Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00259 005571 18999793 na godz. na dobę w sumie
Polska literatura socrealistyczna - ebook/pdf
Polska literatura socrealistyczna - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 646
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-823-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

W publikacji autor nie tylko poddaje pogłębionej interpretacji wybrane, nierozpoznane dotąd badawczo, a zarazem porządkujące epokę, motywy charakterystyczne dla socrealizmu, lecz także, w części pierwszej, prowadzi rozważania, które uznać można za rodzaj syntezy epoki i prądu literackiego otwierający drogę do spojrzenia analitycznego, zaproponowanego w części drugiej. Rozważania autora dotyczą m.in. pozornej monolityczności socrealizmu i próby jego periodyzacji, związków socrealizmu i konstruktywizmu, meandrów relacji między kulturą socrealistyczną i stalinowską a kulturą narodową, a także kwestii kluczowej: względów pozaartystycznych, decydujących o kształcie realizacji artystycznych.

*

Epoka ta, jak bodaj żadna inna w powojennej historii kultury polskiej, podporządkowała literaturę wymogom pozaartystycznym. Na kształt dzieła wpływ miało przy tym nie tyle zapotrzebowanie społeczne, co wymogi propagandy. Walka z enigmatycznymi „formalizmami” (będąca w istocie pochodną propagandowej krytyki kultury Zachodu oraz międzywojnia) przyczyniła się – wespół z promocją czytelnictwa, postrzeganego jako świadectwo awansu społecznego – do uproszczenia języka artystycznego. W socrealizmie wyrażał on bowiem nie tyle koncepcję, przyświecającą artyście, ile zideologizowaną wykładnię oficjalnych poglądów.

Ze Wstępu

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Polska literatura socrealistyczna Adam Mazurkiewicz Polska literatura socrealistyczna Łódź 2020 Adam Mazurkiewicz – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Instytut Filologii Polskiej i Logopedii, Zakład Dydaktyki Języka i Literatury Polskiej 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Wojciech Kajtoch REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat OPRACOWANIE INDEKSU Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI krzysztof de mianiuk Zdjęcie na okładce autorstwa Krzysztofa Demianiuka © Copyright by Adam Mazurkiewicz, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09071.19.0.M Ark. wyd. 44,2; ark. druk. 41,625 ISBN 978-83-8142-822-4 e-ISBN 978-83-8142-823-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 „Do udziału w życiu intelektualnym naszego społeczeństwa weszła już generacja, która nie może w oparciu o autopsję weryfikować pojawiających się opinii o tam- tych latach. Skłonna jest przyjmować mity za rzeczywistość. W sytuacji, gdy jedni milczą, czekając daremnie na odezwanie się »prymusów« i »nauczycieli«, drudzy przeprowadzają pośpiesznie procesy rehabilitacyjne, jeszcze inni wybuchają na wzmiankę o tamtych latach szyderczym śmiechem – utrwala się błędny i szkodliwy obraz tamtych lat. A tymczasem można i warto powrócić do materiałów źródło- wych”. (Marian Stępień, Lata 1945–1955 w krytyce literackiej) „Uważam, że konieczny jest dzisiaj wysiłek, aby w  myśleniu o  wielu zjawiskach z okresu 1944–1989 wyjść poza dotychczasowe, często ideologicznie mocno na- cechowane interpretacje, dające zniekształcony czy przynajmniej jednostronny ob- raz przeszłości. W wielu przypadkach jest ona bardziej skomplikowana, niż to się współcześnie przedstawia”. (Michał Głowiński, Grzegorz Wołowiec, Czas nieprzewidziany. Rozmowa – rzeka) „Już niedługo wszystko to nie będzie miało znaczenia. Ta archeologia pamięci nie będzie już nikogo obchodzić. W gorączkowej cywilizacji technopolu zaniknie wy- miar historyczności, rozwieje się poczucie więzi z przodkami, z narodową przeszło- ścią, a historycznie wraz z nim nasze archaiczne kłopoty z pamięcią, dziedzictwem i sprawiedliwością”. (Jerzy Jedliński, O pamięci zbiorowej: przypadek polski) Żonie SPIS TREŚCI WSTĘP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Tematyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Budowa pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. O bibliografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3a. Dobór bibliografii podmiotowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3b. Dobór bibliografii przedmiotowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Propozycja metodologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Uwagi podsumowujące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WĘZŁOWE PROBLEMY LITERATURY SOCREALISTYCZNEJ . . . . Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kultura „stalinowska” czy „socrealistyczna”? Spór (nie tylko) o nazwę . . O istocie zjawiska kultury socrealistycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Charakter dzieła sztuki i konsekwencje pozaartystycznych uwikłań litera- tury socrealistycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas trwania epoki i problemy związane z periodyzacją; próba wstępnego podziału epoki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 września 1939 – 1944 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1944 – styczeń 1949 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1949–1955 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1949–1951 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1951/1952 – początki 1953 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1953 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1954–1955 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1956 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRZYBLIŻENIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Reportaż w służbie propagandy. O Wyprawie na odzyskane ziemie Wandy Melcer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krytyka rzeczywistości społecznej Zachodu w polskiej literaturze socre- alistycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obraz USA w polskiej literaturze socrealistycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obraz wojny koreańskiej w literaturze polskiego socrealizmu . . . . . . . . . . Socrealistyczna pieśń masowa. Rekonesans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 11 24 27 28 49 50 60 65 67 71 81 99 117 128 133 148 153 173 184 196 232 281 289 291 325 351 393 419 10 Spis treści Kultura socrealistyczna wobec literatury popularnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O socrealistycznym epizodzie polskiej fantastyki naukowej . . . . . . . . . . . . 447 491 ZAMIAST ZAKOŃCZENIA: SOCREALIZM PO SOCREALIZMIE . . 531 BIBLIOGRAFIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia podmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . powieści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . polskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . obcojęzyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . krótkie formy prozatorskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . poezja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . utwory dramatyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . przedstawienia teatralne, filmografia (filmy dokumentalne i fabularne, seriale telewizyjne) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . reportaże PKF . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . publicystyka literacka i kulturowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . recenzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . wspomnienia, reportaże, dzienniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . piosenki, pieśni masowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . notki prasowe, polemiki, proklamacje, poradniki, podręczniki, felieto- ny, posłowia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . inne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia przedmiotowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . prace dotyczące bezpośrednio problematyki okresu realizmu socjali- stycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . inne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 571 571 571 571 573 573 576 579 580 581 582 587 588 590 592 595 599 599 608 SOCIALIST REALISM LITERATURE IN POLAND . . . . . . . . . . . . . . . . 629 INDEKS OSOBOWY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 635 NOTA BIBLIOGRAFICZNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 665 WSTĘP 1. Tematyka Niniejsze rozważania poświęcone zostały różnorodnej problematyce obecnej w polskiej literaturze podporządkowanej paradygmatowi kultury socrealistycz- nej. Należy przy tym koniecznie zaznaczyć dwoistość rozumienia socrealizmu: może on bowiem być traktowany zarówno jako epoka, jak i prąd artystyczny. Wprowadzone tu rozróżnienie wydaje się tym istotniejsze, że pozwala odróżnić czas wydarzeń politycznych i stalinowskiego terroru od oddziaływania polityki na sferę artystyczną i kulturę1. Jako epoka – czyli konfiguracja prądów, w której dostrzegalna jest znacząca zmiana jakościowa w funkcjonowaniu życia literackiego – tożsama w wielu opraco- waniach historycznoliterackich ze stalinizmem, realizm socjalistyczny trwał w pol- skiej kulturze w latach 1949–1955/1956. Cechuje go przemożny wpływ polityki i ideologii na społeczny obieg literatury (a szerzej: sztuki). Spośród wielu propo- zycji teoretycznoliterackich i socjologicznych określeń, umożliwiających opisanie zjawiska realizmu socjalistycznego (prąd, epoka, tendencja, paradygmat), szcze- gólnie interesujący wydaje się – prócz epoki – również termin „formacja kulturo- wa”. Jego twórca, Janusz Maciejewski, intencjonalnie stosował ów termin w odnie- sieniu do polskiego oświecenia. Jednakże, jak sam zaznacza, może on być przejęty zarówno dla zjawisk chronologicznie wcześniejszych, jak i późniejszych2. Mianem tym Maciejewski określał zbiory powiązanych zjawisk kulturowych, połączonych 1 Por.: M. Głowiński, G. Wołowiec, Czas nieprzewidziany. Rozmowa–rzeka, Warsza- wa 2018, s. 31. Również Anna Zarzycka wskazuje na konieczność rozdzielenia socreali- zmu utożsamianego z prądem artystycznym (w jej terminologii z metodą twórczą) i epo- ki, wskazując na ideologiczne, a przy tym negatywne, uwikłania terminu. Konsekwencją ich mogłoby bowiem stać się nieuprawnione utożsamienie pojęć, których zakresy nie pokrywają się, tj. marksizmu, socrealizmu i komunizmu (zob.: taż, Rewolucja Szymbor- skiej 1945–1957. O wczesnej twórczości poetki na tle epoki, Poznań 2010, s. 22–23, przyp. 37). Szerzej na temat rozumienia pojęcia socrealizmu w rodzimych badaniach: P. Fast, Rosyjski realizm socjalistyczny w polskiej refleksji naukowej (przegląd), [w:] 50 lat polskiej rusycystyki literaturoznawczej, red. B. Stempczyńska, P. Fast, Katowice 2000, s. 78–86. 2 Zob.: J. Maciejewski, Literatura w perspektywie długiego trwania, [w:] Sporne i bezsporne problemy współczesnej wiedzy o literaturze, red. W. Bolecki, R. Nycz, Warszawa 2002, s. 143. 12 Wstęp w  odrębną całość sytuacją komunikacyjną oraz zespołem podstawowych war- tości. Miałyby one obejmować całość kultury w ramach określonego, relatywnie obszernego wycinka czasoprzestrzeni3. Czy socrealizm spełnia warunki stawiane przed formacją kulturową? Z pewnością tak: mamy w jego ramach wspólne sło- wa-klucze, figury retoryczne (np. wroga klasowego), hierarchię wartości oraz płasz- czyznę dyskursu społecznego. Dyskusyjny może być czas trwania epoki, tj. czy lata 1949–1956 nie są zbyt krótkim okresem dla wytworzenia formacji kulturowej. Je- śli jednakże weźmiemy pod uwagę, że rodzima kultura socrealistyczna stanowiła – zwłaszcza w jej dogmatycznej postaci, właściwej dla lat 1949–1951 – odzwiercie- dlenie radzieckiej kultury stalinowskiej, być może należałoby przywołane tu daty uznać za jej szczególne nasilenie. Paradygmat realizmu socjalistycznego ujawnił się w kulturze polskiej w owym okresie z całą mocą; był wykwitem, lecz trwał – niejako w utajeniu – znacznie dłużej (na ten temat w zakończeniu). Jednakże i Maciejewski nie kreśli autorytarnie granic czasowych, niezbędnych do powstania formacji kul- turowej. Z pewnością jednak zjawiska trwające historycznie dłużej (np. sarmatyzm lub modernizm rozumiany tak, jak proponuje to Ryszard Nycz4) uprawomocniają w większym stopniu stosowanie tego pojęcia, niż socrealizm5. Z kolei jeśli potraktujemy socrealizm jako prąd literacki, jego elementy mo- żemy dostrzec zarówno w przedwojennym życiu literackim, jak i jeszcze w latach osiemdziesiątych XX wieku – z zaproponowanej tu perspektywy można zatem mówić o elementach socrealistycznych choćby w twórczości Anny Kłodzińskiej z okresu stanu wojennego (Grzęzawisko, 1981; W pogardzie prawa, 1983; Malwi- na przegrała milion, 1984). Ostatecznym kresem realizmu socjalistycznego (utoż- samianego z prądem literackim) byłyby wówczas przemiany społeczno-politycz- ne związane z rokiem 1989 (szerzej na ten temat w zakończeniu). Rozróżnienie to jest o tyle istotne, że umożliwia zrozumienie, w jaki sposób w okresie 1949–1955 możliwe było funkcjonowanie zjawisk niezwiązanych z socrealizmem rozumianym jako prąd – czyli, zgodnie ze słownikową definicją – zespół cech artystycznych, ideowych, kompozycyjnych oraz stylistyczno-językowych właściwych dla utwo- rów literackich w danym momencie historycznym6. Jako prąd literacki, realizm 3 Zob.: J. Maciejewski, Oświecenie polskie. Początek formacji, jej stratyfikacja i przebieg procesu historycznoliterackiego, [w:] tenże, Dylematy wolności. Zmierzch sarmatyzmu i po- czątki oświecenia w Polsce, Warszawa 1994, s. 140–141. 4 Zob.: R. Nycz, Język modernizmu. Prolegomena historycznoliterackie, Wrocław 1997. 5 Sygnalizowanych tu wątpliwości na temat wykorzystania kategorii formacji kulturo- wej w odniesieniu do socrealizmu nie ma Artur Reiter, określający go owym mianem w re- cenzji monografii Magdaleny Graf Onomastyka na usługach socrealizmu. Antroponimia w lite- raturze lat 1949–1955 (2006); zob.: tenże, [recenzja], „Poradnik Językowy” 2007, nr 5, s. 74. 6 Zob.: J.  Sławiński, Prąd literacki, [hasło w:] Słownik terminów literackich, red. M. Głowiński, T. Kostkiewiczowa, A. Okopień-Sławińska, J. Sławiński, Wrocław 2000, s. 430–432. 1. Tematyka 13 socjalistyczny wyróżniają dwie immanentne właściwości, decydujące o jego od- mienności na tle innych (niekiedy podobnych) zjawisk: – socrealizm dąży do konstrukcji ukazanego w  literaturze (resp. sztuce) świata zgodnej z ideologią wywiedzioną z dokumentów partii komunistycznej; – ukazuje świat postulowany, którego wizję zawierają owe dokumenty, jako rzeczywisty7. Wyszczególnione tu założenia socrealizmu wynikają z  relacji zachodzą- cych pomiędzy partyjnymi ideologami, twórcami i  społeczeństwem; Hanna Palska charakteryzuje je w następujący sposób: „Twórcy nauki i kultury powin- ni pełnić rolę transmisyjnego pasa między głosem partii i resztą narodu”8. Tym samym – dodaje badaczka – teksty kultury przestawały powstawać w niezależ- nym procesie twórczym, a przetwarzały i potwierdzały oficjalnie obowiązującą ideologię w  procesie partyjnej interpretacji zjawisk9. Z  tego względu –  mimo deklarowanych explicite w  wypowiedziach programowych związków socreali- zmu z realizmem (negatywny punkt odniesienia dla niego to realizm krytyczny, pozytywny zaś – socjalistyczny10) jest on doktryną artystyczną wywodzącą się 7 Zob.: A. Zarzycka, Rewolucja Szymborskiej 1945–1957…, s. 22–23. Specyfikę so- crealistycznego pojmowania rzeczywistości uświadamiano sobie już u  schyłku epoki: oto Bohdan Czeszko w tomie reportaży z podróży po ZSRR pisze na marginesie odwie- dzin na moskiewskiej Wszechzwiązkowej Wystawie Rolniczej: „Brnąc wśród hojnych bogactw [plonów rolnych – przyp. A. M.] zdawałem sobie sprawę, że mówią mi one o tym, jak powinno być, a nie o tym, jak jest na co dzień” (B. Czeszko, Moskwa, [w:] ten- że, Moskwa. Wołga. Baku. Z notatnika radzieckiego, Warszawa 1956, s. 15). 8 H. Palska, Nowa inteligencja w Polsce Ludowej. Świat przedstawień i elementy rzeczy- wistości, Warszawa 1994, s. 42–43. W kontekście przywołanej tu analizy relacji między partią, narodem i artystą szczególnie niepokojąco brzmią słowa Włodzimierza Sokor- skiego na temat opieki nad twórcami kultury i sztuki: „[konieczne jest] indywidualne dotarcie do człowieka-twórcy, ponieważ przy jego postawie psychicznej jest to czasem jedyna droga wyrwania go z  tragicznego osamotnienia i  przekonania o  konieczności zwycięstwa myśli i woli klasy robotniczej” (tenże, Udział klasy robotniczej w budowaniu kultury narodowej, „Nowe Drogi” 1948, nr 7, s. 79). Za przejaw owego „docierania do człowieka-twórcy” można uznać akcje terenowe, organizowane od marca 1950 r. przez Związek Literatów Polskich, zgodnie z przyjętą na IV Zjeździe ZZLP (Szczecin, 22–23 stycznia 1949) Rezolucją Walnego Zjazdu Związku Literatów Polskich oraz uchwałą póź- niejszej konferencji Związku Literatów Polskich i Ministerstwa Kultury i Sztuki (Warsza- wa, 18–19 lutego 1950). 9 Zob.: H.  Palska, Nowa inteligencja w  Polsce Ludowej…, s.  43. Sygnalizowany tu mechanizm Palska intencjonalnie wykorzystuje do zarysowania najogólniejszej sytuacji inteligencji w latach 1948–1956, jednak można go odnieść również węziej – do sztuki w ramach formacji socrealistycznej. 10 Interesująca – z uwagi na rozróżnienia obu przywołanych tu zjawisk, traktowa- nych jako antytetyczne, a zarazem dialektyczne – jest lektura poświęconych im haseł 14 Wstęp z myśli konstruktywistycznej, nie zaś tej, dla której kontekstem interpretacyjnym byłby realizm. Socrealistyczny tekst kultury „nie mówił” zatem „sam za siebie”; stanowił jedynie medium modelującej jego postać ideologii na danym „etapie” rozwoju11. Posiłkując się koncepcją Niklasa Luhmanna, można ideologię uznać za odpowiednik „systemu operacyjnego”, pozwalającego na funkcjonowanie pro- cesu komunikacji. Sztuka w tym ujęciu to jedno ze zjawisk społecznych: „Sztuka w Krótkim słowniku filozoficznym; zob. Krótki słownik filozoficzny, red. M. Rozental, P. Ju- din, [brak nazwiska tłumacza], Warszawa 1955, s. 573–574, hasło: Realizm krytyczny; tamże, s. 574–575, hasło: Realizm socjalistyczny. Realizm socjalistyczny w tym ujęciu to świadectwo przezwyciężenia idealistycznego realizmu krytycznego, poddanego krytyce przez Włodzimierza Lenina w rozprawie Materializm a empiriokrytycyzm (1909). Nie inaczej relacje pomiędzy realizmem krytycznym (traktowany jako jedna z historycznych form realizmu) a socjalistycznym postrzega Stefan Morawski. Zdaniem badacza realizm krytyczny był niezbędny do wykształcenia realizmu socjalistycznego, jednakże w obec- nej chwili przestał legitymizować nową formację, tj. socjalizm; zob.: tenże, Dlaczego dzie- ło powinno być realistyczne?, [w:] tenże, Szkice z podstawowych zagadnień estetyki mark- sistowskiej, Warszawa 1951, s. 93–94. 11 Kategoria „etapu” jest – co podkreśla Wojciech Tomasik – fundamentalna dla so- crealizmu, rozumianego jako formacja kulturowa; to „etap” przecież określał nie tylko aktualną hierarchię personalną, ale i sposób wartościowania poszczególnych utworów ze względu na dokonywane przez decydentów partyjnych korekty polityki, z czym wiąże się redefinicja społecznej aksjologii (znaczącym przykładem jest batalia antyschema- tyczna w literaturze, która zdominowała lata 1951–1952). Kluczem interpretacyjnym, po który sięga Tomasik, opisując zjawisko „etapów”, jest ikonoklazm, definiowany przez badacza jako rozmyślne niszczenie dóbr i wartości (zob.: tenże, Inżynieria dusz. Literatu- ra realizmu socjalistycznego w planie „propagandy monumentalnej”, Wrocław 1999, s. 109– 110, 116). Do pewnego stopnia leksykalizacja pojęcia etapu w ideologii socrealistycz- nej uwzględnia jego słownikową definicję, wskazując na dynamiczny charakter zjawiska (zob.: Etap, [hasło w:] Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, Warszawa 1960, t. 2: D–G, s. 761). O tym, w jaki sposób rozumiano pojęcie „etapu” w epoce zob.: R. Jędraszczyk, Sa- tyra musi pomagać w budowie socjalizmu, „Nowa Kultura” 1951, nr 9, z dn. 4 marca, s. 5. Autor szkicu akcentuje przełomowość sytuacji, jaką była zmiana założonego odbiorcy utworów satyrycznych: „Pierwszy, przełomowy etap nasza satyra ma już za sobą. […] Odstąpiono od plotki kawiarnianej na rzecz treści naszej współczesnej rzeczywistości społeczno-politycznej. […] Nasza twórczość satyryczna na jej obecnym etapie stoi na gruncie rzeczywistości […] Polski Ludowej. Podejmuje śmiało tematykę produkcyjną […], ośmiesza wroga klasowego, broni sprawy pokoju” (tamże, s. 5; podkr. – A. M.). można zresztą spojrzeć na semantykę „etapu” nie tylko jako na pojęcie konstytutywne dla socrealizmu, ale też i szerzej – dla paradygmatu kulturowego socjalizmu. Świadczą o tym dane zawarte w specjalistycznym słowniku dokumentującym częstotliwość użycia poszczególnych wyrazów; zob.: I. Kurcz, A. Lewicki, J. Sambor, K. Szafran, J. Woron- czak, Słownik frekwencyjny polszczyzny współczesnej, Kraków 1990, s. 113, hasło: Etap). 1. Tematyka 15 wypróbowuje fikcyjne, a  przecież realne sytuacje, aby ukazać społeczeństwu w społeczeństwie, że możliwe są także inne rozwiązania, ale nigdy nie są one do- wolne”12. Granicami owej dowolności są – w socrealistycznej formacji kulturowej – wytyczne kolejnych plenów i zjazdów partii, sam zaś tak rozumiany „system operacyjny” – w myśl Heinza von Foerstera, na którego rozpoznania powołuje się Luhmann13 – testuje własną spoistość w postaci modyfikacji doktryny pod wpły- wem rezolucji podjętych na partyjnych naradach. Jako punkt odniesienia dla re- lacji „kreacja artystyczna–pozatekstowa rzeczywistość” można zatem w wypadku realizmu socjalistycznego przyjąć ustalenia Katarzyny Kasztennej: Nie jest ważne, czy nasza wiedza odpowiada jakiejś rzeczywistości obiektywnej. Ważna jest owocność różnych konceptualnych systemów, ich pozytywne rezultaty w naszym myśleniu i działaniu14. 12 N. Luhmann, Samoopisanie, przeł. B. Wójcik, [w:] Konstruktywizm w badaniach literackich. Antologia, red. E. Kuźma, A. Skrendo, J. Madejski, Kraków 2006, s. 86. Erazm Kuźma, komentując myśl Luhmanna, akcentuje traktowanie przez niego sztuki jako for- my komunikacji społecznej. Pośrednio zatem jest to pytanie o systemowy charakter sztu- ki; odpowiedź na nie jest pozytywna (jakkolwiek, co podkreśla Kuźma, mniej pewna, niż w przypadku innych systemów, np. gospodarki, nauki czy religii); zob.: tenże, Sztuka w perspektywie operacyjnego konstruktywizmu Niklasa Luhmanna, „Teksty Drugie” 2010, nr 4, s. 21–22. 13 Zob.: Rozmowa Niklasa Luhmanna z Gerhardem Johannem Lischką, przeł. W. Woj- towicz, [w:] Konstruktywizm w badaniach literackich…, s. 37. 14 K.  Kasztenna, Z  dziejów formy niemożliwej: wybrane problemy historii i  poetyki polskiej powojennej syntezy historycznoliterackiej, Wrocław 1995, s. 44. Erazm Kuźma we wprowadzeniu do antologii tekstów konstruktywistycznych akcentował w koncepcjach konstruktywistycznych brak odniesienia do rzeczywistości zarówno literatury, jak i na- uki; obie dyscypliny w ujęciu reprezentantów owego kierunku to „czyste konstrukty”: „I literatura i nauka są obserwacjami drugiego stopnia, a więc nie powinno się zadawać pytania, co to jest świat, co to jest literatura, lecz jak ten świat pojawia się zarówno w na- uce, jak i literaturze” (tenże, Konstruktywizm, [w:] Konstruktywizm w badaniach literac- kich…, s. 4). W przełożeniu na realia socrealistyczne, odpowiedź na sygnalizowaną przez Kuźmę kwestię jest de facto odpowiedzią na pytanie o aktualną postać doktryny politycz- nej, kształtującej zarówno literaturę (w tym wypadku estetykę realizmu socjalistyczne- go), jak i naukę (casus „nowej biologii” reprezentowanej m.in. przez Trofima Łysenkę i  Olgę Lepieszyńską). Takie rozumienie istoty zjawisk społecznych (w  tym wypadku literatury i nauki) podkreśla zwłaszcza nurt konstruktywizmu radykalnego. Jeden z jego reprezentantów, Siegfred J. Szmidt, traktuje rzeczywistość jako przestrzeń definiowaną przez kognitywne i społeczne działania, toteż jej poznanie należy rozpocząć od operacji i warunków owych działań, nie zaś obserwowanych obiektów (zob.: tenże, Rzeczywistość obserwatora, [w:] Radykalny konstruktywizm. Antologia, red. B.  Balicki, D.  Lewiński, B. Ryż, E. Szczerbuk, Wrocław 2010, s. 244). 16 Wstęp Oczywiście w odniesieniu do socrealizmu – jakkolwiek omawiany mecha- nizm (od)tworzenia rzeczywistości pozostaje tożsamy – nie ma mowy o różno- rodności wzmiankowanych przez badaczkę „konceptualnych systemów”; są one zastąpione jedną wykładnią, zgodną z literą partyjnych dokumentów, pozwala- jących na tworzenie „prawdy ideologicznie spreparowanej” (określenie Karola Alichnowicza, powołującego się na rozważania Jerzego Smulskiego)15. Z  tego względu osłabienie w  socrealizmie odniesień do rzeczywistości pozatekstowej nie wprowadza – właśnie z uwagi na owo upartyjnienie literatury – gier z literac- kością. Z kolei zależności polityczne pomiędzy ZSRR a państwami satelickimi sprawiają, że w pierwszym rzędzie dokumentami sterującymi obrazem literatury są rezolucje KC KPZR, w następnej zaś kolejności partii rządzących poszczegól- nych krajów tzw. demokracji ludowej; w Polsce była to przed wszystkim Polska Partia Robotnicza, a po scaleniu jej z Polską Partią Socjalistyczną w roku 1948 – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Dyrektywy te w sposób bezpośredni przekładały się na politykę kulturalną, której „transmiterami” była krytyka i pu- blicystyka, modelująca – wespół z cenzurą – tendencje wpływające na kształt po- szczególnych artystycznych realizacji doktryny w jej aktualnej postaci (osobną kwestią pozostają nierzadkie opóźnienia druku, wynikające z niedotrzymywania przez oficyny planu wydawniczego). Gdyby chcieć zobrazować naszkicowane tu właściwości, wykres owych relacji wyglądałby następująco: rezolucje KC KPZR uchwały PZPR postulaty krytyki i publicystyki artystycznej cenzura instytucjonalna i autocenzura jednostkowe realizacje Wykres zależności pozaartystycznych, mających wpływ na kształt jednostkowych realizacji doktryny (oprac. własne) 15 Zob.: K. Alichnowicz, „Miejsce dla kpiarza”. Satyra w latach 1948–1955, Kraków 2006, s. 9. 1. Tematyka 17 Mając na uwadze zgłoszone tu zastrzeżenie, chcemy zaproponować przyjrze- nie się – uważniejsze, niż było to w dotychczasowych opracowaniach historyczno- literackich, poświęconych realizmowi socjalistycznemu – wybranym problemom, obecnym w twórczości socrealistycznej. Być może wpływ na taki wybór celów pra- cy ma ogólniejsza tendencja, zauważalna we współczesnym literaturoznawstwie16. Obecnie jednak pojawiło się wystarczająco wiele prac poświęconych literaturze i sztuce socrealistycznej, by potrzeba kolejnej syntezy (zakładając, iż możliwe jest jej powstanie) nie była sprawą tak naglącą, jak choćby jeszcze dwie dekady temu. Wówczas to – na początku lat dziewięćdziesiątych, w zmienionej po roku 1989 sytuacji społeczno-politycznej –  zaczęły pojawiać się pierwsze opracowania do- tyczące kultury realizmu socjalistycznego i  początków PRL-u, których autorów pozbawiono obowiązku deklaratywnej wierności jednej, obowiązującej interpre- tacji przeszłości17. Niektóre z nich obnażały nacechowanie ich autorów emocjo- nalnym  stosunkiem do przedmiotu refleksji naukowej, inne świadczyły o  ba- dawczym dystansie18. Niezależnie jednak od ich różnorodnej niekiedy wartości 16 Włodzimierz Bolecki podkreślając przemiany, jakim podlega współcześnie kon- cepcja historii literatury, zauważa tendencję do spojrzenia na nią w taki sposób, który nie wymusza na badaczu tworzenia siatek taksonomicznych. Wyraża się to w braku syntez, które zostały zastąpione monograficznymi ujęciami poszczególnych wątków tematycz- no-problemowych (zob.: tenże, Czym stała się dziś historia literatury, [w:] Wiedza o li- teraturze i edukacji. Księga referatów Zjazdu Polonistów, Warszawa 1995, s. 55–56). Nie inaczej kwestię tę widzi Henryk Markiewicz, akcentujący odejście od ujęć syntetycznych na rzecz badań tematologicznych (zob.: tenże, Mój życiorys polonistyczny z historią w tle. Rozmową z Autorem uzupełniła Barbara N. Łopieńska, Kraków 2002, s. 195–196). Ujawniające się w  owych, wspominanych przez Boleckiego, mikrosyntezach „wielkie opowieści” (La Grande Narration) zastąpione zostały – wypunktowywanymi przez badacza – „małymi narracjami”. Te zaś akcentują przede wszystkim subiektywizm propozycji interpre- tacyjnej, zależny od światopoglądu badacza (zob. na ten temat tom: Narracje po końcu (wiel- kich) narracji: kolekcje, obiekty, symulakry…, red. H. Gosk, A. Zieniewicz, Warszawa 2007). 17 Na uwagę – ze względu na walory poznawcze – zasługują zwłaszcza opublikowane nieomal tuż po upadku PRL-u popularnonaukowe opracowania: Krystyny Kersten Rok pierwszy (1993), dotyczące rangi roku 1944 dla późniejszych dziejów Polski oraz Andrze- ja Paczkowskiego Zdobycie władzy 1945–1947 (1993). Obie publikacje łączy krytyczne spojrzenie na początki przemian ustrojowych, odarte z mitologizacji tego okresu, charak- terystycznej m.in. dla chronologicznie wcześniejszych publikacji omawiających czasy tuż- powojenne. Gwoli ścisłości: mianem PRL-u określamy na potrzeby niniejszych rozważań okres 1944–1989, na co pozwala uzus społeczny i badawczy. W ten sposób przywołuje ów termin np. Katarzyna Stańczak-Wiślicz we wprowadzeniu do tomu studiów poświęconych polskiej kulturze popularnej lat 1944–1989; zob.: taż, Wstęp, [w:] Kultura popularna w Pol- sce w latach 1944–1989, red. K. Stańczak-Wiślicz, Warszawa 2012, s. 5. 18 Jedynie niekiedy dystans do przedmiotu badań deklarowany jest expressis verbis, jak czyni to Teresa Ciechanowicz, uzasadniająca jego potrzebę pragnieniem dążenia do 18 Wstęp naukowej i poznawczej – stworzyły na tyle wyraźny nurt w badaniach historycz- noliterackich, by lata 1949–1956 można było uznać za (przynajmniej wstępnie) rozpoznane. Toteż za przesadę należy uznać opinię redaktorów Słownika realizmu socjalistycznego (2004), według których stan polskich badań nad socrealizmem po- zostawia wiele do życzenia i jest mało imponujący19. Ocenę i omówienia twórczo- ści socrealistycznej przynoszą bowiem nie tylko prace powstałe w latach ostatnich, uwolnione od pozanaukowych zobowiązań, lecz również szkice ogłaszane przed rokiem 1989; pionierskie w tym zakresie pozostaje, wciąż wartościowe poznawczo, studium Piotra Kuncewicza, poświęcone poetyce powieści produkcyjnej (1965); równie pouczające jest – pozbawione wtrętów ideologicznych, a dzięki temu nadal wartościowe merytorycznie – hasło Realizm socjalistyczny Michała Głowińskiego, zamieszczone na kartach Słownika terminów literackich (1976)20. Uwaga ta dotyczy zarówno całościowego obrazu epoki, jak i  najbardziej transparentnego dlań zjawiska, jakim była powieść produkcyjna21. Osobnego omówienia doczekała się zresztą nie tylko epika, lecz również pozostałe rodzaje literackie: liryka22 i dramat23. Pragnąc przybliżyć dzisiejszemu odbiorcy te coraz prawdy: „Nie dokonujemy selekcji ani nie oceniamy walorów artystycznych utworów. Tym bardziej nie wchodzimy w  sferę postaw etycznych autorów, ich domniemanego kunktatorstwa, serwilizmu wręcz. Obecnie zbyt łatwo feruje się wyroki, nie wiado- mo zresztą na ile zasadne” (taż, „Literatura” jako „oręż”. Propaganda prasy poznańskiej 1949–1953 ubrana w formę literacką, [w:] Dzieje najnowsze dociekane przez adeptów, red. Z. Wojtkowiak, Poznań 2006, t. 1, s. 106). 19 Zob.: Słownik realizmu socjalistycznego, red. Z.  Łapiński, W.  Tomasik, Kraków 2006, s. IX. 20 Zob.: P. Kuncewicz, Poetyka powieści produkcyjnej, [w:] Z problemów literatury XX wieku, t. 3: Literatura Polski Ludowej, red. A. Brodzka i Z. Żabicki, Warszawa 1965; mg [właśc. Michał Głowiński], Realizm socjalistyczny [hasło w:] Słownik terminów literac- kich, red. M. Głowiński, T. Kostkiewiczowa, A. Okopień-Sławińska, J. Sławiński, Wro- cław 1976, s. 365–366. 21 Zob.: P. Kuncewicz, Poetyka powieści produkcyjnej…; S. Burkot, Upolitycznienie literatury. Powieść realizmu socjalistycznego, [w:] tenże, Proza powojenna (1945–1980), Warszawa 1982; M. Schabowska, Charakterystyczne cechy języka powieści produkcyjnej, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP” [Kraków] 1982, z. 84; W. Tomasik, Polska po- wieść tendencyjna 1949–1955. Problemy perswazji literackiej, Bydgoszcz 1991; M. Stępień, Jak „grecka tragedia”. Pisarz polski w sytuacji wyboru (1944–1948), Kraków 2005. W prze- ważającej mierze literaturze socrealistycznej poświęcony jest również tom szkiców (Nie) ciekawa epoka? Literatura i PRL (red. H. Gosk, Warszawa 2008). 22 Zob.: W. Tomasik, Poezja twardych rąk. Socrealizmu wiersze programowe, [w:] ten- że, Słowo o socrealizmie. Szkice, Bydgoszcz 1991; J. Łukasiewicz, Wiersze w gazetach, Wro- cław 1992; T. Wilkoń, Polska poezja socrealistyczna w latach 1949–1955, Gliwice 1992. 23 Zob.: L.  Eustachiewicz, Dramaturgia polska w  latach 1945–1977, Warszawa 1979 (tu rozdział: Małe zwierciadło współczesności (lata 1948–1951) oraz Męka i kom- 1. Tematyka 19 odleglejsze lata, badacze epoki uruchamiają nowe –  zdawałoby się nieoczeki- wane –  konteksty interpretacyjne, umożliwiające głębsze zrozumienie kultury lat 1949–1956. Jako przykłady służyć mogą: studium Jerzego Smulskiego na te- mat genologicznych problemów prozy socrealistycznej oraz artykuł Krzysztofa Obrembskiego, poświęcony analizie biografii przywódców socjalizmu w kontek- ście tradycji hagiograficznej24. promis (lata 1952–1956)); M. Jarmułowicz, Sezon błędów i wypaczeń. Socrealizm w dra- macie i  teatrze polskim, Gdańsk 2003; J.  Kelera, Socrealizm w  dramacie 1949–1954, „Dialog” 1989, nr 5, s. 93–104; E. Morawiec, Dramat i teatr socrealizmu 1949–1955, [w:] taż, Seans pamięci. Szkice o dramacie i teatrze, Kraków 1996; A. M. Pycka, Melpo- mena pod nadzorem, czyli dramat z dramatem w dobie socrealizmu, „Napis” 2009, S. XV, s. 275–291. Nie brak również opracowań szczegółowych zagadnień, zob.: L. Polkow- ska, Retoryka dramatu socrealistycznego na przykładzie „Zwycięstwa” Janusza Warmińskiego, „Zwykłej sprawy” Adama Tarna i „Brygady szlifierza Karhana” Vaska Kani, „Res Rheto- rica” 2016, nr 3, s. 55–67. 24 Zob.: J. Smulski, Literatura polskiego socrealizmu. Kilka uwag o wybranych pro- blemach genologicznych, [w:] tenże, Od Szczecina do… Października. Studia o literatu- rze polskiej lat pięćdziesiątych, Toruń 2002, s. 31–42; K. Obrembski, Socrealistyczny apokryf a kult komunistycznych świętych, „Pamiętnik Literacki” 2006, z. 2, s. 65–74. Ujęcie hagiograficzne biografii przywódców socjalistycznych wydaje się uprawomoc- nione sposobem kreacji ich wizerunku już w pierwszych relacjach ukazujących Re- wolucję Październikową. W najgłośniejszej z nich, Dziesięciu dniach, które wstrząsnęły światem Johna Reeda (1919; wydanie pol. 1956) Lenin został zaprezentowany w na- stępujący sposób: „Niewysoki, krępy, wielka łysa głowa, mocno osadzona na barkach, małe oczy, duży nos, szerokie szlachetne usta i wydatna szczęka. Na świeżo ogolonej twarzy ledwie zarysowywała się tak dobrze znana bródka. W  znoszonym ubraniu, w mocno przydługich spodniach, człowiek ten nie wyglądał na bóstwo tłumu ani na wodza kochanego i czczonego jak chyba niewielu. Niezwykły to przywódca narodu, przywódca, zawdzięczający wszystko własnemu intelektowi, pozbawiony wszelkiego pozerstwa, nie ulegający nastrojom, nieugięty, bezkompromisowy, nie uciekający się do żadnych efektownych chwytów –  ale za to obdarzony wspaniałą umiejętnością objaśniania najgłębszych idei najprostszymi słowami i wyjątkową zdolnością anali- zowania konkretnych sytuacji, łączący to wszystko z niepospolitą odwagą myślenia i  ogromną przenikliwością” (przeł. A.  Dobrot [właśc. W.  Grosz], Warszawa 1977, s.  156). Opis ten jest tylko pozornie obiektywny. Lektura przez pryzmat tradycji hagiograficznej umożliwia również dostrzeżenie zabiegów literackich, jakimi podda- wana jest postać np. generała Karola Waltera-Świerczewskiego w twórczości Janiny Broniewskiej – zarówno fabularnej (O człowieku, który się kulom nie kłaniał, 1948), jak i opartej na faktach (Z notatnika korespondenta wojennego, 1953). Z kolei kwestie genologiczne i stosunek do nich krytyki literackiej godne są rozważenia ze względu na normatywny charakter doktryny. Stosunek krytyki literackiej do tradycji genologicz- nej był jednak niejednoznaczny i wymaga osobnej uwagi. Tu jedynie sygnalizujemy obecność tego problemu. 20 Wstęp Czytelnik-znawca, zainteresowany meandrami życia literackiego, przemia- nami gatunków, ewolucją postrzegania samej koncepcji socrealizmu, znajdzie z pewnością coś dla siebie z dość bogatej oferty wydawniczej. Podobnie usatys- fakcjonowany poczuje się jednakże również ten, kto dopiero poznaje socrealizm i w wyborach lekturowych potrzebuje przewodnika pozwalającego mu zorien- tować się w zasadniczych tendencjach epoki. Nieodzowną pomocą będzie dlań także zredagowany przez Zdzisława Łapińskiego i Wojciecha Tomasika Słownik realizmu socjalistycznego (2006), zawierający nie tylko hasła ilustrujące reprezen- tatywne dla socrealizmu zagadnienia, lecz również mini-poradnik bibliograficz- ny. Dostępne są też prace poświęcone aktualizacji doktryny realizmu socjalistycz- nego w literaturach obcych oraz ujęcia komparatystyczne25. Z uwagi na ich rangę dla rozpoznania problemu należy osobne miejsce poświęcić pracom ujmującym socrealizm w kontekście literatury radzieckiej26. Nadrzędną intencją autorską było dopełnienie obrazu epoki, która – jakkol- wiek świetnie rozpoznana w ujęciach całościowych – wciąż potrafi zaskakiwać, gdy przyjrzeć się jej z bliska27. Na tom nie składają się przeto przypadkowe szkice. 25 Zob.: E. Możejko, Realizm socjalistyczny. Teoria. Rozwój. Upadek, Kraków 2001; B. Lubosz, Łużycka proza po II wojnie światowej, [w:] W kręgu Krabata. Szkice o Juriju Brězanie, literaturze, kulturze i  językach łużyckich, red. J.  Zarek, Katowice 2002, s.  21; K. Śliwińska, Socrealizm w PRL i NRD, Poznań 2006; E. Szperlik, Wokół bułgarskiego so- crealizmu – wybrane utwory Iwana Martinowa, [w:] Znane i nieznane przestrzenie w języku i kulturze Bułgarii, red. M. Walczak-Mikołajczakowa, Poznań 2006, s. 59–70; taż, Łużycka powieść socrealistyczna – próba określenia modelu, „Sor@pis. Folia Litteraria” 2007, nr 1, s. 72–82. 26 Zob.: G. Poręba, Od Proletkultu do realizmu socjalistycznego. Węzłowe problemy lite- ratury radzieckiej okresu międzywojennego, Katowice 1989; G. Porębina, S. Poręba, Litera- tura rosyjska w latach 1932–1953, [w:] ciż, Historia literatury rosyjskiej 1917–1991, Kato- wice 1994; G. Porębina, Rosyjska powieść radziecka lat 1917–1932, Kraków 1996; P. Fast, Realizm socjalistyczny w literaturze rosyjskiej. Doktryna, poetyka, konteksty, Kraków 2003. 27 Niektóre kwestie mają przy tym charakter nie przyczynkarski, a rudymentarny. Należy do nich rola Poematu dla dorosłych (1955) Adama Ważyka w „odwilży”. W opra- cowaniach dotyczących lat 1954–1955 i  przełomu październikowego uznaje się jego rangę jako utworu, w którym najpełniej wyartykułowane zostało rozczarowanie socre- alizmem i odrzucenie tej doktryny; Jerzy Smulski określa go mianem jednego z najważ- niejszych tekstów „odwilżowych” (tenże, Kazimierz Brandys wobec „sprawy Miłosza”, [w:] tenże, Od Szczecina do… Października…, s. 160). Tymczasem w rozmowie z Kazi- mierzem Braunem Tadeusz Różewicz sugeruje własne pierwszeństwo w „odchodzeniu od socrealizmu”: „Wystarczy […] wziąć daty. Niektórzy manipulują datami. I wychodzi na to, że odnowa w literaturze mogła się zacząć od Poematu dla dorosłych Ważyka. Jest to fałsz. Tego typu wierszy ja pisałem wiele, dwa, trzy lata przed Poematem dla dorosłych. Te teksty istnieją. Ale te wiersze były odrzucane między innymi przez redakcje, w któ- rych Ważyk był szefem. […] Nic dziwnego, że potem tamto wyszło jako »pierwsze« 1. Tematyka 21 Ich dobór podporządkowany został bowiem próbie uporządkowania epoki, któ- rej dotyczą. Zarazem jednak przyjęta formuła umożliwia podejmowanie bogatej i różnorodnej tematyki. Czytelnikowi znacząca może wydać się przede wszyst- kim nieobecność osobnego namysłu – ze względu na jej pozycję w obiegu czy- telniczym i na giełdzie literackiej – nad powieścią historyczną. Nieprzypadkowo Zbigniew Jarosiński podkreśla rolę, jaką w sztuce socrealistycznej obrazy minio- nych dziejów odgrywały w związku z redefinicją w duchu marksizmu-leninizmu rozumienia prawidłowości dziejowych (literaci podjęli je wespół z historykami i propagandzistami)28. Oczywiście przeszłość mogła też służyć literaturze socrealistycznej instru- mentalnie jako zapowiedź tego, co postępowe. Tak dzieje się w wypadku nurtu opowieści o  wybitnych jednostkach w  dziejach. Jednakże i  wówczas funkcjo- nuje  przeciwstawienie tendencji reakcyjnych (właściwych czasom, o  których traktuje opowieść) i przełamujących je czynów pozytywnego bohatera. Nieprzy- padkowo bohaterami opowieści były postaci zaznaczające się w dziejach, które postrzegano jako wyrazicieli woli ludu: w Uczniach Spartakusa (1951) Rudnickiej był to przywódca powstania rzymskich niewolników (73–71 r. p.n.e.); w utworze i powstała legenda. Fałszywa, manipulowana. Poemat dla dorosłych funkcjonuje do tej pory jako utwór przełomowy. Jest to zwykłe fałszerstwo. I wstyd dla naszej krytyki. […] Warto by trochę te ścieżki wyprostować i przypomnieć, jak to było naprawdę. Do tej chwili tę sytuację się fałszuje. I ten spóźniony zresztą bardzo i niewiele warty artystycznie poemat Ważyka przedstawia się jako słup graniczny” (K. Braun, T. Różewicz, Języki teatru, Wrocław 1989, s. 16). Nie sposób dociec dziś, do jakiego stopnia pretensje Róże- wicza są uzasadnione, ani prawdy o przyczynach odrzucania owych utworów; zapowia- dane przez niego wspomnienia nie powstały, niedookreślone są też listy i dokumenty, na które się powołuje. Z kolei Janusz Detka wskazuje na prekursorski charakter Chleba i róż Juliana Przybosia – wiersz miał być, zdaniem krytyka, napisany wiosną 1955 r. (zatem przed Poematem dla dorosłych), jednak opublikowany został w początkach roku 1956 (zob.: tenże, Wiersze polskiej „odwilży” (1953–1957), Kielce 2010, s. 49). Nieznane są powody, dla których wiersz opublikowany został tak późno: nie wspomina o nich Detka, nie można też znaleźć wyjaśnienia w spuściźnie po Przybosiu. 28 Zob.: Z. Jarosiński, Nadwiślański socrealizm, Warszawa 1999, s. 95. Potrzeba taka bywała zresztą niekiedy uzasadniana dość osobliwie: oto Wisława Szymborska komen- tuje własny wiersz Niedziela w szkole (1948). W odpowiedzi na list grupy licealistów z Rzeszowa, poetka wyjaśniała utwór, niejako zarazem wskazując na konieczność utrwa- lenia przeszłości w  literaturze: „Na zgiętych uciskiem plecach proletariatu spoczywał cały ciężar pracy […]. Lecz całkowite wyczerpanie się cierpliwości gnębionych spowo- dowało wybuchy rewolucyjne […]. W zakończeniu wiersza wyrażony jest obraz ruchu, jaki zapanuje w szkole nazajutrz, w chwili rozpoczęcia nauki. Zaś poprzednio wypowie- dziane myśli […] o walce ludów o wolność skłaniają do stwierdzenia, iż koniecznością jest utrwalenie historycznych wydarzeń w wielkim utworze epickim” (W. Szymborska, Próba obrony wiersza, „Dziennik Literacki” 1948, nr 46, z dn. 14–20 listopada, s. 2). 22 Wstęp Jasienicy Biały front (1953) – Stefan Bobrowski (1840–1863), będący zwolenni- kiem uwłaszczenia chłopów, a zarazem członkiem frakcji czerwonych w Komi- tecie Centralnym Narodowym podczas Powstania Styczniowego, a w Carskim oficerze (1955) Aleksandra Jackiewicza –  Jarosław Dąbrowski (1836–1871) w okresie jego służby podczas czerkieskiego powstania na Kaukazie. Szczególnie wiele uwagi poświęcono działalności Edwarda Dembowskiego (1822–1846), którego uznawano za prekursora polskiej myśli socjalistycznej29. Punktem odniesienia dla konstrukcji protagonistów w rodzimej prozie hi- storycznej, ukazującej losy wybitnych postaci, był tytułowy bohater z powieści Aleksego Tołstoja Piotr Pierwszy (1929–1930), z którą polscy czytelnicy mogli zapoznać się już w roku 1948; nie można oczywiście zapominać również o in- nych, jakkolwiek mniej udanych artystycznie utworach, m.in. Iwanie Groźnym (1943–1947; wydanie pol. 1954) Walentyna Iwanowicza Kostylewa i  Radzie perejasławskiej. Powieści (1948–1953; wydanie pol. 1951–1954) Natana Samij- łowicza Rybaka. Przywołane tu utwory zostały opublikowane w ramach funkcjo- nującej w Państwowym Instytucie Wydawniczym serii Biblioteki Laureatów Na- grody Stalinowskiej; są one zbeletryzowanymi biografiami carów, osnutymi na szerokim tle historycznym, a zarazem apologią wodzów i państwa rosyjskiego30. Tym samym w ramach doktryny socrealistycznej – zwłaszcza w jej dogmatycz- nej wersji – nurt powieści historycznej odgrywał szczególną rolę legitymizacji „kultu jednostki”. Zarazem – wraz z ewolucją doktryny – możemy zaobserwować stopniowe odejście od ideologicznej wykładni przy jednoczesnym zogniskowa- niu uwagi na wybitnej jednostce, przykładem służą tu powieści Pawła Jasienicy [właśc. Lecha Leona Beynara] Biały front (1953) o Stefanie Bobrowskim oraz Bolesława Mrówczyńskiego, poświęcone dziejom afrykańskich wypraw Stefana Szulc-Rogozińskiego (W poszukiwaniu tajemniczego Bajongu, 1955; Góra Bogów, 29 W jednej z prac poświęconych Dembowskiemu czytamy: „W dziejach naszych istnieją ludzie, których życie i walka rozświetlały drogi rozwoju narodu w czasach dla niego najcięższych, w okresie trójzaborowej niewoli. Edward Dembowski, który głębią swego umysłu przewidział nadejście epoki socjalizmu, który swoim życiem i śmiercią zadokumentował gorący patriotyzm i umiłowanie podstawowych sił narodu – mas lu- dowych, słusznie dzisiaj uważany jest za jednego z bojowników o socjalistyczną Pol- skę, za człowieka, z którego dziejów uczyć się nam należy, jak żyć, pracować, a nawet umierać dla szczęścia ojczyzny” (Z. Młynarski, Edward Dembowski, Warszawa 1951, s. 48). 30 Nie należy zapominać również o radzieckich ekranizacjach przywołanych tu po- wieści historycznych, dostępnych dla rodzimego widza już od roku 1945 – wówczas to na ekranach polskich kin pojawił się w oficjalniej dystrybucji Iwan Groźny (cz. 1) (ZSRR 1944, reż. Siergiej Eisenstein) oraz Piotr Pierwszy (ZSRR 1937–1938, reż. Władimir Pie- trow) – dane za: http://naekranachprl.pl/wp-content/uploads/2018/11/203.pdf [do- stęp: 2.11.2019]. 1. Tematyka 23 1956)31. Komplementarny wobec nurtu beletryzowanej biografii, poświęconej wybitnym jednostkom z przeszłości, pozostaje nurt powieści historycznej z ple- bejskim bohaterem zbiorowym32. Przykładowo w  Rycerzach i  ciurach (1954) Władysława Rymkiewicza są nim chłopi, walczący z najeźdźcą podczas potopu szwedzkiego, w Królestwie bez ziemi (1954–1956) Tadeusza Hołuja ukazano losy szeregowych żołnierzy, biorących udział w Powstaniu Listopadowym oraz emi- gracji popowstaniowej, Kroniki polskie zaś (1952–1956) Tadeusza Łopalewskie- go to dzieje uczestników Powstania Styczniowego. Większość spośród wymienionych tu utworów z kręgu powieści historycz- nej zostało dziś (często niesłusznie – casus powieści np. Rudnickiej czy Mrów- czyńskiego) zapomnianych; wartość innych (choćby rozważań Młynarskiego po- święconych Dembowskiemu) polega na funkcjonowaniu obecnie jako źródeł do historii idei. Jednakże socrealistyczna powieść historyczna to zjawisko współcze- śnie nieomal całkowicie zapomniane nie tylko czytelniczo, ale i naukowo33. Tym- czasem, niezależnie od czytelniczych i badawczych preferencji, zjawisko powieści historycznej – biorąc pod uwagę jego rangę w komunikacji literackiej – zasługuje na opracowanie dalece wykraczające poza szkic, który – z uwagi na swój charakter – nie zastąpi rozważań o charakterze monograficznym, pozwalających na zniuan- sowanie podejmowanego zagadnienia. Toteż niniejsze uwagi na temat powieści 31 Do pewnego stopnia kult wybitnej jednostki, który można odnaleźć w przywoła- nych tu opowieściach Mrówczyńskiego, należy tłumaczyć specyfiką oferty wydawniczej i młodego stażem czytelniczym adresata oficyny, w której się ukazały – „Naszej Księgar- ni”. Z uwagi na dystans czasowy sporne natomiast pozostaje, do jakiego stopnia punktem odniesienia dla kreacji postaci Szulc-Rogozińskiego mógł być szkic Stefana Kieniewicza Wielki człowiek na tle historii („Tygodnik Powszechny” 1947, nr 32, z dn. 10 sierpnia, s. 1–2). 32 Zob.: A. Chomiuk, Narracja historyczna wobec pułapek ideologii. Na przykładzie „Homines novi” Jana Ziółkowskiego, [w:] Socrealizm. Fabuły – komunikaty – ikony, red. K. Stępnik, M. Piechota, Lublin 2006, s. 128. 33 Zob.: A. Chomiuk, Narracja historyczna wobec pułapek…, s. 127). O tym supono- wanym tu zaniedbaniu świadczy nie tylko fakt, że w najbardziej rudymentarnym opra- cowaniu, jakim pozostaje – mimo upływu lat – Słownik realizmu socjalistycznego (2004) brak jest osobnego hasła poświęconego rodzimej socrealistycznej powieści historycznej. Nie odnotowywane zostają w nim również przywoływane tu książki Jackiewicza, Jasieni- cy, Mrówczyńskiego. Z kolei nieliczne wzmianki na temat powieści historycznej okresu realizmu socjalistycznego pojawiają się w artykule Rafała Habielskiego, zob.: tenże, Prze- szłość i pamięć historyczna w życiu kulturalnym PRL. Kilka uwag wstępnych, [w:] Polityka czy propaganda. PRL wobec historii, red. P. Skibiński, T. Wiścicki, Warszawa 2009, s. 96– 99. W tej sytuacji jednym z niewielu szkiców w całości poświęconym tematyce powieści historycznej jest artykuł Wojciecha Tomasika Historia ad usum Delphini. Powieść histo- ryczna 1949–1955, [w:] tenże, Słowo o socrealizmie. Szkice, Bydgoszcz 1993, s. 103–120. 24 Wstęp historycznej doby realizmu socjalistycznego należy traktować jako notkę o cha- rakterze rekonesansu badawczego, który powinien doczekać się – adekwatnego do rangi problemu – rozwinięcia w postaci osobnego opracowania. 2. Budowa pracy Konstrukcja pracy jest dwudzielna. Intencjonalnie też przywołuje sposób, w jaki przybliżał zjawisko realizmu socjalistycznego Zbigniew Jarosiński w mo- nografii Nadwiślański socrealizm (1999). Niniejsza praca, inspirowana koncepcją układu poszczególnych części rozprawy Jarosińskiego, wykracza jednak poza jej naśladownictwo. Część pierwsza, zatytułowana Węzłowe problemy literatury socrealistycznej, przybliża epokę i prezentuje ją w taki sposób, by możliwe stało się usytuowanie jej w kontekście historycznym34. Poruszane w niej kwestie uświadamiają Czytel- nikowi, jak niejednorodny – mimo pozornej monolityczności – pozostawał okres realizmu socjalistycznego. Obfitował on bowiem nie tylko w – przywołajmy kon- statacje Michała Głowińskiego, intencjonalnie odnoszące się do specyfiki prą- du literackiego jako zjawiska kulturowego – „koniunktury” wielkie, ale i małe35. Wyrazem dynamiki owych koniunktur w przemianach doktryny jest zapropono- wana periodyzacja epoki, której podporządkowana była sztuka lat 1949–1956. Jest to najobszerniejsza partia rozważań; jej objętość – w relacji do pozostałych rozdziałów – znacząco zaburza proporcje całości pracy. Wynika to jednak z cha- rakteru samej formacji kulturowej, która – mimo iż nie trwała w rodzimej historii nawet dekady – miała niezwykle gwałtowny charakter. Z tego względu – właśnie aby oddać jej specyfikę – zdecydowano się wydzielić w rozdziale kolejne etapy rozwoju doktryny. Na osobną uwagę zasługuje przy tym w zaproponowanym po- dziale rok 1956, będący ostatecznym kresem epoki (szerzej na ten temat w sto- sownym miejscu). Omawiana tu partia rozważań składa się z  osobnych rozdziałów, w  ra- mach których zostają poruszane kwestie znajdujące rozwinięcie i uzupełnienie w części drugiej. Można uznać ją za odpowiednik (mikro)syntezy (jakkolwiek, 34 Taka formuła tytułowa stanowi zarazem intencjonalne odwołanie do pracy Ga- brieli Porębiny Od Proletkultu do realizmu socjalistycznego. Węzłowe problemy literatury radzieckiej okresu międzywojennego, Katowice 1989. 35 Zob.: M. Głowiński, Prąd literacki jako kategoria poetyki historycznej, [w:] tenże, Prace wybrane, wyb. R. Nycz, t. 1: Powieść młodopolska. Studium z poetyki historycznej, Kraków 1997, s. 62–68. Powołując się na ustalenia Głowińskiego, Daria Mazur do „ko- niunktur małych” zalicza twórczość powstałą w środowisku Stowarzyszenia PAX, będącą artystyczną aktualizacją „koniunktury wielkiej”, tj. socrealizmu (zob.: taż, Realizm socpa- xowski, Bydgoszcz 2013, s. 33–34). 2. Budowa pracy 25 w rozumieniu stricte historycznoliterackim, syntezą nie jest), otwierający dro- gę do spojrzenia analitycznego, zaproponowanego w dalszych partiach pracy. Jednocześnie intencją owej części jest przypomnienie podstawowych faktów, stanowiących istotny kontekst interpretacyjny dla omówień poszczególnych zagadnień36. Z tego powodu, oprócz zjawisk z kręgu życia literackiego, przy- pomniano wydarzenia kształtujące ówczesne życie społeczno-polityczne, które miały przemożny wpływ na literaturę i jej recepcję. Należały do nich przede wszystkim plena PZPR, które wyznaczały z kolei treści rezolucji posiedzeń śro- dowisk twórczych, co znajdowało – najczęściej bezpośrednie – przełożenie na artystyczną praktykę37. Czytając literaturę socrealistyczną nie można bowiem zapominać, że wpływ na wykorzystywane w niej rozwiązania miały uwarunko- wania pozaartystyczne, ona sama zaś podporządkowana była w przeważającej mierze – powtórzmy – ideologicznym dyrektywom (co uzmysławia zamiesz- czony powyżej wykres). Odmienny charakter, niż Węzłowe problemy literatury socrealistycznej, ma część zatytułowana Przybliżenia. Zagadnienia, którym poświęcono kolejne za- warte w niej szkice, bywały wprawdzie poruszane przy różnych okazjach, jednak- że najczęściej nie zostawały dotychczas ujmowane w sposób pogłębiony, który uprawomocniałby tezę o ich satysfakcjonującym badawczo ujęciu. Przeważają- cą większość pomieszczonych w niej szkiców poświęcono pogłębieniu wiedzy na temat funkcjonowania poszczególnych motywów i ich ewolucji. Starano się przy tym uwzględniać wpływ warunków pozaliterackich na kształt artystyczny utworów. Wykorzystując jak najszerszą i zróżnicowaną genologicznie bibliogra- fię przedmiotową ukazano m.in., w jaki sposób kreowany był obraz USA, naj- większego antagonisty bloku państw demokracji ludowej, oraz jak postrzegano –  przez pryzmat propagandy –  wojnę w  Korei, będącą pierwszym konfliktem obnażającym z całą jaskrawością iluzoryczność dobrych stosunków między nie- dawnymi sojusznikami. 36 To, do jakiego stopnia życie społeczne, polityczne i kulturalne były w socrealizmie skorelowane z sobą, uświadamia niezwykle cenne tabelaryczne zestawienie, autorstwa Hanny Gosk, Ewy Odachowskiej-Zielińskiej i Andrzeja Zieniewicza, pozwalające do- strzec wpływy korekt kursu politycznego na twórczość artystyczną i wypowiedzi progra- mowe (zob.: ciż, Kalendarium 1949–1956, „Poezja” 1986, nr 1–2, s. 162–192). Owszem, jest ono dość skrótowe ze względu na objętość numeru pisma, na łamach którego się ukazało, jednak stanowi znakomite wprowadzenie do problematyki. 37 Działo się tak nawet wówczas, gdy – jak w wypadku stopniowego odchodzenia od dogmatycznej wersji socrealizmu (lata 1952–1955) – inicjatywy, np. trudny do przece- nienia szkic Ludwika Flaszena, Nowy Zoil, czyli rzecz o schematyzmie (referat wygłoszony 1951, wydrukowany 1952), zapoczątkowujący dyskusję o niedostatkach artystycznych realizmu socjalistycznego i możliwościach ich przezwyciężenia, zostawały wykorzysty- wane do reinterpretacji założeń doktryny. 26 Wstęp Inna grupa szkiców poświęcona została naświetleniu zjawisk funkcjonują- cych dotychczas jedynie na marginesie refleksji badawczej nad socrealizmem. Należą do niej m.in. opracowania dotyczące rodzimej fantastyki naukowej, pieśni masowej oraz sposobu funkcjonowania ówcześnie schematów fabularnych zna- miennych dla literatury popularnej. Do problematyki rozdziałów poświęconych poszczególnym zagadnieniom z kręgu literatury realizmu socjalistycznego, wprowadza szkic tematycznie zognisko- wany na mechanizmach funkcjonowania socrealizmu przed okresem zadekretowa- nia dominacji owej doktryny w rodzimej kulturze. Jest on poświęcony reportażowi Wandy Melcer z podróży po ziemiach zachodnich i północno-zachodnich, którą odbyła w roku 1945. Obecność Wyprawy na odzyskane ziemie pośród rozważań do- tyczących realizmu socjalistycznego może dziwić. Nie jest ona przecież usprawie- dliwiona czasem powstania; sprawy nie przesądzają też lewicowe poglądy autorki. Powodem, dla którego zdecydowaliśmy się jednak sięgnąć po ów mało znany re- portaż Melcer, której twórczość z lat czterdziestych i pięćdziesiątych jest dziś nie- omal zupełnie zapominana, było pragnienie zwrócenia uwagi Czytelnika na sposób uobecniania realizmu socjalistycznego, kiedy jeszcze nie został uznany za jedyną dopuszczalną metodę artystyczną. Lektura Wyprawy… uświadamia – z perspekty- wy dzisiejszego odbiorcy – różnorakiej natury niebezpieczeństwa (aksjologiczne, etyczne) kryjące się w wyborze realizmu socjalistycznego jako poetyki wyznaczają- cej nie tylko kształt artystyczny, lecz i dobór tematów oraz sposobu ich opracowania. Całość pracy wieńczą rozważania, które można traktować jako swoiste zakoń- czenie i podsumowanie refleksji nad obecnością socrealizmu w rodzimej kulturze narodowej. Poświęcone zostały sposobom aktualizacji elementów doktryny po od- rzuceniu jej przez czynniki oficjalne, tj. po roku 1956. „Życie pośmiertne” realizmu socjalistycznego jest godne uwagi nie tylko dlatego że pierwiastki tej ideologii promie- niowały przez cały okres istnienia PRL-u, wpływając, niekiedy w istotny sposób, na ówczesną literaturę; przekonuje o tym np. zjawisko „powieści dyrektorskiej” i „neo- produkcyjnej”, tworzonej w latach siedemdziesiątych XX w. oraz twórczość okolicz- nościowa, powstająca z okazji znaczących w oficjalnym życiu społecznym wydarzeń bądź rocznic (głównie Rewolucji Październikowej i Pierwszego Maja). Interesująca – nie jedynie dla socjologa twórczości i historyka kultury – wydaje się atrakcyjność socrealizmu dla dzisiejszego odbiorcy, żyjącego w zrelatywizowanej rzeczywistości, w której jakiekolwiek narracje utraciły prawo do jedynie słusznego „objaśniania świa- ta”. Co więcej, wraz z przemijaniem kolejnych pokoleń, realizm socjalistyczny zostaje uobecniany coraz częściej w sposób właściwy opisanym przez Marianne Hirsch me- chanizmom tworzenia kulturowej „postpamięci”, tj. poprzez tworzenie obrazu epoki zakorzenionego w tekstach kultury i do nich się odwołującego38. 38 Zob.: M. Hirsch, The Generation of Postmemory, „Poetic Today” 2008, t. 29, No 1, s. 103–128. Należy oczywiście pamiętać, że pojęcie to zostało – przez samą autorkę – za- 3. O bibliografii 27 Uczyniono to w  przekonaniu o  konieczności dopełnienia obrazu zjawisk, które realizm socjalistyczny pozostawił po sobie. Jego „spadek kulturowy” od- działuje bowiem – w nie zawsze uświadomiony sposób – na kolejne generacje Polaków, niezależnie od ich światopoglądu i społeczno-politycznych uwarunko- wań. Jak zauważał bowiem Michał Głowiński, świat przedstawiony utworu zosta- je w ramach doktryny realizmu socjalistycznego zinterpretowany w najdrobniej- szym szczególe, dzięki czemu sensy ideologiczne podsuwane są odbiorcy jako sprawozdanie ze świata pozatekstowego, w którym czytelnik funkcjonuje. Z tego względu w intencji nadawcy odbiorca powinien traktować ów wykreowany świat jako wierne odbicie rzeczywistości39. 3. O bibliografii Dołączona do pracy bibliografia ma na celu umożliwienie Czytelnikowi orien- tacji w jego własnych peregrynacjach po twórczości socrealistycznej. Wędrówki te z pewnością nie zawsze okażą się satysfakcjonujące estetycznie i godne włożonego w nie wysiłku lekturowego. Jednakże pragnę ułatwić Czytelnikowi wyrobienie so- bie własnego sądu na temat „sztuki zdegradowanej”. Ponadto dziś, kiedy socrealizm pojawia się w przestrzeni społecznej w tak różnorodny sposób, należy powrócić do jego „źródeł”. Ich znajomość pozwoli bowiem być może pełniej zrozumieć nie tylko aluzje kulturowe i literackie (nie brak ich zwłaszcza w reklamach40), lecz – przede wszystkim – sam fenomen atrakcyjności epoki, w której jednowymiarowość obrazu świata była gwarantem zachowania politycznego status quo. Konsekwencje mody na rezerwowa
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polska literatura socrealistyczna
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: