Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00336 005527 19039660 na godz. na dobę w sumie
Polska monografia popularnonaukowa przełomu XIX I XX wieku. Studium genologiczne - ebook/pdf
Polska monografia popularnonaukowa przełomu XIX I XX wieku. Studium genologiczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 330
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-667-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Publikacja dotyczy książki popularnonaukowej. Autorka omawia dzieje idei popularyzacji, świadomość genologiczną popularyzatorów, a także rekonstruuje rodzinę gatunków popularyzujących wiedzę w Polsce w wieku XIX i na początku wieku XX. Analizuje przede wszystkim wzorzec gatunkowy monografii popularnonaukowej – jej strukturę, pewne aspekty pragmatyczne, zwłaszcza relacje między nadawcą i odbiorcą, problematykę wartościowania oraz aspekt stylistyczny.

Prezentowana książka jest bardzo cennym opracowaniem z zakresu genologii lingwistycznej (w szczególności genologii historycznej). Wypełnia znakomicie lukę w badaniach nad dziejami stylu popularnonaukowego, stylów pokrewnych, czyli naukowego i dydaktycznonaukowego. Jest jednak przede wszystkim wzorcowo skomponowaną i fachowo opracowaną monografią konkretnego gatunku. Autorka usytuowała swe dociekania w ramach prężnego nurtu badawczego, uzupełniwszy jego teoretyczne instrumentarium o nowe zagadnienia, które na trwałe wejdą do dziedzictwa genologii.

Z recenzji prof. dr hab. Marii Wojtak (UMCS)

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anetta Gajda – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Zakład Historii Języka Polskiego 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Maria Wojtak REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Magdalena Torczyńska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcia wykorzystane na okładce: ze zbiorów Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright by Anetta Gajda, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09229.19.0.M Ark. wyd. 17,6; ark. druk. 20,625 ISBN 978-83-8142-666-4 e-ISBN 978-83-8142-667-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Śp. Prof. Marii Kamińskiej, która na zawsze pozostanie dla mnie symbolem Mistrza, nie tylko uczącego i inspirującego, ale także wprowadzającego młodych adeptów w świat uczonego i ukazującego etos jego pracy. SPIS TREŚCI Wstęp ................................................................................................................................... 13 Rozdział I. Założenia metodologiczne ..................................................................... 19 1.1. Cele pracy .................................................................................................................... 19 1.2. Stan badań ................................................................................................................... 20 1.3. Perspektywa badawcza i metodologia ................................................................... 25 1.4. Kryteria doboru źródeł ............................................................................................. 30 1.5. Struktura pracy ........................................................................................................... 41 CZĘŚĆ PIERWSZA. W KRĘGU DZIEJÓW IDEI POPULARYZACJI I FORM GATUNKOWYCH Rozdział II. Z dziejów kształtowania się idei popularyzacji ............................. 47 2.1. Starożytne korzenie popularyzacji ......................................................................... 48 2.2. Łacińskie średniowiecze i uprzystępnianie pojęć ............................................... 51 2.3. Przełom odrodzeniowy – dzieło Galileusza i popularyzacja w językach narodowych ................................................................................................................ 53 2.4. Działalność popularyzatorska uczonych epoki oświecenia .............................. 56 2.5. Popularyzacja nauki i wiedzy w czasach niewoli (lata 1832–1890) .............. 60 2.6. Przełom XIX i XX wieku (lata 1890–1918) – tłumaczenia, parafrazy, kompilacje i oryginalne dzieła popularnonaukowe ........................................... 62 2.7. Dwudziestolecie międzywojenne – kontynuacja i rozwój form popularyzacji .... 69 Rozdział III. Świadomość genologiczna na przełomie XIX i XX wieku ........ 73 Rozdział IV. „Rodzina” gatunków popularnonaukowych na przełomie XIX i XX wieku ................................................................................................................. 85 4.1. Próby klasyfikacji ....................................................................................................... 85 4.2. Gatunki popularnonaukowe w świetle teorii podobieństwa rodzinnego ...... 89 4.2.1. Monografia popularnonaukowa a podręcznik ......................................... 91 4.2.2. Monografia popularnonaukowa a monografia naukowa ........................ 92 4.2.3. Monografia popularnonaukowa a cykl wykładów lub pogadanek ....... 92 4.3. Przedmiot badania w świetle klasyfikacji genologicznych ................................ 93 8 CZĘŚĆ DRUGA. W KRĘGU ANALIZ Rozdział V. Struktura formalna książki popularnonaukowej ........................... 101 5.1. Aspekt strukturalny ................................................................................................... 101 5.1.1. Stan badań ....................................................................................................... 101 5.1.2. Pojęcie struktury ............................................................................................ 103 5.1.3. Pojęcie i zakres ramy delimitacyjnej ........................................................... 105 5.1.4. Związek struktury i gatunku ......................................................................... 106 5.1.5. Komponenty strukturalne książki popularnonaukowej ......................... 107 5.2. Tytuł i jego funkcje .................................................................................................... 108 5.2.1. Struktura semantyczna i kompozycyjna tytułów .................................... 110 5.2.2. Struktura formalnojęzykowa tytułów ........................................................ 115 Tytuły nominalne ........................................................................................... 115 Tytuły werbalne .............................................................................................. 118 5.3. Organizacja fragmentów inicjalnych ..................................................................... 120 5.3.1. Autoprezentacja nadawcy ............................................................................. 122 5.3.2. Nawiązanie kontaktu z czytelnikiem .......................................................... 124 5.3.3. Zapowiedź tematu ......................................................................................... 128 5.3.4. Granice podejmowanej problematyki ....................................................... 128 5.3.5. Wstępne wartościowanie tematu i zaakcentowanie jego wartości poznawczej ...................................................................................................... 129 5.3.6. O konieczności poznania .............................................................................. 130 5.3.7. Informacja o gatunku .................................................................................... 131 5.3.8. Modele organizacyjne wstępu ..................................................................... 132 Model 1. Od relacji N-O do tematu ........................................................... 132 Model 2. Od tematu do relacji N-O ........................................................... 133 Model 3. Temat jedynym obiektem opisu ................................................. 133 Model 4. Temat i relacja N-O jednocześnie .............................................. 133 5.4. Wewnętrzne uporządkowanie tekstu głównego ................................................. 135 5.4.1. Jednostki tektoniczne .................................................................................... 135 5.4.2. Struktura tematyczna .................................................................................... 137 Podział na rozdziały ....................................................................................... 139 Podział na akapity i sekwencje akapitów ................................................... 140 5.4.3. Delimitacja wewnątrztekstowa za pomocą wypowiedzi metatekstowych .......................................................................................... 144 5.5. Organizacja fragmentów finalnych ........................................................................ 148 5.5.1. Informacje o zakończeniu wypowiedzi ..................................................... 150 5.5.2. Podsumowanie treści ..................................................................................... 150 5.5.3. Zamknięcie relacji nadawczo-odbiorczej .................................................. 152 5.5.4. Schematy kompozycyjne zakończenia ...................................................... 154 Spis treści 9 5.6. Jednostki paratekstualne jako elementy nieobligatoryjne ................................ 156 5.6.1. Przypisy ............................................................................................................ 159 5.6.2. Komponenty ikoniczne ................................................................................ 165 5.6.3. Streszczenia, pytania kontrolne, polecenia, tabele, bibliografie ............ 168 5.6.4. Parateksty edytorskie ..................................................................................... 168 Objaśnienie ...................................................................................................... 168 Podziękowanie ................................................................................................ 169 Dedykacja ........................................................................................................ 169 5.7. Wnioski ........................................................................................................................ 170 Rozdział VI. Rozmowa ucząca, czyli o relacji uczonego-popularyzatora i niespecjalisty ........................................................................................................................ 175 6.1. Aspekt pragmatyczny ................................................................................................ 175 6.1.1. Dialogowość jako cecha przekazu popularnonaukowego ...................... 175 6.1.2. Pojęcie dialogu i dialogowości ..................................................................... 176 6.1.3. Zakres i cel badań ........................................................................................... 177 6.1.4. Modelowy układ nadawczo-odbiorczy ...................................................... 177 6.2. Relacja osobowa ........................................................................................................ 179 6.2.1. „Ja” popularyzatora ........................................................................................ 181 6.2.2. „My” popularyzatora ..................................................................................... 184 6.2.3. „Ty” niespecjalisty .......................................................................................... 190 6.2.4. „Wy” niespecjalisty ........................................................................................ 192 6.2.5. „On”, „oni”, „czytelnik”, „ktoś”, „każdy”, „wszyscy” .................................. 195 6.3. Relacja bezosobowa .................................................................................................. 198 6.4. Struktury tekstowe o charakterze dialogowym ................................................... 200 6.4.1. Struktury pytajno-dialogowe ....................................................................... 201 6.4.2. Wyimaginowane dialogi ............................................................................... 204 6.4.3. Przytoczenia .................................................................................................... 205 6.5. Wnioski ........................................................................................................................ 206 Rozdział VII. Wartościowanie treści, czyli stosunek nadawcy do opisywanej rzeczywistości .................................................................................................................. 213 7.1. Aspekt poznawczy i aksjologiczny ......................................................................... 213 7.2. Wartościowanie w dyskursie popularnonaukowym ........................................... 214 7.2.1. Podstawowe pojęcia ....................................................................................... 216 7.2.2. Cel i zakres projektowanych analiz ............................................................. 217 7.3. Wartościowanie pozytywne .................................................................................... 218 7.3.1. Przymiotniki w stopniu równym (wybitny, doskonały, ciekawy…) ...... 219 7.3.2. Stopniowanie przymiotników (doskonalszy, jeden z najdoskonalszych, najdoskonalszy…) .......................................................................................... 223 Spis treści 10 7.3.3. Rzeczowniki (znawca, dokładność, istotka…) .......................................... 224 7.3.4. Wykrzyknienia (To jest fakt poniekąd sensacyjny!) ................................... 226 7.3.5. Nagromadzenia określeń wartościujących i laudacje .............................. 227 7.4. Wartościowanie negatywne ..................................................................................... 227 7.4.1. Przymiotniki w stopniu równym (tępy, niezasłużony, głupi…) ............ 228 7.4.2. Przymiotniki i przysłówki w stopniu wyższym i najwyższym (szkodli- wiej, najgorszy…) ........................................................................................... 230 7.4.3. Rzeczowniki negatywne (znachor, frazesy, niezaradność…) ................. 230 7.4.4. Nagromadzenia określeń wartościujących i krytyka ............................... 231 7.4.5. Wartościowanie ilościowe ............................................................................ 232 7.5. Wnioski ........................................................................................................................ 233 Rozdział VIII. Obrazowość jako kategoria stylistyczna służąca przystępności ................................................................................................................... 237 8.1. Aspekt stylistyczny .................................................................................................... 237 8.2. Właściwa obrazowość ............................................................................................... 239 8.2.1. Metafory ........................................................................................................... 242 8.2.2. Porównania ...................................................................................................... 244 8.2.3. Personifikacje .................................................................................................. 247 8.3. Komparans jako tzw. wiedza wspólna ................................................................... 252 8.4. Wnioski ........................................................................................................................ 255 Podsumowanie ................................................................................................................. 259 Wykaz i opis bibliograficzny źródeł .......................................................................... 263 Źródła podstawowe .......................................................................................................... 263 „Wykłady popularne” w formie książkowej .......................................................... 263 „Pogadanki” w formie książkowej .......................................................................... 266 „Odczyty” w formie broszur ................................................................................... 266 Źródła uzupełniające ........................................................................................................ 267 Gatunki paraliterackie: „czytanki”, „opowiadania”, „gawędy”, „bajki” ............. 267 Zbiory różnych form gatunkowych ....................................................................... 269 Tłumaczenia i adaptacje dzieł obcych .................................................................. 269 Bibliografia ....................................................................................................................... 273 Aneks .................................................................................................................................. 291 A) Części inicjalne ............................................................................................................ 291 B) Części finalne ................................................................................................................ 308 C) Ilustracje ........................................................................................................................ 314 Polish popular science monograph on the turn of 19th and 20th century. Genological study (Summary) ................................................................................... 325 Od Redakcji ...................................................................................................................... 329 Spis treści W miarę rozwoju swego, gdy konary [nauki] coraz wyżej się wzbijają, zapuszcza też nauka coraz głębiej korzenie swoje i coraz mocniej się na nich wspiera, ale oparcie trwałe dają jej dopiero korzenie szeroko rozpostarte. W całej pełni rozkwita życie umysłowe wtedy tylko, gdy nauka w społeczeństwie oddźwięk i współczucie znajduje, gdy z niego czerpie soki swe odżywcze i zdobyczy swoich czyni je uczestnikiem. Tak rzeka wtedy tylko potężne ilości wód do morza znosi, gdy głębokim płynąc korytem, szeroko się zarazem rozlewa. Gdy spójni ze społe- czeństwem nauka nie posiada, połyskuje tylko nalotem zewnętrznym, który złe losy łatwo zwiać mogą. Stanisław Kramsztyk, O popularyzacji nauki (1907) WSTĘP Przełom XIX i XX wieku, który stał się przedmiotem mojego zaintereso- wania, to szczególnie interesujący i ważny okres w dziejach zarówno polskiej nauki, jak i jej popularyzacji, mimo niesprzyjających w tym czasie warunków zewnętrznych. Od momentu utraty niepodległości polska nauka i oświata były systema- tycznie niszczone przez zaborców. W szkołach usuwano z posad nauczycieli, poddawano ich represjom i szykanom, upokarzano. W latach 1900–1905 ofi- cjalnie zlikwidowano przedmioty przyrodnicze, takie jak: fizyka, przyroda, chemia, higiena. Żeby zatem móc ich w ogóle nauczać, trzeba było je ukryć pod nazwami innych przedmiotów. Carska cenzura systematycznie ograniczała rozwój polskiego czasopiśmiennictwa, utrudniając tym samym przepływ infor- macji z zagranicy oraz blokując dostęp do wiedzy historycznej na temat tego, że w przeszłości istniało niepodległe państwo polskie o silnej strukturze i silnej państwowości. W tak trudnych warunkach, wbrew zewnętrznym okolicznościom (i para- doksalnie w pewnym stopniu także dzięki nim) w dobie popowstaniowej, w kręgach polskiej inteligencji pokolenia Szkoły Głównej Warszawskiej – które zostało wychowane w poczuciu odpowiedzialności za przyszłość, roz- wój, postęp społeczny i gospodarczy uciemiężonego kraju oraz w kulcie wiary w wyższość rozumu, nauki, wiedzy – zrodziły się liczne inicjatywy zmierzające m.in. do podniesienia poziomu oświaty. Wprowadzono różne formy kształcenia oraz dokształcania realizowane poza strukturami szkolnymi narzuconymi przez zaborców, takie jak np. Uniwersytet Latający. Jednocześnie starano się popula- ryzować nauki przyrodnicze, tak dynamicznie się wówczas rozwijające w Euro- pie. W roku 1875 z inicjatywy Konrada Prószyńskiego, Józefa Pławińskiego i Edwarda Korniłowicza powstało tajne Towarzystwo Oświaty Narodowej (TON), które miało krzewić wśród narodu ideę więzi narodowej jako naczelną ideę życia społecznego i narodowego, dążenia do dobrobytu moralnego i mate- rialnego oraz ideę podniesienia poziomu oświaty wśród ludu. Ówczesną polską inteligencję (często o pochodzeniu szlacheckim) –  należącą do pokolenia popowstaniowego, którego ojcowie (nierzadko pozbawieni majątku, skazani na zesłanie i więzieni) byli zasłużonymi obywa- telami swojej ojczyzny – łączyły zatem wspólne poglądy oraz doświadczenia 14 (por. Żurawicka 1978). Były to: zaangażowanie w sprawy narodowe, zapał do bohaterskich i patriotycznych czynów, studia odbyte w kraju i za granicą, wiara w idee pozytywistyczne, wreszcie szeroko pojęta działalność spo- łeczno-oświatowa, w której dominowały trzy nurty. Nurt pierwszy to praca pedagogiczna w różnych placówkach oświatowych (np. Szkole Handlowej im. Leona Kronenberga, której kadrę stanowili głównie profesorowie i wychowankowie Szkoły Głównej), często będąca również dzia- łalnością konspiracyjną, prowadzoną w szkołach i na tajnych pensjach (jak np. praca Jadwigi Papi, Karoliny Strzemińskiej czy Zofii Raczyńskiej w Warszawie) oraz na rocznych lub dwuletnich kursach wyższych. Nurt drugi stanowiły pomoc w organizowaniu bibliotek i czytelń (także wiejskich), uruchamianie – często własnych – księgarń sortymentowych i nakładowych, rozpowszechnianie książek sprowadzanych np. z Galicji, zakła- danie periodyków i redagowanie czasopism mających za pierwszy swój obo- wiązek donosić o tym, co się dzieje u nas oraz na szerokim świecie i służyć spra- wom bieżącym (Radziewicz 2008). Nurt trzeci to działalność ściśle popularyzatorska (polegająca na pisaniu tekstów i wygłaszaniu odczytów popularyzujących naukę i szeroko pojętą wie- dzę), która będąc próbą demokratyzacji samej nauki, pełniła funkcje społeczne, a jednocześnie stanowiła czyn patriotyczny. Była wyrazem walki z rusyfikacją i bardzo często pozwalała zaspokoić tęsknotę za zawodowym uprawianiem nauki (Dormus 2002: 166). To właśnie w tym okresie, począwszy od lat sześćdziesiątych i siedemdzie- siątych XIX wieku, wykształciły się rodzime teorie na temat popularyzacji, i dla- tego wiek XIX był nazywany „stuleciem nauki popularnej” (Dormus 2002: 167), zaś na przełomie XIX i XX wieku ukształtował się model popularnego wykładu, pogadanki, odczytu i książki (ściślej: monografii) popularnonaukowej. Nie bez znaczenia dla rozwoju, zwłaszcza tego ostatniego gatunku, pozo- stawały publikacje ówczesnych znanych popularyzatorów europejskich1, szcze- gólnie uczonych angielskich, francuskich oraz włoskich2. 1 O próbach politycznego oraz cywilizacyjnego podźwignięcia kraju w oparciu o wzorce przejęte z Anglii, w której narodziła się idea popularyzacji nauki, o wpływach bezpośrednich polegających na kontaktach polsko-brytyjskich wąskiego grona arysto- kracji oraz uczonych i wpływach pośrednich w postaci obecności książki angielskiej w Polsce pisze m.in. Łukowska 2016. 2 Nazwiska uczonych zachodnich, których dzieła tłumaczyli i parafrazowali polscy uczeni na przełomie XIX i XX wieku: Luigi Bertelli (pseud. Vamba), Ernest Candèze, Georges Colomb, Erasmo Crottolina (właśc. Romolo Marescotti), Jean Henri Fabre, Wstęp 15 Jak zauważyła Żurawicka (1978: 247): Popularyzacji […] wartościowego dorobku piśmienniczego zagranicznego słu- żyć miały obszerne sprawozdania i streszczenia książek trudno dostępnych w kra- ju. Każde czasopismo warszawskie prowadziło stale dział recenzji i omówienia książek zagranicznych. Redakcje czasopism ówczesnych, zarówno te o charakte- rze społeczno-kulturalnym, jak i specjalistyczne, przejęły na siebie również obo- wiązek popularyzowania wyników wiedzy i badań prowadzonych za granicą, stąd w treści ich duża liczba artykułów i rozpraw tego typu. Dzieła o charakterze popularyzatorskim zachodnich uczonych, początkowo streszczane i tłumaczone przez polskich uczonych, coraz częściej były parafra- zowane, ulegały różnorodnym kompilacjom, a jednocześnie stawały się inspi- racją do tworzenia oryginalnych3, przeznaczonych dla szerokiego kręgu pol- skich odbiorców tekstów własnych, potocznie określanych mianem książki popularnonaukowej. Zasadniczym celem niniejszej rozprawy jest zatem opisanie wyznaczników gatunkowych (statycznych cech modelowych) monografii popularnonaukowej przełomu XIX i XX wieku. Przedmiotem refleksji badawczej objęte zostały najbardziej poczytne pozycje książkowe czołowych polskich uczonych i popu- laryzatorów4 tworzących swe dzieła w okresie intensywnego rozwoju idei popularyzacji, w latach 1863–1939. Dzieła te pochodzą z obszaru dyscyplin: matematyki, fizyki, chemii, biologii (w tym także biologii medycznej), astro- nomii, geofizyki i geologii oraz elektrotechniki i komunikacji, które należały wówczas do rodzącej się dopiero dziedziny nauk technicznych. Analizy zostały przeprowadzone z perspektywy genologii lingwistycznej z elementami  ana- lizy dyskursu oraz stylistyki językoznawczej, a fundamentalnymi pojęciami są w nich: gatunek, tekst i dyskurs. Praca składa się z dwóch części – teoretycznej oraz praktycznej. Część teoretyczna zawiera cztery rozdziały. Rozdział pierwszy stanowią założenia metodologiczne. W rozdziale drugim zostały omówione dzieje idei popula- ryzacji (formy, zasady, cele, źródła, zasięg społeczny) od czasów starożytnych Walter Jewold, William Jevons, Ernst Mach, Anton Kerner von Marilaun,  Henrik Mohn, Gaston Tissandier i inni. 3 Kwestię tę omówiłam w osobnym artykule (por. Gajda A. 2016). 4 Nazwiska autorów badanych dzieł: Władysław Anczyc, Stanisław Bouffał, Mieczysław Brzeziński, Feliks Burdecki, Jan Dembowski, Bohdan Dyakowski, Jan Harabaszewski, Maksymilian Heilpern, Zofia Joteyko-Rudnicka, Stanisław Kramsztyk, Stanisław Malec, Edward Passendorfer, Feliks Piotrowski, Stefan Różański, Józef Siemiradzki, Edward Stenz, Hugo Steinhaus, Władysław Umiński, Witold Wilkosz. Wstęp 16 do 1939 roku. W rozdziale trzecim przedstawiam informacje na temat nazw gatunkowych, odnalezionych w tytułach oraz wstępach analizowanych tekstów, w tytułach ówczesnych serii wydawniczych, opracowaniach bibliograficznych (tzw.  katalogach rozumowanych), opracowaniach oraz słownikach, odtwo- rzenie bowiem świadomości genologicznej danego okresu jest niezbędnym warunkiem zwłaszcza w przypadku dokonywania klasyfikacji tekstów dawnych. Rozdział czwarty jest próbą rekonstrukcji „rodziny gatunków” popularnonau- kowych, jakie istniały na przełomie XIX i XX wieku, stojących na pograniczu dyskursu naukowego, dydaktycznego oraz beletrystyki o tematyce naukowej (tzw. literatury popularnonaukowej). Część praktyczna przedstawia analizy i interpretacje z obszarów: struk- turalnego, pragmatycznego, poznawczego i stylistycznego. W istocie stanowią one cztery komponenty wzorca gatunkowego monografii popularnonaukowej. Przedmiotem badań oraz refleksji autorskiej w rozdziale piątym jest struktura formalna książek popularnonaukowych. Wyznaczam w nim i opisuję elementy konstytutywne (tytuły, partie inicjalne, tekst główny/podstawowy, partie finalne) oraz fakultatywne (przypisy, spisy treści, elementy ikoniczne, biblio- grafia). W rozdziale szóstym próbuję odtworzyć modelowy wzorzec pragma- tyczny, czyli typowy dla badanych tekstów popularnonaukowych model relacji nadawczo-odbiorczej, a więc role komunikacyjne nadawcy – popularyzatora i odbiorcy – niespecjalisty, dokonuję charakterystyki poszczególnych kategorii osobowych, ale także ukazuję struktury tekstowe o charakterze dialogowym, przełamujące monologową strukturę typową dla pisanych tekstów naukowych. W rozdziale siódmym dotyczącym płaszczyzny poznawczej skupiam się na aspekcie aksjologicznym, obrazującym stosunek nadawcy do opisywanej rzeczywistości. Wskazuję grupy środków językowo-stylistycznych wyrażają- cych ocenę, przy czym w klasyfikacji formalnej pojawia się podział na środki wartościujące pozytywnie oraz te wartościujące negatywnie. Pozwala to także wskazać skalę wartościowania oraz różnorodny stopień nasycenia tekstów języ- kowymi środkami wartościującymi. Ostatni, ósmy rozdział przedstawia jedną z głównych cech stylistycznych badanych tekstów, mianowicie obrazowość, która realizuje się w słowach oraz dłuższych strukturach o znaczeniu przenośnym. Omawiam ponadto odna- lezione w badanej grupie tekstów właściwe środki obrazowania, takie jak: metafory, personifikacje i porównania. W wyekscerpowanym materiale mamy do czynienia ze zjawiskiem przekształcenia mikrotropów w makrotropy, nie- rzadko bowiem wymienione tropy wykraczają poza pojedyncze wypowiedze- nie, obejmując często kilka zdań czy cały akapit, a niekiedy organizując dłuższe partie tekstu. Wstęp 17 Całość zamyka rozdział zawierający wnioski natury genologicznej oraz wskazujący nieomawiane wcześniej aspekty, które otwierają nowe perspektywy badawcze. Zamieszczony na końcu aneks zawiera dłuższe partie początkowe i końcowe tekstów, które w części analitycznej mogły być przedstawione tylko fragmentarycznie. Mam nadzieję, że niniejsza książka, sięgająca do dawnych tekstów wybit- nych popularyzatorów, stanie się dla współczesnych uczonych (zwłaszcza tych młodych) źródłem inspiracji oraz motywacji do podejmowania działań popula- ryzatorskich, a może nawet doskonalenia warsztatu uczonego-popularyzatora. Szczególne podziękowania pragnę wyrazić Pani Prof. dr hab. Elżbiecie Umińskiej-Tytoń, która cierpliwie towarzyszyła mi w kolejnych etapach pracy badawczej i wspierała cennymi uwagami merytorycznymi, Prof. dr hab. Jadwi- dze Zieniukowej, która od początku wierzyła w ideę pracy dotyczącej mono- grafii popularnonaukowej, Prof. dr hab. Marii Wojtak za pomocne wskazówki i ukierunkowanie badań na etapie tzw. wierceń próbnych oraz Rodzinie i Przy- jaciołom za duchowe wsparcie w trudnych dla każdego badacza chwilach zwąt- pienia lub zatrzymania, wtedy gdy sprawy osobiste rywalizują z zawodowymi. Wstęp Rozdział 1 ZAŁOŻENIA METODOLOGICZNE 1.1. Cele pracy Zasadniczym celem niniejszego opracowania jest próba wskazania i opi- sania statycznych cech modelowych1 jednej z typowych dla przełomu XIX i XX wieku form dyskursu popularnonaukowego, wstępnie określonej przeze mnie jako książka popularnonaukowa, którą to formę – w wyniku przepro- wadzonych badań – uznałam za gatunek w początkowym etapie jego rozwoju na gruncie polskim, co postaram się udowodnić. Stawiam zatem hipotezę, że w omawianym okresie – w dużej mierze pod wpływem obcych wzorów2 – kry- stalizowały się wyznaczniki gatunkowe wskazanej formy wypowiedzi, a w świa- domości autorów badanych tekstów istniał pewien teoretyczny (hipotetyczny) model (wzorzec) gatunkowy (por. Wojtak 1994, Witosz 1994, Gajda 1999), który możemy zrekonstruować. Opracowanie ma zatem charakter monogra- fii gatunkowej, w której główny przedmiot badań stanowią teksty realizujące jeden model gatunkowy. Konsekwencją takiego ujęcia jest dokonanie wyboru konkretnych zagadnień i problemów teoretycznych oraz określenie odpowied- niego zakresu badań i analiz, o czym bardziej szczegółowo piszę we wstępach do poszczególnych rozdziałów. Poza obszarem moich zainteresowań znalazły się problemy dotyczące prze- obrażeń wzorca gatunkowego (tzw. dynamiki rozwojowej lub historycznego rozwoju gatunku)3, zaś refleksje o charakterze dygresyjnym (pojawiające się zazwyczaj w przypisach), dotyczące obecności w badanym wzorcu elementów innych modeli gatunkowych – spośród rodziny gatunków popularnonauko- wych – stanowią jedynie kontekst porównawczy, pogłębiający gatunkową cha- rakterystykę książki popularnonaukowej i pozwalający na zakreślenie jej pola gatunkowego. Powyższe kwestie jednocześnie ukazują nowe, niezwykle cie- kawe obszary badawcze i zarazem stanowią postulaty badawcze na przyszłość. 1 Por. Witosz 2005: 163. 2 Por. Gajda A. 2016. 3 Wnioski na temat stałych i zmiennych elementów struktury będą bowiem mogły się pojawić dopiero po zbadaniu późniejszych (niż omawiane) realizacji tek- stowych oraz związków między gatunkami pierwotnymi (określanymi niekiedy jako tradycyjne) a wtórnymi (hipergatunkami). 20 1.2. Stan badań Istniejące na przełomie XIX i XX wieku gatunki służące popularyza- cji myśli naukowej, takie jak: wykład, odczyt, artykuł, pogadanka (wszystkie z dookreśleniem „popularnonaukowy”), pozostawały do tej pory na marginesie refleksji genologicznej. Żadna z wymienionych form nie doczekała się jak dotąd lingwistycznej monografii gatunkowej, mimo że obecnie wszystkie one należą do obszaru („rodziny”) gatunków naukowych4. Nie stworzono także typolo- gii dawnych gatunków naukowych, która uwzględniałaby zróżnicowanie na gatunki teoretycznonaukowe, popularnonaukowe i dydaktyczne, co wynikać może m.in. z faktu, że granice między owymi odmianami były dość płynne5. Genologicznego opisu doczekało się zaledwie kilka współcześnie funkcjonujących form, należących do olbrzymiej grupy gatunków naukowych, takich jak: • wykład (por. Biesaga 2012), przy czym autorka monografii skupia się na analizie aspektu pragmatycznego, tzn. instancji dyskursywnych wska- zujących na otoczenie sytuacyjne, czyli nadawcę i odbiorcę, oraz czas komunikacji; przedmowa (por. Pałucka 2008) – opracowanie to zawiera anali- zę wyznaczników gatunkowych, ale główną uwagę autorka kieruje na typową dla gatunku konwencję komunikatywną określaną jako dystans komunikatywny; • 4 Szerzej o problemach klasyfikacyjnych piszę w rozdziale 4 pt. Rodzina gatun- ków popularnonaukowych na przełomie XIX i XX wieku. 5 Nikt także do tej pory nie zajął się analizą dawnych tekstów książek popular- nonaukowych pod kątem lingwistyczno-genologicznym. Jeśli o nich wspominano, to jedynie w kontekście literackim bądź też językowo-stylistycznym. Warto zauważyć, że w jednej z najważniejszych prac z zakresu dziejów polskiego języka i stylu naukowego – monografii J. Biniewicza (2002) traktującej o kształtowaniu się języka nauk mate- matyczno-przyrodniczych – podstawę materiałową stanowią nie tylko dawne pod- ręczniki przeznaczone dla szkół, pisane np. na zalecenie Komisji Edukacji Narodowej, ale także dzieła adresowane do szerokiego kręgu odbiorców (kupców, rzemieślników niemających wykształcenia specjalistycznego), jak np. podręcznik pt. Nowy sposób arytmetyki iako się każdy prędko y łatwie może nauczyć rachować z 1647 r. czy traktat pt. Fizyka doświadczeniami potwierdzona przez Józefa Hermana Osińskiego Scholarum Piarum w Collegium Nobilium filozofii i matematyki professora krotko zebrana z 1772 r. Autor opracowania nie wyznacza jednak żadnej, chociażby płynnej granicy między dawnymi tekstami naukowymi a popularnonaukowymi, skupiając się na opisie dzie- jów terminologii i wybranych aspektach z zakresu spójności tekstu. Polska monografia popularnonaukowa przełomu XIX i XX wieku 21 • • • komentarz (Bogdanowska 2003, Sobczykowa 2012) – tu autorka mono- grafii po kolei omawia aspekt poznawczy, kompozycyjny oraz pragmatycz- ny i stylistyczny; kwestia (por. Szczaus 2011); podręcznik (por. Nocoń 2009). Ta ostatnia pozycja jest jedynym opracowaniem, które w centrum swo- ich rozważań stawia gatunek tekstu „widziany w szerokiej perspektywie kulturowo-pragmatyczno-pedagogicznej”, a więc w świetle teorii dyskursu (Nocoń 2009: 6). Pozostałe opracowania zawierają jedynie wybrane aspekty lingwistyczno- -genologiczne. Przykładem są artykuły o słowniku jako książce popularnonau- kowej (Bańko 2002), o gatunku porady językowej (Przyklenk 2013) lub publi- kacja autorki niniejszego opracowania, dotycząca rozpoznania grupy gatunków popularnonaukowych w świetle analizy nazw gatunkowych pt. Wykład, referat, odczyt, pogadanka, gawęda i ich pokrewieństwo gatunkowe (Gajda A. 2015). Należy podkreślić, że przez długi czas uwaga badaczy skupiała się na poszu- kiwaniu i charakterystyce językowych wyznaczników stylu naukowego bez wyodrębniania stylistycznych cech odmiany teoretycznonaukowej, popularno- naukowej czy dydaktycznonaukowej. Jak wiadomo, dopiero S. Gajda (1982) wysunął i udowodnił tezę o znacznej dyferencjacji języka nauki związanej po pierwsze z wyspecjalizowanymi systemami komunikowania wiedzy w obrębie poszczególnych dziedzin nauki (wskazując na subkody, subodmiany poszcze- gólnych dyscyplin wraz z ich odmiennymi paradygmatami naukowymi), a po drugie z różnorodnością relacji nadawczo-odbiorczych. Na podstawie analizy funkcji komunikacyjnej (tj. relacji nadawczo-odbiorczych) badacz dokonał kla- syfikacji na cztery podjęzyki, pododmiany czy inaczej systemy komunikowa- nia wiedzy: teoretycznonaukowy, dydaktycznonaukowy, popularnonaukowy i praktycznonaukowy. Od tej pory styl popularnonaukowy najczęściej był traktowany przez bada- czy jako podstyl stylu naukowego, nie zaś jako samodzielna, odrębna odmiana języka. Jak czytamy w Przewodniku po stylistyce polskiej (Malinowska, Nocoń, Żydek-Bednarczuk 2013: 81), taką opcję metodologiczną reprezentują m.in. prace M.N. Kožiny (1983: 56), M. Rachwałowej (1986), S. Mikołajczaka (1990: 14), J. Nocoń (1996), A. Starzec (1999: 31), H. Kurkowskiej i S. Skorupki (2001: 278). Jak podaje A. Starzec (1999b: 31), wśród różnych koncepcji klasyfikacyjnych najwięcej zwolenników ma opinia, zgodnie z którą styl popularnonaukowy jest uznawany za podstyl (podjęzyk) stylu naukowego (obok podstylów: teoretycznego, praktycznego i dydaktycznego). Istnieją jednak koncepcje, na które do tej pory rzadko zwracano uwagę, a które autorce niniejszego opracowania wydają się niezwykle cenne, gdyż Rozdział 1. Założenia metodologiczne 22 wskazują na brak jednoznacznego potwierdzenia tezy, że styl popularnonau- kowy od samego początku rozwijał się jako pododmiana stylu naukowego. I tak np. Fugiel i Wasiljewa (1971) określali styl popularnonaukowy jako odmianę pośrednią między stylem literackim a naukowym. Inna teoria mówi z kolei o stylu naukowym, który w wersji popularnonaukowej można uznać za styl niższy, a w postaci naukowej za wyższy (Hausenblas 1973, Mistrík 1975: 269, 1985:  430)6; z kolei Filipec (1950) widział go jako odmianę równorzędną stylowi naukowemu właściwemu (czyli stylowi teoretycznonaukowemu), zaś Mitrofanowa (1973) jako odmianę równoległą do stylu naukowo-praktycznego. W opinii uczonych czeskich (por.  Popovič 1983: 82) styl popularnonau- kowy funkcjonuje jako samodzielna odmiana języka w ramach ogólnego funkcjonalnego stylu fachowego i jest sytuowany w obrębie praktycznego stylu fachowego (praktyczno-zawodowego), przeciwstawianego stylowi teoretycz- nonaukowemu. Według autorki niniejszego opracowania prawidłowe usytuowanie stylu popularnonaukowego wśród innych odmian wymaga badań historycznoję- zykowych. Dopiero w takim kontekście można odpowiedzieć na pytanie, czy na gruncie polskim odmiana popularnonaukowa powstawała jako podood- miana teoretycznonaukowa, czy też rozwijała się równolegle, o czym świadczyć mógłby chociażby fakt istnienia gatunków o dominującej funkcji popularyza- torskiej już w czasach starożytnych i średniowieczu (piszę o tym w rozdziale 2 pt. Z dziejów kształtowania się idei popularyzacji)7. O zmianie stanowiska uczonych w sprawie statusu stylu popularnonau- kowego świadczy m.in. fakt, że w najnowszej bibliografii stylów współczesnej polszczyzny (Malinowska, Nocoń, Żydek-Bednarczuk 2013) wyodrębniono: 1) styl naukowy – styl dyskursu naukowego; 2) styl popularnonaukowy – styl dyskursu popularnonaukowego; 3) styl dydaktyczny – styl dyskursu dydaktycznego8. 6 Przeglądu różnych typologii dokonuje Hoffmanowa (1997). 7 Wydaje się, że powszechna wiedza o stopniowej ewolucji stylu naukowego (opartej głównie na rozwoju terminologii naukowej) oraz o tym, iż w dawnym języku naukowym powszechnie stosowano elementy języka potocznego (por. m.in. opraco- wanie Biniewicza 1996, artykuł Kupiszewskiego 1989, Siekierskiej 1992), ogranicza nasze pole widzenia i nie pozwala dostrzec możliwości jednoczesnej ewolucji stylu naukowego i popularnonaukowego, nie dopuszczając nawet możliwości postawienia takiej tezy. 8 Por. także wcześniejsze opracowania uwzględniające taki podział: Bartmiński 1981: 38, 1991: 34; Bartmiński, Niebrzegowska-Bartmińska 2009: 120; Gajda 1993b, 1995: 400–401; Wilkoń 2002: 266. Polska monografia popularnonaukowa przełomu XIX i XX wieku
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polska monografia popularnonaukowa przełomu XIX I XX wieku. Studium genologiczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: