Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00242 005384 14823320 na godz. na dobę w sumie
Polska polityka pieniężna Badanie teoretyczne i empiryczne - ebook/pdf
Polska polityka pieniężna Badanie teoretyczne i empiryczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 193
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-2631-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Jest to pierwsza w Polsce publikacja przedstawiająca praktyczne aspekty badań naukowych prowadzonych nad polityką pieniężna w banku centralnym. W książce ograniczono, w stosunku do artykułów źródłowych, stronę formalną, tak by stała się bardziej przystępna dla czytelnika. Książka zawiera zarówno szeroki przegląd metod badawczych, jak i tematów związanych z prowadzeniem polityki pieniężnej w Polsce w okresie transformacji (ze szczególnym uwzględnieniem lat 2003–2010). Autor udziela odpowiedzi na sześć pytań.

• Jak skutecznie zakończyć proces dezinflacji?

• Czy zbyt niska inflacja może szkodzić polskiej gospodarce?

• Czy rozwój rynku kredytów walutowych uniemożliwia NBP kontrolę kreacji kredytu?

• Jaki wpływ na polska gospodarkę miało załamanie akcji kredytowej podczas kryzysu finansowego 2007–2009?

• Czy NBP powinien publikować ścieżkę przyszłych stóp procentowych?

• Czy przystąpienie Polski do strefy euro może spowodować niestabilny boom i jak się przed nim uchronić?

Książka dr Michała Brzoza-Brzeziny ma bardzo atrakcyjną formę, przede wszystkim dlatego, że w centrum rozważań nie znajdują się wykorzystywane metody badawcze, lecz dyskusja wokół uzyskanych wyników. Autor rzetelnie informuje czytelnika o przyjmowanych w modelach założeniach, które każą patrzeć na wyniki badań z pewną ostrożnością. W książce, z pozoru odległe zagadnienia przeplatają się i łączą w opis kompleksowych uwarunkowań towarzyszących prowadzeniu polityki pieniężnej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Michał Brzoza-Brzezina Polska polityka pieni´˝na Badania teoretyczne i empiryczne E S N A N I F Polska polityka pieni´˝na Badania teoretyczne i empiryczne F I N A N S E Michał Brzoza-Brzezina Polska polityka pieni´˝na Badania teoretyczne i empiryczne Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2011 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redakcja merytoryczna: Dorota Ostrowska-Furmanek Recenzent: prof. zw. dr hab. Andrzej Sławiński Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Ilustracja na okładce: Patryk Kośmider/iStockphoto.com Seria: Finanse © Wydawnictwo C.H. Beck 2011 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: IDENTIA Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-2630-6 ISBN ebook 978-83-255-2631-3 Spis treści Wstęp ........................................................................................................................ Podziękowania ......................................................................................................... 1. Polska polityka pieniężna w latach 1990–2010 ................................................ 1.1. Polityka pieniężna w okresie tłumienia hiperinfl acji (1990−1992) .............. 1.2. Polityka pieniężna w okresie stopniowej dezinfl acji (1993−2002) ............... 1.3. Polityka pieniężna w okresie stabilizacji infl acji (2003−2010) ..................... 1.3.1. Pierwsze wstrząsy .............................................................................. 1.3.2. Kryzys fi nansowy ............................................................................... 1.3.3. Komunikacja banku centralnego z otoczeniem ................................... 1.4. Przystąpienie do strefy euro ......................................................................... 1.5. Podsumowanie ............................................................................................. 2. Jak skutecznie zakończyć proces dezinfl acji? ................................................... 2.1. Koncepcja naturalnej stopy procentowej ....................................................... 2.2. Oszacowania naturalnej stopy procentowej .................................................. 2.3. Przyczyny wysokiej naturalnej stopy procentowej ......................................... 2.4. Podsumowanie ............................................................................................. 3. Czy zbyt niska infl acja może szkodzić polskiej gospodarce? ............................ 3.1. Zerowe ograniczenie dla nominalnych stóp procentowych ........................... 3.2. Sztywność w dół nominalnych wynagrodzeń ............................................... 3.2.1. Model i dane ...................................................................................... 3.2.2. Wyniki ............................................................................................... 3.3. Podsumowanie ............................................................................................. 7 13 15 16 21 29 31 37 41 42 45 46 47 49 52 64 65 66 74 77 79 83 4. Czy rozwój rynku kredytów walutowych uniemożliwia NBP kontrolę 87 kreacji kredytu? .................................................................................................. 88 4.1. Kredyt a polityka pieniężna .......................................................................... 89 4.1.1. Kredyt w procesie transmisji ............................................................... 90 4.1.2. Kredyt jako wskaźnik wyprzedzający ................................................. 91 4.2. Model i dane ................................................................................................ 4.3. Wyniki ......................................................................................................... 94 4.4. Podsumowanie ............................................................................................. 100 Spis treści 5. Jaki wpływ na gospodarkę miało załamanie podaży kredytu podczas kryzysu fi nansowego? ..................................................................................................... 102 5.1. Geneza kryzysu 2007−2009 i jego wpływ na gospodarkę światową ............. 103 5.1.1. Wpływ kryzysu na gospodarkę polską ................................................. 108 5.1.2. Działania władz publicznych .............................................................. 110 5.2. Model .......................................................................................................... 113 5.3. Symulacja .................................................................................................... 122 5.4. Podsumowanie ............................................................................................. 125 6. Czy NBP powinien publikować ścieżkę stóp procentowych? ............................ 127 6.1. Przejrzystość banku centralnego .................................................................. 128 6.1.1 Badania nad przejrzystością ............................................................... 128 6.1.2. Przejrzystość w praktyce .................................................................... 131 6.2. Model .......................................................................................................... 133 6.3. Oczekiwania ................................................................................................ 137 6.4. Wyniki ......................................................................................................... 140 6.5. Podsumowanie ............................................................................................. 142 7. Czy przystąpienie Polski do strefy euro może spowodować niestabilny boom i jak się przed nim uchronić? ............................................................................. 144 7.1. Ekspansje kredytowe .................................................................................... 147 7.1.1. Doświadczenia Portugalii, Irlandii i Grecji .......................................... 148 7.1.2. Model i wyniki ................................................................................... 151 7.2. Działania prewencyjne ................................................................................. 153 7.2.1. Model ................................................................................................ 156 7.2.2. Wyniki ............................................................................................... 159 7.3. Podsumowanie ............................................................................................. 166 Zakończenie ............................................................................................................. 171 Bibliografi a .............................................................................................................. 175 Indeks ....................................................................................................................... 189 6 Wstęp W książce zaprezentowano badania mające, w intencji autora, ułatwić prowa- dzenie dobrej polityki pieniężnej w Polsce. Co to jest dobra polityka pieniężna? Odpowiedź na to pytanie – choć kluczowa – nie jest łatwa. Od czasu powstania pierwszych banków centralnych w XVII wieku ich zadania i wyobrażenie o tym, jak je dobrze realizować, zmieniały się wielokrotnie. Monopol emisyjny, przy- znany pierwszym bankom centralnym, miał służyć zapewnieniu dochodów skar- bowi. Nowoczesna bankowość centralna, zorientowana na zapewnienie stabil- ności fi nansowej i monetarnej, zaczęła kształtować się dopiero w XIX wieku. Po drugiej wojnie światowej powszechnie uważano, że dobra polityka pieniężna powinna prowadzić do trwałego obniżenia stopy bezrobocia. Natomiast od lat osiemdziesiątych XX wieku banki centralne zaczęły być uważane za instytucje, których podstawowym zadaniem jest zapewnienie stabilności cen. Z kolei w wy- niku kryzysu fi nansowego lat 2007–2009 wielu ekonomistów zaczęło postulować zmianę strategii polityki pieniężnej, tak by brała ona pod uwagę także stabilność fi nansową. Czym zatem jest dobra polityka pieniężna? Na potrzeby niniejszej pracy zo- stanie ona zdefi niowana zgodnie z poglądem, jaki utarł się na ten temat w ciągu ostatnich 20–30 lat w głównym nurcie ekonomii. Zgodnie z nim, dobra polityka pieniężna realizuje następujące cele: (cid:23) zapewnia przeciętnie niską infl ację, (cid:23) przy danych ograniczeniach minimalizuje wahania infl acji i produkcji. Zasada zapewnienia przeciętnie niskiej stopy infl acji ma oparcie zarówno w badaniach empirycznych, jak i teoretycznych. Liczne opracowania empirycz- ne [Barro, 1995; Billi, Kahn, 2008] pokazują, że niska stopa infl acji jest w dłu- gim okresie korzystna dla wzrostu gospodarczego. Również nowokeynesowskie modele teoretyczne, wykorzystywane od końca lat dziewięćdziesiątych XX wie- 7 Wstęp ku do analiz polityki pieniężnej [Woodford, 2003; Gali, 2008] wskazują niską (dokładnie zerową) infl ację jako optymalną z punktu widzenia dobrobytu repre- zentatywnego konsumenta. Dwa istotne argumenty sprawiają jednak, że w prak- tyce banki centralne decydują się najczęściej na osiąganie niskiej, lecz dodatniej stopy infl acji. Po pierwsze, utrzymując zerową infl ację, bank centralny ryzykuje, że w przypadku negatywnego wstrząsu gospodarka wpadnie w defl ację. Defl acja może być dla gospodarki szkodliwa, m.in. z powodu sztywności wynagrodzeń oraz zerowego ograniczenia dla nominalnych stóp procentowych (por. rozdz. 3 oraz [Eggertson, Woodford, 2003; Lebow i in., 2003]). Po drugie, w literaturze wskazuje się na problem zawyżania infl acji przez ofi cjalne wskaźniki, co wynika z nieuwzględnianej przez urzędy statystyczne poprawy jakości produktów [Le- bow, Rudd, 2003; Schmitt-Grohe, Uribe, 2009]. W efekcie, rzeczywista stopa infl acji jest przeciętnie niższa niż podawana przez urzędy statystyczne. W konse- kwencji, większość banków centralnych krajów rozwiniętych dąży do osiągnięcia infl acji w granicach 1–3 . Literatura teoretyczna daje nam także odpowiedź na pytanie o krótkookreso- we cele polityki pieniężnej. Czy bank centralny powinien dążyć do jak najszyb- szej realizacji celu infl acyjnego, jeśli infl acja się od niego odchyli? Badania nad krótkookresową wymiennością pomiędzy zmiennością infl acji i produkcji [Batini, Haldane, 1999; Fuhrer, 1997] wskazują, że dążenie do jak najszybszej stabiliza- cji infl acji będzie skutkowało rozchwianiem realnej sfery gospodarki (np. wyso- ką zmiennością produkcji). Modele nowokeynesowskie pozwalają odpowiedzieć na pytanie o kształt polityki stabilizacyjnej banku centralnego z punktu widzenia dobrobytu reprezentatywnego konsumenta [Rotemberg, Woodford, 1998]. Po- stępując zgodnie z kryterium maksymalizacji dobrobytu, bank centralny powi- nien dążyć do minimalizacji ważonej sumy wariancji infl acji i produkcji1. Innymi słowy, władze monetarne powinny dbać zarówno o stabilność infl acji, jak i pro- dukcji. Empiryczne badania nad regułami postępowania banków centralnych [Taylor, 1993; 1999] pokazują, że wiele banków w praktyce postępuje zgodnie z wymienionymi powyżej zasadami. W ostatnich latach, szczególnie pod wpływem kryzysu fi nansowego lat 2007– 2009, pojawiły się głosy, że rolą banku centralnego jest także dbanie o stabilność systemu fi nansowego. Szczególnie często pojawia się postulat, by banki centralne prowadziły dodatkowo nadzór makroostrożnościowy (macroprudential supervi- sion) [Blanchard i in., 2010; IMF, 2010c; Ingves i in., 2010; Orphanides, 2010; White, 2010]. Zgodnie z tą koncepcją, dodatkowym zadaniem władz monetar- 1 Należy pamiętać, że wynik ten otrzymuje się przy wykorzystaniu najprostszego modelu ze sztywno- ściami cenowymi. Rozbudowanie modelu o inne typy sztywności (np. płacowe) rozszerza zakres zmien- nych, których wariancja wpływa na dobrobyt. 8 Wstęp nych miałoby być pilnowanie, by w systemie fi nansowym nie pojawiały się nie- równowagi i ryzyko o skali mogącej stanowić zagrożenie dla stabilności fi nanso- wej i makroekonomicznej. W tym kontekście należy zwrócić uwagę na dwa fakty. Po pierwsze, najprawdopodobniej jeszcze sporo czasu upłynie, zanim ekonomiści dopracują się powszechnie akceptowanego rozwiązania, które umiejscawiałoby stabilność fi nansową w strategii i instrumentarium banku centralnego. Po dru- gie, większość przedstawionych w książce opracowań powstała przed wybuchem kryzysu fi nansowego, w czasach kiedy przedstawiona wcześniej doktryna opty- malności polityki pieniężnej nie była szerzej kwestionowana. Z tych powodów, koncepcja dobrej polityki pieniężnej będzie w książce rozumiana w sposób tra- dycyjny. Niemniej, w pracy pojawią się również elementy związane z problema- tyką stabilności fi nansowej. Książka zawiera opis wybranych badań nad polską polityką pieniężną, które prowadziłem w latach 2003–2010 i które, w moim odczuciu, miały ułatwić pro- wadzenie dobrej polityki pieniężnej. Okres ten pokrywa się zarazem z czasem, w którym Narodowy Bank Polski dążył do realizacji ciągłego celu infl acyjnego na poziomie 2,5 , a więc prowadził politykę pieniężną w sposób analogiczny do stosowanego przez wiele banków centralnych krajów rozwiniętych. W tym sensie okres ten stanowi odrębny rozdział w historii polskiej polityki pieniężnej, różny jakościowo od okresu obniżania infl acji (1990–2002). Wybrane badania dotyczą niektórych praktycznych dylematów, z jakimi zetknął się w tym czasie Narodowy Bank Polski. W prezentowanych w książce badaniach próbowałem udzielić odpowiedzi na sześć pytań. 1. Jak skutecznie zakończyć proces dezinfl acji? 2. Czy zbyt niska infl acja może szkodzić polskiej gospodarce? 3. Czy rozwój rynku kredytów walutowych uniemożliwia NBP kontrolę kre- acji kredytu? 4. Jaki wpływ na polską gospodarkę miało załamanie akcji kredytowej pod- czas kryzysu fi nansowego 2007–2009? 5 . Czy NBP powinien publikować ścieżkę przyszłych stóp procentowych? 6. Czy przystąpienie Polski do strefy euro może spowodować niestabilny boom i jak się przed nim uchronić? Prezentując powyższe problemy, nie sposób uniknąć dwóch zastrzeżeń. Po pierwsze, jak wspomniano, w książce zebrane zostały badania prowadzone w latach 2003–2010. Oznacza to, że – czy to ze względu na dostęp do nowych da- nych, czy z uwagi na powstanie nowszych opracowań – nie zawsze przedstawiają one najbardziej aktualny stan wiedzy na dany temat. Przyjęte podejście wydaje się jednak odpowiednie w kontekście przewodniego motywu pracy – przedsta- 9 Wstęp wienia badań odpowiadających na pytania istotne z punktu widzenia polityki pieniężnej w konkretnym momencie. Odpowiadanie na nie z punktu widzenia dzisiejszej, nieraz znacznie szerszej wiedzy, zacierałoby charakter badań prowa- dzonych na bieżąco (w tzw. czasie rzeczywistym) i w warunkach niepewności. Utracilibyśmy zatem to, co w badaniach najciekawsze. Po drugie, postawione pytania mają charakter szeroki, nieraz wręcz bardzo szeroki. Z tego punktu widzenia, przedstawione odpowiedzi należy traktować wyłącznie jako wskazanie pewnego sposobu analizy danego tematu i mieć świa- domość, że z tymi zagadnieniami można się mierzyć na wiele różnych sposobów. W tym sensie udzielone odpowiedzi na postawione pytania należy traktować jako cząstkowe. W pracy zaprezentowany został stosunkowo szeroki wachlarz tematów. Taki ich dobór odzwierciedla specyfi kę polityki pieniężnej, której prowadzenie jest procesem niezmiernie złożonym. Władze monetarne muszą brać pod uwagę sto- pę infl acji, dynamikę PKB, sytuację na rynku pracy, sytuację na rynku kredyto- wym, kwestię komunikacji z otoczeniem i dziesiątki innych czynników. Te za- gadnienia, tak jak tematy opisane w książce, tworzą kompleksowe i wzajemnie powiązane uwarunkowania, w jakich prowadzona jest polityka pieniężna. W ko- lejnych rozdziałach akcentowane będą zatem związki pomiędzy poszczególnymi, analizowanymi zagadnieniami. Opracowania do niniejszej książki zostały wybrane także pod kątem różno- rodności wykorzystanych technik badawczych. Współczesna ekonomia mone- tarna korzysta z szerokiego warsztatu badawczego, na który składają się zarów- no techniki ekonometryczne, jak i modele teoretyczne. W książce prezentowane są badania wykorzystujące szeroką gamę metod ekonometrycznych (m.in. mode- le VECM, VAR, SVAR, SUR, modele panelowe), jak i modeli teoretycznych (ana- lizy symulacyjne na podstawie małego modelu nowokeynesowskiego, wielokra- jowego modelu równowagi ogólnej i modelu DSGE z sektorem fi nansowym). Z tego punktu widzenia dodatkowo celem pracy może być zaprezentowanie sto- sunkowo szerokiej klasy metod ilościowych wykorzystywanych współcześnie do analizy polityki pieniężnej. Należy jednak zaznaczyć, że wykorzystane tech- niki stanowią tylko niewielką część bogactwa współcześnie stosowanych metod. Różnorodność wykorzystanych narzędzi może prowokować do zadania pyta- nia o spójność otrzymanych wyników. Czy zakładanie w jednym modelu, że pod- mioty formułują oczekiwania racjonalnie, a w innym, że podlegają procesowi adaptacyjnego uczenia, jest poprawne? Czy spójne jest zakładanie w jednym modelu, że w gospodarce występuje sektor bankowy, a pomijanie tego faktu w innym? Moim zdaniem zdecydowanie tak. Model ekonomiczny jest tylko mo- delem, czyli bardzo uproszczonym obrazem rzeczywistości. Dzięki temu uprosz- 10 Wstęp czeniu, model pomaga nam zrozumieć dane zjawisko. Komplikowanie modelu (np. wprowadzanie adaptacyjnego uczenia czy sektora bankowego) jest uzasad- nione tylko wtedy, jeśli jest niezbędne do zrozumienia zagadnienia, które model ma objaśniać. Rozbudowywanie każdego modelu o wszelkie możliwe cechy ota- czającego świata jest drogą donikąd – taki model będzie zbyt skomplikowany, by cokolwiek objaśnić. Prace wykorzystane w książce były publikowane w kra- jowych i zagranicznych czasopismach i monografi ach, między innymi w „Banku i Kredycie”, „Economics of Transition”, „Ekonomiście”, „Journal of International Money and Finance”, a także „Working Papers” Europejskiego Banku Centralnego, Banku Austrii i Narodowego Banku Polskiego. Jednak w tej książce wyniki badań zostały przedstawione w sposób odmienny niż w oryginalnych artykułach. Wię- cej miejsca poświęcono umiejscowieniu danego badania w kontekście aktualnych (w czasie jego prowadzenia) potrzeb krajowej polityki pieniężnej. W szczególno- ści temu zagadnieniu został poświęcony cały pierwszy rozdział, w którym wymie- nione pytania badawcze zostały przedstawione na tle polskiej polityki pieniężnej i wyzwań, przed którymi stawał NBP w latach 2003–2010. Skrócono natomiast część techniczną, ograniczając zakres prezentowanych szczegółowych wyników. Znaczna część zagadnień, choć znana w literaturze światowej, analizowa- na była dla gospodarki polskiej po raz pierwszy. Dotyczy to m.in. szacunków naturalnej stopy procentowej i oszacowania korzyści z publikacji ścieżki stóp procentowych przez Narodowy Bank Polski. Inne zagadnienia, takie jak kwestia gwałtownych ekspansji kredytowych po przystąpieniu niektórych krajów regionu do strefy euro czy częściowej utraty kontroli nad agregatami kredytowymi w kra- jach Europy Środkowo-Wschodniej w wyniku rozwoju rynku kredytów waluto- wych, miały w swoim czasie – jak sądzę – charakter nowatorski także z punktu widzenia literatury międzynarodowej. Książka składa się z siedmiu rozdziałów. W pierwszym, przedstawiona zo- stanie polityka pieniężna w latach 1990–2010 ze szczególnym uwzględnieniem okresu stabilizowania infl acji (CPI) na poziomie 2,5 . Na tym tle sformułowane zostaną pytania badawcze, będące punktem wyjścia opracowań wykorzystanych w kolejnych rozdziałach. I tak, w drugim rozdziale badana będzie kwestia na- turalnej stopy procentowej jako punktu odniesienia dla banku centralnego dą- żącego do stabilizacji infl acji. W rozdziale trzecim analizowana będzie kwestia optymalnej stopy infl acji i związanego z nią zagadnienia sztywności w dół wy- nagrodzeń. Rozdział czwarty zostanie poświęcony kwestii utraty kontroli nad agregatami kredytowymi przez Narodowy Bank Polski w obliczu gwałtowne- go wzrostu popularności kredytów walutowych. W rozdziale piątym zostanie przedstawione badanie, w którym szacowany jest wpływ na gospodarkę polską gwałtownego zacieśnienia kryteriów przyznawania kredytów przez banki ko- 11 Wstęp mercyjne, z którym mieliśmy do czynienia w latach 2008–2009. W rozdziale szó- stym analizowana będzie kwestia publikacji ścieżki oczekiwanych, przyszłych stóp procentowych przez NBP – ze szczególnym uwzględnieniem porównania związanych z tym korzyści z korzyściami z publikacji projekcji makroekonomicz- nej. Ostatni, siódmy rozdział wybiega w przyszłość. Przedstawiono w nim ba- dania nad niebezpieczeństwem wystąpienia destabilizacji makroekonomicznej w wyniku przystąpienia względnie ubogiego kraju, takiego jak Polska, do strefy euro. Książkę kończy podsumowanie, w którym zebrane zostaną najważniejsze wnioski. Podziękowania Ta książka nie powstałaby (a przynajmniej byłaby nieporównanie gorsza), gdyby nie życzliwość i pomysłowość osób, które na różnych etapach czytały, komento- wały bądź recenzowały artykuły źródłowe lub fi nalną postać książki. Szczególne podziękowania należą się w tym miejscu profesorom Ryszardowi Kokoszczyń- skiemu, Zbigniewowi Polańskiemu i Andrzejowi Sławińskiemu, których cenne uwagi pomogły mi ulepszyć zarówno treść, jak i formę książki. Część spośród przedstawionych w książce badań powstała we współpracy z zaprzyjaźnionymi ekonomistami. Praca w zespole przyczynia się do podnie- sienia jakości opracowania – w zespole łatwiej o nowe pomysły na rozwiązanie pojawiających się problemów, łatwiej rozszerzyć zakres prac, łatwiej wyelimino- wać błędy. W odniesieniu do przedstawionych badań moimi współautorami byli Tomasz Chmielewski, Pascal Jacquinot, Marcin Kolasa, Joanna Niedźwiedzińska, Krzysztof Makarski i Jacek Socha, którym niniejszym pragnę serdecznie podzię- kować za świetną współpracę. Szczegółowy podział zadań pomiędzy poszcze- gólnych autorów został przedstawiony w aneksie. Serdeczne podziękowania składam także moim koleżankom i kolegom z Na- rodowego Banku Polskiego i ze Szkoły Głównej Handlowej oraz zaprzyjaźnio- nym i bliżej nieznanym ekonomistom, którzy zgłaszali uwagi do tekstów źró- dłowych podczas licznych seminariów (m.in. w Banku Austrii, Banku Hiszpanii, Banku Szwajcarii, Europejskim Banku Centralnym i Narodowym Banku Polskim) i konferencji (m.in. Atlantic Economic Association Meeting, Center for European Studies Workshop, Central Bank Macroeconomic Modeling Workshop, Econo- metric Society Meeting, Euroframe, European Economic Association Meeting, Small Open Economies in a Globalized World i Warsaw International Economic Meeting). Liczne, cenne uwagi otrzymałem także podczas serii seminariów Ka- tedry Polityki Pieniężnej Szkoły Głównej Handlowej. 13 Podziękowania Chciałbym także wyrazić wdzięczność osobom, które pomogły przy redakcji oraz wydaniu książki: mojej żonie Agnieszce, Pani Dorocie Ostrowskiej-Furma- nek z Wydawnictwa C.H. Beck, Panom Dariuszowi Jadowskiemu oraz Andrze- jowi Rzońcy z NBP. Wreszcie, szczególne podziękowania należą się moim rodzi- com i dziadkom za dostarczanie mi nieustających bodźców do pisania niniejszej książki. 1 Polska polityka pieniężna w latach 1990–2010 Od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku polska polityka pieniężna prze- była długą drogę. Dziś, kiedy Rada Polityki Pieniężnej zaostrza politykę z po- wodu przekroczenia przez infl ację celu na poziomie 2,5 wskaźnika CPI, trud- no uwierzyć, że w styczniu 1990 r. roczna stopa infl acji przekroczyła 1000 . W kolejnych latach Narodowy Bank Polski wykorzystał szeroki wachlarz stra- tegii polityki pieniężnej. Kurs walutowy, początkowo sztywny, ewoluował po- przez systemy kursów pełzających w kierunku kursu płynnego. Wyznaczanie pośrednich celów monetarnych zostało zastąpione przez strategię bezpośred- niego celu infl acyjnego. Jednocześnie następowały głębokie zmiany instytucjo- nalne, określające zadania i pozycję Narodowego Banku Polskiego, ewoluowa- ły instrumenty polityki pieniężnej, zmieniał się sektor bankowy i mechanizm transmisji monetarnej. Niniejszy rozdział zostanie poświęcony omówieniu polskiej polityki pienięż- nej w latach 1990−2010. Moim celem jest zarówno podsumowanie tego nie- zwykle interesującego z punktu widzenia polityki banku centralnego okresu, jak również umiejscowienie w kontekście historycznym badań, prezentowanych w dalszych rozdziałach książki. Analizowany okres nie zostanie jednak potrak- towany w sposób jednorodny – stosunkowo mniejszą uwagę poświęcę okresowi obniżania infl acji 1990−2002, większą zaś czasom, w których bank centralny prowadził politykę pieniężną ukierunkowaną na stabilizowanie infl acji na po- ziomie 2,5 . Takie ujęcie wynika z kilku przyczyn. Po pierwsze, pionierskie lata polskiej polityki pieniężnej zostały już stosunkowo dobrze opisane w licz- nych publikacjach [Polański 2003, 2004; Kokoszczyński, 2004, Szpunar, 2000]. Po drugie, okres po 2002 r. stanowi swoistą nową jakość w polskiej polityce pieniężnej – po raz pierwszy od dziesięcioleci NBP prowadził politykę zbliżoną zarówno co do założeń, jak i charakteru do polityki banków centralnych więk- 15 1. Polska polityka pieniężna w latach 1990–2010 szości krajów rozwiniętych. Po trzecie, badania przedstawione w dalszej czę- ści pracy odnoszą się właśnie do okresu stabilizacji infl acji w Polsce, tak więc naturalne wydaje się poświęcenie uwagi przede wszystkim temu ostatniemu okresowi. Przed przystąpieniem do opisu polityki pieniężnej NBP konieczne jest sfor- mułowanie następującej, istotnej uwagi. W niniejszym rozdziale niejednokrot- nie prezentowano ocenę polityki NBP sformułowaną ex post, na podstawie wie- dzy dostępnej w momencie jego pisania. Tak sformułowanej oceny nie należy utożsamiać z oceną decyzji podejmowanych na bieżąco przez bank centralny, te bowiem oparte były z natury rzeczy na informacjach dostępnych w momen- cie decydowania, a więc na zbiorze informacyjnym węższym i gorszej jakości od zbioru dostępnego ex post. Możliwe jest zatem wystąpienie sytuacji, w któ- rej z późniejszego punktu widzenia dana decyzja okazała się błędna, choć była właściwa z punktu widzenia wiedzy dostępnej w momencie jej podejmowania1. Ponadto, należy pamiętać, że żaden bank centralny nie jest w stanie utrzymać infl acji na stałym poziomie. Z jednej strony, znaczna część procesów infl acyj- nych wynika z czynników niezależnych od władz monetarnych (np. zaburzenia na rynkach surowców czy żywności). Z drugiej, instrumenty polityki pieniężnej oddziałują na gospodarkę ze znacznym, sięgającym w niektórych przypadkach kilku kwartałów opóźnieniem. 1.1. Polityka pieniężna w okresie tłumienia hiperinfl acji (1990−1992) Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku rozpoczął się w Polsce proces przechodzenia od gospodarki centralnie planowanej do gospo- darki rynkowej. Punktem kulminacyjnym tego procesu było przyjęcie w grudniu 1989 r. planu stabilizacyjnego zwanego, od nazwiska głównego autora, planem Balcerowicza. W momencie przyjmowania planu sytuacja gospodarcza kraju była katastrofalna. Infl acja CPI w ujęciu rok do roku sięgnęła w grudniu 1989 r. 640 , rynkowy kurs walutowy ulegał szybkiej deprecjacji (o 120 w 1989 r.), zaufanie do waluty krajowej było dramatycznie niskie, a gospodarka zaczynała wchodzić w recesję (wzrost PKB o 0,2 w 1989 r., spadek produkcji przemysło- wej o 6 w IV kw. 1989 r. w stosunku do IV kw. 1988 r.)2. Do podstawowych ce- 1 Przykładem takiej sytuacji może być zaostrzenie polityki pieniężnej w 2004 r. opisane w podrozdz. 1.3. 2 Dane dotyczące infl acji, kursu walutowego, PKB i produkcji przemysłowej wykorzystane w tym roz- dziale pochodzą z Biuletynu Statystycznego GUS. 16 1.1. Polityka pieniężna w okresie tłumienia hiperinfl acji (1990−1992) lów programu stabilizacyjnego należało stłumienie hiperinfl acji3 oraz rozpoczę- cie procesu liberalizowania gospodarki [Balcerowicz, 1997, s. 352−388; Beksiak i in., 2003, s. 131−143)4. W nurt przemian systemowych wpisała się także zmiana charakteru banku centralnego. Ustawa o NBP ze stycznia 1989 r. tworzyła zręby nowoczesnej ban- kowości centralnej w Polsce, nakładając na NBP obowiązek „umacniania pienią- dza polskiego”. Dodatkowo, w ramach nowelizacji tej ustawy z grudnia 1989 r., polityka banku centralnego została określona mianem „pieniężnej”, co stano- wiło jakościową różnicę w stosunku do wcześniejszych uregulowań, zgodnie z którymi bank centralny miał za zadanie realizację planu kredytowego, pole- gającego na pasywnym kredytowaniu podmiotów gospodarczych. Bank central- ny miał zatem stać się aktywnym podmiotem polityki gospodarczej, dbającym o stabilność pieniądza [Polański 1995, rozdz. 3 i 4]. Niemniej, w przynajmniej jednym aspekcie Narodowy Bank Polski nie spełniał jeszcze standardów w pełni niezależnego banku centralnego, mógł bowiem nabywać na rynku pierwotnym skarbowe papiery wartościowe, co w praktyce oznaczało możliwość pokrywania defi cytu budżetowego bezpośrednio w banku centralnym [Kokoszczyński 2004, s. 205−213]. Taka praktyka była w przeszłości niejednokrotnie przyczyną hiper- infl acji [Cagan 1956]. Zapis ten został zmieniony dopiero w Ustawie o Narodo- wym Banku Polskim5 z 1997 r. Realizacja programu stabilizacyjnego była zadaniem skomplikowanym, co w znacznej mierze wiązało się z charakterystyką ówczesnych procesów in- fl acyjnych. Z jednej strony, istotną rolę odgrywała w nich gwałtowna kreacja pieniądza, związana m.in. z bezpośrednim fi nansowaniem defi cytu budżetowe- go w banku centralnym. Z drugiej strony, ważną rolę odgrywała infl acja korek- cyjna [Bauc i in., 1996], związana z dopasowaniem cen do poziomu równowagi po okresie ich sztucznego zaniżania w gospodarce planowej6. Procesy infl acyjne napędzała także ucieczka podmiotów od złotego, skutkująca wzrostem szybko- ści obiegu pieniądza krajowego i szybkim przyrostem depozytów walutowych [NBP, 1991]. Na powyższe procesy nakładał się problem miękkiego ogranicze- nia budżetowego przedsiębiorstw (głównie państwowych), co napędzało wzrost kosztów, cen sprzedaży i wynagrodzeń. Dlatego, biorąc pod uwagę specyfi kę ów- 3 W literaturze występują różne defi nicje hiperinfl acji. Na przykład Cagan [1956] uważa za hiper- infl ację dłuższy okres infl acji przekraczającej 50 miesięcznie. Z kolei Reinhart [2010] defi niuje hiper- infl ację jako infl ację roczną przekraczającą 500 . Infl acja odnotowana w Polsce w latach 1989−1990 spełnia wyłącznie tę drugą defi nicję. 4 Szerzej o przemianach gospodarczych lat dziewięćdziesiątych XX w. piszą także: Baka [1999], Bek- siak [2001], Gomułka [1995], Kołodko [1992, 1999] i Rosati [1998]. 5 Dz.U. z 1997 r., nr 140, poz. 938. 6 Szerzej o tym aspekcie gospodarki planowej pisał m.in. Kornai [1985, s. 470−479]. 17 1. Polska polityka pieniężna w latach 1990–2010 czesnych procesów, polityka antyinfl acyjna była w początkowym okresie reali- zowana wspólnie przez rząd i bank centralny. Do 1992 r. polityka pieniężna nie była autonomiczną częścią polityki gospodarczej, lecz została podporządkowana realizacji programu stabilizacyjnego [Kokoszczyński, 2004, s. 226]. Program stabilizacyjny oparty został na trzech fi larach. Po pierwsze, bank centralny zaczął prowadzić politykę wysokich (dodatnich w ujęciu realnym) stóp procentowych. Miało to zachęcić gospodarstwa domowe do zwiększenia oszczędności złotowych oraz ograniczyć fi nansowanie kredytem szybko rosną- cych wynagrodzeń w przedsiębiorstwach. Jednocześnie bank wyznaczał cele po- średnie w postaci wzrostu podaży pieniądza i wykorzystywał administracyjne limity kredytowe do ich realizacji. Po drugie, wprowadzony został sztywny kurs walutowy względem dolara amerykańskiego, co miało służyć ustabilizowaniu cen importu i oczekiwań infl acyjnych, a także zwiększyć zaufanie uczestników życia gospodarczego do złotego [Polański, 1993, s. 98−100]. Trzecim elemen- tem polityki antyinfl acyjnej było wykorzystanie podatku od ponadnormatywne- go wzrostu wynagrodzeń, zwanego w skrócie popiwkiem7. Wykorzystanie tego nierynkowego i niestandardowego instrumentu wiązało się ze wspomnianym wcześniej miękkim ograniczeniem budżetowym przedsiębiorstw. Podejrzewano, że nieprzyzwyczajone do praw rynku przedsiębiorstwa państwowe nie zareagują w odpowiedni sposób na podniesienie stóp procentowych i nadal będą zaciągać kredyty na poczet wypłat wynagrodzeń, nie przejmując się ryzykiem bankructwa [Balcerowicz, 1992, s. 44−48]. Wprowadzenie pakietu stabilizacyjnego zaczęło szybko przynosić efekty. In- fl acja, która w styczniu 1990 r., w ujęciu miesiąc do poprzedniego miesiąca wy- niosła prawie 80 , spadła w lutym do 24 , by w kolejnych miesiącach obniżyć się do wartości jednocyfrowych (rys. 1.1). Korekta cen, połączona z głębokim spadkiem realnych zasobów pieniądza szybko doprowadziły do pojawienia się w gospodarce bariery popytu i powstania rynku konsumenta [Balcerowicz, 1992, s. 71]. Skurczenie się popytu wewnętrznego zostało jednak okupione znacznym spowolnieniem gospodarczym. Tylko w styczniu produkcja przemysłowa spadła w ujęciu rok do roku o 29 (rys. 1.2), natomiast spadek PKB w 1990 r. wyniósł8 11,6 . Jednocześnie nastąpiła gwałtowna aprecjacja realnego kursu walutowe- go, znacząco zmniejszając konkurencyjność eksportu (rys. 1.3). Nastąpił też głę- boki spadek realnych wynagrodzeń (o 31 rok do roku w I kw. 1990 r.). 7 Formalnie podatek został wprowadzony w 1986 r. (Dz.U. z 1985 r., nr 55, poz. 278), a w 1989 r. jedynie został włączony do pakietu stabilizacyjnego. Na jego mocy na wynagrodzenia, których dynamika przekraczała ustaloną przez rząd maksymalną stopę wzrostu, nakładany był podatek od 200 do 500 . 8 Istotną przyczyną załamania gospodarki był także rozpad RWPG. 18 1.1. Polityka pieniężna w okresie tłumienia hiperinfl acji (1990−1992) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 1989 1990 1991 1992 Rysunek 1.1. Ceny towarów i usług konsumpcyjnych w latach 1989–1992 (zmiana w proc. wobec po- przedniego miesiąca) Źródło: GUS (Biuletyn Statystyczny). 1990 1991 1992 20 10 0 –10 –20 –30 –40 Rysunek 1.2. Produkcja sprzedana przemysłu w latach 1989(cid:344)1992 (zmiana w proc. wobec analogicznego miesiąca poprzedniego roku) Źródło: GUS (Biuletyn Statystyczny). 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polska polityka pieniężna Badanie teoretyczne i empiryczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: