Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
02190 045536 15675905 na godz. na dobę w sumie
Polski model organizacji typu think tank - ebook/pdf
Polski model organizacji typu think tank - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 269
Wydawca: Wydawnictwo Naukowe Scholar Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7383-525-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

'W Polsce sektor think tanków nie jest silny, ma jednak pewne cechy, które pobudzają jego żywotność. Dzieje się tak między innymi dzięki niezależności tych organizacji od partii politycznych czy wielkiego biznesu i wynikającej stąd ich wiarygodności w oczach społeczeństwa. Dziennikarze traktują model think tanku wręcz jak kamień filozoficzny posiadający magiczną moc odmiany polskiej debaty publicznej.Aby uzyskać dostateczne zasoby finansowe, think tanki  działają w różnych dziedzinach i wciąż poszerzają zakres oferowanych „usług”, wychodząc poza tradycyjną aktywność analityczno-badawczą.Piotr ZbieranekTemat podjęty w tej publikacji zwraca uwagę oryginalnością i aktualnością. Piotr Zbieranek zestawia teoretyczne podejście do modelu organizacyjnego think tanku z praktycznym wymiarem tego zjawiska. Tworzy konstrukcję interdyscyplinarną, łączącą elementy socjologiczne z teoriami organizacji, elementy politologiczne z koncepcjami nauk zarządzania i elementy instytucjonalne z public policy. Autor traktuje te wzajemne zapożyczenia jako wartościowy wkład w wypracowanie metody opisu zjawiska do tej pory niezbadanego. Książka może przyczynić się do upowszechnienia i wykorzystania w innych analizach socjologicznych i politologicznych tematyki modelu organizacyjnego think tanków.dr hab. Stanisław Mocek'

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

 Część I  Część I Redakcja i korekta: Bogdan Baran Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Juras Copyright © 2011 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa Publikacja książki dofinansowana przez Instytut Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa Uniwersytetu Gdańskiego ISBN 978-83-7383-525-2 Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. ul. Krakowskie Przedmieście 62, 00-322 Warszawa tel./fax 22 826 59 21, 22 828 95 63, 22 828 93 91 dział handlowy: jak wyżej, w. 105, 108 e-mail: info@scholar.com.pl www.scholar.com.pl Wydanie pierwsze Skład i łamanie: Inter Esse Druk i oprawa: Wojskowa Drukarnia w Łodzi Rozdział I SpiS treści  Wstęp Stanisław Mocek ....................................................................... 7 Wprowadzenie ..................................................................................... 9 Rozdział I. Think tank jako specyficzny typ organizacji ..............17 Organizacje typu think tank – ogólna charakterystyka ..................17 Historyczna ewolucja organizacji typu think tank .........................31 Współczesne zróżnicowanie zjawiska think tanków ......................44 Rozdział II. Umiejscowienie think tanków w ramach systemu społeczno-politycznego .................................................................61 Ramy paradygmatyczne prowadzonych studiów teoretycznych i badań empirycznych ...............................................................61 Funkcjonalność think tanków w ramach systemu społecznego .....69 Teoria społeczeństwa obywatelskiego oraz systemu demokratycznego w świetle problematyki think tanków .........78 Rozdział III. Anglosaski model organizacji typu think tank .........90 Ogólna struktura sektora oraz elementarne cechy formalne modelu ......................................................................................90 Cechy charakterystyczne modelu organizacyjnego anglosaskiego think tanku .......................................................102 Podstawowe funkcje i mechanizmy wpływu ukierunkowane na ich wypełnienie .........................................109 Specyficzne produkty oraz strategie marketingowe wykorzystywane przez think tanki .........................................115 Strukturalny kontekst funkcjonowania .........................................122 Rozdział IV. Struktura polskiego sektora think tanków i formalno-konstytutywne cechy przynależnych do niego organizacji. Studium empiryczne .............................................132 Metodologiczne podstawy prowadzonych badań empirycznych ..........................................................................132 Ogólna struktura sektora oraz elementarne cechy formalne modelu ....................................................................................137 Cechy charakterystyczne modelu organizacyjnego polskiego think tanku ..............................................................................148 Rozdział V. Struktura polskiego sektora organizacji typu think tank. Studium empiryczno-porównawcze .............175 Podstawowe funkcje i mechanizmy wpływu ukierunkowane na ich wypełnienie ..................................................................175  Specyficzne produkty oraz strategie marketingowe wykorzystywane przez think tanki .........................................183 Kontekst strukturalny funkcjonowania ........................................192 Weryfikacja przyjętych hipotez badawczych w świetle zgromadzonego materiału empirycznego ...............................208 Zakończenie. Implikacje natury teoretycznej i praktycznej wypływające z przeprowadzonych studiów .............................221 Bibliografia .......................................................................................229 Spis tabel i wykresów .......................................................................247 Załączniki ........................................................................................251 Rozdział I WStęp  Dotychczasowe pojmowanie trójsektorowości (sektor gospodarczy w większości prywatno-biznesowy, sektor państwowo-administracyj- ny i sektor organizacji pozarządowych) z punktu widzenia wyzwań cywilizacyjnych, modernizacyjnych i technologicznych, a także z per- spektywy współczesnego świata idei i wartości staje się podziałem anachronicznym i nieprzystającym do rzeczywistości. Pojawiają się w tej skomplikowanej materii spraw nowe impulsy i nowe formy samo- organizacji społecznej, których zadaniem jest przezwyciężanie barier efektywnego działania z jednej strony, z drugiej zaś kumulacja energii i wiedzy, tak potrzebnych do usprawniania działań instytucji i wyko- nywania zadań modernizacyjnych. Think tanki są wyrazem społecz- nego zapotrzebowania na te nowe tendencje samoorganizującego się społeczeństwa, a przynajmniej jego najbardziej twórczej, świadomej i aktywnej części. Zjawisko think tanków jest szczególnie ważne także z punktu widze- nia ewolucji – a dla części politologów kryzysu – demokratycznej for- my rządów. Dotyczy to refleksji, którą uprawiali m.in. Sartori, Schum- peter i Bobbio. Obejmuje ona takie zjawiska i opisujące je pojęcia, jak władza ekspertów, demokracja nie jako władza ludu, ale jako efekt rywalizacyjnego przywództwa, oligarchizacja i hybrydyzacja polityki, nowoczesny przemysł polityczny. Jest to cały zestaw zagadnień, które zwracają uwagę na przemiany w różnych segmentach rzeczywistości, powodujące fundamentalne przeobrażenia dotychczasowego ładu de- mokratycznego. Ta nowa jakość demokracji ma na pewno niebagatelny wpływ na działalność think tanków, choć godne namysłu jest uchwyce- nie związków przyczynowo-skutkowych tego typu zjawisk. Temat podjęty w publikacji Polski model organizacji typu think tank zwraca uwagę oryginalnością i aktualnością w konteście współczes- nych procesów społecznych w wymiarze lokalnym, regionalnym oraz globalnym. Jest przejawem reakcji na najnowsze tendencje zmian w sferze życia publicznego, przede wszystkim w warstwie instytucjona- lizacji procesów decyzyjnych i profesjonalizowania się wiedzy eksper- ckiej. Organizacje analityczno-badawcze nie funkcjonują w społecznej ani instytucjonalnej próżni, dlatego tak istotna jest próba zrozumienia Wstęp  polskiego modelu think tanku. Publikacja ta zasługuje na szczególną uwagę z dwóch powodów. Po pierwsze, łączy teoretyczne podejście do modelu organizacyjne- go think tanku z praktycznym wymiarem tego zjawiska. Ma zarazem charakter monograficzny z uwagi na to, że koncentruje się na zebraniu kompleksowej wiedzy o badanym zjawisku i podmiotach w nim uczest- niczących. Przy tym, ze względu na porównawczy charakter przeprowa- dzanej analizy, gromadzi studia przypadku dotyczące think tanków. Po drugie, jest konstrukcją interdyscyplinarną, stanowiącą połącze- nie elementów socjologicznych z teoriami organizacji, elementów poli- tologicznych z koncepcjami nauk zarządzania, a elementów instytucjo- nalnych z public policy. Autor rozprawy doskonale zdaje sobie sprawę z tych wzajemnych zapożyczeń, traktując je jako wartościowy wkład każdej z tych dyscyplin w wypracowanie metody analizy zjawiska do tej pory niezbadanego. Jego książka stanowi istotny wkład w upowszech- nienie i wykorzystanie do innych analiz socjologicznych i politologicz- nych tematyki modelu organizacyjnego think tanków. dr hab. Stanisław Mocek prof. Collegium Civitas Rozdział I  WproWadzenie Każdy ma jakieś „zadanie”, nikt jednak nie może sam go dla siebie wybrać, opisać, i wypełniać we- dług własnej woli (...). Żaden, żaden, żaden obo- wiązek nie istniał dla ludzi przebudzonych, prócz tego jednego: szukać samego siebie, w sobie się umocnić, po omacku szukać własnej drogi na- przód, niezależnie od tego, dokąd ona wiedzie1. W dużym stopniu ogólności obszar badawczy niniejszej pracy doty- czy funkcjonowania i wzajemnego oddziaływania dużych podsystemów społecznych, jakimi są z jednej strony społeczeństwo obywatelskie, z drugiej zaś system polityczny. Przecięcie tych dwóch podsystemów i ich wzajemny wpływ jest w tym przypadku głównym obszarem docie- kań. Obok tych właściwości systemu społecznego możliwym do wyod- rębnienia problemem wchodzącym w zakres głównych rozważań jest cha- rakter procesu modernizacyjnego. Zasadniczym składnikiem tego pro- cesu jest międzysystemowy transfer elementów systemu społecznego, w tym także sformalizowanych instytucji wchodzących w jego skład. Dokonując pewnego rodzaju wyszczególnienia ograniczającego zakres tychże dociekań, bliższej lustracji społecznej poddano problem funkcjo- nowania w ramach systemu społecznego (a szczególnie w wyżej wymie- nionych dwóch podsystemach) specyficznych organizacji społecznych, jakimi są think tanki. Badanie tego aktora społecznego pozwala z jednej strony na badanie wzajemnego wpływu społeczeństwa obywatelskiego i systemu politycznego, a z drugiej na bliższe przyjrzenie się zachodzą- cym między innymi w Polsce procesom modernizacyjnym. Zakres tego zagadnienia badawczego w dużej mierze zawiera się w subdyscyplinie socjologii, jaką stanowi socjologia polityki, jednakże w zachodnioeuropejskiej i amerykańskiej myśli społecznej wyodrębnia się je i włącza do osobnej dyscypliny wchodzącej w zakres nauk spo- łecznych i nazywanej „policy analysis” lub „public policy”2. Dyscypliny 1 H. Hesse, Demian, przeł. M. Kurecka, Warszawa 2001, s. 142–143. 2 Zob. W. Parsons, Public Policy: An Introduction to the Theory and Practice of Policy Analysis, Cheltenham 1999, s. 8–16. Wprowadzenie 0 te zajmują się szeroko pojętym procesem kształtowania się polityk pub- licznych oraz podejmowania decyzji politycznych. Zarazem interdyscy- plinarnie wyróżniają i opisują wszystkich aktorów mogących wpływać na ostateczny kształt wytworów politycznych ośrodków decyzyjnych. Jednym z tak rozumianych aktorów procesu decyzyjnego są właśnie or- ganizacje typu think tank. Problemem badawczym będzie więc funkcjonowanie organizacji ty- pu think tank w ramach systemu społeczno-politycznego. Zarysowane poniżej pytania badawcze formułują zadanie polegające na opisie bada- nego wycinka systemu społecznego na podstawie zebranego materiału badawczego i przeprowadzonych studiów literatury przedmiotu. Jedno- czesne wskazanie, choćby przypuszczalnego, wyjaśnienia właściwości opisywanego zjawiska wydaje się zadaniem trudnym, jednakże warto choćby wyartykułować możliwości, jakie wyłoniły się w trakcie analizy zebranego materiału badawczego. Oto te pytania badawcze: 1. 2. 3. Czym charakteryzuje się anglosaski model think tanku? Czym charakteryzuje się polski model think tanku? Jakie możemy wyodrębnić różnice i podobieństwa pomiędzy mo- delami think tanku: polskim i anglosaskim? Jakie są przyczyny zróżnicowania lub podobieństwa obu modeli? 4. Wspomniany tu opis będzie cechowała wielotorowość i wielopozio- mowość. Po pierwsze, będzie się on odnosił do zjawiska jako takiego, ale także do konkretnych jego przejawów w postaci dwóch modeli, pol- skiego i anglosaskiego, będących przedmiotem gruntownych studiów. Model anglosaski zostanie opisany na podstawie materiału empirycz- nego dotyczącego sektora think tanków funkcjonujących w Stanach Zjednoczonych. Po drugie, w studiach znajdą zastosowanie analiza lite- ratury przedmiotu, a także własne badania empiryczne. Obserwacje sku- piają się na dwóch rodzajach danych – na deklaracjach pochodzących od przedstawicieli sektora, a także na percepcji zjawiska w analizowanej sferze publicznej. Przy czym narracja będzie starała się połączyć te dwie perspektywy w taki sposób, aby powstał spójny obraz omawianych tu organizacji. Po trzecie, obok prostego opisu tych zjawisk za główny cel praca obrała analizę porównawczą dwóch wyróżnionych modeli wykra- czającą poza ten opis. Po czwarte, z przeprowadzonych studiów mają wynikać również hipotezy wyjaśniające genezę takich, a nie innych wy- różnionych charakterystyk. Po piąte, monografia teoretyczno-empirycz- na badanych organizacji, jaką stanowi niniejsza praca, ma także znacze- Wprowadzenie  nie z punktu widzenia funkcjonujących teorii społecznych (szczególnie w zakresie sfery publicznej oraz procesów modernizacyjnych) i jako taka może służyć za pewnego rodzaju ich weryfikację empiryczną. Zaznaczyć jednocześnie należy, że nie istnieje polskojęzyczna (poza kilkoma wyjątkami w postaci artykułów, głównie o charakterze pub- licystycznym, nie zaś naukowym) literatura przedmiotu kompleksowo opisująca badaną problematykę, dlatego też studia teoretyczne nad ba- danym modelem organizacyjnym będą prowadzone na podstawie lite- ratury anglojęzycznej. Można wyróżnić w niej dwie zasadnicze gru- py publikacji. Pierwsza dotyczy bezpośrednio zjawiska think tanków, a opiera się między innymi na prowadzonych przez badaczy społecz- nych studiach empirycznych w tym zakresie. Do pozycji, które możemy zaklasyfikować do tej grupy, należą między innymi publikacje Jamesa McGanna czy Andrew Richa. Druga wiąże się z dziedziną nauk spo- łecznych, z którą bezpośrednio łączą się zawarte w tej pracy studia, a mianowicie „policy analysis”. Publikacje wchodzące w zakres tego drugiego obszaru dostarczają przydatnych analitycznych modeli struk- turalno-funkcjonalnych zarówno w odniesieniu do analizowanych pro- cesów, jak i instytucji. Najważniejszymi inspiracjami skłaniającymi do wyboru omawiane- go powyżej zagadnienia badawczego są przede wszystkim: 1. Bardzo słaba dyferencjacja i specjalizacja podmiotów społecz- nych działających w zakresie formułowania polityk publicznych. W związku z tym istnieje w życiu publicznym deficyt wszechstron- nych analiz, a co za tym idzie, nie dochodzi do krystalizacji sta- nowisk w debacie publicznej w zakresie zakładanych celów oraz antycypowanych skutków, jakie dane rozwiązanie niesie za sobą dla różnych aktorów życia społecznego3. Brak takich analiz w sposób naturalny kieruje uwagę na organizacje, które w krajach o ugrun- towanym systemie demokratycznym wypełniają funkcje podmiotu dostarczającego tych wytworów, będąc uzupełnieniem systemu po- litycznego. Takimi właśnie organizacjami są między innymi think tanki. 2. Brak wcześniejszej poważnej eksploracji zjawiska think tanków w Polsce. 3. Dość specyficzny proces przyjmowania się tej instytucji na pol- skim gruncie społeczno-kulturowym. Wydaje się on interesujący 3 Zob. W. Staśkiewicz, Stanowienie prawa, [w:] L. Kolarska-Bobińska i in. (red.), Demokracja w Polsce 2005–2007, Warszawa 2007.  Wprowadzenie z perspektywy przyjmowania się instytucji charakteryzującej za- chodni system polityczny o „dojrzałej” strukturze w warunkach demokracji „młodej” i o nie w pełni skrystalizowanej sferze in- stytucjonalnej. Pojawia się pytanie, na ile w tym procesie przyj- mowania pewnego wzorca zmieniają się formy i treść działania takich elementów systemu, czy też, inaczej rzecz ujmując, na ile przystosowują się do nowego kontekstu strukturalnego, a na ile pozostają podobne do instytucji wzorcowych. 4. Własny sąd wartościujący autora niniejszej pracy uznający, że proces upowszechniania się organizacji typu think tank w rea- liach polskiego systemu społeczno-politycznego prowadzić może do uzupełnienia systemu politycznego o konieczne, w kontek- ście wzrostu stopnia złożoności procesów społeczno-gospodar- czych, zaplecze eksperckie. Stanowi więc proces o charakterze stricte modernizacyjnym, ale i promodernizacyjnym, ponieważ instytucje te planują dalsze zmiany przystosowawcze. Taką dzia- łalność autor jako obywatel wartościuje pozytywnie. Zaplecze eksperckie, o którym powyżej mowa, a któremu w anglosaskich i zachodnioeuropejskich krajach demokratycznych służą między innymi think tanki, w Polsce w formie zinstytucjonalizowanej nie funkcjonuje. Reasumując, think tanki mogłyby stać się elementem zapewniają- cym systemowi społeczno-politycznemu wysoką funkcjonalność w za- kresie projektowanych i wprowadzanych zmian oraz adaptacji będących zasadniczą częścią polskiego życia publicznego w okresie transformacji po 1989 roku. Z tego punktu widzenia są w tej pracy osią, wokół której skupia się prowadzona działalność badawcza. Książka dzieli się na pięć rozdziałów, z których dwa pierwsze mają stanowić podstawę dalszych studiów z racji sformułowania ogólnych tez dotyczących charakteru opisywanego zjawiska, jego osadzenia w ramach teorii społecznej, a także z racji przyjęcia odpowiednich ram paradygma- tycznych. Te stricte teoretyczne studia pozwalają na wyodrębnienie siat- ki analitycznej wykorzystywanej do studiów analityczno-badawczych prowadzonych w rozdziałach trzecim, czwartym i piątym. Studia te mają właśnie dać odpowiedź na postawione pytania badawcze, a więc opisać modele anglosaski i polski, a następnie porównać je ze sobą i wskazać ewentualne źródła zaobserwowanych podobieństw i różnic. W pierwszym rozdziale pod tytułem Think tank jako specyficzny typ organizacji pozarządowej zarysowano ogólną charakterystykę przed- Wprowadzenie  miotu studiów zawartych w tym tomie, począwszy od sformułowania syntetycznej definicji operacyjnej i wyróżnienie odpowiednich po- działów (podrozdział I), poprzez wskazanie na historyczną ewolucję badanych organizacji (podrozdział II), aż do ukazania współczesnego ich kształtu wraz z towarzyszącą rozwojowi dyferencjacją tych insty- tucji (podrozdział III). Należy w tym miejscu zaznaczyć, że podmioty należące do sektora organizacji stanowiącego przedmiot poniższej pra- cy cechuje duże zróżnicowane właściwie w każdym aspekcie konsty- tuującym je jako odrębne całości. To wstępne zastrzeżenie uzasadnia jednocześnie potrzebę tworzenia definicji operacyjnej na użytek tej pracy. Brak w polskiej literaturze naukowej kompleksowych publika- cji dotyczących think tanków oraz silnie reprezentowany w literaturze przedmiotu pogląd o niemożności znalezienia prostych i obiektywnych kryteriów pozwalających wydzielić zasięg organizacji denotowanych tym terminem4 to dodatkowe argumenty przeciw przyjęciu którejś z de- finicji już istniejących w literaturze naukowej. Głównym celem rozważań prowadzonych w rozdziale drugim, zaty- tułowanym Umiejscowienie think tanków w ramach systemu społeczno- politycznego, jest określenie ram paradygmatycznych prowadzonych studiów. Podrozdział I jest wstępem, wskazaniem teoretycznego ugrun- towania tez (teoria modernizacji), uporządkowania definicyjnego prze- strzeni badawczej (teoria neoinstytucjonalna), określonego charakteru prowadzonych badań (współczynnik humanistyczny) oraz analitycznej siatki pojęciowej stanowiącej między innymi podstawę późniejszego wnioskowania (paradygmat funkcjonalny). Aby w sposób należyty opi- sać zjawisko think tanków, należy dokonać pewnego syntetycznego uję- cia tej problematyki z dwóch perspektyw odnoszących się do różnego poziomu abstrakcji, które uzupełniając się, pozwalają na przeprowadze- nie badań empirycznych w tym zakresie. Opis ograniczy się tu do za- rysowania elementów paradygmatów bezpośrednio wykorzystywanych w tym badaniu, przy jednoczesnej rezygnacji z ukazywania ich całoś- ciowego rysu5. 4 Zob. M. Giepen, Think Tanks in Britain and How They Influence British Policy on Europe, Munich 2008, s. 103–107, dostęp na: http://books.google.com. 5 Paradygmaty są tu użyte zgodnie z ich rozumieniem przyjętym przez R. Mer- tona. Używa on ich w dużo węższym znaczeniu niż T. Kuhn, słusznie uznając, że rozszerzenie zakresu pojęcia paradygmatu na pole nauk społecznych (jakie po- stuluje ten ostatni) jest błędem. Zob. R. Merton, Teoria socjologiczna i struktura społeczna, przeł. E. Morawska i J. Wertenstein-Żuławski, Warszawa 1982, s. 88.  Wprowadzenie Przyjęta perspektywa paradygmatyczna umożliwia następnie wska- zanie na wypełniane przez badane organizacje funkcje społeczne (pod- rozdział II) oraz na analizę „zagnieżdżenia” tych instytucji w systemie społecznym rozumianym jako pewna całość (podrozdział III). Funkcjo- nalizm empiryczny, podstawowy i niejako wyjściowy paradygmat, staje się także podstawą analiz i badań empirycznych prowadzonych w na- stępnych rozdziałach pracy. Przybliżenie funkcji omawianych organi- zacji stanowiące główną część tego rozdziału będzie następowało dwu- torowo: z jednej strony poprzez analizę literatury przedmiotu, z drugiej zaś poprzez umocowanie uzyskanych w jej toku wyników w wybranych systemach teoretycznych opisujących przestrzeń działania badanych organizacji, a więc pogranicze systemu politycznego i społeczeństwa obywatelskiego. Rozdział trzeci, Anglosaski model organizacji typu think tank, ma zbudować siatkę kategorii opisujących think tank z perspektywy para- dygmatu funkcjonalnego. Jej wypełnienie treścią doprowadzi do stwo- rzenia syntetycznego modelu teoretycznego anglosaskiego think tanku. Podstawą uzyskania tej treści jest analiza literatury przedmiotu (w tym badań empirycznych prowadzonych przez anglosaskich badaczy, głów- nie A. Richa6). Kolejne części rozdziału opisują, w jaki sposób kształtu- ją się struktura organizacyjna i cechy formalne (podrozdział I) oraz kon- stytutywne (podrozdział II) badanego modelu, jakie kanały społecznego wpływu wykorzystuje organizacja, aby wypełnić swe funkcje (podroz- dział III), a także jakie szczegółowe działania podejmują te organizacje, aby te kanały najefektywniej wykorzystywać (podrozdział IV). Analiza modelu anglosaskiego think tanku kończy się opisem kontekstu struktu- ralnego, w którym organizacje funkcjonują (podrozdział V). Podstawą teoretyczną dostarczającą siatki analitycznej dla tych analiz, jak i dla analiz zawartych w rozdziale czwartym i piątym, jest rozdział drugi. W rozdziale czwartym i piątym znajduje się część badawcza niniej- szej pracy dotycząca polskiego sektora oraz odpowiadającego mu cha- rakterystycznego modelu think tanku. Chodzi o przedstawienie wyników 6 Doprecyzujmy, jakie badania staną się podstawą opisu modelu anglosaskiego. Chodzi mianowicie głównie o pracę Richa Think Tanks, Public Policy and the Politics of Expertise, najpełniejsze naukowe studium zjawiska stworzone przez osobę spoza środowiska think tanków (większość istniejących danych pochodzi z prac badawczych podejmowanych przez same think tanki, co oczywiście nie jest bez wpływu na ocenę ich wiarygodności). Zob. A. Rich, Think Tanks, Public Policy and the Politics of Expertise, New York 2005. Wprowadzenie  przeprowadzonych badań empirycznych i wyodrębnienie na tej podsta- wie wstępnego obrazu polskiego modelu organizacji typu think tank. Podział tych dwóch rozdziałów ma charakter głównie analityczny, gdyż oba stanowią zwartą całość wynikającą ze zrealizowanego projektu ba- dawczego i odnoszącą się do wyników wcześniejszych analiz literatury przedmiotu w zakresie anglosaskiego modelu think tanku. Rozdział czwarty, Struktura polskiego sektora think tanków oraz ce- chy formalno-konstytutywne organizacji do niego przynależnych. Stu- dium empiryczne, między innymi wskazuje na przyjęte założenia ba- dawcze, w tym hipotezy, a także wykorzystywane w studium empirycz- nym metody badawcze (podrozdział I). Poszczególne części rozdziału mają na podstawie danych empirycznych uzyskanych w trakcie badania stworzyć opis sektora (podrozdział II) oraz cech formalnych i konstytu- tywnych dla odpowiadającego mu modelu organizacyjnego think tanku (podrozdział III). Rozdział piąty, Polski a anglosaski funkcjonalny model organizacji typu think tank. Studium empiryczno-porównawcze, ma ukazać wyniki przeprowadzonych badań w kluczowych aspektach analizy zjawiska. Są to funkcje i mechanizmy ukierunkowane na ich wypełnienie (podroz- dział I), a także strukturalny kontekst funkcjonowania badanych organi- zacji (podrozdział II). Kluczowe porównanie wyodrębnionego na pod- stawie studiów empirycznych polskiego modelu think tanku z opisanym w rozdziale III modelem anglosaskim stanowi oś podrozdziału III, który przedstawia wyniki tej analizy porównawczej na podstawie weryfikacji postawionych na wstępie hipotez.  Część I Rozdział I Rozdział I  think tank jako Specyficzny typ organizacji Organizacje typu think tank – ogólna charakterystyka Cechy charakterystyczne Definicja zjawiska wynikać będzie z analizy literatury przedmio- tu pod kątem wyróżnianych w niej cech think tanków, zaś za jej za- rys strukturalny przyjęta zostanie zredukowana (z dziewięciu do sześ- ciu elementów) i jednocześnie rozszerzona definicja operacyjna użyta przez Stephana Bouchera przy projekcie studiów nad „fabrykami myśli” zorientowanymi na Unię Europejską1. Aby w pełni zoperacjonalizować przedmiot badań, w dalszej kolejności należy scharakteryzować jego najważniejsze podziały typologiczne. Istnieje siedem cech charakterystycznych dla organizacji typu think tank mogących stanowić pewien model idealny, w dużej mierze wspólny dla całego zbioru tych organizacji. Poniżej zostaną one wyliczone i pod- dane głębszej analizie, co w uzupełnieniu o podziały typologiczne wska- zujące na zróżnicowanie modeli pozwoli stworzyć ich pełną definicję operacyjną. Jak się wydaje, te operacje analityczne pozwolą przezwycię- żyć wskazywaną przez badaczy amorficzność analizowanego zbioru2. Pierwszym i jak się wydaje najbardziej podstawowym kryterium wyróżnienia think tanków jest sformalizowanie i trwałość ich struktu- ry organizacyjnej. Formalizacja ta wiąże się z posiadaną osobowością prawną, a także z odpowiednią strukturą zatrudnienia, która pozwala na wypełnianie funkcji im przynależnych3. Formalnie organizacje te 1 S. Boucher (red.), Europe and its Think Tanks: A promise to be fulfilled. An analysis of think tanks specialized in European policy issues in the enlarged Eu- ropean Union, 2004, dostęp na: http://www.notre-europe.eu/uploads/tx_publica- tion/Etud35-en.pdf, s. 2–3 i 135–137. 2 A. Rich, Think Tanks..., s. 11. 3 Najczęściej jest w tym przypadku wskazywane płaskie pod względem hie- rarchii grupy ekspertów prowadzących prace o charakterze analityczno-badaw- czym. Zob. J. Kucharczyk, P. Kaźmierkiewicz, Learning from the Experience of West-European Think Tanks: A study in think tank management, Warszawa 2007, s. 19–22. Rozdział I  przybierają różną postać, zdecydowanie najczęściej należą do tzw. trze- ciego sektora4, niekiedy (rzecz charakterystyczna bardziej dla systemu anglosaskiego) są także nastawionymi na zysk przedsiębiorstwami. Konkretna forma prawna organizacji zależy w dużej mierze od charak- teru podejmowanych działań, a także od środowiska systemowego (in- stytucjonalnego), w którym prowadzą one działalność5. Trzeba jednak zauważyć, że część organizacji uważanych za think tanki nie jest sa- modzielna w sensie formalnym i że często należą one do większego podmiotu, na przykład szkoły wyższej, agendy rządowej lub partii poli- tycznej6. Można nawet zaryzykować tezę, że w niektórych krajach orga- nizacje zależne formalnie stanowią większość istniejących think tanków (szczególnie silna jest ich zależność od szkół wyższych)7. Istnieje jed- nak silny związek, któremu nie sposób zaprzeczyć, między think tan- kami a społeczeństwem obywatelskim. Wielu badaczy uważa ten typ organizacji za jego integralną część. Druga i trzecia cecha wiąże się z głównymi formami działalności prowadzonej przez te organizacje. Chodzi tutaj o wytworzenie produktu oraz jego skuteczną promocję, przy czym aktywności te są charakte- rystyczne dla wszystkich organizacji niezależnie od ich przynależności do danego typu. Trzeba jednak zwrócić uwagę na możliwe zróżnicowa- nie działań kontraktowych prowadzonych na zlecenie danego fundatora 4 Spełniają one wszystkie kryteria (przynajmniej w teorii), jakie powinny speł- niać organizacje pozarządowe, a więc opierają się na: dobrowolności, niedocho- dowości, niezależności od państwa i działaniu na rzecz dobra wspólnego. Zob. T. Schimanek, Obywatelskie nieposłuszeństwo w świetle kontrolnych i innowa- cyjnych zadań trzeciego sektora, [w:] P. Frączak (red.), Między lobbingiem a ak- cją bezpośrednią, BZB, nr 21, Warszawa–Kraków 1997, dostęp na: http://www. zb.eco.pl/bzb/21/3_sektor.htm. 5 Zob. J. McGann, E. Johnson, Comparative Think Tanks: Politics and Public Policy, Cheltenham 2005. Jest to raport z międzynarodowych badań porównaw- czych dotyczących think tanków, ich zróżnicowania i zależności między innymi od systemu społeczno-politycznego. System prawny jako ważny czynnik syste- mu społecznego bardzo mocno wpływa na charakter zjawiska w poszczególnych krajach. 6 J. McGann, E-Notes: Think Tanks and the Transnationalization of Foreign Po- licy, 2002, dostęp na: http://www.fpri.org/enotes/thinktanks.20021216.mcgann. transnationalforeignpolicy.html 7 Przyjmuje się, że tak właśnie jest w przypadku Stanów Zjednoczonych, gdzie prawie 50 organizacji uznawanych za think tanki łączą różne więzi z tymi insty- tucjami. Zob. J. McGann, The Global „Go-To Think Tanks”: The Leading Public Policy Research Organizations in the World, Philadelphia 2007, s. 6. Think tank jako specyficzny typ organizacji  i statutowych działań organizacji. W tym pierwszym przypadku promo- cja może nie wchodzić w zakres projektu, choć kiedy indziej będzie sta- nowić jego główny element składowy. Opisany niżej dwufazowy cha- rakter działalności think tanków, ukierunkowany w dużej mierze na pro- jektowanie i aktywne promowanie zmiany społecznej, wydaje się od- różniać je od innych organizacji pozarządowych (cecha konstytutywno- -demarkacyjna). Drugą ich specyficzną cechą jest więc charakter prowadzonej dzia- łalności związanej z analizą polityk publicznych (public policy analy- sis), co oznacza w najprostszym ujęciu: tworzenie wiedzy potrzebnej do procesu formowania się polityk publicznych8, czyli w sumie próba zastosowania posiadanej wiedzy o charakterze naukowym oraz pocho- dzącej z quasi-naukowych badań i analiz danego zjawiska do rozwiąza- nia problemu o charakterze politycznym9. Jak to ujmuje Grzegorz Ma- kowski, w skład tej działalności wchodzą „działania badawcze, anali- tyczne i eksperckie”10. Wiążą się one z zastosowaniem przez analityków odpowiedniej „metodologii”11, która ma pomóc im w wytwarzaniu wy- sokiej jakości produktu ich działalności, czyli głównie tzw. „papierowej alchemii” („paper alchemy”)12. „Metodologia” ta wywodzi się z nauk społecznych13, jednakże jest mniej rygorystyczna. Trzeba zwrócić uwa- gę także na interdyscyplinarność analiz prowadzonych na jej podsta- wie i na dość znaczny wpływ na jej kształt instrumentalnego charakteru 8 W.N. Dunn, Public Policy Analysis: Introduction, New Jersey 1994, s. 57. 9 Wyjaśnienia wymaga kwestia quasi-naukowości analiz politycznych. Wyni- ka ona z perswazyjnego charakteru tej działalności, co polega w dużej mierze na tworzeniu argumentów łączących w sobie elementy zarówno normatywne, jak i deskryptywne (dane badawcze lub analityczne wraz z wnioskiem interpre- tatora), a tym samym oznacza odchodzenie od ideałów naukowej obiektywności i powstrzymania się przed wyrażaniem sądów wartościujących. R. Dahl uznaje te twierdzenia za uzupełniające się, a ich łączenie na gruncie analizy polityki za właściwe. Odejście od tradycji nauk społecznych polega także na przyjęciu mniej restrykcyjnej metodologii. Zob. G. Majone, Dowody, argumenty i perswa- zja w procesie politycznym, przeł. D. Sielski, Warszawa 2004, s. 21–25 i R. Dahl, B. Stinebrickner, Współczesna analiza polityczna, przeł. P. Kazimierczak, War- szawa 2007, s. 194–197. 10 G. Makowski, Organizacje think-tank i ich rola w kształtowaniu polityki pub- licznej, Warszawa 2009, s. 2. 11 J. Kucharczyk, P. Kaźmierkiewicz, Learning..., s. 8. 12 P. Dickson, Think Tanks, New York 1971, s. 26. 13 W.N. Dunn, Public..., s. 48–49. Rozdział I 0 działań opisywanych organizacji14. Ta „metodologia” obejmuje pewną formę kontroli jakości i nadzoru pracowników przez kadrę kierowni- czą i bardziej doświadczonych ekspertów15. Produktem odpowiednich działań są idee i rozwiązania zawarte w rekomendacjach lub analizach konkretnych zjawisk16 stanowiących materialny wynik działalności. Na uwagę zasługuje także fakt, że wytworami tych instytucji są idee, a więc materiał zmiany społecznej mający specyficzne właściwości. Trzecią cechą think tanków jest ukierunkowanie na promocję wy- żej wymienionych wytworów oraz idei leżących u ich podstaw. W tym przypadku think tanki upodobniają się w dużej mierze do agencji mar- ketingowej, która wyznacza grupę docelową poszczególnych produk- tów oraz najbardziej efektywne formy dotarcia do niej17. Komunikacja ta przebiega głównie poprzez mass media oraz własne kanały przekazu: m.in. publikacje, informacje na stronach www, bezpośredni marketing czy też seminaria i konferencje). Najczęstszym celem zabiegów podej- mowanych w sferze publicznej jest chęć wywarcia wpływu na proces kształtowania się polityk publicznych, czyli inaczej mówiąc, projekto- wania zmiany społecznej poprzez bezpośredni i pośredni wpływ na ak- torów życia społecznego. Aktorzy, na których wywierają wpływ te organizacje, to przede wszystkim władza polityczna różnych szczebli (ponadnarodowa, na- rodowa, a także lokalna). To ona stanowi ostateczny cel wszystkich, zróżnicowanych działań think tanku. Cel ten jednakże nie skupia się wyłącznie na bezpośrednim kontakcie z decydentami, przeciwnie, jego główną strategią jest pośredni wpływ poprzez media i kształtowaną przez nie opinię publiczną18. W przypadku tej ostatniej pełnią one (lub 14 Charakterystyczne rynkowe podejście do swojej działalności mają neolibe- ralne organizacje rzecznicze. Zob. Jo Kwong, Collective Wisdom from the Atlas Network “Ten Things that Helped my Institute Take Off”, [w:] J. Kwong (red.), Think Tank Primer, dostęp na: http://atlasnetwork.org/think-tank-resources/think- tank-primer. 15 R.J. Struyk, Managing Think Tanks: Practical Guidance for Maturing Organi- zations, Budapest 2002, s. 65–66. 16 S. Boucher (red.), Europe..., s. 29–34. 17 Zob. J. Von Kannon, Marketing the Movement: Fundraising for Public Policy Organizations, [w:] J. Kwong (red.), Think Tank..., oraz R. Struyk, Managing..., s. 202. Znajduje się tam spora lista sposobów komunikacji używanych przez think tanki w codziennej działalności marketingowej. 18 W autopercepcji think tanków władza polityczna jest najczęściej wskazywa- nym aktorem, jednak badania odnotowują także innych potencjalnych odbior- Czwartą charakterystyczną dla tych organizacji cechą jest przykła- danie dużej wagi do innowacyjności ich wytworów. Stąd motto jednego z amerykańskich think tanków „myśląc rzecz nie do pomyślenia” („thin- king unthinkable”21), które stanowiło także inspirację dla angielskich „fabryk myśli” związanych z neoliberalną prawicą. Innowacyjność ta jest rozumiana jako rola swoistej inspiracji dla swoich odbiorców, i to właśnie ona wraz z wysoką jakością cechującą jego wytwory ma zapewnić organizacjom sukces, stanowiąc jednocześnie główny wyróż- nik think tanków (cechę konstytutywno-demarkacyjną) spośród innych organizacji zajmujących się analizą polityczną (na przykład aparatu ad- ministracyjnego). Pierwsze cztery cechy opisywanych organizacji są w dużej mierze bezdyskusyjne i odnoszą się właściwie do wszystkich organizacji typu think tank. Są to cechy, które można uznać za bazowe, konstytutyw- ne dla całego zbioru. Kolejne trzy zaś są elementami niekoniecznymi, konstytuującymi zróżnicowanie w obrębie zjawiska i takimi, że tworze- nie definicji operacyjnej wymagać będzie podjęcia arbitralnych decyzji co do charakterystyk w tych sferach. Think tank jako specyficzny typ organizacji  próbują pełnić) rolę dawniej przynależną tzw. liderom opinii. Jednakże działaniem wcale nie drugoplanowym pozostaje oddziaływanie (które czasem ociera się o indoktrynację19) na, jak to określa Friedrich Hayek, przekazujących idee („second hand idea brokers”), czyli osoby stano- wiące lub mogące stanowić w przyszłości liderów opinii w swoich lo- kalnych środowiskach (nauczycieli, dziennikarzy, a nawet studentów)20. Oczywiście te działania są przynależne w pełni jedynie think tankom o rzeczniczym profilu działalności. Piątą cechę stanowi niezależność od innych aktorów życia społecz- nego. Niezależność ta ma trzy aspekty: formalny, badawczy, a także ców: media, opinię publiczną, biznes oraz kręgi uniwersyteckie. Zob. S. Boucher (red.), Europe..., s. 28. 19 Przykładem takiej działalności niech będzie opisywany w jednym z artykułów projekt uniwersyteckich kursów wiedzy ekonomicznej dotyczących funkcjono- wania mechanizmów wolnorynkowych. Jego głównym celem, który podlegał jawnej ewaluacji, był wzrost sympatii biorących w nim udział studentów do neo- liberalnego modelu ekonomicznego. Zob. C.H. Kim, Creating and Sponsoring a Free-Market University Course Offering, [w:] J. Kwong (red.), Think Tank... 20 R. Cockett, Thinking the Unthinkable: Think-Tanks and the Economic Counter- Revolution 1931-1983, London 1994, s. 131. 21 Chodzi w tym przypadku o działalność Hudson Institute. Zob. P. Dickson, Think Tanks, s. 90–113. Rozdział I  finansowy22. Sprawą kluczową dla think tanku jest niezależność badaw- cza, bo to z nią wiąże się jego wiarygodność jako instytutu dokonują- cego analiz politycznych. To właśnie ta wiarygodność (oparta w dużej mierze na obiektywizmie i bezstronności) badań i studiów jest podstawą jego oddziaływania i kreowania sfery publicznej, co wiąże się z wy- korzystywaniem przez think tank technokratycznej legitymacji swego wpływu. Zależność badawcza występuje często w przypadku, kiedy or- ganizacja jest zaangażowana ideologiczne i przekłada się ona wprost na stronniczość wytwarzanych analiz i rekomendacji. Zaangażowanie to jest szczególnie żywe w przypadku organizacji rzeczniczych pełniących funkcję propagatora danej idei. Brak niezależności formalnej, organiza- cyjnej może, choć nie musi, prowadzić do utraty niezależności badaw- czej, ale dopiero odłączenie się organizacyjne od danego aktora w wie- lu przypadkach jest gwarancją podejmowania w pełni obiektywnych i niezależnych działań. Wspomnieć też należy, że zależność finansowa od danego sponsora lub grantodawcy prowadzić może także do utraty niezależności badawczej z oczywistych przyczyn. Reasumując, think tanki muszą wystrzegać się zbyt bliskich związ- ków z innymi aktorami życia społecznego, które mogłyby podważyć ich wiarygodność, a jednocześnie kontakty z nimi (także poprzez kanały nieformalne) są podstawą ich działalności23. Istnieje więc w praktyce dość cienka linia między zależnością a dobrymi stosunkami umożliwia- jącymi wysoki poziom skuteczności. Kwestia niezależności jest szcze- gólnie ważna w przypadku kontaktów z władzą polityczną, dlatego też większość think tanków stanowią organizacje pozarządowe. Szóstą cechą jest deklarowanie działalności w interesie publicznym. Tenże interes publiczny jest stawiany jako główny cel działalności, na co wskazuje między innymi badanie Stowarzyszenia Notre Dame, choć oczywiście interes ten jest w różny sposób definiowany i czasem przy- biera postać promowania pewnych idei (na przykład integracji euro- pejskiej), podwyższenia jakości systemu prawnego, czy też wspieranie modernizacji i idącego z nią w parze wzrostu zamożności obywateli24. Jak należy domniemywać, deklaracja ta stanowi pewnego rodzaju le- gitymizację podejmowanych przez think tank działań, choć to właśnie w tym nadrzędnym celu widać często charakter ewentualnego zaanga- 22 D. Stone, A. Denham (red.), Think Tank Traditions: Policy Research and the Politics of Ideas, Manchester 2004, s. 4. 23 J. Kucharczyk, P. Kaźmierkiewicz, Learning..., s. 9. 24 S. Boucher (red.), Europe..., s. 3 i 23. Think tank jako specyficzny typ organizacji  żowania ideologicznego danej organizacji. Odżegnywanie się od party- kularyzmu i reprezentacji poszczególnych grup społecznych przez think tanki jest w niektórych państwach wynikiem kształtu systemu prawne- go, gdzie korzystne finansowo formy organizacyjne są dostępne jedynie dla organizacji niezaangażowanych (chodzi głównie o sferę podziałów politycznych), działających na rzecz dobra wspólnego25. W krajach anglosaskich jest to głównym powodem zachowywania przez więk- szość rzeczniczych typów think tanków pozornego niezaangażowania. Nie można pominąć także faktu, że niektóre z nich stanowią jedynie or- ganizacje służebne wobec określonych grup interesu lub też przybierają formę przedsiębiorstw komercyjnych, co nie da się w pełni pogodzić z misją, o której była mowa powyżej26. Siódmą cechą, prawdopodobnie najbardziej charakterystyczną dla think tanków, jest ich specyficzne usytuowanie systemowe na przecię- ciu systemu politycznego i społeczeństwa obywatelskiego oraz charak- ter aktorów życia społecznego, z którymi wchodzą one w bliski kontakt. Think tanki, operując w ramach społeczeństwa obywatelskiego, wyko- rzystując między innymi jego kanały komunikacyjne (sferę publiczną), legitymację społeczną sektora oraz uprzywilejowany prawnie charakter organizacyjny, za główny (a z pewnością ostateczny) cel swej działalno- ści obierają organizacje i wytwory systemu politycznego. Pozostają jego zapleczem eksperckim, a ich produkty mają wpływać na podejmowane w tym systemie decyzje, a poprzez nie na ramy instytucjonalne świata społecznego. Wskazanie aktorów społecznych, z którymi think tank kooperuje lub też wchodzi w bliskie kontakty, jest na tyle ważne, że stało się podstawą alternatywnej, tzw. negatywnej definicji think tanków zaprezentowa- nej przez Matthew Taylora27. Głosi ona, że najłatwiej rozpoznać think tank po tym, czym on nie jest i w jaki sposób różni się od bliskich mu 25 D.E. Abelson, Do Think Tank Matter? Assessing the impact of public policy in- stitutes, Kingston–Montreal 2002, s. 9. Zmiana konstrukcji ładu prawnego, w tym przypadku prawa podatkowego (w 1969 roku) pociągnęła za sobą także zmiany w funkcjonowaniu sektora. Zob. A. Rich, Think Tanks..., s. 57–59. 26 Choć oczywiście były i są prowadzone takie próby. Za przykład niech posłuży przypadek jednego z najstarszych think tanków amerykańskich, który pomimo działalności gospodarczej próbuje się kierować pewnymi wytycznymi o charakte- rze etycznym, zakładającymi między innymi służbę dobru społecznemu. Chodzi o Artur Little Inc. Zob. P. Dickson, Think Tanks, s. 177–200. 27 M. Giepen, Think Tanks..., s. 107. Rozdział I  organizacji. Think tank operuje na styku uniwersytetów, władzy poli- tycznej (na każdym jej szczeblu: ponadnarodowym, narodowym, lokal- nym), biznesu oraz organizacji pozarządowych, często współpracując bądź pracując na zlecenie wymienionych. Zasoby ludzkie czerpie głównie ze środowisk akademickich, choć zatrudnia również wiele osób z wcześniejszym doświadczeniem wynie- sionym z organizacji politycznych czy też pozarządowych. Te bliskie związki personalne (a czasem także instytucjonalne) oraz podobień- stwo charakteru głównej działalności (prowadzonych analiz) łączą go ze szkołami wyższymi. Do organizacji pozarządowych zbliża go sfera instytucjonalna, czyli przyjęta forma prawna, wyznaczająca w dużej mierze wachlarz potencjalnych działań, a także dobro publiczne, gdyż dążenie do niego (choćby tylko w sferze deklaracji) stanowi podstawę działalności tych organizacji. Jednakże w sektorze pozarządowym ist- nieją także organizacje stawiające sobie za cel przede wszystkim wspie- ranie (głównie finansowe) działań podejmowanych przez think tanki (jak na przykład Fundacja Forda w latach 50. i 60., a przed nią Fundacje Rockeffelera i Carnegiego w pierwszej połowie XX wieku), widać więc silne związki finansowe tych dwóch sektorów28. Dla biznesu jako grupy nacisku o określonym interesie politycznym oraz dysponującej kapita- łem ekonomicznym sponsorowanie przychylnej ich zamierzeniom dzia- łalności think tanków stanowi jeden z możliwych sposobów wywierania wpływu na władzę polityczną29. Biznes osiąga swoje partykularne cele poprzez sponsorowanie odpowiednio ukierunkowanych projektów lub tworzenie instytucji tego typu od podstaw. Związki think tanku z władzą polityczną czy ogólniej z organizacjami systemu politycznego (w tym także z partiami politycznymi oraz aparatem administracyjnym) są po- niekąd oczywiste, ponieważ to ona jest w znacznej mierze głównym odbiorcą produktów wytwarzanych przez think tank. Poza powyższymi aktorami pozostaje jeszcze pewien wysoce abs- trakcyjny byt, jakim jest opinia publiczna. Stanowi ona, mimo dekla- rowanej przez społeczność think tanków jej nadrzędnej roli odbiorcy 28 O Fundacji Forda jako jednym z głównych fundatorów amerykańskich think tanków: P. Dickson, Think Tanks, s. 87. O Fundacjach Rockeffelera i Carnegiego: A. Rich, Think Tanks..., s. 38–40. 29 Niech za ilustrację takiego działania posłuży przykład organizacji Aims of In- dustry, think tanku stworzonego w Wielkiej Brytanii przez przemysł i mającego propagować przede wszystkim rozwiązania gospodarcze zgodne z interesami swych założycieli (R. Cockett, Thinking..., s. 72–74). Think tank jako specyficzny typ organizacji  ich działań, w gruncie rzeczy jedynie tło, które w mniej lub bardziej skuteczny sposób próbuje oddziaływać na głównego adresata, czyli wła- dzę polityczną. Oczywiście w obu przypadkach potencjalnego audyto- rium głównym kanałem wpływu są media; kooperacja z nimi należy do głównych podejmowanych przez think tank form działalności (patrz: cecha trzecia). Te siedem cech wydaje się dobrym wprowadzeniem do tematyki i jednocześnie podstawą tworzenia definicji operacyjnej think tanku. Przy czym należy podkreślić, że pomimo dużej zgodności teoretyków co do pewnych właściwości think tanków definicja ta będzie musiała się charakteryzować pewną dozą arbitralności i jako taka może być na- rażona na krytykę. Opis ten byłby niepełny, gdyby pominąć wysoką funkcjonalność tych organizacji wobec systemu politycznego oraz społeczeństwa oby- watelskiego. Zapewniają one systemowi politycznemu zaplecze tech- nokratyczne, dostarczając jednocześnie legitymizacji jego decyzjom. Społeczeństwo obywatelskie zaś dzięki działaniom think tanków uzy- skuje realny wpływ na te decyzje. Zwiększa to stabilność systemu społecznego. Podziały typologiczne Główne podziały typologiczne, pomagające w uporządkowaniu zróż- nicowania organizacji denotowanych w literaturze przedmiotu przez po- jęcie think tank, ogniskują się wokół trzech podstawowych osi. Poniżej przedstawione zostaną charakterystyczne i najbardziej wyczerpujące typologie każdej z nich. Pierwszą osią, wzdłuż której przebiega podział, jest niezależność oraz charakter ewentualnej zależności tych organizacji od innych akto- rów życia społecznego lub też, szerzej, położenie w ramach systemu społeczno-politycznego. Wyczerpująca wszystkie możliwości w tej sfe- rze typologia Jamesa McGanna powstała z przeznaczeniem do porów- nawczych badań międzynarodowych, a jej głównym celem było objęcie wszystkich możliwych organizacji niezależnie od kraju (a co za tym idzie systemu), w którym one funkcjonują30. Typologia ta znalazła za- stosowanie w dużym międzynarodowym projekcie badawczym, gdzie udowodniła swoją przydatność. Zgodnie z nią istnieje sześć typów think tanków: jednym z nich jest organizacja niezależna i autonomiczna 30 J. McGann, E. Johnson, Comparative..., s. 14. Rozdział I  we wszystkich trzech sferach, o których była wcześniej mowa, a pięć kolejnych przedstawia możliwe zależności od aktorów społecznych (mniej lub bardziej bezpośrednio połączonych z think tankiem): 1. 2. Stowarzyszony z partią polityczną. Kategoria ta składa się z orga- nizacji wchodzących w skład systemu politycznego jako składniki organizacji partyjnej. Status prawny może być w tym przypadku różny, jednakże nawet w przypadku formalnej niezależności or- ganizacja taka pozostaje często uzależniona pod względem finan- sowym od stowarzyszonej z nią partii politycznej. Stowarzyszony z władzą polityczną. Są to organizacje formalnie należące do systemu politycznego jako składnik biurokratycznej organizacji państwa i jako takie uzyskujące wsparcie finansowe z sektora publicznego. 3. Quasi-stowarzyszony z władzą polityczną. Są to organizacje for- malnie niezależne, jednakże założone przez organy administracji publicznej i uzależnione od nich finansowo. 4. Uzależniony od sponsorów. Należą tu organizacje zależne finan- sowo od pewnych podmiotów społecznych (głównie grup intere- su), co może przekładać się także na mniejszą autonomię w sferze badawczej. 5. Stowarzyszony ze szkołą wyższą. Do kategorii tej należy każdy podmiot, dla którego bazę instytucjonalną prowadzonej działal- ność stanowi szkoła wyższa. W większości przypadków nie prze- kłada się to na zmniejszenie autonomii w sferze badawczej, lecz określa preferowane formy działalności. Warto zauważyć, że stowarzyszenie z aktorem społecznym nie musi przekładać się w prosty sposób na zmniejszenie niezależności organiza- cji, a tym samym wiarygodności jej wytworów. Często taka forma funk- cjonowania pozwala na zachowanie większej dozy autonomii badawczej, niż to się dzieje w przypadku organizacji w pełni niezależnej formalnie. Inny ważny podział w tej kategorii wyróżnia organizacje umiejsco- wione wewnątrz lub na zewnątrz systemu politycznego31. Ma to oczy- wiste przełożenie na ich funkcjonowanie. Nadmienić należy, że do we- wnętrznych organizacji systemu politycznego obok organizacji stowa- rzyszonych z władzą polityczną należą także think tanki kontraktowe, działające na zlecenie struktur biurokratycznych. Na podział ten nakłada 31 J. McGann, Think Tanks and Policy Advice in the United States: Academics, Advisors and Advocates, New York 2007, s. 6. Think tank jako specyficzny typ organizacji  się także inny wyróżnik, za jaki uznać należy podmiot polityczny po- dejmowanych działań. Wyróżnienie klas think tanków w tym zakresie jest zależne od systemu społeczno-politycznego, jednakże ogólnie rzecz ujmując, w tym przypadku wyróżnić można działalność organizacji tego typu na poziomach: lokalnym lub regionalnym (władze samorządowe), ogólnopaństwowym (władze centralne) oraz międzynarodowym (orga- nizacje ponadnarodowe). Drugą kategorią są typologie odnoszące się do rodzaju zaangażowa- nia polityczno-ideologicznego badanych organizacji. Tu chyba najprost- szą, a przy tym najbardziej pomocną typologią jest podział zaprezen- towany przez P. Barberisa i T. Maya pozwalający przedstawić stopień ideologicznego nachylenia różnych organizacji32: 1. 2. 3. lewicowe (umiarkowanie i skrajnie): popierające idee (tradycyj- nie oraz współcześnie) łączone z lewicą i prowadzące działalność w ich ramach ideologicznych; centrowe: organizacje niezaangażowane politycznie ani ideolo- gicznie, starające się zachować obiektywizm swych analiz i re- komendacji oraz odżegnujące się od bliskich związków z danymi opcjami politycznymi; prawicowe (umiarkowanie i skrajnie): popierające idee (tradycyj- nie i współcześnie) łączone z prawicą (konserwatywną i liberal- ną) i prowadzące działalność w ich ramach ideologicznych. Oczywiście można zastosować także podział dwukategorialny, który przewiduje wyróżnienie organizacji zorientowanych ideologicznie i pró- bujących zachować neutralność33. Przekłada się to także na funkcjonowa- nie organizacji w różnych sferach działalności jak wpływ na podejmowa- ne tematy analiz czy też na stopień ich rygoryzmu metodologicznego. Trzecią kategorią typologiczną są podziały odnoszące się głównie do zachodniej sieci think tanków (Europa oraz kraje anglosaskie), jed- nakże podział ten jest najbardziej użyteczny w praktyce badawczej, ponieważ wnosi bardzo użyteczne kategorie porównawcze. Stosując zmodyfikowaną przez Roberta Weavera i Jamesa McGanna34 typologię 32 W. Parsons, Public..., s. 165–166. Pierwotnym celem tej typologii było upo- rządkowanie sceny brytyjskich think tanków, której charakterystyczną cechą jest silne upolitycznienie i zideologizowanie. Przeniesienie tych doświadczeń na grunt innych państw może się okazać trudne. 33 J. McGann, Think Tanks…, s. 6. 34 Zestawienie na podstawie danych zaczerpniętych głównie z dwóch źródeł: M. Giepen, Think Tanks..., s. 108–110 oraz S. Boucher (red.), Europe..., s. 4.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polski model organizacji typu think tank
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: