Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00393 012892 17307967 na godz. na dobę w sumie
Polskie czeskie i słowackie prawo wykroczeń. Studium prawnoporównawcze - ebook/pdf
Polskie czeskie i słowackie prawo wykroczeń. Studium prawnoporównawcze - ebook/pdf
Autor: , , , , Liczba stron: 447
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-868-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Przedmiotem monografii są instytucje materialnego i procesowego prawa wykroczeń w trzech państwach: Republice Czeskiej, Republice Słowackiej i Rzeczypospolitej Polskiej.

Czytelnik będzie mieć możliwość porównania, jak wygląda odpowiedzialność za ten sam czyn (bądź bardzo podobny) w trzech porównywanych państwach. Spojrzenie na własny system prawa z perspektywy rozważań obcych pozwala głębiej zrozumieć własne prawo i lepiej dostrzec jego wady i zalety.

Podjęto również rozważania na temat tego, czy i w jakim stopniu rozwiązania czeskie mogłyby być wykorzystane w przyszłym prawie polskim.
Monografię podzielono na pięć części, spośród których:

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Część I. Wprowadzenie historyczne Rozdział 1. Kształtowanie się systemu prawa wykroczeń… w Czechosłowacji, Czechach i Słowacji Wewnętrzna dyferencjacja czynów zabronionych pod groźbą kary jest zdoby- czą w zasadzie dopiero XVIII w., kiedy zrodziła się koncepcja deliktów admini- stracyjnych, zwanych zwykle wykroczeniami bądź przestępstwami policyjnymi lub wykroczeniami policyjnymi. Delikty administracyjne pojawiły się na ziemiach czeskich wchodzą- cych w skład Cesarstwa Austriacko-Węgierskiego w drugiej połowie XVIII w., w Józefińskim Powszechnym Kodeksie karnym z 1787 r. o przestępstwach i ka- rach. Ich ściganie zostało powierzone władzom policyjnym, w odróżnieniu od deliktów kryminalnych rozpatrywanych przez sądy. Ustawa karna z 1803 r. mó- wiła już wprost o wykroczeniach policyjnych. Tę regulację w istocie przejął au- striacki Kodeks karny z 1852 r. o zbrodniach (w języku czeskim – zločiny), wy- stępkach (přečiny) i wykroczeniach (přestupky)1. Na ziemiach słowackich, które były wtedy częścią Węgier, obowiązywały dwie ustawy karne: węgierski Kodeks karny z 1878 r. i Kodeks wykroczeń z 1879 r., które przyjmowały taki sam trójpodział na zbrodnie (w języku słowackim – zloči- ny), występki (prečiny) i wykroczenia (priestupky), przy czym ustawowe znamio- na wykroczeń znajdowały się także w innych ustawach2. Kiedy w 1918 r. po I wojnie światowej na gruzach Monarchii Habsburgów powstała Pierwsza Republika Czechosłowacka zasadniczo przejęto dotychcza- sowe prawo karne austriackie obowiązujące na ziemiach czeskich i węgierskie obowiązujące na ziemiach słowackich, co nastąpiło ustawą z 28.10.1918 r. o po- wstaniu samodzielnego państwa czechosłowackiego3. Ale od początku istnienia nowego państwa datują się dążenia do usunięcia dualizmu prawa austriackiego 1 P. Mates, Základy, s. 3. 2 Zob. M. Maslen, Aplikácia pojmu „trestné obvinenie” v slovenskej právnej úprave zodpovednosti za správne delikty na úseku ochrany prírody a krajiny, AUC-I 2015, č. 1, s. 44 i przywołana przez niego literatura. 3 Zákon o zřízení samostatného československého státu. Tekst tej ustawy, znanej pod nazwą ustawy recepcyjnej (recepční zákon) w: L. Vojáček, K. Schelle, V. Knoll, České právní dějiny, Plzeň 2010, s. 294. 3 Część I. Wprowadzenie historyczne i węgierskiego. W maju 1921 r. został przygotowany „tymczasowy projekt części ogólnej ustawy karnej”, który klasyfikował przestępstwa już tylko na dwie grupy: zbrodnie (zločiny) i występki (přečiny), przy czym kryterium podziału miało być uznanie sądu. Po dwóch latach zostały opublikowane projektowane podstawy (założenia) dwóch ustaw: karnej i odrębnej o wykroczeniach (Připravné osnovy trestního zákona o zločinech a přečinech a zákona přestupkového). W 1936 r. zo- stała przedstawiona kolejna wersja projektu ustawy karnej, powracająca do tra- dycyjnego trójpodziału (zločiny, přečiny, přestupky), ale parlament się nią nie za- jął. Reforma prawa karnego napotkała na sprzeciw konserwatystów, którzy byli zadowoleni z recypowanego prawa karnego, wskazywali na konsekwencje finan- sowe reformy i potrzebę rozwiązywania innych pilniejszych problemów legisla- cyjnych4. Po II wojnie światowej Druga Czechosłowacja stopniowo wstępowała na dro- gę socjalistyczną, korzystając ze wzorów radzieckich. W pierwszych latach powo- jennych nadal obowiązywały w Czechosłowacji przepisy austriackie i węgierskie. Najdonioślejszym dla późniejszego rozwoju czechosłowackiego systemu prawne- go okazał się przewrót polityczny z lutego 1948 r. i przejęcie władzy przez partię komunistyczną. Jedną z konsekwencji przewrotu było tzw. prawnicze dwulecie (právnická dvouletka), które w prawie karnym zaznaczyło się aktami kodyfika- cyjnymi z zakresu prawa karnego sądowego5 oraz prawa karnego administracyj- nego6. Ten krok legislacyjny nie pozostawiał wątpliwości, że odpowiedzialność za wykroczenia była odpowiedzialnością karną. Efekt był taki, że czechosłowackie rady narodowe, które już w 1945 r. przejęły orzecznictwo w sprawach o wykro- czenia, mogły za niektóre wykroczenia wymierzać kary sięgające 2 lat pozbawie- nia wolności i przepadku mienia. Wprawdzie w drugiej połowie lat 50. ubiegłego stulecia te najdrastyczniejsze konsekwencje prawa wykroczeń zostały złagodzo- ne, ale w ocenie autorów czeskich zamiar ustawodawcy, aby ująć regulację praw- ną wykroczeń w aktach typu kodyfikacyjnego, nie powiódł się, nadal liczne ze- społy znamion wykroczeń znajdowały się w ustawach szczególnych, a potem ta tendencja zmierzająca do typizacji wykroczeń w ustawach szczególnych jeszcze się nasiliła7. Stosunkowo prosty podział na przestępstwa z jednej strony i wykroczenia z drugiej skomplikował się już w latach 50. XX w. Wtedy to została definitywnie 4 K. Maly a kolektiv, Dějiny českého a československého práva do roku 1945, Praha 2005, 5 Trestní zákon č. 86/1950 Sb. (prawo materialne) i Trestní řád – zákon č. 87/1950 Sb. (prawo 6 Trestní zákon správní č. 88/1950 Sb. (prawo materialne) oraz Trestní řád správní – zakon s.  415–416. procesowe). č. 89/1950 Sb. (prawo procesowe). 7 P. Mates, Základy, s. 9–10. 4 Rozdział 1. Kształtowanie się systemu prawa wykroczeń… przełamana zasada, że odpowiedzialność administracyjnoprawną (správněprávní odpovědnost) mogą ponosić tylko osoby fizyczne. Pierwszym aktem prawnym, który zawierał znamiona deliktów administracyjnych organizacji, jak w ówczes- nej terminologii określano osoby prawne, było rozporządzenie rządu o komuni- kacji drogowej8. Ściganie organizacji rozszerzyło się znacząco w latach 60., kiedy zostało wprowadzone w praktycznie wszystkich dziedzinach ówczesnej admini- stracji państwowej. Odpowiedzialność za takie delikty następowała bez względu na zawinienie i nie było możliwości zwolnienia się od niej. Sankcje za te delikty były znacząco wyższe niż za wykroczenia, przy czym ukarane organizacje mogły na podstawie przepisów prawa pracy dochodzić naprawienia szkody wyrażającej się w kwocie nałożonej na nie kary pieniężnej (pokuty) od pracowników winnych temu, że organizacja została ukarana. Mimo ponawianych zastrzeżeń ze strony praktyki nie udało się przyjąć ustawy regulującej tę formę odpowiedzialności. Stosowano przepisy o postępowaniu administracyjnym ewentualnie regulacje za- mieszczone w ustawach szczególnych9. Dla rozwoju czechosłowackiego prawa penalnego najdonioślejszym okazał się 1961 r., w którym ukazały się cztery fundamentalne akty prawne w następu- jącej kolejności: 1) ustawa z 18.4.1961 r. o miejscowych sądach ludowych10; 2) ustawa z 26.6.1961 r. o zadaniach rad narodowych przy zapewnieniu porządku socjalistycznego11; 3) ustawa z 29.11.1961 r. – Kodeks karny12; 4) ustawa z 29.11.1961 r. – Kodeks postępowania karnego13. Pierwsza z nich wprowadziła nową kategorię czynów zabronionych pod groź- bą kary zwanych przewinieniami (provinění), usytuowanych gdzieś na pograni- czu prawa wykroczeń i prawa pracy. Za te czyny sądy ludowe orzekały z reguły środki wychowawcze. W literaturze to rozwiązanie oceniano jako przedwczes- ne14; po 8 latach została ona uchylona. Druga była w istocie ustawą o wykroczeniach, aczkolwiek nazwa „wykro- czenie” nawet nie pojawiła się w tytule, natomiast w treści obejmowała regulacje zarówno materialne, jak i procesowe odnoszące się do wykroczeń (přestupky). Zamieszczona w § 6 definicja wykroczenia głosiła, że jest nim zawinione zacho- 8 Vládní nařízení č. 54/1953 Sb., o provozu na silnicích. 9 P. Mates, Základy, s. 11. 10 Zákon č. 38/1961 Sb., o místních lidových soudech. 11 Zakon č. 60/1961 Sb., o úkolech národních výborů při zajišt’ovaní socialistického pořádku. 12 Trestní zákon č. 140/1961 Sb. 13 Zákon č. 141/1961 Sb., o trestnim řízení soudním (trestní řád). 14 J. Nezkusil, Vyvoj trestného práva v l’udovodemokratickom a v socialistickom Československu, w: M. Čič (red.), Československé trestné právo, Bratislava 1983, s. 32–34. 5 Część I. Wprowadzenie historyczne wanie wskazane w § 7–19 tej ustawy, a także inne zawinione naruszenie obo- wiązku określonego w innym przepisie prawnym, jeżeli w ten sposób utrudnia się wykonanie zadań administracji państwowej, narusza porządek publiczny lub socjalistyczne współżycie obywateli, jeżeli czyn nie wyczerpuje znamion prze- stępstwa. Dosłowne odczytanie tego przepisu prowadziło do wniosku, że w cze- chosłowackim systemie prawa wykroczeń nie obowiązywała zasada nullum cri- men sine lege certa, a to dlatego, że każde naruszenie przepisu prawnego mogło być uznane za wykroczenie, jeżeli tylko było zawinione i sprowadziło następ- stwa, o których mowa w tym przepisie; nie musiało być wyraźnie stypizowa- ne. Jednakże czechosłowacka nauka prawa administracyjnego (w jej ramach omawiano odpowiedzialność za wykroczenia) stanęła na innym stanowisku. Uznano mianowicie, że definicja z § 6 ustawy została zmieniona przez dalszy rozwój ustawodawstwa, wobec czego należy przyjąć, że czyn musi być wyraźnie uznany przez ustawę za wykroczenie, aby można było stosować regulacje usta- wy z 26.6.1961 r.15 Za wykroczenia można było orzekać środki (opatření) nienazwane karami: upomnienie, naganę publiczną, karę pieniężną (pokuta) do 500 koron, przepadek rzeczy i naprawienie szkody. Ustawa ta w duchu ówczesnej doktryny „zwycięskie- go socjalizmu” kładła nacisk na aspekt wychowawczy orzecznictwa w sprawach o wykroczenia, działania organizatorskie i wzmacnianie świadomości prawnej obywateli, co okazało się, jak oceniają autorzy czescy, mało realistyczne16. Trzecia ustawa kodyfikująca prawo karne materialne odeszła od tradycyjnego podziału przestępstw na zbrodnie i występki i wprowadziła jednolitą kategorię przestępstwa (trestný čin) bez wewnętrznej dyferencjacji. Czwarta ustawa to akt kodyfikujący prawo karne procesowe. W każdym razie 1961 r. zaznaczył się całkowitym odseparowaniem prawa wykroczeń od prawa karnego. Problematyka wykroczeń przeszła do prawa ad- ministracyjnego, a w ramach prawa karnego pozostały tylko przestępstwa, przy czym przyjęto założenie, utrzymane do dziś, że przestępstwa mogą być typizowa- ne tylko w kodeksie karnym, dlatego kategoria „pozakodeksowego prawa karne- go” w prawie czeskim i słowackim nie istnieje. W Czechosłowacji w ramach tzw. normalizacji po „praskiej wiośnie” 1968 r. została wydana ustawa z 18.12.1969 r. o występkach17. Nowa kategoria přečin (występek) nie zmieniła jednak założeń Kodeksu karnego, który nadal opero- wał jednolitą kategorią przestępstwa, a zatem pojawił się nowy podział na prze- 15 Z. Červeny, Správní trestaní, w: Z. Lukeš a kolektiv, Československé správní právo, Praha 1981, 16 P. Mates, Základy, s. 10. 17 Zákon č. 150/1969 Sb., o přečinech. s. 188. 6 Rozdział 1. Kształtowanie się systemu prawa wykroczeń… stępstwa (trestné činy) z Kodeksu (przypomnijmy, że Kodeks nie znał podzia- łu na zbrodnie i występki) i występki (přečiny) z ustawy z 1969 r., te ostatnie były w istocie drobniejszymi przestępstwami. Ustawa ta w § 1 ust. 1 zdefiniowała přečin jako zawiniony, dla społeczeństwa niebezpieczny czyn, którego znamio- na są określone w tej ustawie, a którego społeczne niebezpieczeństwo nie sięga stopnia właściwego przestępstwom. Zasadniczą jednorodność przestępstw i wy- stępków podkreślał § 1 ust. 2 ustawy, stanowiąc, że czyn, którego społeczne nie- bezpieczeństwo jest nieznaczne, nie stanowi występku, nawet gdy wyczerpuje jego znamiona. Materialne przepisy ustawy z 18.12.1969 r. typizowały kilkanaście występ- ków będących w istocie drobnymi przestępstwami mającymi w większości swe odpowiedniki w Kodeksie karnym. Tak np. kradzież lub przywłaszczenie rze- czy było występkiem, jeżeli jej wartość nie przekraczała 1500 ówczesnych ko- ron, a przestępstwem kodeksowym, jeżeli przekraczała. Granice były zresztą dość płynne. W literaturze przyjmowano, że kradzież rzeczy o wartości do 1500 ko- ron, ale dokonana przez recydywistę, na tyle zwiększa społeczne niebezpieczeń- stwo czynu, że staje się on przestępstwem18. Zauważmy jednak, że takie było stanowisko doktryny i orzecznictwa, sama ustawa takiej reguły nie zawierała. Wysokość wyrządzonej szkody miała znaczenie nie tylko wtedy, gdy ustawa wyraźnie na nią wskazywała. Tak np. § 4 ustawy o występkach typizował kłu- sownictwo (w Kodeksie karnym znamion kłusownictwa nie było). Jeżeli jednak wartość skłusowanej zwierzyny przekraczała 1500 koron, to czyn należało kwa- lifikować nie jako přečin, lecz jako trestný čin zagarnięcia mienia społecznego z § 132 Kodeksu karnego19. Kary za występki wymierzały sądy (najsurowszą było pozbawienie wolności do roku, maksimum kary pieniężnej ustalono na 10 000 koron), stosując prze- pisy Kodeksu karnego z niewielkimi odchyleniami. Ustawa od początku budziła pewne wątpliwości doktrynalne. Postulowano połączenie przestępstw i występ- ków w jedną kategorię (trestne činy) albo pozostawienie tego rozróżnienia, ale w ramach jednego kodeksu karnego20. Tak więc u progu lat 70. ubiegłego stulecia w Czechosłowacji ukształtował się następujący podział czynów zabronionych pod groźbą kary: 1) przestępstwa (trestne činy) w Kodeksie karnym; 2) występki (přečiny) w ustawie z 18.12.1969 r.; 3) wykroczenia (přestupky) w ustawie z 26.6.1961 r. i w ustawach szczególnych; 18 M. Horak, O. Rolenc, Zákon o přečinech. Komentář, Praha 1975, s. 21. 19 J. Matečny a kolektiv, Právne predpisy o pol’ovnictve, Bratislava 1977, s. 390–391. 20 M. Čič, Teoretické otázky československého socialistického trestného práva, Bratislava 1982, s. 102–103. 7 Część I. Wprowadzenie historyczne 4) inne (tzn. inne niż wykroczenia) delikty administracyjne (jiné správní delikty) w ustawach szczególnych. W doktrynie przyjmowano, że tylko popełnienie przestępstwa lub występku pociąga za sobą odpowiedzialność karną21. Popełnienie wykroczenia i tym bar- dziej innego deliktu administracyjnego jest podstawą wdrożenia odpowiedzial- ności administracyjnej, a nie karnej. W latach 70. zaczęły się pojawiać w prawie czechosłowackim ustawy typi- zujące wykroczenia, ale zagrożone karami pieniężnymi (pokuty) znacznie su- rowszymi niż górna granica wskazana w ustawie z 26.6.1961 r. Takim może najwyraźniejszym przykładem była ustawa z 1976 r. o planowaniu przestrzen- nym i budownictwie22 przewidująca odpowiedzialność za 18 typów wykro- czeń (přestupky), spośród których najpoważniejsze były zagrożone pokutą do 20 000 ówczesnych koron, czyli 40-krotnie przekraczającą maksimum z usta- wy z 26.6.1961 r., a co więcej, dwukrotnie przekraczającą maksimum kary pie- niężnej z ustawy z 18.12.1969 r. o występkach. Można to ocenić jako przykład przejmowania przez odpowiedzialność za wykroczenia funkcji odpowiedzialno- ści karnej. Punktem zwrotnym w rozwoju prawa penalnego w Czechosłowacji było roz- poczęcie procesu transformacji ustrojowej przełomu lat 80. i 90. XX w. Jednym z pierwszych przedsięwzięć ustawodawczych było najpierw jeszcze w 1989 r. zno- welizowanie, a w następnym 1990 r. uchylenie ustawy z 18.12.1969 r. o występ- kach, przy czym odpowiedzialność za niektóre występki powróciła do Kodeksu karnego, niektóre zostały przekształcone w wykroczenia, pozostałe typizacje owej ustawy zostały uchylone bez zastąpienia ich czymkolwiek23. Rok 1990 oznaczał zmiany w prawie wykroczeń. Czechosłowacja była wtedy (od zmiany Konstytucji z 1960 r. przeprowadzonej w 1968 r.) państwem federal- nym złożonym z Republik Czeskiej i Słowackiej. Przyjęto, że nie będzie jednej ustawy o wykroczeniach dla całego państwa, ale najwyższe organy ustawodaw- cze obu republik uchwalą odrębne ustawy o wykroczeniach. Tak się też stało, naj- pierw Czeska Rada Narodowa wydała swoją ustawę o wykroczeniach24, wkrótce potem taką ustawę wydała też Słowacka Rada Narodowa25. Wyjściowo obie usta- wy były niemal identyczne, nawet numeracja była taka sama. 21 L. Schubert, Podmienky trestnej zodpovednosti, w: M. Čič (red.), Československé trestné právo, Bratislava 1983, s. 68. 22 Zákon č. 50/1976 Sb., o územním plánování a stavebnim řádu (stavební zákon). 23 V. Kratochvil, J. Kuchta, Tendencje i charakter zmian w czecho-słowackim prawie karnym, w: M. Bojarski (red.), Tendencje zmian prawa karnego i prawa o wykroczeniach w Polsce i Czecho- -Słowacji, Wrocław 1992, s. 43–44. 24 Zákon České národní rady č. 200/1990 Sb. o přestupcích. 25 Zákon Slovenskej národnej rady č. 372/1990 Zb. o priestupkoch. 8 Rozdział 1. Kształtowanie się systemu prawa wykroczeń… Ustawy te złożone w wersji pierwotnej z 98 paragrafów zostały podzielone na cztery części: 1) część ogólna (§ 1–20) określająca zasady odpowiedzialności i sankcje; 2) część szczególna (§ 21–50) typizująca wykroczenia; 3) postępowanie w sprawach o wykroczenia (§ 51–88); 4) przepisy wspólne, przechodnie i końcowe (§ 89–98). Warto przytoczyć samą definicję wykroczenia zamieszczoną w § 2 ust. 1 obu ustaw. Według ich treści wykroczeniem było zawinione zachowanie naruszające lub zagrażające interesowi społeczeństwa, wyraźnie jako wykroczenie określone w tej lub innej ustawie, jeżeli nie chodzi o inny delikt administracyjny ścigany według szczególnych przepisów prawnych ani o przestępstwo. Definicja łączyła określenie o charakterze: 1) pozytywnym: a) materialnym: naruszenie lub zagrożenie interesu społeczeństwa, b) formalnym: wymóg wyraźnego (dosłownego) wskazania w ustawie, że czyn jest wykroczeniem (přestupek w języku czeskim, priestupok w języku słowackim); 2) negatywnym: czyn nie mógł wyczerpywać znamion: a) ani innego deliktu administracyjnego, b) ani przestępstwa. Jednocześnie wyraźne wskazanie w definicji, że wykroczenie jest czynem za- winionym, przesądzało, że sprawcą wykroczenia mogła być tylko osoba fizyczna. Mimo dość rozbudowanej części szczególnej, ustawy z 1990 r. nie były kodek- sami, aczkolwiek w literaturze bywają niekiedy określane mianem quasi-kodek- sów. Przeważająca liczba wykroczeń była typizowana w ustawach szczególnych, których w obu częściach składowych Federacji Czesko-Słowackiej doliczano się około 200. Jednym z najdonioślejszych dla prawa karnego, ale jak się potem okaza- ło także dla prawa wykroczeń, przedsięwzięć legislacyjnych federalnej jesz- cze Czechosłowacji było uchwalenie przez ówczesne Zgromadzenie Federalne 9.1.1991 r. Karty Podstawowych Praw i Wolności26. Rozdział piąty tego aktu zaty- tułowany Právo na soudní a jinou právní ochranu zakotwicza pewne fundamen- talne zasady ochrony prawnej, wśród nich: możliwość dochodzenia swego prawa przed niezawisłym i bezstronnym sądem, a w określonych przypadkach i przed innym organem (art. 36 ust. 1), możliwość zwrócenia się do sądu przez tego, kto twierdzi, że jego prawa zostały naruszone rozstrzygnięciem organu admini- stracji publicznej, o zbadanie zgodności tego rozstrzygnięcia z prawem (art. 36 ust. 2), prawo do pomocy prawnej w postępowaniu przed sądami, innymi orga- 26 Ústavní zákon č. 23/1991 Sb., Listina Základních Práv a Svobod. 9 Część I. Wprowadzenie historyczne nami państwowymi lub organami administracji publicznej (art. 37 ust. 2), prawo do tłumacza dla tego, kto oświadczy, że nie włada językiem, w którym prowa- dzi się postępowanie (art. 37 ust. 4), prawo każdego do rozpoznania jego sprawy publicznie, bez zbytecznej zwłoki i w jego obecności, aby mógł wypowiedzieć się w odniesieniu do wszelkich przeprowadzonych dowodów; publiczność może być wyłączona tylko w przypadkach określonych ustawą (art. 38 ust. 2). Dwa następ- ne artykuły dotyczą problematyki karnej, przytoczymy je in extenso: „Art. 39 Tylko ustawa stanowi, jakie zachowanie jest przestępstwem (trest- ným činem) i jakie kary, a także inne uszczerbki na prawach i mieniu można za jego popełnienie nałożyć”. Przepis ten wprost proklamuje zasadę nullum crimen, nulla poena sine lege, ale zgodnie z jego dosłownym brzmieniem odnosi się tylko do przestępstw. „Art. 40 (1) Tylko sąd rozstrzyga o winie i karze za przestępstwa (trestné činy). (2) Każdy, przeciwko komu jest prowadzone postępowanie karne (trestní řízení) jest uznawany na niewinnego, dopóki jego wina nie została stwierdzona pra- womocnym skazującym wyrokiem sądu. (3) Obwiniony ma prawo, aby mu dać czas i możliwość przygotowania obrony i aby mógł bronić się sam lub za pośrednictwem obrońcy. Jeżeli sobie obrońcy nie wybierze, aczkolwiek zgodnie z ustawą musi go mieć, sąd ustanowi mu obrońcę. Ustawa określa, w jakich przypadkach obwiniony ma prawo do bez- płatnej pomocy obrońcy. (4) Obwiniony ma prawo odmówić wypowiedzi; tego prawa nie może być w żaden sposób pozbawiony. (5) Nikt nie może być karnie ścigany (trestně stíhán) za czyn, za czyn, za który był już prawomocnie skazany lub uwolniony od odpowiedzialności. Ta zasada nie wyłącza zastosowania nadzwyczajnych środków zaskarżenia zgodnie z ustawą. (6) Karalność czynu (trestnost činu) ocenia się i karę się nakłada według ustawy obowiązującej w czasie popełnienia czynu. Ustawę późniejszą stosuje się, jeżeli jest to dla sprawcy korzystniejsze”. W przepisie tym znalazły wyraz klasyczne zasady postępowania karne- go, w tym domniemanie niewinności (art. 40 ust. 2), prawo do obrony (art. 40 ust. 3–4), zasadę ne bis in idem (art. 40 ust. 5). Czescy komentatorzy Karty wy- rażają pogląd, że wprawdzie art. 40 LZPS mówi o postępowaniu karnym, ale jest niewątpliwe (nepochybné), że można go stosować także do postępowania w spra- 10 Rozdział 1. Kształtowanie się systemu prawa wykroczeń… wach o wykroczenia (i na přestupkové řízení)27. Dopiero z biegiem lat w orzecz- nictwie sądów czeskich i słowackich oraz w poglądach doktryny wykrystalizował się pogląd, że art. 40 LZPS nie tylko może, ale musi być stosowany i do postę- powań w sprawach o wykroczenia, aczkolwiek w takim zakresie, w jakim może być stosowany. Chodzi o to, że w sprawach o wykroczenia orzekają organy ad- ministracji, a nie sądy, ale orzeczenie może być skontrolowane przez sąd. Na in- terpretację art. 40 LZPS istotny wpływ ma Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Jak znacznie już później wskazała H. Prášková, postępowanie o wykroczenia jest postępowaniem o obwinienie kar- ne w rozumieniu art. 6 tej Konwencji, w takim postępowaniu musi być przeto gwarantowane prawo do sprawiedliwego procesu. Podstawowe gwarancje to od- powiednie, publiczne i stosunkowo szybkie rozpoznanie sprawy, przy respekto- waniu minimalnych praw obwinionego. O wykroczeniach rozstrzygają organy administracji, które nie spełniają wymagań Konwencji Europejskiej jako „nieza- wisłego i bezstronnego sądu powołanego ustawą”. Mogłoby się przeto wydawać, że wystarczy, aby pełne gwarancje sprawiedliwego procesu były zapewnione do- piero przed sądem administracyjnym, który niewątpliwie wskazanym wymaga- niom odpowiada. W zasadzie wszakże panuje zgoda co do tego, że trzeba za- pewnić sprawiedliwy proces w postępowaniu o karnym obwinieniu jako całości, w postępowaniu i przed organem administracji, i przed sądem28. Wróćmy do rozważań historycznych. Po powstaniu z dniem 1.1.1993 r. samodzielnej Republiki Czeskiej i samodzielnej Republiki Słowackiej Karta Podstawowych Praw i Wolności stała się częścią składową konstytucyj- nego porządku prawnego Republiki Czeskiej, wobec czego Konstytucja Czeska ich nie powtarza. W Republice Słowackiej Karta obowiązuje nadal, ale jej naj- ważniejsze postanowienie zostały wprowadzone do Konstytucji Słowackiej. Jeśli chodzi o wykroczenia, to ustawy z 1990 r. o wykroczeniach obowiązywały nadal, zmieniły się natomiast regulacje dotyczące prawa karnego, najpierw przez przy- jęcie 20.5.2005 r. nowego słowackiego Kodeksu karnego29 i tego samego dnia nowego Kodeksu postępowania karnego30, następnie 8.1.2009 r. nowego czeskie- go Kodeksu karnego31, a po nich przez uchwalenie 27.10.2011 r. czeskiej usta- wy o odpowiedzialności karnej osób prawnych32, następnie 13.11.2015 r. słowa- 27 K. Klima a kolektiv, Komentář k Ústavě a Listině, Plzeň 2009, s. 1390. 28 H. Prášková, Nové, s. 278. 29 Trestný zákon č. 300/2005 Z.z. 30 Zákon č. 301/2005 Z.z. Trestný poriadok. 31 Trestní zákoník č. 40/2009 Sb. Zauważmy od razu, że w Czechach nie wydano nowego kodeksu postępowania karnego; nadal z kilkudziesięcioma fundamentalnymi zmianami obowiązuje w tym państwie Kodeks jeszcze czechosłowacki z 1961 r. 32 Zákon č. 418/2011 Sb., o trestní odpovědnosti právnických osob a řízení proti nim. 11 Część I. Wprowadzenie historyczne ckiej ustawy o odpowiedzialności karnej osób prawnych33. Jeśli chodzi o same ustawy o wykroczeniach z 1990 r., to ustawa czeska obowiązywała jeszcze do 30.6.2017 r., ustawa słowacka obowiązuje nadal. Linia rozwojowa prowadząca od XVIII w. do regulacji współczesnych skom- plikowała się przez niezwykły rozrost w drugiej połowie XX w. i w pierwszych dekadach XXI w. regulacji typizujących czyny zabronione pod groźbą kary pie- niężnej (pokuty) zwanych innymi deliktami administracyjnymi (jiné správní de- likty w języku czeskim, ine správne delikty w języku słowackim); „innymi” dla podkreślenia różnicy między nimi a wykroczeniami, ponieważ wykroczenia tak- że zaliczane są do deliktów administracyjnych. Łatwo zauważyć dużą praktycz- ną atrakcyjność tej formy odpowiedzialności o charakterze penalnym, wyrażają- cą się w tym, że orzekają organy administracji, podmiotami odpowiedzialności mogą być nie tylko osoby fizyczne, ale także, a może przede wszystkim osoby prawne, a wymierzenie kary co do zasady nie wymaga wykazania winy, podczas gdy za wykroczenia według ustaw z 1990 r. mogły odpowiadać tylko osoby fi- zyczne i tylko za czyny zawinione. W czeskiej i słowackiej doktrynie prawniczej operuje się powszechnie ka- tegorią odpowiedzialności deliktowej34 (deliktní odpovědnost w języku czeskim, deliktuálna zodpovednost’ w języku słowackim), dzieloną na dwie podstawowe formy: 1) odpowiedzialność karną (trestní odpovědnost w języku czeskim, trestná zod- povednost’ w języku słowackim); 2) odpowiedzialność administracyjną (správní/administrativní/odpovědnost w języku czeskim, správna/administrativná/zodpovednost’ w języku słowackim). Obie formy odpowiedzialności mają charakter represyjny (penalny) i są od- różniane od odpowiedzialności typu odszkodowawczego. Zakres pojęcia odpo- wiedzialności karnej jest jasny i żadnych wątpliwości nie budzi – jest to wyłącz- nie odpowiedzialność za przestępstwa, przy czym pamiętać trzeba, że miejscem typizacji przestępstw może być – zarówno w Czechach, jak i w Słowacji – tylko Kodeks karny. Znacznie bardziej złożona jest instytucja odpowiedzialności administracyj- nej. W prawie czeskim i słowackim odpowiedzialność za wykroczenia należy do prawa administracyjnego, o czym przekonują najważniejsze czeskie i słowa- ckie podręczniki prawa administracyjnego35. Odpowiedzialność za wykrocze- 33 Zákon č. 91/2016 Z.z. o trestnej zodpovednosti pravnických osôb. 34 Niemająca nic wspólnego z polską odpowiedzialnością deliktową jako wariantem cywilnej odpowiedzialności odszkodowawczej. 35 H. Prašková, Správni trestaní, w: D. Hendrych a kolektiv, Správní právo. Obecná část, Praha 2006, s. 407–456; P. Průcha, Správni právo. Obecná část, Plzeň 2012, s. 383–422 (spravněprávní odpovědnost); V. Sladeček, Obecné správní právo, Praha 2013, s. 197–226 (správní právo trestní). 12 Rozdział 1. Kształtowanie się systemu prawa wykroczeń… nia wraz z odpowiedzialnością za inne delikty administracyjne jest przedmiotem osobnego działu (ale nie gałęzi) prawa zwanego w języku czeskim administracyj- nym prawem karnym (správní právo trestní)36, a w nowszej monografii z prze- stawieniem przymiotników – karnym prawem administracyjnym (trestní právo správní)37, która to nazwa mocniej akcentuje, że chodzi o karanie, a nie o admini- strowanie. Jak zauważył jeden z autorów czeskich, „prawo administracyjne” jest jedyną gałęzią prawa czeskiego, która ma własne „prawo karne”38. W literaturze prawniczej centralną kategorią pojęciową tego działu prawa są delikty administracyjne (správní delikty w języku czeskim, správne delikty w ję- zyku słowackim), które obejmują: 1) z jednej strony wykroczenia (přestupky w języku czeskim, priestupky w języku słowackim); 2) z drugiej strony inne delikty administracyjne (jiné správní delikty w języku czeskim, iné správne delikty w języku słowackim), przy czym ta druga grupa obejmuje: 1) administracyjne delikty dyscyplinarne; 2) administracyjne delikty porządkowe; 3) inne delikty administracyjne osób fizycznych; 4) inne delikty administracyjne osób prawnych; 5) delikty administracyjne osób prawnych i osób fizycznych prowadzących przed- siębiorstwa39. Jeśli chodzi o administracyjne delikty dyscyplinarne (správní disciplinární delikty w języku czeskim, správne disciplinárne delikty w języku słowackim), to literatura czeska określa je mianem deliktów osób fizycznych, które pozostają w szczególnych stosunkach prawnych wobec określonej instytucji, ze szczegól- nymi prawami i obowiązkami wynikającymi właśnie z takiego stosunku służ- bowego, pracowniczego lub członkowskiego. Odpowiedzialność dyscyplinarna ma charakter publicznoprawny, dlatego nie podlegają jej członkowie spółdzielni, partii politycznych czy stowarzyszeń, nawet jeśli w ich statutach są zamieszczone pewne reguły odnoszące się do dyscypliny40. Jako przykłady takich administracyjnych deliktów dyscyplinarnych przy- wołuje się w literaturze czeskiej delikty pracowników urzędów państwowych 36 P. Mates, Základy, s. 3–11. 37 H. Prašková, Základy odpovědnosti za správní delikty, Praha 2013, s. 5. 38 P. Průcha, Spravni pravo, s. 386. 39 Tak w nowszej literaturze czeskiej H. Prašková, Správní trestání, w: D. Hendrych a kolektiv, Správní právo. Obecná část, Praha 2016, s. 302, a w słowackiej S. Košičiarová, Správne právo hmotné. Všeobecná čast’, Plzeň 2015, s. 217. 40 H. Prašková, w: D. Hendrych a kolektiv, Správní právo, 2016, s. 321–322. 13 Część I. Wprowadzenie historyczne przewidziane w ustawie o służbie państwowej41 oraz delikty osób wchodzących w skład służb bezpieczeństwa42, do których w Czechach zalicza się m.in. Policję, Straż Pożarną, Służbę Więzienną, Administrację Celną. Literatura słowacka wyróżnia trzy grupy administracyjnych deliktów dyscy- plinarnych: 1) delikty popełniane w administracji państwowej w związku z instytucją służby państwowej; 2) delikty członków tzw. izb profesjonalnych, np. notariuszy, geodetów, psycho- logów, adwokatów, lekarzy, architektów, polegające na naruszeniu obowiązków wynikających z członkostwa w izbach; 3) delikty godzące w wewnętrzny porządek instytucji publicznoprawnych, np. de- likty uczniów i studentów oraz delikty popełniane w więzieniach43. Administracyjne delikty porządkowe (správní pořadkové delikty w języ- ku czeskim, správne poriadkové delikty w języku słowackim) to niedopełnienie obowiązków procesowych przez osobę fizyczną (ale nie jest wykluczona odpo- wiedzialność za taki delikt także osoby prawnej), za które organ administracji wymierza karę porządkową wymuszającą na tej osobie odpowiednie zachowa- nie. W literaturze słowackiej wskazuje się na § 45 ust. 1 SpP, według którego temu, kto utrudnia postępowanie, zwłaszcza tym, że nie stawi się na wezwa- nie, narusza mimo upomnienia porządek, bezpodstawnie odmawia złożenia zeznań, przedstawienia dokumentu lub poddania oględzinom, organ admini- stracji może wymierzyć poriadkovu pokutu, przy czym możliwe jest powtarza- nie jej wymierzania. Komentator opatruje ten przepis uwagą, że środki porząd- kowe służą temu, aby organ administracji mógł zapewnić godny i nienaruszony przebieg postępowania administracyjnego44. Podobny przepis znajduje się także w Czechach w SpŘ, w związku z czym autorka czeska wskazuje na wątpliwości, czy tu naprawdę chodzi o delikt administracyjny, czy może tylko o czysty śro- dek zapewniający sprawne przeprowadzenie procesu, za czym może przemawiać często w literaturze spotykana dykcja, że chodzi o tzv. správní pořadkové delik- ty. Jednakże w niektórych ustawach te delikty są sankcjonowane dość wysokimi pokutami (jako przykład autorka podaje już uchyloną czeską ustawę o kontroli państwowej, w której za utrudnianie kontroli przewidziano surową pokutę), wo- bec czego autorka nie odmawia karom za takie delikty charakteru represyjnego45. Inny przykład z literatury słowackiej to kara porządkowa przewidziana w ustawie 41 Zákon č. 234/2014 Sb,, o státní službě. 42 Zákon č. 361/2013 Sb., o služebním poměru přislušniků bezpečnostních sborů. 43 S. Košičiarová, Správne právo hmotné, s. 228–229. 44 J. Sobihard, Správny poriadok. Komentár, Bratislava 2007, s. 174. 45 H. Prašková, w: D. Hendrych a kolektiv, Správní právo, 2016, s. 323. 14 Rozdział 1. Kształtowanie się systemu prawa wykroczeń… o zintegrowanej prewencji i kontroli zanieczyszczeń środowiska46, którą w wyso- kości do 331,93 euro można wymierzyć prowadzącemu instalację za utrudnienie przeprowadzania kontroli. W literaturze powstałej już po czeskiej reformie podtrzymuje się pogląd za- liczający administracyjne delikty porządkowe do szerszej kategorii deliktów ad- ministracyjnych. K. Frumarová definiuje administracyjny delikt porządkowy jako naruszenie lub niedopełnienie obowiązku procesowego, który ma określo- ny podmiot w stosunku do organu administracji w postępowaniu administra- cyjnym czy w innych prawem (administracyjnym) regulowanych postępowa- niach czy reżimach, na które organ administracji nakłada sankcję porządkową. Chodzi tedy o delikt o charakterze procesowym, który polega na niedopełnieniu obowiązku procesowego, czego następstwem jest zagrożenie, utrudnienie, naru- szenie lub uniemożliwienie określonych czynności bądź postępowania. Celem ścigania takich deliktów nie jest represja, lecz przede wszystkim zapewnienie zgodnego z prawem i właściwego przebiegu czynności lub postępowania. Cechą odróżniającą administracyjne delikty porządkowe od innych deliktów admini- stracyjnych jest także to, że są one ścigane na zasadzie oportunizmu, a nie legali- zmu. Mimo że głównym celem nie jest ukaranie sprawcy deliktu porządkowego, to i tu pojawia się element represji, chociażby dopiero wtórnie47. Kategoria innych deliktów administracyjnych osób fizycznych (jiné správní delikty fyzických osob w języku czeskim, iné správne delikty fyzických osôb w ję- zyku słowackim) pojawiła się początkowo jako delikty pracowników za narusze- nie obowiązków, które ci pracownicy mają na niektórych odcinkach działalności pracodawcy (wtedy państwowego). Powodem powstania tej kategorii w latach 60. XX w. było to, że po przejęciu w 1961 r. orzecznictwa w sprawach o wykro- czenia przez rady narodowe organy kontrolne i nadzorujące dążyły do uzyskania własnej kompetencji do karania za czyny inne niż wykroczenia, co umożliwiało im wymierzenie surowszej i efektywniejszej kary niż przewidziana w prawie wy- kroczeń, dlatego tych deliktów nie określano mianem wykroczeń48. Jako przy- kład takiej regulacji przywołuje się § 44 ust. 4 czeskiej ustawy górniczej49, według którego organ administracji górniczej mógł wymierzyć pokutę do 50 000 koron pracownikowi organizacji, który w sposób zawiniony naruszył ważne obowiązki wymienione w § 39 tej ustawy albo zataił okoliczności ważne dla wykonywania nadzoru zwierzchniego. 46 Zákon č. 245/2003 Z.z. o integrovanej prevencii a kontrole znečist’ovania životného prostredia. 47 K. Frumarová, Trestáni ve správním právu – správní pořádkové delikty, w: K. Frumarová, Správní, s. 194–195. 48 H. Prašková, w: D. Hendrych a kolektiv, Správní právo, 2016, s. 315. 49 Zákon č. 61/1988 Sb., o hornicke činnosti, vybušinach a o státní banské správě. 15 Część I. Wprowadzenie historyczne Podobnie należało oceniać kategorię innych deliktów administracyjnych osób prawnych (jiné správní delikty právnických osob w języku czeskim, iné správ- ne delikty pravnických osôb w języku słowackim). Jako nowsze przykłady można przywołać § 54 i 55 czeskiej ustawy leśnej50 przewidujące odpowiedzialność za czyny nienazwane wykroczeniami, które mogą być popełnione zarówno przez osoby fizyczne, jak i osoby prawne51. Podstawowe znaczenie mają delikty grupy piątej, zwane zwykle delikta- mi o charakterze mieszanym (delikty smíšené povahy), dlatego „mieszanym”, że mogą za nie odpowiadać osoby prawne i osoby fizyczne, ale nie wszystkie, lecz tylko prowadzące przedsiębiorstwa. Dlatego operuje się także terminem delik- tów administracyjnych przedsiębiorców (správní delikty podnikatelů w języku czeskim, správne delikty podnikatel’ov w języku słowackim). W pewnym uprosz- czeniu można powiedzieć, że ta konstrukcja normatywna polega na tym, że od- powiedzialność za takie same lub mocno zbliżone naruszenia prawa administra- cyjnego jest odpowiedzialnością za: 1) wykroczenie, jeżeli sprawcą jest osoba fizyczna nieprowadząca przedsiębior- stwa; 2) delikt administracyjny, jeżeli sprawcą jest osoba prawna (każda) albo osoba fizyczna prowadząca przedsiębiorstwo (bardzo szeroko rozumiane) i dopusz- czająca się naruszenia w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Ta kategoria deliktów administracyjnych pojawiła się dopiero po czecho- słowackiej aksamitnej rewolucji (sametová revolucie w języku czeskim, nežná revolúcia w języku słowackim) jesieni 1989 r., kiedy przywrócono możliwość podejmowania działalności gospodarczej przez osoby fizyczne, co było w zasa- dzie wykluczone w warunkach realnego socjalizmu. Doszło przeto do zrównania działalności osób prawnych z działalnością osób fizycznych będących przedsię- biorcami, co w dziedzinie odpowiedzialności pociąga za sobą daleko idące skut- ki. Chodzi w szczególności o to, że: 1) odpowiedzialność za wykroczenia jest odpowiedzialnością subiektywną, wina jest niezbędnym warunkiem pociągnięcia do odpowiedzialności; 2) odpowiedzialność za delikty administracyjne jest odpowiedzialnością obiek- tywną, bez względu na winę, a tylko niektóre ustawy czeskie przewidywały możliwość zwolnienia się od odpowiedzialności (liberační důvod), jeżeli sprawca naruszenia prawa wykazał, że dołożył wszelkich starań, których obiektywnie można wymagać, aby do naruszenia prawa nie dopuścić. Powstała sytuacja była krytykowana w doktrynie zarówno czeskiej, jak i sło- wackiej. Chodziło o to, że nawet jeżeli odpowiedzialność za wykroczenia była re- 50 Zakon č. 289/1995 Sb., o lesích a o změně a doplnění některých zákonů (lesní zákon). 51 L. Drobnik, P. Dvořák, Lesní zákon. Komentář, Praha 2010, s. 179. 16 Rozdział 1. Kształtowanie się systemu prawa wykroczeń… gulowana w ustawie specjalnej (np. w ustawie o ochronie przyrody i krajobrazu, w ustawie wodnej, w ustawie budowlanej itp.), to stosowało się przepisy części ogólnej i procesowej ustaw z 1990 r. o wykroczeniach dotyczące m.in. okolicz- ności wyłączających odpowiedzialność, winy, przedawnienia, reguł proceso- wych itd. Natomiast w odniesieniu do innych deliktów administracyjnych nie było żadnej ustawy ogólnej o zasadach odpowiedzialności i procedurze, te zagad- nienia były regulowane tylko w ustawach szczególnych, ale pojawiały się niczym nieuzasadnione różnice polegające m.in. na tym, że niektóre ustawy przewidy- wały ów liberační důvod, inne go nie przewidywały, terminy przedawnienia były różne, a zdarzało się, że ich w ogóle nie było, pewne ustawy wskazywały, co nale- ży brać pod uwagę przy wymiarze kary, inne tego nie czyniły. Tymczasem w pew- nych dziedzinach, czego zapewne najwyraźniejszym, ale nie jedynym przykła- dem jest ochrona środowiska, odpowiedzialność za inne delikty administracyjne osób prawnych i osób fizycznych prowadzących przedsiębiorstwa jest nieporów- nanie donioślejsza niż odpowiedzialność za wykroczenia. Rozrost tej kategorii deliktów administracyjnych po 1990 r. autorzy czescy określają mianem lawinowego, zaznaczając, że towarzyszyło mu drastyczne za- ostrzanie sankcji, a to wszystko przy braku jakiejkolwiek ustawy ogólnej regulu- jącej ten typ odpowiedzialności52. Jak wyglądała (Czechy) bądź nadal wygląda (Słowacja) ta piąta grupa delik- tów administracyjnych można zobrazować przykładami ustaw o ochronie przy- rody i krajobrazu: czeskiej z 1992 r.53 i słowackiej z 2002 r.54 Otóż ustawa czeska zawiera część ósmą o odpowiedzialności w ochronie przyrody (Odpovědnost na úseku ochrany přírody), a w nim w brzmieniu obowiązującym do 30.6.2017 r. kil- ka paragrafów, spośród których: 1) § 87 dotyczący wykroczeń (Přestupky) typizował w ust. 1–12 wykroczeń zagro- żonych pokutą do 10 000 koron, w ust. 2–9 wykroczeń zagrożonych pokutą do 20 000 koron, w ust. 3–15 wykroczeń zagrożonych pokutą do 100 000 koron, w ust. 4 zaś pozwalał na podwojenie pokuty w razie popełnienia niektórych wykroczeń na obszarach chronionych; 2) § 88 dotyczący deliktów administracyjnych osób prawnych i osób fizycznych będących przedsiębiorcami (Pokuty právnickým osobam a fyzickým osobam při vykonu podnikatelské činnosti) typizował w ust. 1–14 deliktów zagrożo- nych pokutą do 1000 000 koron, w ust. 2–16 deliktów zagrożonych pokutą do 2000 000 koron. 52 P. Mates, V. Ondráčková, Kodex správního práva trestního, TrR 2016, č. 11–12, s. 253. 53 Zákon č. 114/1992 Sb., o ochraně přírody a krajiny. 54 Zákon č. 543/2002 Z.z. o ochrane prirody a krajiny. 17
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polskie czeskie i słowackie prawo wykroczeń. Studium prawnoporównawcze
Autor:
, , , ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: