tkania Łokietka z przedstawicielami zakonu. Krzyżacy odmówili polubownego rozwiązania sporu. Oburzony Łokietek zerwał rokowania i wyjechał z Brześcia. Dwa lata później wybuchła wojna polsko­krzyżacka, w wyni- ku której w 1332 roku Krzyżacy zajęli Kujawy. Historia | 966–1572 CHRZEST POLSKI – KONIEC PANOWANIA DyNASTII JAgIELLONóW 9 Bitwa pod Grunwaldem | Jan Matejko, 1875 rok Muzeum Narodowe w Warszawie Rozegrana 15 lipca 1410 roku bitwa pod grunwal- dem była, jeśli wierzyć ówczesnym relacjom, naj- większym średniowiecznym starciem zbrojnym. Naprzeciwko siebie stanęły siły Zakonu Najświęt- szej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, zwane Krzyżakami, oraz siły Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Choć przewaga liczebna była po stronie polsko­litewskiej, dysponu- jącej około trzydziestoma tysiącami rycerzy, pocz- towych i czeladzi, to mniej liczna armia krzyżacka, licząca około dwudziestu tysięcy zbrojnych, budzi- ła respekt siłą oręża doświadczonego w walkach, ciężkozbrojnego rycerstwa. Krzyżakom przewodził wielki mistrz Ulrich von Jungingen, który zgodnie ze średniowiecznymi standardami wziął czynny udział w walce. Siłami polsko­litewskimi dowodził Władysław Jagiełło. Nie walczył osobiście, lecz zgodnie ze zwyczajem przeniesionym ze wschodu kierował bitwą, powierzając osobiste prowadze- nie żołnierzy do boju Witoldowi (siły litewskie) i Zyndramowi z Maszkowic ( oddziały  polskie). Krzyżacy  ponieśli druzgocącą klęskę, jednakże to zwycięstwo nie zostało odpowiednio wykorzystane, a zawarty w 1411 roku pokój toruński dawał Polsce niewielkie korzyści. Znaczenie bitwy grunwaldzkiej w tradycji i polskiej historiografii jest ogromne. Stała się ona wieloaspektowym symbolem polskiej walki z niemieckim żywiołem. 10 Hołd pruski | Jan Matejko, 1882 rok Zamek Królewski na Wawelu, w depozycie Muzeum Narodowego w Krakowie W 1466 roku na mocy drugiego pokoju toruńskiego kończącego kolejną wojnę (tak zwaną wojnę trzyna- stoletnią) między Królestwem Polskim a Zakonem Krzyżackim Polska odzyskała Pomorze gdańskie z gdańskiem (Prusy Królewskie) oraz ziemie chełmińską i michałowską. Włączono do państwa polskiego także ziemie biskupstwa warmińskiego, Powiśle z Żuławami wraz z Elblągiem i dotychcza- sową stolicą państwa krzyżackiego − Malborkiem. Z pozostałej części utworzono Prusy Książęce (Krzy- żackie) o statusie lenna Polski ze stolicą w Królewcu. Pokonani Krzyżacy jednak wciąż dążyli do odzyskania dawnego statusu, wspierani przez Habsburgów, papieża i Niemców. W 1519 roku wybuchła wojna, zakończona ich kolejną klęską w 1521 roku. Pod wpływem kontaktów z Marcinem Lutrem wielki mistrz Albrecht Hohenzollern (a zarazem siostrzeniec Zygmunta I) podjął decyzję o przekształceniu Prus Książęcych w świeckie państwo luterańskie zależne od Polski, z czym wiązała się utrata poparcia katolic- kich Habsburgów i papieża. W 1525 roku na rynku w Krakowie Hohenzollern złożył hołd lenny królowi Zygmuntowi I Staremu. Państwo krzyżackie zsekula- ryzowano, a zakon rozwiązano. Historia | 966–1572 CHRZEST POLSKI – KONIEC PANOWANIA DyNASTII JAgIELLONóW 11 Bitwa pod Orszą | Obraz anonimowego malarza, powstał między 1514 a 1535 rokiem Muzeum Narodowe w Warszawie Jedną z przyczyn, dla których Litwa zdecydowała się na unię z Polską, było wzrastające zagrożenie ze strony rosnącego w potęgę państwa moskiew- skiego. Ekspansywna polityka carów, dążących do zagarnięcia wszystkich ziem, jakie w przeszłości miały z Moskwą polityczne, kulturalne, etniczne czy historyczne związki, skutkowała coraz to nowymi konfliktami. Pod koniec XV i w pierwszych dziesięcio- leciach XVI wieku w starciach z Rosją Litwini ponosili klęskę za klęską, tracąc za każdym razem część swych terytoriów. Nie inaczej było podczas wojny, jaka wybuchła w 1512 roku, gdy Rosjanie zaatako- wali Litwę. Pojedyncze zwycięstwa połączonych sił polsko­litewskich, jak na przykład w 1514 roku pod Orszą, gdzie Konstanty Ostrogski pobił Rosjan, nie były w stanie powstrzymać Moskwy. W 1537 roku zawarto rozejm, który na ćwierć wieku sankcjono- wał rosyjskie zdobycze. 12 Unia lubelska | Jan Matejko, lata 1867−1869 Muzeum Narodowe w Warszawie, w depozycie Muzeum Okręgowego w Lublinie W 1569 roku zawarcie unii polsko­litewskiej w Lublinie wieńczyło prawie dwustuletni okres wzajemnych politycznych kontaktów obu krajów i otwierało nowy rozdział w ich historii na ponad dwa wieki. Podstawową zasadą istnienia unii była równość obu państw (Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego), które zachowywały odrębne urzędy i administrację, swoje prawo, oddzielne woj- sko i skarb. Łączył je wspólny sejm i władca, którego wybierano wspólnie, a także jedna polityka zagra- niczna oraz wspólne wojny. Wielonarodowościowy i wielokulturowy orga- nizm państwowy powstały z połączenia Polski i Litwy, zwany Rzeczpospolitą, wśród europejskich krajów wielkością ustępował tylko Rosji. Na obsza- rze ośmiuset tysięcy km2 mieszkało ponad osiem milionów ludzi, z czego 40 stanowili Polacy, a kilkanaście Litwini. Ludność ruska, czyli Rosjanie, Biało rusini i Ukraińcy, stanowiła 20 , Niemcy – 10 , głównie w lennach pruskim i inflanckim, Żydzi – 5 . Spory był odsetek Łotyszy, Ormian i Szkotów. Wśród wszystkich obywateli najwię- cej było chłopów – 70 , mieszczan stosunkowo mało – kilkanaście procent. Szlachta stanowiła 10 społeczeństwa, co, jak podkreślają historycy, w po- równaniu do innych krajów było liczbą olbrzymią. W niektórych rejonach, na przykład na Mazowszu, szlachta stanowiła 20 ogółu ludności. Historia | 966–1572 CHRZEST POLSKI – KONIEC PANOWANIA DyNASTII JAgIELLONóW 13 1573–1795 RZECZPOSPOLITA OBOJGA NARODÓW Dzieje Rzeczpospolitej Obojga Narodów, choć nie brak w nich chlubnych wydarzeń i sukce- sów, są jednak smutną opowieścią o powol- nym upadku państwa powstałego na gruncie przygoto- wanym przez kilkusetletnie panowanie Piastów i Jagiel- lonów. Cezurę czasową tego okresu wyznacza pierwsza wolna elekcja po bezpotomnej śmierci ostatniego z Ja- giellonów − Zygmunta Augusta. W 1573 roku szlachta zadecydowała, że na polskim tronie zasiądzie Francuz Henryk Walezy. Jego krótkie panowanie zakończyło się jednak bardzo szybko w pożałowania godnym stylu. Kie- dy król dowiedział się o śmierci swojego brata panują- cego we Francji, porzucił Rzeczpospolitą i uciekł, aby ob- jąć tron francuski. Kres Rzeczpospolitej Obojga Narodów położył trzeci rozbiór Polski i abdykacja ostatniego kró- la Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1795 roku, po- przedzona klęską insurekcji Kościuszkowskiej. W czasie powstania do walki o zachowanie niepodległości stanę- ło około stu pięćdziesięciu tysięcy ludzi w Polsce i na Li- twie. Ziemie należące do Rzeczpospolitej na ponad sto lat znalazły się w granicach Austrii, Prus i Rosji. Spory o rzeczywiste przyczyny upadku Rzeczypospolitej trwa- ją wśród historyków do dziś. Upatruje się ich zarówno w egoistycznych poczynaniach szlachty i magnaterii ocie- rających się o anarchię, jak i w zaborczych aspiracjach są- siadujących z Polską mocarstw. 14 Bohdan Chmielnicki z Tuhaj-bejem pod Lwowem | Jan Matejko, 1885 rok Muzeum Narodowe w Warszawie » Powstanie Chmielnickiego, które trwało w latach 1648–1654, było największym buntem kozackim, jaki przetoczył się przez Ukrainę w XVII wieku. Był iskrą, której dziś przypisuje się rozpalenie ukra- ińskiej świadomości narodowej. Niezadowolenie ludności ukraińskiej lub, jak mówiono wtedy, ru- skiej narastało po 1569 roku, kiedy w następstwie unii lubelskiej Ukraina znalazła się w granicach Korony. Sprzeciw budziło powstanie wielkich laty- fundiów magnackich, w których panowie (królewię- ta) usiło wali podporządkować sobie niezależnych chłopów, koniunkturalne traktowanie kozaków po- przez zmniejszanie i zwiększanie ich rejestru. Kozak wciąg nięty w rejestr otrzymywał żołd od Rzeczpo- spolitej. Prawosławna ludność mieszkająca po oby- dwu stronach Dniepru była również niezadowolona z zawarcia unii brzeskiej, sankcjonującej połączenie Kościoła prawosławnego z katolickim. Powstanie, któremu przewodził Bohdan Zenobi Chmielnicki, z początkowego buntu kozaków zawiedzionych nie- dotrzymaniem obietnic królewskich przerodziło się w walkę o utworzenie samodzielnej Ukrainy. Stało się wojną domową, wyniszczającym, bratobójczym konfliktem, w którym wszystkie strony prześcigały się we wzajemnych okrucieństwach. Zręczna poli- tyka Chmielnickiego wciągnęła do sporu Tatarów i Rosję, co w dłuższej perspektywie doprowadziło nie tylko do upadku Rzeczypospolitej, ale także cał- kowitego podporządkowania Ukrainy Rosji. Wojna toczona ze zmiennym szczęściem zakończyła się rozejmem andruszowskim (1667) i traktatem grzy- mułtowskiego (1686). Porozumienia te sankcjono- wały podział Ukrainy między Rzeczpospolitą a Rosję. granicę wytyczono na Dnieprze. Jeden z epizodów powstania przedstawia obraz Jana Matejki: gdy w 1648 roku wojska Chmielnickie- go otoczyły Lwów, przerażeni mieszkańcy modlili się o ocalenie do Świętego Jana z Dukli. Miasto ocalało. Historia | 1573–1795 RZECZPOSPOLITA OBOJgA NARODóW 15 Śmierć hetmana Stanisława Żółkiewskiego pod Cecorą | Walery Eljasz Radzikowski, 1876 rok własność prywatna Na początku XVII wieku stosunki Polski i Turcji poga rszały się z roku na rok. Mnożyły się nadgranicz- ne konflikty wywoływane przez polską magnaterię i kozackie najazdy na zależne od Turcji tereny poło- żone nad Morzem Czarnym. Z drugiej strony Tatarzy raz po raz łupili miasta i wsie na terenie Ukrainy. Wzajemne polsko­tureckie animozje, spotęgowane dodatkowo splotem niekorzystnych wydarzeń w polityce europejskiej, doprowadziły w 1620 roku do wybuchu konfliktu. gdy wielki hetman koronny wyruszył na czele niewielkiej i niezdyscyplinowanej szlacheckiej armii do Mołdawii, pod Cecorą zastąpiła mu drogę znacznie liczniejsza amia turecko­tatarska. Polacy ponieśli druzgocącą klęskę, a hetman poległ na polu boju. Wykorzystując zadany Polsce cios, Turcy zaatakowali południową granicę Korony. Tym razem polska armia dowodzona przez hetmana litewskiego Karola Chodkiewicza nie była już tak bezradna. Wojna zakończyła się pokonaniem Turków pod Chocimiem w 1621 roku. Podpisany pokój gwarantował zacho- wanie dotychczasowych granic i uzależniał Mołdawię, Wołoszczyznę i Siedmiogród od Turcji. 16 Jan III Sobieski wysyła wiadomość o zwycięstwie papieżowi Innocentemu XI 1683 | Jan Matejko, 1883 rok Muzea Watykańskie W drugiej połowie XVII wieku słabnąca Rzeczpospolita, wyniszczona wojnami i konfliktami wewnętrznymi, nie była w stanie stawić oporu atakowi armii tureckiej w 1672 roku. Symbolem jej upadku stało się zdobycie przez Turków wielkiej i potężnej twierdzy kresowej –  Kamieńca Podolskiego – oraz podpisanie upokarzają- cego pokoju w Buczaczu. Polska stała się na jego mocy lennikiem Turcji i została zobowiązana do wypłacania sułtanowi corocznego trybutu. Jednakże już kilka mie- sięcy później zerwano pokój buczacki, a armia Rzeczy- pospolitej pod wodzą hetmana Jana Sobieskiego po- konała wojska Wielkiej Porty pod Chocimiem. W tym samym roku sejm elekcyjny ustanowił zwycięskiego hetmana królem. Zagrożenie ze strony Turcji narastało jednak z roku na rok, apogeum osiągając w 1683 roku, kiedy we wrześniu Turcy oblegli Wiedeń. Na mocy zawartego w marcu porozumienia z Austrią na odsiecz na czele dwudziestopięciotysięcznej armii polskiej ru- szył król Jan III Sobieski. Decydująca bitwa rozegrała się 12 września. Naprzeciwko siebie stanęły dwie armie: turecka, stutysięczna, pod wodzą wielkiego wezyra Kara Mustafy, oraz siedemdziesięciotysięczna chrześci- jańska armia polsko­austriacka wraz z kontyngentami innych państw niemieckich, dowodzona przez Sobie- skiego. Klęska Turków była druzgocąca, a straty wynio- sły piętnaście tysięcy zabitych. W ręce sprzymierzonych dostała się turecka artyleria i obóz. Po ich stronie pole- gło około trzech i pół tysiąca żołnierzy. Poważnie osła- biona Turcja była w stanie 7 października tego samego roku pokonać armię Sobieskiego w bitwie pod Parkana- mi na Węgrzech. Kontratak Polaków, przeprowadzony 9 października, zakończył się jednak klęską Turcji. Historia | 1573–1795 RZECZPOSPOLITA OBOJgA NARODóW 17 Elekcja Stanisława Augusta – fragment | Canaletto, 1778 rok Zamek Królewski w Warszawie Po śmierci Augusta III Sasa na polski tron wstąpił siostrzeniec książąt Czartoryskich, stolnik litewski i dyplomata w Petersburgu Stanisław Poniatowski. Jego kandydatura została uzgodniona przez Familię (stronnictwo polityczne Czartoryskich) z Rosją i Pru- sami. Protesty przeciwników Poniatowskiego zostały zdławione przy współudziale carskiej armii, a ich przy- wódców zmuszono do emigracji. Elekcja odbyła się 7 września 1764 roku. Wszystkim zainteresowanym utrzymaniem chaosu w Polsce było nie w smak, że król podejmuje próby reform mających przekształcić kraj w nowoczesną monarchię parlamentarną. Urodziwszy się z wielką i gorącą ambicją, z myśli reform, chwały i pożytku mojej ojczyzny, utkałem osnowę wszystkich spraw moich i życia. Stanisław August Poniatowski o sobie 18 Konstytucja 3 maja | Jan Matejko, 1891 rok Zamek Królewski w Warszawie Jedną z najistotniejszych inicjatyw podejmowanych przez stronnictwo patriotyczne na kilka lat przed osta- tecznym upadkiem Polski był Sejm Czteroletni 1788– 1791, zwany Wielkim, na którym uchwalono szereg ustaw mających zapewnić Polsce przekształcenie się w nowoczesną monarchię parlamentarną. Jedną z nich była uchwalona w atmosferze zamachu stanu 3 maja 1791 roku ustawa zasadnicza. Konstytucja wywołała panikę wśród magnaterii, obawiającej się utraty wpły- wów, i szlachty, która w zapisach ustawy zasadniczej słusznie widziała koniec epoki złotej wolności. Poważ- nie zaniepokojone były także Rosja, Prusy i Austria. W 1792 roku pod protektoratem Katarzyny II w Pe- tersburgu zawiązała się konfederacja przeciwników Konsty tucji 3 maja, ogłoszona w Targowicy. Jej sygna- tariusze zwrócili się do Rosji z prośbą o interwencję. Jeszcze w tym samym roku armia carska wkroczyła do Polski, a wysiłki wojsk polskich zniweczyło przystąpie- nie do konfederacji targowickiej Stanisława Augusta. W 1793 roku przeprowadzono drugi rozbiór Polski. ... dla dobra powszechnego, dla ugruntowania wolności, dla ocalenia ojczyzny naszej i jej granic, z największą stałością ducha niniejszą Konstytucyję uchwalamy…                                                          wybór z preambuły Ustawy Rządowej z 3 maja 1791 roku Historia | 1573–1795 RZECZPOSPOLITA OBOJgA NARODóW 19 1795–1918 ZABORY – ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI Nasz naród jak lawa Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi… Adam Mickiewicz, Dziady Kołacz królewski (1773) | miedzioryt Nicolasa Noëla Le Mire’a » Wykonany na podstawie ryciny znanego rysownika Jeana­Michela Moreau le Leune’a miedzioryt jest alegorią pierwszego rozbioru Polski. Przedstawia trzech władców ościennych krajów rozdzierających obrus, na którym znajduje się mapa Rzeczypospo- litej. Centralną postacią jest król Stanisław August Poniatowski, podtrzymujący zsuwającą mu się z gło- wy koronę. Według innej interpretacji zdejmuje ją porażony swą niemocą. Siedząca po lewej stronie Katarzyna jednoznacznie wskazuje tereny, którymi jest zainteresowana, podobnie jak stojący po prawej Fryderyk II, król Prus, pokazujący końcem szpady na polskie Pomorze. Cesarz Austrii Józef II odwrócony plecami do króla Stanisława dopełnia reszty. Nad wszystkim unosi się Fama patronująca w starożytnym Rzymie plotce, rozgłaszająca światu to wydarzenie. Rycina ta szybko została zakazana w wielu krajach europejskich. Uznawano, że zbyt mocno godzi w ów- czesny ład międzynarodowy. Często zastępowano ją mocno złagodzoną wersją Johannesa Wilsona. Po trzecim rozbiorze państwo polskie przestało ist- nieć jako samodzielny byt polityczny. Ale nadal istnieli Polacy, którzy niemal natychmiast po tym, jak tylko zaborcy złożyli podpisy pod traktatem rozbio- rowym, podjęli walkę o niepodległość. Nadzieje, za każ- dym razem niespełnione, wiązano przede wszystkim z walką zbrojną: z Napoleonem i utworzeniem Księstwa Warszawskiego (1807–1815), powstaniem listopado- wym (1830/1831) i krakowskim (1846), z wiosną ludów (1848/1849), za sprawą której rewolucyjne tendencje rozlały się po całej Europie, oraz z najtragiczniejszym po- wstaniem styczniowym (1863). Nie mniejsze znaczenie miały starania o zachowanie polskości, co w konfrontacji z wynaradawiającą polityką zaborców było zadaniem równie heroicznym. Jednym ze skutków jednoczenia się różnych warstw społeczeństwa w walce z zaborcami był upadek etosu Rzeczpospolitej szlacheckiej, który zastąpiło nowoczesne pojmowanie narodu tworzonego przez wszystkie stany, w tym także chłopów i mieszczan. 20 Patrol powstańczy | Maksymilian gierymski, lata 1872−1873 Muzeum Narodowe w Warszawie Powstanie styczniowe, które wybuchło 22 stycznia 1863 roku, kończy pewien etap polskich zrywów narodowo­wyzwoleńczych. Jego klęska spowodowana była przede wszystkim słabym przygotowaniem wojskowym oraz objęciem przywództwa przez szlach- tę przywiązaną do starego porządku społecznego i niechętną głębszym reformom. Do nierównej walki ze stutysięczną armią rosyjską stanęło początkowo dwadzieścia tysięcy powstańców, a później dołączyło do nich jeszcze kilkanaście tysięcy. W sumie przez powstańcze oddziały przewinęło się ponad sto ty- sięcy Polaków. Powstańcy nie mieli doświadczenia w walce, broni, amunicji ani baz. Po upadku powsta- nia w połowie 1864 roku na Polaków i ziemie polskie pod rosyjskim zaborem spadły straszliwe represje: kilkaset osób stracono, kilkadziesiąt tysięcy pozba- wiono majątków i wywieziono. Na obrazie Maksymiliana gierymskiego, jednego z uczestników powstania styczniowego, malarz przedstawił z pozoru błahy, lecz symboliczny epi- zod: zagubiony wśród piaszczystych pól i bezdroży historii powstańczy patrol kieruje wzrok w miejsce znajdujące się poza obrazem, gdzie widz nie ma dostępu, wypatrując czegoś nieznanego. 22 Rok 1863 stoi na przełomie naszych dziejów, stara Polska umiera – nowa się rodzi. Józef Piłsudski o 1863 roku Historia | 1795–1918 ZABORy – ODZySKANIE NIEPODLEgŁOŚCI 23
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polska. Historia. Kultura. Przyroda
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: