Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00543 010985 20697765 na godz. na dobę w sumie
Polska transformacja w świetle sporów o rynek, sprawiedliwość i ekonomię - ebook/pdf
Polska transformacja w świetle sporów o rynek, sprawiedliwość i ekonomię - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 204
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-078-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook (-19%), audiobook).

Prezentowana monografia naukowa składa się z dwóch części. Pierwsza dotyczy zmian w ekonomii w kontekście kryzysu finansowego 2007–2009 i jej kondycji jako nauki społecznej, a druga skoncentrowana jest na przemianach ustrojowych w Polsce po 1989 roku. Pierwszą część publikacji przenika idea współzależności gospodarowania, kultury i polityki. Istotnym motywem jest tu także problem zadłużenia gospodarek narodowych i gospodarki światowej rozważany w kontekście rosnących nierówności dochodowych. W drugiej części książki można śledzić konkretyzację idei zależności gospodarki od kultury i polityki na przykładzie transformacji od planu do rynku. W analizie dynamiki tej metamorfozy akcent położony jest na kryzys rządów prawa i związki przemian w krajach transformacji ustrojowej z upadkiem liberalnej demokracji na świecie. Autorka dużo uwagi poświęca zmianom zachodzącym w szkolnictwie wyższym. Prezentuje je z perspektywy ewolucji funkcji uniwersytetów i wolności akademickiej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Janina Godłów-Legiędź – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Instytut Ekonomii, Katedra Mikroekonomii, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 nr 41/43 RECENZENT Michał Moszyński REDAKTOR INICJUJĄCY Beata Koźniewska REDAKCJA Danuta Bąk SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Anna Sońta PROJEKT OKŁADKI Agencja Reklamowa efectoro.pl Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Wavebreakmedia © Copyright by Janina Godłów-Legiędź, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09660.19.0.M Ark. wyd. 12,7; ark. druk. 12,75 ISBN 978-83-8220-077-5 e-ISBN 978-83-8220-078-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 Spis treści Wstęp CZĘŚĆ I. RYNEK, RACJONALNOŚĆ I EKONOMIA Rozdział 1 Rynek i wielkie społeczeństwo Adama Smitha 1.1. Wprowadzenie 1.2. Ida ładu społecznego w Badaniach nad naturą i przyczynami bogactwa narodów oraz w Teorii uczuć moralnych Adama Smitha 1.3. Zasady sprawiedliwości, interesy grupowe i rola państwa 1.4. Smithowska idea ładu społecznego a teoria gier 1.5. Między spontanicznym ładem a inteligentnym projektem Rozdział 2 Kondycja ekonomii i rynku w  kontekście problemów ujawnionych przez kryzys z lat 2007–2009 2.1. Wprowadzenie 2.2. W obronie klasycznego liberalizmu 2.3. Pogłębiająca się nierówność jako argument przeciw ideologii liberalnej 2.4. Paradygmat neoklasyczny i rynek 2.5. Instytucjonalna krytyka. Od Ronalda Coase’a do Williama K. Blacka 2.6. Podsumowanie Rozdział 3 Instytucjonalne uwarunkowania racjonalności. Między ekonomią in- stytucjonalną a behawioralną 3.1. Wprowadzenie 3.2. Koncepcja racjonalności ekologicznej w ekonomii behawioralnej i instytucjonalnej 3.3. „Zakotwiczone” wyobrażenia o ładzie ekonomicznym i racjonalności? 3.4. Podsumowanie 9 21 21 23 25 28 31 35 35 36 48 54 58 64 67 67 70 75 77 6 CZĘŚĆ II. PAŃSTWO, RYNEK I SZKOLNICTWO WYŻSZE W POLSKIEJ TRANSFORMACJI Rozdział 4 Liberalizm a proces transformacji ustrojowej 4.1. Kilka uwag o transformacji ustrojowej u progu wielkiej reformy 4.1.1. Ewolucyjny proces kształtowania gospodarki rynkowej 4.1.2. Rynek a demokracja 4.1.3. Giętkość cen a równowaga gospodarcza 4.2. Ekonomiczne i moralne wartości polskich liberałów lat 80. i 90. XX wieku 4.3. Próba oceny liberalnej ideologii jako podstawy polityki transformacji gospodarczej 4.2.1. Kapitalizm, indywidualizm, odpowiedzialność osobista 4.2.2. Równość a sprawiedliwość Rozdział 5 Nowa ekonomia instytucjonalna i transformacja ustrojowa 5.1. Co to jest nowa ekonomia instytucjonalna? 5.2. Transformacja: od podejścia technicznego do społecznego 5.3. Interakcja instytucji formalnych i nieformalnych oraz zasada rządów prawa 5.4. Podmioty instytucjonalnej rekonstrukcji 5.5. Rola państwa w kształtowaniu struktury instytucjonalnej Rozdział 6 Transformacja ustrojowa i zasada rządów prawa 6.1. Wprowadzenie 6.2. Dwie interpretacje rządów prawa 6.3. Zasada rządów prawa i demokracja 6.4. Polska transformacja i kompromis z komunistycznymi elitami 6.5. Spór o Polskę liberalną i socjalną 6.6. Styl debaty publicznej 6.7. 6.8. Podsumowanie Instrumentalizm prawny i zmiana warunków zewnętrznych Rozdział 7 Szkolnictwo wyższe w  procesie transformacji ustrojowej w  Polsce a jakość kształcenia 7.1. Wprowadzenie 7.2. Jakość kształcenia. Istota i warunki 7.3. Konsekwencje zmian w Ustawie o szkolnictwie wyższym z 12 września 1990 roku 7.4. Nowe instytucje formalne i ich wpływ na jakość kształcenia 7.5. 7.6. Podsumowanie Finansowe i kadrowe warunki i efekty edukacji na poziomie wyższym 81 81 81 83 84 85 87 90 92 97 97 101 104 108 112 117 117 119 122 125 126 130 132 135 137 137 138 140 145 148 153 Spis treści 8.3.1. Indywidualny wymiar wolności akademickiej 8.3.2. Instytucjonalny i humanistyczny wymiar wolności akademickiej Rozdział 8 Ekonomia polityczna wolności akademickiej 8.1. Wprowadzenie 8.2. Dlaczego perspektywa ekonomii politycznej? 8.3. Trzy wymiary wolności akademickiej 8.4. Co zagraża wolności akademickiej? 8.5. Podsumowanie 8.4.1. Menedżeryzm, rozrost biurokracji i idea doskonałości 8.4.2. Kapitalizm akademicki, rynek i neoliberalizm 8.4.3. Demokracja i krótkookresowe myślenie 8.4.4. Postawy członków kadry akademickiej Zakończenie Bibliografia Spis tabel i rysunków Indeks osobowy Indeks rzeczowy 7 157 157 158 159 160 161 163 163 165 167 168 170 171 181 197 199 201 Spis treści Wstęp Jedną z największych słabości gatunku ludzkiego jest nasza wiara w doskonały świat. Steve Keen Zrozumienie dla spontaniczności i niepraktyczność – cechy, które sobie przypisuję – zawdzięczam dwóm Profesorom: Friedrichowi Hayekowi i Wiesławowi Piątkow- skiemu. Jeżeli te cechy faktycznie naznaczyły moje życie, potwierdzałoby to, że w istocie trudno z góry określić, dzięki czemu człowiek może wieść satysfakcjonu- jące życie. Niepraktyczność nie zasługuje przecież na to, aby ją polecać, a pożytki płynące ze spontaniczności są zapewne ograniczone. A jednak moją życiową przy- godę z niepraktyczną ekonomią1 uważam za inspirującą. Mimo że bieg wypadków nieraz mnie zaskakiwał i wciąż dopadały wątpliwości co do wpływu ekonomii na politykę i jej roli w osiąganiu dobrobytu przez człowieka, a może właśnie dlatego, przypadkowy w istocie wybór przedmiotu moich dociekań oceniam pozytywnie. Sądzę także, że ekonomiczne spory i rozbieżne często zasady prezentowane w róż- nych nurtach ekonomii, a mówiące o tym, co doprowadzi ludzi do dobrobytu, różnymi kanałami oddziałują na przekonania polityków i wyborców, a tym sa- mym mają wpływ na kierunki rozwoju. Choć nie kształtują ich zgodnie z naszymi życzeniami, to mogą dać asumpt do pchnięcia społeczeństwa w tym bądź innym kierunku. Wiara, iż ekonomia może przyczyniać się do zrozumienia możliwości i zagrożeń, jakie niesie z jednej strony ogromny postęp technologiczny, a z drugiej rosnący podział pracy i tym samym współzależność ludzkich losów na Ziemi, leży u podstaw pomysłu, by zaproponować książkę, której celem jest możliwie przej- rzyste przedstawienie dylematów rozwoju ekonomicznego w kontekście sporów o polską transformację i liberalizm. Za oś moich poszukiwań teoretycznych można uznać dwa sposoby myślenia o gospodarce i społeczeństwie. Z jednej strony u różnych badaczy, polityków, ale także obywateli odnajduję myślenie, którego najwybitniejszym reprezentantem na polu ekonomii był Adam Smith. W tym podejściu gospodarowanie oparte na wol- ności jest trzonem ludzkiej wspólnoty. Można to wyrazić w formie czterech zasad: 1 Niepraktyczną ekonomią nazywam zajmowanie się historią myśli ekonomicznej, metodolo- gią i filozofią ekonomii oraz nieortodoksyjnymi teoriami ekonomicznymi. 10 Wstęp 1. Ludzka wspólnota oparta na podziale pracy rozwija się dzięki twórczości wolnych jednostek. 2. Handel i wymiana są koniecznym następstwem podziału pracy oraz wyra- zem społecznego charakteru człowieka. 3. Efektywnemu gospodarowaniu i dobru społeczeństwa służy przestrzeganie zasad, w tym zasady równowagi budżetowej i zasady rządów prawa. 4. Z perspektywy długookresowej pokojowi i dobrobytowi służą wolny handel i współpraca z obcymi. W przeciwstawnym sposobie myślenia o społeczeństwie akcentowane są nastę- pujące przekonania: nostki. 1. Dobro wspólne wymaga ograniczenia działań mających na celu interes jed- 2. Handel i pieniądz sprawiają, że jednostki koncentrują się na interesie osobi- stym i tracą swoje „naturalne” społeczne nastawienie. 3. Ekonomiczne wymogi oszczędności i utrzymywania równowagi budżetowej wyrażają interes najbogatszych, tak w skali narodów, jak i świata. 4. Globalizacja i liberalizm osłabiają narody, niszczą narodową kulturę, toteż odejście od nich jest warunkiem odwrócenia groźnych tendencji współcze- snego świata. Z tego przeciwstawienia zasad (założeń?) doktryn społecznych wynikają nastę- pujące główne pytania, na które musimy sobie odpowiedzieć: 1. Jak godzić wolność jednostki z dobrem wspólnym? 2. Co jest tym dobrem wspólnym i z jakiej perspektywy należy mówić o dobru wspólnym – z perspektywy grupy, narodu, ludzkości? 3. Czy należy kontynuować gospodarowanie oparte na długu? 4. Jak godzić korzyści odnoszone z podziału pracy i wolnego handlu z potrzebą zachowania kulturowej tożsamości? Zmiany technologiczne i narastanie konfliktów w wymiarze narodowym i świa- towym oraz naśladowanie przez kraje wschodzących rynków sprawdzonych me- tod osiągania wzrostu gospodarczego – wszystko to sprawia, że ujawniają się nowe pytania. Przede wszystkim pytanie o to, czy możliwe jest zachowanie sedna eko- nomii głównego nurtu, którym jest ideologia wzrostu gospodarczego? Zagrożenia związane z oddziaływaniem człowieka na środowisko przyrodnicze uświadamiają, że możliwości, które otworzył rozwój technologiczno-naukowy, wyzwalają naglą- cą potrzebę prowadzenia badań interdyscyplinarnych. Te zagrożenia wskazują także, że właściwą perspektywą ujmowania dobra wspólnego jest cała ludzkość. Najogólniejszy cel moich rozważań to pokazywanie złożoności tych dylematów i przytaczanie argumentów przemawiających za różnymi stanowiskami. Krytycz- ny czytelnik może w tym momencie zauważyć banalność tezy mówiącej, że świat jest złożony. Ale przecież błąd w  myśleniu polega często na tym, iż u podstaw wyborów, zarówno jednostkowych, jak i makroekonomicznych, kryją się przeko- nania, że wszystko jest proste i rozwiązania problemów są w zasięgu ręki. Moim Wstęp 11 celem jest z jednej strony podważanie takiego poglądu, a z drugiej wskazywanie na rozstrzygające znaczenie przekonań i instytucji, a tym samym na to, że bezpiecz- ną, choć bardzo trudną drogą do wprowadzania zmian społecznych pożądanych z punktu widzenia zachowania cywilizacji, są zmiany oddolne i edukacja. Edu- kację warto postrzegać nie tylko jako proces, w którym następuje przekazywanie przekonań, mówiąc językiem Yuvala Noaha Harari (2018, s. 184), „sieci znaczeń”, ale także proces, dzięki któremu można zmieniać przekonania i wpajać wartości służące pokojowej współpracy i zrównoważonemu rozwojowi. Szkolnictwo wyż- sze ma tu znaczenie szczególne, ponieważ łączy w najbardziej oczywisty sposób tworzenie wiedzy i jej rozpowszechnianie. Zważywszy na niekwestionowaną rolę przekonań dotyczących wyobrażeń na temat miejsca człowieka we wszechświecie, logiki rozwoju społecznego i postępu cywilizacyjnego, warto bronić równowagi między badawczą i edukacyjną misją uniwersytetów. Książka składa się z dwu części, z których pierwsza dotyczy głównie idei ekono- micznych i kondycji ekonomii jako nauki społecznej, a druga skoncentrowana jest na przemianach w Polsce po roku 1989. O ile część pierwsza jest głównie wynikiem funk- cjonowania w świecie idei, to druga jest niewątpliwie również efektem życia w zmienia- jącej się rzeczywistości. To ostatnie jest widoczne najbardziej bezpośrednio w ostatnich dwu rozdziałach, poświęconych zmianom w szkolnictwie wyższym w Polsce i pro- blemowi wolności akademickiej, prezentowanemu nie tylko z polskiej perspektywy. Zaczynam od dowodzenia aktualności wybranych idei ojca ekonomii, Adama Smitha. Rozdział pierwszy ma na celu wyeksponowanie idei Adama Smitha waż- nych z punktu widzenia współczesnych sporów o liberalizm i globalizację oraz wy- zwania, którym jest zachowanie światowego ładu ekonomicznego. Na plan pierwszy wysuwa się znaczenie podziału pracy jako fundamentalnej przesłanki przechodze- nia od życia w małych wspólnotach, praktykujących wymianę twarzą w twarz, do wymiany bezosobowej i rozszerzonego ładu społecznego, w którym nabierają zna- czenia relacje z obcymi. Po drugie, należy wskazać, że Smith głosząc potrzebę wol- ności, nie zaniedbał kwestii sprawiedliwości. Uzależniał sprawne funkcjonowanie rynku od ustroju politycznego i kondycji moralnej człowieka, a jego krytyka inter- wencjonizmu nie była skierowana przeciw państwu jako instytucji współtworzącej porządek społeczny, lecz przeciw nadawaniu szczególnych praw wybranym grupom interesów. System Smitha to nie tylko system wolności, to system oparty na triadzie: wolności, konkurencji i sprawiedliwości. Trzeci ważny temat rozdziału nawiązuje do koncepcji ładu spontanicznego szkockich filozofów moralnych oraz ograniczonych możliwości centralnego sterowania społeczeństwem. W tym kontekście przedsta- wione zostają argumenty przeczące tezie, że teoria Johna Nasha dostarczyła dowodu błędności koncepcji Adama Smitha. Argumentacja za aktualnością filozofii ekono- micznej ojca ekonomii czerpana jest także z ekonomii eksperymentalnej Vernona Smitha i badań psychologów ewolucyjnych. W rozdziale drugim przenikają się dwa tematy – analiza interpretacji ryn- ku w ekonomi XX wieku ze wskazaniem na przemianę idei Smitha oraz analiza 12 Wstęp przyczyn kryzysu z lat 2007–2009 z perspektywy paradygmatów klasyczno-libe- ralnego i keynesowskiego. Rozważane są zasady i oddziaływanie ekonomii liberal- nej i keynesowskiej w kontekście czterech możliwych przyczyn głębokości kryzysu lat 2007-2009: rozrostu sektora finansowego, zachwiania długookresowej równo- wagi między konsumpcją a oszczędnościami, błędów w polityce pieniężnej i wzro- stu nierówności dochodowych. Przyczyn trudności ekonomii głównego nurtu upatruje się nie tyle w apoteozie rynku, co w abstrahowaniu od instytucjonalnych uwarunkowań gospodarowania i rozwoju. W tym kontekście podejmuję problem odpowiedzialności ekonomistów za zaistniały kryzys. Podkreślam, że neoklasycz- na metodologia ogranicza zdolność ekonomii do wyjaśniania zmian instytucjo- nalnych kapitalizmu leżących u podstaw kryzysu lat 2007–2009 i utrzymującego się stanu niepewności w gospodarce światowej. Próby wskazania ostatecznych źródeł i mechanizmów kryzysu prowadzą do sta- rych sporów dotyczących klasycznej i keynesowskiej interpretacji procesów gospo- darczych oraz charakteru mechanizmów samoregulujących, funkcji rynku i pań- stwa. Zazwyczaj spory te wyrażają się w zderzeniu zwolenników i przeciwników liberalizmu. W zależności od ukształtowanych przekonań, główny mechanizm sprawczy kryzysu jest widziany w ułomności rynku i konkurencji bądź ułomności centralnej regulacji (państwa). Wśród głównych oskarżonych wymienia się naj- częściej neoliberalizm i ekonomię neoklasyczną. Trudno zidentyfikować nie tylko przyczyny kryzysu, ale także przyczyny głębokich różnic dzielących w tej kwestii ludzi poświęcających swoje życie badaniom naukowym i ekonomicznej edukacji. Dlaczego dla jednych przekonujące są idee liberalne, a dla innych keynesowskie? Odpowiedzi na to pytanie poszukuję w rozdziale trzecim, w którym nawiązu- ję do dwu konkurencyjnych w stosunku do ekonomii neoklasycznej nurtów eko- nomii: ekonomii behawioralnej i instytucjonalnej. Kanwą rozdziału trzeciego jest ekonomia nazwana behawioralną – ekonomia, która nabrała znaczenia w związku z kryzysem z lat 2007–2009 i która czerpie z psychologii, ale niewiele ma wspól- nego z behawioralnym nurtem w  psychologii. Ekonomia behawioralna korzy- sta z dorobku psychologii kognitywnej i ewolucyjnej, a jej wielkim tematem jest racjonalność, wiedza i procesy uczenia się jednostki i gatunku ludzkiego. Celem tego rozdziału jest pokazanie dwóch sposobów rozumienia racjonalności w eko- nomii i ich konsekwencji dla tworzenia wizji optymalnych bądź możliwych ustro- jów ekonomicznych, w tym roli rynku i państwa. Z jednej strony racjonalność pojmowana jest jako atrybut myślenia i podejmowania decyzji, siedliskiem któ- rych to procesów jest ludzki mózg. Człowiek jest racjonalny, gdy świadomie sto- suje naukowe reguły, algorytmy, wewnętrznie spójne teorie, podejmuje decyzje, które są spójne wewnętrznie i spójne w czasie. Ten typ racjonalności, określany mianem racjonalności konstruktywistycznej, dominuje w ekonomii neoklasycz- nej. Z drugiej strony rozwijana jest koncepcja, w myśl której racjonalność rodzi się także spontanicznie, jest wynikiem nie tylko świadomego i planującego rozu- mu, ale także efektem żywiołowych procesów adaptacji do środowiska. Ten sposób Wstęp 13 rozumienia racjonalności Herbert Simon nazwał racjonalnością ograniczoną, a Vernon Smith – ekologiczną. Koncepcja racjonalności konstruktywistycznej wy- znaczała w XX wieku metodologię i rozwój ekonomii oraz przyczyniała się często do izolowania problematyki ekonomicznej od zagadnień psychologicznych i insty- tucjonalnych. W koncepcji racjonalności ekologicznej natomiast, nawiązującej do dziedzictwa szkockich filozofów moralnych, uwaga skupiona jest na racjonalności rozumianej jako „społeczna umiejętność” tworzenia porządku społecznego i efek- tywności. Instytucjonalista Douglass North nazwał tę umiejętność efektywnością adaptacyjną. Z koncepcją ekologicznej racjonalności jest zatem związany pogląd, że ład społeczny nie może być zaplanowany przez jeden umysł, lecz wyłania się z kulturowych i biologicznych procesów ewolucji. W myśl tej koncepcji instytucje rynkowe są sprawdzoną formą adaptacji do środowiska, a powodzenie central- nych projektów zależy od ich zgodności z historycznie ukształtowanym podło- żem kulturowym. Powiązanie racjonalności z instytucjami pokazuje, że nie należy przeciwstawiać ekonomii instytucjonalnej i behawioralnej. W rozdziale nawiązuję także do heurystyk Daniela Kahnemana, z których można wywodzić wniosek, że także nauka – jako jeden z obszarów ludzkiej działalności – nie jest wolna od konsekwencji ograniczoności ludzkiej racjonalności. Badacze i eksperci również mogą ulegać skrzywieniom poznawczym. Część pierwszą książki przenika idea, że sposób i efektywność gospodarowania zależą od zasad ludzkiej współpracy, które są wynikiem współzależności gospoda- rowania, kultury i polityki. Także rynek jest zakorzeniony w kulturze, jego funk- cjonowanie i rezultaty zależą od państwa, w szczególności od tworzonego przez państwo ustawodawstwa. W części drugiej książki można śledzić konkretyzację tych idei na przykła- dzie wielkiej zmiany społecznej, jaką jest transformacja od gospodarki central- nie planowanej i jednopartyjnego systemu politycznego do gospodarki rynkowej i systemu demokratycznego. Polskę wraz z przemianami zachodzącymi  w  niej w  ostatnich trzech dekadach można postrzegać jako wielkie laboratorium, po- zwalające z jednej strony planować i wprowadzać zmiany społeczne, a z drugiej – weryfikować idee ekonomiczne. To ogromne wyzwanie, zwłaszcza dla ekono- mistów i historyków idei, którzy mogli w tych wielkich procesach uczestniczyć. Przebieg transformacji pozwala ocenić słuszność odmiennych przekonań dotyczą- cych możliwości kształtowania porządku społecznego i uwarunkowań osiągania zamierzonych rezultatów. Rozdział czwarty wyróżnia to, iż został napisany w  pierwszej połowie lat 90. ubiegłego wieku. Wykorzystanie tego tekstu w  niniejszej książce wynika  z  chęci przypomnienia poglądów formułowanych w atmosferze początków polskich prze- mian. Można domniemywać, że różnice między tymi wczesnymi poglądami i obec- nie głoszonymi wynikają nie tylko z odmiennego przedmiotu badań, ale także ze zmieniającego się stanu wiedzy Autorki. W rozdziale sygnalizowane są trudności związane z wykorzystywaniem zasad ekonomii liberalnej w  procesie celowego 14 Wstęp kształtowania gospodarki rynkowej – zderzenie ewolucyjnego modelu kapitalizmu na Zachodzie z potrzebą projektowania reformy oraz godzenie zasad rynkowego podziału i indywidualnej odpowiedzialności z demokracją. Prezentowane są poglądy środowisk liberalnych na fundamentalne kwestie ustrojowe, takie jak równość, spra- wiedliwość, odpowiedzialność. Podejmuję się wreszcie próby odpowiedzi na pytanie, dlaczego liberalizm w Polsce przybrał formę liberalizmu konserwatywnego i jaka była przydatność tej formy liberalizmu z perspektywy transformacji gospodarczej? W interpretacjach zagadnień dotyczących transformacji, zaproponowanych w rozdziałach piątym i szóstym, wykorzystano perspektywę nowej ekonomii in- stytucjonalnej. W rozdziale piątym prezentowane są wybrane koncepcje nowej ekonomii instytucjonalnej, szerokiego i różnorodnego nurtu ekonomii, który na- brał znaczenia w ostatnich trzydziestu latach, a wpływ na to miało wielkie wy- zwanie, jakim była dla ekonomistów transformacja od gospodarki planowej do gospodarki rynkowej. W rozdziale tym uwaga skoncentrowana jest na koncepcji równowagi instytucjonalnej, interakcji instytucji formalnych i nieformalnych oraz roli państwa w przemianach ustrojowych. W rozdziale szóstym problemy transformacji ogniskują się wokół zasady rzą- dów prawa, potraktowanej jako fundament liberalnej demokracji. Ekonomiczny kontekst kryzysu rządów prawa pokazany jest przez odniesienie rule of law do negatywnej i pozytywnej koncepcji wolności. Poszukiwanie przyczyn kryzysu rzą- dów prawa w Polsce prowadzi do wniosku, że jedną z ważniejszych jest skłonność do interpretacji rule of law w duchu pozytywnej koncepcji wolności. Wśród in- nych przyczyn wskazuje się specyfikę sytuacji transformacji, konfrontacyjny styl dyskursu politycznego oraz proces instrumentalizacji prawa i pomieszania sfery rządzenia ze stanowieniem prawa. Dwa ostatnie rozdziały (siódmy i ósmy) są  wynikiem uczestniczenia Autor- ki w przemianach, które zachodzą w polskim szkolnictwie wyższym od 1990 roku. Zainteresowanie tą problematyką i umieszczenie jej w książce jest konsekwencją faktu, że praca ze studentami i refleksja nad zasadami życia społecznego wypeł- nia może nawet większość życia Autorki. Uzasadnienie dla umieszczenia tych za- gadnień można jednak wywodzić także z tematyki tej książki. Już Adam Smith dowodził, że u podstaw doskonalenia społeczeństwa jest doskonalenie jednostki. Współcześnie zaś znaczenie wiedzy, procesów uczenia się, kwestie mentalności i świadomości jednostek stanowią pierwszoplanowy wątek zarówno w ekonomii zwanej behawioralną, jak i instytucjonalną. Transformacja szkolnictwa wyższego i nauki jest zatem ważnym elementem transformacji ustrojowej, a spór o kształt tych dziedzin toczy się nie tylko w Polsce i dotyczy nie tylko krajów, które przeży- wają skutki fundamentalnych zmian ekonomicznych i politycznych. W rozdziale siódmym w procesie transformacji polskiego szkolnictwa wyż- szego wyróżniono dwa etapy. Pierwszy etap to zmiany będące następstwem usta- nowienia prawa umożliwiającego rozwój sektora niepublicznego. Za drugi etap uznano procesy będące konsekwencją z jednej strony nowego ustawodawstwa Wstęp 15 wprowadzającego do polskiego szkolnictwa wyższego zasady systemu boloń- skiego, z drugiej zaś – sytuacji finansowej uczelni zmieniającej się wskutek niżu demograficznego. Od początku polskiej transformacji widoczna była dążność do upowszechnienia edukacji na poziomie wyższym przy zachowaniu konsty- tucyjnej zasady nieodpłatności za studia, lecz bez znaczącego wzrostu nakładów publicznych na ten cel. Cel został osiągnięty dzięki rozwojowi sektora prywatne- go i komercjalizacji znacznej części działalności sektora publicznego. Trudności i konflikty ujawniły się, gdy nastąpił spadek popytu na usługi uczelni wyższych, co ograniczyło dopływ środków prywatnych zarówno do uczelni prywatnych, jak i pu- blicznych. Studia literaturowe, dane statystyczne i osobisty odbiór zachodzących przemian są podstawą do sformułowania dwóch tez. Teza pierwsza dotyczy logi- ki zmiany społecznej. Ewolucja polskiego szkolnictwa wyższego w okresie trans- formacji ustrojowej w Polsce może być argumentem dla zwolenników rozwijanej przez Friedricha Hayeka tezy Adama Fergusona, iż instytucje społeczne są wpraw- dzie wynikiem ludzkich działań, ale nie są wynikiem ludzkiego planu. Z perspek- tywy władzy i finansów publicznych prywatyzacja i komercjalizacja szkolnictwa wyższego stwarzały wygodną sytuację, gdyż ograniczały, a właściwie eliminowa- ły presję środowiska akademickiego na wzrost nakładów na wynagrodzenia ka- dry akademickiej. Kadra akademicka początkowo korzystała z możliwości, które stworzył rozwój prywatnego szkolnictwa wyższego, wkrótce jednak znalazła się w nowej sytuacji, niekorzystnej zarówno z punktu widzenia ekonomicznego, jak i prestiżowego. Teza druga dotyczy oceny przemian polskiego szkolnictwa z punk- tu widzenia jakości kształcenia. Formalny przeważnie charakter instytucjonalnych zmian w szkolnictwie wyższym oraz brak zrozumienia ich sensu przez znaczną część środowiska akademickiego prowadziły do tego, że schematyzm i pozorna systematyzacja zastąpiły dyskusje i działania na rzecz dostosowywania modelu i programów kształcenia do niezwykle szybko zachodzących na świecie zmian w sferze technologii, polityki i etyki. Rozdział ósmy, zatytułowany „Ekonomia polityczna wolności akademickiej”, napisany został w 2017 roku i jest związany z dyskusją wokół projektu Ustawy 2.0, nazywanej także „Konstytucją dla Nauki”. Już w rozdziale siódmym wyrażany był niepokój, że wskutek wprowadzanych reform szkolnictwa wyższego może być ograniczana niezależność badań i uniwersytet stanie się instrumentem wpływu w rękach dominujących sił politycznych. W ósmym rozdziale, kończącym książkę, jest to temat przewodni. Został powiązany z problematyką metodologiczną eko- nomii i przedstawiony na szerszym tle dyskusji toczonej na Zachodzie, zarówno w środowiskach konserwatywnych, jak i lewicowych. W rozdziale przyjęto per- spektywę ekonomii politycznej w przekonaniu, że wolność akademicka jest prze- słanką istnienia społeczeństwa godzącego wolność jednostki z dobrem wspólnym i ważną instytucją broniącą przed różnymi formami totalitaryzmu. Rozumieli to uczestnicy kongresu „Nauka i wolność”, który odbył się w Hamburgu w lipcu 1953 roku. W kontekście strasznych doświadczeń totalitaryzmów hitlerowskiego 16 Wstęp i stalinowskiego, ale także rodzących się podejrzeń wobec uniwersytetów jako „za- rzewia intelektualnego nieposłuszeństwa” (Polanyi 1953, s. 322), podjęto wtedy in- terdyscyplinarną dyskusję o metodologicznych i instytucjonalnych przesłankach wolności nauki i edukacji. Najważniejsze pytanie, na które próbowano odpowie- dzieć, brzmiało: jak społeczność, której przetrwanie i postęp zależą od zachowania autonomii, może oprzeć się presji politycznych fanatyków i doktrynerów z jed- nej strony, a uzależnienia finansowego od ciał rządowych z drugiej (Shils 1954, s. 152)? To pytanie nabrało ponownie znaczenia, przy czym wymaga uzupełnie- nia. Należy podkreślić wagę kwestii niezależności nauki od płytkiego rynkowego pragmatyzmu, zwłaszcza że obserwujemy właśnie na przykładzie reformowania szkolnictwa wyższego rosnącą siłę oddziaływania splotu władzy państwa i ryn- ku. Logika tzw. „Konstytucji dla Nauki” wskazuje raczej na powielanie w Polsce modelu uniwersytetu służącego płytkiemu pragmatyzmowi rynkowemu i celom krótkookresowym. A dzieje się to w dobie głębokich przemian, w których rośnie, a nie maleje potrzeba kształcenia krytycznego i wszechstronnego. Wielokrotnie nawiązuję w książce do problemu niedoskonałości wiedzy i nieprze- widywalności procesów społecznych. Sytuacja, w której oddaję do Wydawnictwa tę książkę, sprawia, że czuję potrzebę napisania o własnych zaskoczeniach. Moim pierwszym wielkim zaskoczeniem było to, że w Polsce nastąpiła wielka przemiana ustrojowa. Drugie zaskoczenie spowodowane jest (opisywanym w  rozdziale szó- stym) wystąpieniem kryzysu rządów prawa. To zaskoczenie nie dotyczy wyłącznie tego, że kryzys ten ma miejsce w Polsce, ale że dokonuje się on w klimacie kryzysu liberalnej demokracji na świecie. Trzecim wielkim zaskoczeniem jest to, iż kończę pracę nad książką, przebywając w izolacji od ludzi spowodowanej pandemią koro- nawirusa. Wyzwanie przychodzi od przyrody, ale zważywszy na skutki i potrzebę wypracowania sposobów reakcji na to nieoczekiwane zagrożenie, widać, że stawiane pytania dotyczą fundamentalnych kwestii nauk społecznych, także problematyki po- ruszanej w tej książce. Nie postawię już tych pytań, ale – by dać wyraz niezwykłości sytuacji – po- dzielę się swoimi odczuciami związanymi z przebywaniem w tej swoistej pułapce. Wciąż odczuwam wdzięczność w stosunku do tych wszystkich, którzy nie mogą pracować on line i nieustannie narażeni są na spotkanie z niewidocznym zagro- żeniem. Tę wdzięczność czuję nie tylko wobec najbardziej narażonych – pracow- ników służby zdrowia, ale także wobec tych, dzięki którym mogę w sklepie kupić żywność i tych, którzy zapewniają odbiór śmieci. W takiej chwili ekonomista widzi magię podziału pracy i to, że nie chodzi jedynie o pieniądze, ale o pracę innych ludzi, od której zależy nasza egzystencja. Myślę też o tym, że dalsze ekonomiczne i polityczne skutki pandemii zależeć będą nie tylko od skali ekonomicznej zapaści, ale także od tego, jak będziemy na tę sytuację reagować. W kontekście problemu edukacji piszę w tej książce o kultywowaniu długu jed- nostki wobec innych. Byłabym niekonsekwentna, gdybym nie wyraziła wdzięcz- ności wszystkim, z których prac i opinii korzystałam. Nie sposób wszystkich Wstęp 17 wymienić. Imiennie podziękuję tylko Profesorowi Michałowi Moszyńskiemu za uwagi i wnikliwe przeczytanie pierwszej wersji pracy. Wdzięczna jestem także wszystkim organizatorom i uczestnikom licznych konferencji poświęconych histo- rii myśli ekonomicznej i myśli instytucjonalnej, które były inspiracją dla moich po- szukiwań badawczych. Serdecznie dziękuję Dziekanowi Wydziału Ekonomiczno- -Socjologicznego za dofinansowanie tej publikacji. CZĘŚĆ I RYNEK, RACJONALNOŚĆ I EKONOMIA Rozdział 1 Rynek i wielkie społeczeństwo Adama Smitha 1.1. Wprowadzenie Napięcia narastające w światowej gospodarce i polityce uwidoczniają znaczenie ładu społecznego i związki między gospodarką, moralnością i polityką. Jednocze- śnie rośnie przekonanie, że u podstaw procesów zagrażających nie tylko dobroby- towi, ale także pokojowi, znajdują się globalizacja i neoliberalizm. Przedmiotem krytyki jest ideologia liberalna i idea niewidzialnej ręki rynku, ale co ważniejsze, niechęć wobec wolnego handlu i kontaktów z obcymi zaczyna odgrywać coraz większą rolę w  polityce (Zielonka 2018; Lilla 2018; Allison 2018). A dzieje się to w świecie coraz ściślejszych zależności, często niewidocznych, powstających na tle podziału pracy i wiedzy. Ład społeczny stanowił ważny przedmiot zainteresowania twórców ekonomii i liberalizmu. Począwszy od rewolucji marginalnej, w ekonomii kwestię tę zaczęła wypierać teoria równowagi ogólnej, a wraz z tym idea rynku w głównym nurcie eko- nomii zmieniała charakter. Powstająca nowoczesna ekonomia zapożyczyła od kla- sycznej ekonomii motyw negatywnego sprzężenia zwrotnego i uczyniła go podstawą teorii równowagi rynków. Jednocześnie najbardziej wpływowa szkoła nowej ekono- mii – ekonomia matematyczna – zlekceważyła Smithowską ideę, że relacje wymien- ne tworzą więzi społeczne. W konsekwencji rozwinęła się tradycja przeciwstawiania zjawisk ekonomicznych i społecznych oraz zrodziło przekonanie, że rozwój gospo- darki rynkowej oznacza postępujące oderwanie gospodarki od społeczeństwa. Eko- nomia podążała w kierunku, który nie ułatwia zrozumienia ani kapitalizmu, ani roli rynku i państwa w rozwoju gospodarczym (McCloskey 2017; Keen 2017). Zarówno przeciwstawianie zjawisk społecznych ekonomicznym, jak i kierunek rozwoju głów- nego nurtu ekonomii, nie pozostają w zgodzie z ideami Adama Smitha. Doktryna Adama Smitha, mimo już istniejącej ogromnej literatury, wciąż bu- dzi zainteresowanie i kontrowersje (Sedlacek 2011; Kwangsu 2014; Paganelli 2015; 22 Rynek, racjonalność i ekonomia Mahoney 2017; Weingast 2018). Przyczyną nieporozumień jest zazwyczaj trakto- wanie ekonomii neoklasycznej jako logicznej konsekwencji idei Smitha i postrze- ganie doktryny Smitha w opozycji do idei zakorzenienia rynku. Celem niniejszego rozdziału jest pokazanie, że idee Smitha nie straciły na aktualności dzięki temu, że rozumiał on zakorzenienie gospodarki w kulturze i polityce. Różnica między punktem widzenia Karla Polanyi’ego – podnoszącego problem zakorzenienia go- spodarki w społeczeństwie, i poglądami Smitha polega na tym, że ten pierwszy akcentuje, iż zwykle ład ekonomiczny jest tylko funkcją ładu społecznego (Polanyi 2010, s. 86), a drugi eksponując rolę podziału pracy, kładzie akcent na to, że formy gospodarowania zmieniają zasady porządku społecznego. Mimo ogromnych zmian warunków ludzkiego życia i dominujących przeko- nań, u Smitha można znaleźć idee ważne z punktu widzenia wyzwań współczesno- ści, za jakie należy uznać zachowanie światowego ładu ekonomicznego i pokoju. Rozstrzygające jest tu  Smithowskie rozumienie znaczenia społecznych konse- kwencji podziału pracy, wyrażonych najbardziej syntetycznie w  idei Wielkiego Społeczeństwa. Adam Smith rozumiał, że wzrost produktywności i dobrobytu jest uzależniony od rozszerzonego ładu społecznego – ładu, w którym szczególnego znaczenia nabierają relacje z obcymi. Ważnym aspektem jego wizji dobrego spo- łeczeństwa było także przekonanie, że zbyt dużo współpracy w grupach interesów prowadzi do partyjnych wojen, niszczy ład społeczny i jest przeszkodą na drodze do dobrobytu. W pierwszej części rozdziału przedstawiona jest idea żywiołowego ładu społecznego, jako argument przemawiający za jednością dwu wielkich dzieł Smitha – Badań nad naturą i przyczynami bogactwa narodów i Teorii uczuć mo- ralnych. W części drugiej interpretowane są poglądy Smitha na sprawiedliwość jako warunek ładu społecznego i na rolę państwa. Akcentuje się, że Smithowska krytyka merkantylistycznej polityki nie oznaczała nieuznawania roli centralnej władzy w kształtowaniu zasad ustroju rynkowego i nie była skierowana przeciwko państwu jako instytucji współtworzącej porządek społeczny. Ta krytyka skierowa- na była przeciwko nadawaniu szczególnych praw wybranym grupom interesów. W części trzeciej przedstawione są argumenty przeciw tezie, że teoria Johna Nasha dostarczyła dowodu błędności koncepcji Adama Smitha. Argumenty oparte zo- stały na analizie dwóch rozumień pojęcia koordynacji i wnioskach z badań ekspe- rymentalnych Vernona Smitha. Rozdział zamykają uwagi o aktualności Smithow- skich spostrzeżeń na temat zmiany społecznej polegającej na przechodzeniu od wymiany osobowej do wymiany bezosobowej.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polska transformacja w świetle sporów o rynek, sprawiedliwość i ekonomię
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: