Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00291 013898 14457775 na godz. na dobę w sumie
Polskie organizacje kombatanckie we Francji w latach 1945-1976 - ebook/pdf
Polskie organizacje kombatanckie we Francji w latach 1945-1976 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 217
Wydawca: Difin Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7641-992-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Polacy, którzy walczyli z faszyzmem na wielu frontach drugiej wojny światowej, często kontestowali komunizm, w dodatku po podziale Europy i nowym nakreśleniu granic Polski w 1945 roku w Jałcie utracili swój majątek i miejsce pochodzenia. W tej sytuacji wybrali niejednokrotnie emigrację, życie na obczyźnie.

Wiele napisano o weteranach w Wielkiej Brytanii, bardzo mało zaś o tych, którzy pozostali we Francji. Stanowili oni znaczącą grupę około 100 tysięcy osób i choć nie byli tak zorganizowani oraz wpływowi jak środowiska kombatanckie na Wyspach Brytyjskich, to odegrali ważną rolę w polskiej i francuskiej, a więc europejskiej historii powojennej. Polskie organizacje kombatanckie łączyło głębokie poczucie polskości oraz patriotyzmu. Autor na podstawie niedostępnych w Polsce archiwaliów ukazuje ich historię w pierwszym trzydziestoleciu powojennym, opisuje próby utrzymania więzi pomiędzy rodakami, a zarazem trud dostosowania się do nowej rzeczywistości na tle ówczesnych przemian społeczno-gospodarczych we Francji.

Monografia prezentuje unikatowe materiały pisane, zachowane głównie przez osoby prywatne zamieszkałe we Francji oraz często zanikające już organizacje kombatanckie. Jest owocem osobistych spotkań i rozmów autora z kombatantami oraz ich rodzinami, stanowi jakże istotny w polskiej historiografii zapis wciąż mało znanych losów polskich weteranów drugiej wojny światowej we Francji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Leszek Kędziora Polskie organizacje kombatanckie we Francji w latach 1945–1976 Leszek Kędziora Leszek Kędziora Copyright © by Difin SA, Leszek Kędziora Warszawa 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej pracy bez zgody wydawcy zabronione. Książka ta jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość mo- żesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek oso- bisty. Szanujmy cudzą własność i prawo. Wydanie pierwsze Recenzja: dr hab. Andrzej Ciupiński Redaktor prowadzący: Tomasz Serafin Korekta: Monika Baranowska Projekt okładki: Edit sp. z o.o. ISBN 978-83-7641-992-3 Difin SA Warszawa 2013 00-768 Warszawa, ul. F. Kostrzewskiego 1 tel. 22 851 45 61, 22 851 45 62, fax 22 841 98 91 Księgarnie internetowe Difin: www.ksiegarnia.difin.pl www.ksiegarniasgh.pl Skład i łamanie: Edit sp. z o.o. Wydrukowano w Polsce Spis treści Wstęp 9 Rozdział 1. Polscy żołnierze we Francji po II wojnie światowej w latach 1945–1949 17 1.1. Sytuacja polityczna, ekonomiczna i społeczna we Francji w latach 1940–1946 18 1.2. Sytuacja polityczna i ekonomiczna byłych żołnierzy polskich i ich rodzin po wyzwoleniu Francji 1.3. Żołnierze polscy pozostali we Francji a Polska powojenna Rozdział 2. Polski ruch kombatancki we Francji 2.1. Próby reaktywowania polskich organizacji kombatanckich po wyzwoleniu Francji 2.1.1. Związek Rezerwistów i Byłych Wojskowych we Francji 2.1.2. Oficerskie i podoficerskie organizacje kombatanckie 2.1.3. Związek Inwalidów Wojennych 2.1.4. Inne reaktywowane organizacje kombatanckie 2.2. Organizacje kombatanckie powstałe po II wojnie światowej 2.2.1. Stowarzyszenie Kombatantów Polskich „Samopomoc Wojska” 2.2.2. Związek 2. Dywizji Strzelców Pieszych 2.2.3. Stowarzyszenie Członków Polskiej Organizacji Walki o Niepodległość 2.2.4. Związek Uczestników Polskiego Ruchu Oporu we Francji 2.2.5. Związek Kombatancki Armii Krajowej 2.2.6. Organizacja paramilitarna „Ogniwo” 2.2.7. Związek Kół 1. Dywizji Pancernej 2.3. Koordynacja organizacji kombatanckich 2.3.1. Federacja Polskich Związków Obrońców Ojczyzny 2.3.2. Europejska Federacja Polskich Kombatantów 29 39 44 45 48 52 52 54 54 55 60 61 67 69 71 72 73 73 75 6 Spis treści Rozdział 3. Polskie powojenne organizacje kombatanckie – programy działania i relacje z władzami kraju pobytu 3.1. Cele reaktywowanych i nowo powstałych polskich organizacji kombatanckich we Francji po zakończeniu działań wojennych 3.2. Współpraca z francuskimi organizacjami kombatanckimi 3.3. Stosunek administracji francuskiej do polskiego ruchu kombatanckiego we Francji 77 78 82 88 95 96 104 113 113 115 117 118 120 121 131 135 140 142 148 Rozdział 4. Działalność polskich organizacji kombatanckich we Francji w latach 1945–1976 4.1. Działalność patriotyczna 4.2. Działalność ekonomiczna 4.3. Działalność społeczno-kulturalna 4.3.1. Oddziaływanie na młode pokolenie i nauczanie 4.3.2. Samopomoc i opieka na ludźmi starymi i kalekimi 4.3.3. Pomoc na rzecz kraju 4.3.4. Imprezy kulturalne 4.3.5. Ewolucja kombatanckiej działalności społeczno-kulturalnej w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. 4.4. Wymiar polityczny działalności kombatantów polskich we Francji Zakończenie Aneks nr 1. Statut Narodowego Związku Byłych Wojaków z Loire Inférieure Aneks nr 2. Sztandar, Godło i Odznaka ZRiBW we Francji Aneks nr 3. Okręgi, koła oraz nazwiska prezesów w pierwszym okresie działalności reaktywowanego Związku Rezerwistów i Byłych Wojskowych Aneks nr 4. Zarząd Główny i Naczelna Rada ZRiBW Aneks nr 5. Statut Stowarzyszenia Polskich Kombatantów „Samopomoc Wojska” 149 Aneks nr 6. Siedziby kół oraz składy zarządów Stowarzyszenia Polskich Kombatantów „Samopomoc Wojska” we Francji w 1959 r. 157 Spis treści 7 Aneks nr 7. Statut Koła Grenadierów Aneks nr 8. Protokół Zjazdu Konstytucyjnego Polskiej Organizacji Walki o Niepodległość Aneks nr 9. Statut Koła 1. Dywizji Pancernej Aneks nr 10. Rezolucja Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny Aneks nr 11. Okólnik POWN Aneks nr 12. Wykaz zrealizowanych imprez na terenie okręgu Konsulatu Generalnego PRL w Lyonie w pierwszym kwartale 1976 r. Aneks nr 13. Z życia kombatanckiego: różne dokumenty i wycinki prasowe, przedstawiające ogólną atmosferę działalności i życia byłych żołnierzy oraz ich rodzin na przymusowej emigracji Bibliografia Wykaz skrótów Spis tablic Skorowidz nazwisk polskich działaczy kombatanckich we Francji po II wojnie światowej 159 160 165 167 169 172 175 199 205 209 211 Wstęp Historia najnowsza wielu pokoleń Polaków zawiera liczne białe plamy. Wie- le napisano, szczególnie po 1989 roku, o historii Polski powojennej, o faktach i przemyśleniach na temat warunków życia na terenie Polski po II wojnie świa- towej. Zapewne w obliczu rozmiaru zagadnień do opracowania, znacznie mniej pisano o Polakach żołnierzach, którzy po zakończeniu działań wojennych zdecy- dowali się pozostać poza granicami kraju, a szczególnie we Francji. Temat mojej pracy zrodził się przede wszystkim z zainteresowania kwestiami uchodźstwa polskiego i szacunku, jakim darzę byłych żołnierzy polskich wal- czących na frontach II wojny światowej. Tak się złożyło, że miałem możność osobistego spotykania ich przy okazjach uroczystości kombatanckich i społecz- no-patriotycznych na terenie Francji. Byli żywym świadectwem losów polskich na Zachodzie, ze wszystkimi tych losów powikłaniami, ewolucjami, stereo- typami i swego rodzaju intrygującą tajemniczością. Spotykani emigranci byli ludźmi niezwykłymi i zwykłymi zarazem, z ogromnym bagażem doświadczeń życiowych, skromnymi, oszczędnie przedstawiającymi swe losy i działalność społeczno-patriotyczną. W podejmowanych próbach uzyskania informacji tyczących ich bogatej hi- storii życia na obczyźnie, przeważnie słyszałem tylko kilka grzecznościowych, standardowych zwrotów w rodzaju: „to nic takiego”, „nie ma, o czym mówić; na górze było różnie – były i kłótnie: wśród nas była przyjaźń i serdeczność, pomi- mo tego, że nie wszyscy mówili po polsku”. Nie mogłem zrozumieć powściągli- wości i milczenia w wolnym od przemocy świecie dojrzałych i światłych ludzi, którzy wybrali życie we Francji, kraju demokracji i praw człowieka. Zapragną- łem dociec i zrozumieć, czym była spowodowana ta szczególna postawa. Aby znaleźć odpowiedź na intrygujące mnie pytania, pewnego dnia odwie- dziłem w południowo-zachodniej Francji jednego z uczestników walk z czerwca 1940 r. Widząc w wejściu do salonu całą gablotkę odznaczeń wojskowych – fran- cuskich, polskich i angielskich – nawiązałem rozmowę na ten temat. Gospodarz zbył moją ciekawość sympatycznie mówiąc: „Panie Leszku możemy sobie po- rozmawiać, napić się dobrego wina, ale niczego z tego, o czym będziemy mówili, nie potwierdzę”. I tak spędziliśmy pół dnia w rodzinnej, miłej atmosferze. 10 Wstęp Odczuwałem jednak dalej pewien niedosyt, ponieważ gospodarz był żywą legendą polskiego żołnierza emigranta i patrioty. Jego poświęcenie na rzecz wol- nej Polski skończyło się wieloletnim zamieszkiwaniem w przybranej ojczyźnie i swego rodzaju izolacją. O losach pana Stanisława Dyducha szerzej napiszę w rozdziale 1.2. Tu wspomnę tylko, że był on z wykształcenia historykiem, a jednak nie widział potrzeby dzielenia się swoimi doświadczeniami. Nie znala- złem też u niego żadnej dokumentacji na temat losów i działań polskich patrio- tów i żołnierzy w czasie II wojny, czy też po niej, na terytorium Francji. W obliczu takiej sytuacji, zacząłem szukać literatury przedmiotu poświęco- nej tej konkretnej grupie społeczności polskiej osiadłej poza granicami kraju oj- czystego. Wybrałem obszar najlepiej mi znany, to jest terytorium Francji, gdzie liczni Polacy zamieszkiwali od czasów przedwojennych lub gdzie znaleźli się w wyniku działań zbrojnych i przelewali krew często w najpiękniejszym okresie swego życia. Dotarłem do opracowań na tematy polskiej społeczności rolniczej, górniczej, przemysłowej, kupieckiej, na temat społeczno-politycznych organi- zacji polskich we Francji, na temat polskiego szkolnictwa we Francji, na temat bitew z udziałem polskich jednostek wojskowych na terenie francuskim, na te- mat prasy polskiej we Francji. Natomiast temat polskiego życia kombatanckiego ciągle był nieosiągalny, ani na podstawie źródeł bezpośrednich, jak świadectwa osobiste, ani na podstawie źródeł pisanych. Świadom tego, iż w pierwszej dekadzie XXI wieku niewielu świadków zda- rzeń z lat 1939–1945 pozostało przy życiu oraz tego, że organizacje kombatanc- kie są w zaniku, postawiłem sobie za zadanie dotrzeć do jak największej ilości materiałów i świadectw działalności polskich organizacji kombatanckich we Francji. Podjąłem to przedsięwzięcie w ramach własnych, indywidualnych moż- liwości i postanowiłem zawrzeć wyniki mych poszukiwań w tej oto monografii. Żywiłem i nadal żywię nadzieję, że praca ta naświetli innym historykom wa- runki życia polskiej emigracji kombatanckiej we Francji, a innym ewentualnym odbiorcom, zwłaszcza potomkom kombatantów, dostarczy informacji o pew- nych aspektach życia poprzednich pokoleń Polaków, szczególnie o ich działal- ności patriotycznej i społecznej. Baczną uwagę zwracałem bowiem na trudno- ści, jakie musieli pokonać ówcześni polscy żołnierze a później kombatanci, aby wyrównać swe szanse życiowe i stać się, na różnych płaszczyznach, partnerami swych francuskich rówieśników. Uważam, że to status polskich kombatantów określał niejednokrotnie, i to przez długie lata drugiej połowy XX wieku, status następnych pokoleń Polaków czy Francuzów pochodzenia polskiego we Francji. Od pierwszych lat powojennych przedstawiciele organizacji kombatanc- kich uczestniczyli w wiecach patriotycznych organizowanych przez organizacje społeczno-polityczne. Dowiadujemy się o tym z opracowań ogólnych dotyczą- cych społeczno-ekonomicznych uwarunkowań bytowania Polaków we Francji Wstęp 11 powojennej. Przykładem mogą tu być prace Leona Turajczyka Społeczno-po- lityczne organizacje polskie we Francji w latach 1944–19481 czy nauczycieli polskich w północnej Francji Heleny i Józefa Kudlikowskich Przebyta droga2. Śladowe informacje o obecności kombatantów w życiu społeczno-religijnym imigracji polskiej znajdujemy w pracy Gabriela Garçon3 a także w monografii Rafała Habielskiego o Stowarzyszeniu Polskich Kombatantów (SPK) w latach 1945–19974. Te pierwsze zasadnicze lektury, dostarczające częściowo informa- cji, lecz zarazem ukazujące niezbadane obszary życia imigracyjnego w powo- jennej, zubożonej i podzielonej Europie, zachęcały do dalszych poszukiwań, prac i pogłębiania obranego tematu. W poszukiwaniu polskich źródeł historycznych niezbędnych do poznania tematu udałem się do Instytutu Pamięci Narodowej, Centralnego Archiwum Wojskowego, Archiwum Akt Nowych, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagra- nicznych, Biblioteki Narodowej w Warszawie, Biblioteki Polskiej w Paryżu, oraz zwróciłem się pisemnie o pomoc do Instytutu im. J. Piłsudskiego w Sta- nach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Opracowań na temat imigracji polskiej we Francji szukałem w archiwach francuskich agend do spraw kombatantów, w zbiorach bibliotek Towarzystwa „Polonia”, Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Wrocławskiego, Uniwersytetu w Lille i w Strasburgu. Wieloraką pomoc i wsparcie uzyskałem od osób prywatnych, które w ramach własnych zainteresowań czy może raczej z rozbudzonego patriotyzmu własne- go lub z inspiracji bliskich – przodków lub małżonków pochodzenia polskiego, zajmują się organizacjami kombatanckimi. Chętnie podzielili się ze mną swoimi informacjami: pan Jacek Żywiczyński z Nancy, pan Gilles Lapère z Brukseli, pan Andrzej Zamojski z Les Estivals koło Tulonu, pan Eugeniusz Bobikiewicz, który przeniósł się z Francji do Gdyni w okresie po 1989 roku, pan Adrian Stopa, Konsul Stowarzyszenia 1. Polskiej Dywizji Pancernej Niderlandy do spraw za- granicznych i ambasad, obecnie mieszkający koło Zielonej Góry, ks. infułat Wi- told Kiedrowski, prezes Zarządu SPK Francja 2005/2008, który zaprosił mnie do Paryża na obchody 60-lecia powstania Stowarzyszenia Polskich Kombatantów (SPK), pani Irena Wahl-Damasiewicz, skarbnik, archiwista Zarządu SPK Fran- cja, która zaprosiła mnie na święto kombatanckie do merostwa w Wersalu. Przy tych okazjach miałem możność nawiązać osobisty kontakt z weteranami walk 1 L. Turajczyk, Społeczno-polityczne organizacje polskie we Francji w latach 1944–1948, Warszawa 1978. 2 H. i J. Kudlikowscy, Przebyta droga, Lens 1986. 3 G. Garçon, Les catholiques polonais en France, 1919–1949, Lille 2004. 4 R. Habielski, Stowarzyszenie Kombatantów Polskich w latach 1945–1997, [w:] Zmysł życia zrzeszonego, Warszawa 2000. 12 Wstęp różnych formacji wojskowych oraz poznać prezesów współcześnie istniejących organizacji kombatanckich. Okres przygotowywania monografii to również nic niedające spotkania i wie- lokrotne prośby osobiste i listowne do prezesów organizacji kombatanckich o udostępnienie zgromadzonych informacji na temat reprezentowanego środo- wiska. Niestety, wobec braku odpowiedzi czy odpowiedzi niedostarczających żadnych danych pozostawało wrażenie, że materiały źródłowe, jeśli rzeczywiście istnieją, nie mogą być udostępnione z nigdy niepodawanych przyczyn. Na pod- stawie podjętych starań w latach 2008–2010 można przypuszczać, że materiały istnieją, lecz nie są dostępne dla historyków, w stowarzyszeniach takich jak: • Stowarzyszenie 1. Polskiej Dywizji Pancernej gen. Maczka, gdzie funkcję prezesa sprawuje p. Jean Hutin-Sroka, • Stowarzyszenie Polskich Kombatantów (SPK), koło Paryża, w którym preze- sem jest Dziekan Polskiej Misji Katolickiej ks. infułat Stanisław Jeż, • Stowarzyszenie Byłych Kombatantów Polskich z prezesem p. A. Brzeskim, • Stowarzyszenie Byłych Żołnierzy AK w Armii Polskiej, którym zarządza p. Jerzy Lipowicz. Podobnie nieprzychylną postawę zajął Service historique de la Défense (SHD – w wolnym tłumaczeniu: Departament Historii Obrony), potocznie nazywany „francuskim archiwum obrony”, który odesłał mnie do l’Office national des An- ciens Combattants et Victimes de Guerre (ONACVG – w wolnym tłumaczeniu: Krajowy Urząd Byłych Kombatantów i Ofiar Wojny) jako instytucji odpowia- dającej za sprawy kombatanckie. Niestety francuskie agendy rządowe też nie wykazały zainteresowania badanym tematem. Udzieliły one niekiedy odpowie- dzi na zapytania o materiały źródłowe, twierdząc, że ich archiwa nie zawierają żadnych informacji czy nawet wzmianek na temat polskich organizacji komba- tanckich na terytorium Francji. Postawę taką przyjęły: • Fédération nationale des déportés et internés résistants et patriotes (FNDIRP) – Krajowa Federacja Deportowanych i Internowanych Patriotów i Członków Ruchu Oporu; • Association nationale des anciens combattants de la Résistance (ANCAR) – Krajowe Stowarzyszenie Byłych Kombatantów Ruchu Oporu; • Bureau d’aide aux victimes d’actes criminels (BAVAC) – Biuro Pomocy Ofiarom Aktów Przestępczych; • Association dite Union Française des Associations des Combattants (ASS, UFAC) – Stowarzyszenie zwane Francuską Unią Stowarzyszeń Komba- tanckich. Uzyskany przeze mnie materiał źródłowy nie jest w sposób oczywisty zada- walający z różnych powodów. Najważniejsze przyczyny tkwią w następujących faktach: Wstęp 13 • materiały dotyczące przedwojennej działalności Federacji Polskich Związ- ków Obrońców Ojczyzny (FPZOO) zostały zniszczone wskutek warunków, w jakich były przechowywane – zakopanie w ziemi; • materiały dotyczące działalności Związku Rezerwistów i Byłych Wojsko- wych (ZRiBW) do roku 1954 zostały utracone, ponieważ skonfliktowany ze Związkiem jego sekretarz, Stefan Andrzejczak z Lille, po swoim odejściu ze Związku w niełasce, nie przekazał następcy żadnych dokumentów dotyczą- cych działalności organizacji5; • materiały dotyczące Stowarzyszenia Polskich Kombatantów (SPK) i in- nych organizacji kombatanckich czy stowarzyszeń mających siedzibę w Pa- ryżu przy ul. Legendre 20 zostały celowo zniszczone w czerwcu 1975 r. po próbie włamania przez nieznanego sprawcę do archiwów mieszczących się pod tym adresem; zdarzenie to uznano w środowisku kombatanckim za próbę przejęcia danych osobowych członków licznych organizacji przez tajne służby Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej6; • materiały z archiwum ZRiBW są nieuporządkowane i fragmentaryczne, mające raczej charakter spuścizny po długoletnim prezesie tego Związku Stanisławie Stankiewiczu (zmarłym w 1998 r.) niż zarchiwizowanej do- kumentacji z działalności czołowej polskiej organizacji kombatanckiej we Francji. Ponadto, w sprawie dostępności materiałów źródłowych dotyczących zaj- mującego nas tematu, konieczne jest wyjaśnienie pewnej specyfiki panującej w archiwach krajowych: • Centralne Archiwum Wojskowe (CAW) posiada materiały dotyczące or- ganizacji kombatanckich tylko z okresu międzywojennego; badany zatem okres nie wchodzi w zakres zasobów archiwalnych CAW; Instytut Pamięci Narodowej (IPN) posiada zasoby Wojskowych Służb In- formacyjnych, ale do skorzystania z tych zasobów potrzebne są dane per- sonalne osoby, która jest obiektem zainteresowania; praca nie ma jednak za zadanie przedstawić indywidualnych losów członków organizacji komba- tanckich czy też kombatantów niezrzeszonych lub zrzeszonych w stowa- rzyszeniach innych niż polskie na terenie Francji; • Archiwum Akt Nowych (AAN), pod sygnaturą zaczynajacą się od liczby 407/I, grupuje tematycznie na mikrofilmach zasoby własne dotyczące or- ganizacji kombatanckich, jak i przejęte z Centralnego Archiwum KC PZPR czy Archiwum ZHP; dane te nie są bogate i zostały wykorzystane w niniej- szym opracowaniu; • 5 A. ZRiBW, Okręg VII Nancy, materiały nieuporządkowane. 6 H. i J. Kudlikowscy, Przebyta…, s. 119. 14 Wstęp • Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych (A. MSZ) zawiera notatki konsularne na temat Polaków we Francji bez szczególnych wskazań na or- ganizacje kombatanckie; udostępnione materiały zostały możliwie szeroko wykorzystane w pracy, choć z całą pewnością są one nacechowane politycz- nym spojrzeniem ówczesnych władz warszawskich na Polonię i jej wybory życiowe. Powyższe okoliczności miały niewątpliwie wpływ na jakość, wiarygodność i zakres powstałej pracy. Chronologicznie praca zamyka się w latach 1944–1976. Uznałem za stosowne pokrótce przywołać okres międzywojenny tak, by nakre- ślić genezę powstania ruchu kombatanckiego oraz przybliżyć stosunki panujące wówczas między kombatantami a rządem II Rzeczypospolitej Polskiej. Wysze- dłem bowiem z założenia, iż powojenny ruch kombatancki był po części kon- tynuatorem ruchu przedwojennego nie tylko co do struktur, lecz i co do założeń programowych. Organizacje kombatanckie powstałe po II wojnie światowej, choć z założenia przeciwne rządowi krajowemu i zajmujące się w początkowym okresie swojej działalności głównie samopomocą koleżeńską, w okresie późniejszym w więk- szości połączyły się ze swoimi poprzednikami z Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny (FPZOO). Federacja ta miała charakter nie tylko samopo- mocowy, ale i polityczny. Dokumentacja dotycząca jej działalności powojennej przedstawia jednak poważne braki z podanych wyżej powodów. Praca została podzielona na cztery rozdziały. Dwa pierwsze rozdziały na- kreślają ogólne warunki, w jakich znaleźli się Polacy po decyzjach jałtańskich co do podziału Europy. Pierwszy rozdział jest próbą ukazania, w jakiej sytuacji politycznej, ekonomicznej i społecznej znaleźli się żołnierze polscy we Francji w pierwszych latach po uwolnieniu Francji od najeźdźcy niemieckiego. Opisuje on główne linie rozwoju politycznego i społeczno-ekonomicznego powojennej Francji w pierwszych latach po wyzwoleniu. W rozdziale drugim przedstawio- ny został zarys międzywojennego polskiego ruchu kombatanckiego w stopniu, w jakim miał on wpływ na kształt organizacji powojennych. Rozdział drugi opi- suje również okoliczności powstawania nowych organizacji kombatanckich oraz odrodzenia się Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny w celu ich skonsolidowania. Rozdziały trzeci i czwarty koncentrują się na treściach propagowanych i wdrażanych przez kombatantów polskich. W trzecim rozdziale znalazły się cele programowe powojennego ruchu kombatanckiego z uwzględnieniem re- lacji zachodzących między administracją francuską a polskimi organizacjami kombatanckimi. Czwarty rozdział jest z kolei próbą odtworzenia działalności kombatanckiej w latach 1945–1976 we Francji, z uwzględnieniem głównych kierunków działania, jakim poświęcili się kombatanci. Dotyczy on aspektów pa- Wstęp 15 triotycznych, ekonomicznych i społeczno-kulturalnych działalności kombatanc- kiej będącej często przeciwwagą dla działań polskich służb konsularnych czy współpracujących z władzą ludową innych organizacji polonijnych. Prezentowana praca ma charakter nietypowy. Wypełnia ona oczywisty brak w historiografii polskiej jak i francuskiej, bowiem dokumentuje i analizuje jeden z istotnych aspektów funkcjonowania Polonii francuskiej po II wojnie świato- wej, jakim był ruch kombatancki. Prezentuje całokształt życia kombatanckiego w okresie ponad trzydziestoletnim, gdy podziały polityczne w społeczeństwie polskim, jak również na arenie międzynarodowej, były szczególnie silne. Praca zawiera liczne materiały źródłowe i grupuje je w jednym miejscu, podczas gdy są one w rzeczywistości bardzo rozproszone i niekompletne. Niniejsza monografia została oparta na dostępnych materiałach archiwalnych pochodzących z wielu źródeł krajowych, zagranicznych oraz od osób prywat- nych. Materiały te były często udostępniane z oporem i trudem autorowi pracy, który podjął wyzwanie badania historii najnowszej i jej najmniej znanych ob- liczy. Pragnę gorąco podziękować wszystkim instytucjom i osobom, które po- przez swoją chęć utrwalenia historii i prawdziwą wolę współpracy umożliwiły powstanie tegoż opracowania. 16 Wstęp Mapa Francji z głównymi okręgami kombatantów polskich po II wojnie światowej Béthune I Lens III Lille II Douai Valenciennes IV V VI Paris VIII Le Mans VIII Orléans VIII Tours Bourges VIII VIII Châteauroux VII Metz VII Nancy IX Mulhouse Lyon Toulouse Marseille I Okręg I II Okręg II III Okręg III IV Okręg IV V Okręg V VI Okręg VI VII Okręg VII VIII Okręg VIII IX Okręg IX Béthune Lille Lens Douai Valenciennes Paris Metz, Nancy Orléans, Le Mans, Tours, Châteauroux, Bourges Mulhouse Inne – skupiska kombatanckie w wolnej strefie (nieokupowanej) – Lyon, Marseille, Toulouse Źródło: opracowanie własne. R o z d z i a ł 1 Polscy żołnierze we Francji po II wojnie światowej w latach 1945–1949 Zakończenie II wojny światowej w 1945 roku było niewątpliwie przełomem w historii Europy dwudziestowiecznej. Dla obywateli polskich, niezależnie od ówczesnego ich miejsca pobytu, oznaczało ono olbrzymie zmiany terytorialne, polityczne, społeczno-ekonomiczne, kulturalne i kulturowe, by nie powiedzieć moralne, w Ojczyźnie. Przełom ten łączył się zatem z trudnymi, indywidual- nymi wyborami życiowymi, zwłaszcza dla tych, którzy wcześniej wybrali ży- cie na emigracji lub opuścili Polskę w trakcie wojny, by walczyć z nazizmem i/lub komunizmem. Poczuli się oni zagubieni i zdradzeni, szczególnie po tym, jak mocarstwa zachodnie w lipcu 1945 r. wycofały się z uznania rządu polskie- go w Londynie i poparły powstały w Polsce Rząd Jedności Robotniczej. Idąc dalej, Brytyjczycy postanowili w ciągu najbliższego roku rozwiązać Polskie Siły Zbrojne stacjonujące w krajach zachodnich i odesłać maksymalną liczbę żołnierzy z kadrą oficerską włącznie do Polski. W marcu 1946 r. Brytyjczycy podjęli decyzję o powołaniu Komitetu do Spraw PSZ w celu jak najszybszego rozwiazania problemów masy żołnierskiej znajdującej się już wtedy na terenie Wielkiej Brytanii. Chętnych do repatriacji umieszczono w specjalnych obozach przejściowych, a pozostałym żołnierzom pozwolono osiedlić sie na Zachodzie i udzielono pomocy w podjęciu pracy. Do realizacji tego celu powołano Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszcze- nia7. Część spośród polskich emigrantów, uchodźców i zdemobilizowanych żoł- nierzy znalazła się we Francji. Ich to losy i warunki życia na obczyźnie w latach czterdziestych XX w. stanowią w zarysie przedmiot tego rozdziału. 7 J.A. Radomski, Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia, „Przegląd Historyczno- -Wojskowy” 2007, nr 4(219), s. 101. 18 Rozdział 1. Polscy żołnierze we Francji po II wojnie światowej w latach 1945–1949 1.1. Sytuacja polityczna, ekonomiczna i społeczna we Francji w latach 1940–1946 Sytuacja polityczna, ekonomiczna i społeczna we Francji po zakończeniu II woj- ny światowej była więcej niż skomplikowana. Znaczny na to wpływ miały czę- sto pomijane warunki rozejmu, który w czerwcu 1940 r. został narzucony Francji przez zwycięskie na tym etapie wojny Niemcy i Włochy. Pokonana wówczas Francja musiała bezwarunkowo je zaakceptować. Kontakty między stronami odbywały się za pośrednictwem Hiszpanii. Do podpisania rozejmu doszło osta- tecznie w dniu 22 czerwca z Niemcami a 24 czerwca z Włochami, w Rethondes, w historycznym wagonie z 1918 roku. Wypada tu podkreślić, iż zawarty rozejm, dla wybierających go polityków i dyplomatów francuskich ciężko naznaczonych I wojną światową, nie był ne- gatywny. Miał on na celu wpisanie Francji w nowy porządek europejski oraz za- chowanie rozległego francuskiego imperium kolonialnego, któremu od lat, jeśli nie od zawsze, zagrażała polityka anglosaska. Koncepcja rozejmu z Niemcami była też częścią francuskiej strategii europejskiej współpracy antybolszewickiej na zewnątrz i antykomunistycznej wewnątrz Francji8. Cena tej strategii była jed- nak wysoka a strach i niepokój wśród ludności cywilnej jeszcze większy9. W wyniku postanowień rozejmu z 1940 r., Francja została zobowiązana do wypłacania Niemcom 400 milionów franków dziennie, jej armię zdemobilizo- wano, z wyjątkiem 100 tys. ludzi oraz stacjonującej głównie w koloniach floty morskiej, która uważana była za drugą na świecie pod względem siły. Około 2 milionów więźniów francuskich miało pozostać w Niemczech aż do ostatecz- nego zawarcia pokoju. Francja została podzielona na dwie strefy: strefę północ- ną – okupowaną i strefę południową – wolną, orientacyjnie od granicy z Hiszpa- nią przez miasta Pau, Poitiers, Moulins do Genewy. Nową stolicą Francji zostało latem 1940 r. miasto Vichy, modny kurort uzdrowiskowy, w którym w porze let- niej miały zwyczaj przebywać francuskie elity i sfery rządzące. 10 lipca 1940 r. marszałek Philippe Pétain otrzymał pełnię władzy wykonawczej, co zatwierdzi- ły, można przyjąć, obie izby Parlamentu. Właśnie ten rozejm i powstały w wyni- ku jego rząd podzielił nie tylko Francję, ale i Francuzów10. 8 G.-H. Soutou, Le deuil de la puissance (1914–1958), [w:] Histoire de la diplomatie française, rozdz. VI, (red.) D. de Villepin, Paris 2005, s. 796–829. 9 E. Alary, L’exode, un drame oublié, Paris 2010; w maju-czerwcu 1940 r., po drogach Francji, w kierunku wolnej strefy podążało 8 do 9 mln uchodźców cywilnych z samej Francji północnej, ale też z Belgii, Holandii i Luksemburga, państw zajętych już w tamtym czasie przez hitlerowców. 10 P. Milza, De Versailles a Berlin 1919–1945, Paris, New York, Barcelone, Milan, Mexico, Rio de Janeiro 1981, s. 272. 1.1. Sytuacja polityczna, ekonomiczna i społeczna we Francji w latach 1940–1946 19 Jednym z pierwszych, którzy nie zgodzili się z ponurą rzeczywistością dumnej jeszcze kilka dni wcześniej Francji, był bliżej nieznany społeczeństwu francuskie- mu generał brygady Charles de Gaulle, mianowany 6 czerwca 1940 r. na stanowi- sko podsekretarza stanu ds. obrony narodowej i wojny w rządzie Paula Reynaud. To gen. de Gaulle, ten raczej nieśmiały strateg wojskowy zanim przeistoczył się w męża stanu, już 18 czerwca 1940 r. – jeden dzień po apelu marszałka Pétaina do Francuzów o zaprzestanie walk i po jednostronnym zawieszeniu broni a na cztery dni przed rozpoczęciem rokowań rozjemczych11 – znalazł się ponownie na teryto- rium Anglii, by wzywać Francuzów, a zwłaszcza wojsko, do dalszej walki z oku- pantami12. Za zgodą brytyjskiego premiera Winstona Churchilla nadał z Londynu, poprzez rozgłośnię BBC, apel do żołnierzy, inżynierów i robotników francuskiego sektora zbrojeniowego o przyłączenie się do Wielkiej Brytanii, aby razem z nią kontynuować walkę z faszyzmem13. Początkowo skromna grupa14, głównie mło- dych ludzi z Bretanii, np. wszyscy mężczyźni z wyspy de Sein15, odpowiedziała na ten apel i stawiła się na patriotyczne wezwanie w Anglii16. Dalsze ważniejsze wydarzenia i daty, mające znaczenie dla rozwoju i konso- lidacji francuskiego Ruchu Oporu (Résistance) oraz dla powstawania kolejnych francuskich ośrodków politycznych, to: • 15 maja 1941 r. – powstanie Frontu Narodowego, organizacji francuskiego Ruchu Oporu wywodzącej się ze środowiska komunistycznego pod oku- pacją niemiecką oraz rozpoczęcie tworzenia oddziałów Francs-Tireurs et Partisans – Wolnych Strzelców i Partyzantów pod dowództwem Charles Tillon; 11 J.-P. Guéno, De Gaulle à Londres: Le souffle de la liberté, Paris 2010 – de Gaulle zwrócił się do Francuzów późną wiosną i wczesnym latem 1940 r. z ok. 18 apelami radiowymi czy pisanymi. 12 Wykonać 4444: walki 1 Dywizji Grenadierów we Francji w 1940 roku, kom. red. księgi pod przewodnictwem Bronisława Ducha i in., Londyn 1960. 13 S. Berstein, P. Milza, Histoire de la France au XX siècle, t. II, 1930–1958, Perrin 2009, s. 356. 14 J.-P. Guéno, De Gaulle à Londres, 14 lipca 1940 r. defilowało przed generałem ok. 300 osób. Na koniec lipca 1940 r. grupa liczyła już ok. 3000 osób, na koniec roku ok. 27 000 ludzi, głównie z kolonii; w 1943 r. ok. 50 000 osób, w tym 66 osób pochodzących z kolonii, 6 cudzoziem- ców i 18 rodowitych Francuzów, wśród których znalazło się 430 kobiet wolontariuszek między 17. a 50. rokiem życia. 15 http://www.defense.gouv.fr/sga/content/download/46030/457773/file/n3_ile_de_sein_22_- _26_juin_1940_mc03.pdf, [10.07.2008]. 16 18 czerwca 2010 r., 55 weteranów Wolnej Francji, którzy odpowiedzieli na apel de Gaul- le’a, wzięło udział w uroczystych obchodach 70-lecia apelu, zorganizowanych w Londynie z udziałem prezydenta Francji, Nicolasa Sarkozy’ego (ur. w 1955 r.) i premiera Wielkiej Bry- tanii, Davida Camerona (ur. w 1966 r.), by podkreślić jak żywa jest pamięć narodowa i więzi między oboma państwami. 20 Rozdział 1. Polscy żołnierze we Francji po II wojnie światowej w latach 1945–1949 • czerwiec 1941 r. – rozpoczęcie wojny niemiecko-bolszewickiej, które sta- ło się dla komunistów francuskich okazją do przystąpienia do Ruchu Oporu i odgrywania w nim roli wiodącej; • 24 września 1941 r. – utworzenie Francuskiego Komitetu Narodowego (Co- mité national français) i uznanie go przez Wielką Brytanię, Stany Zjedno- czone oraz ZSRR za organ organizujący partycypację francuską w konflikcie zbrojnym (lecz nie za rząd francuski jakby tego chciał sam de Gaulle), a tym samym uznanie Wolnej Francji de Gaulle’a za partnera17; • marzec 1942 r. – Front Narodowy przeistoczył się w organizację paramili- tarną całkowicie niezależną od Londynu i przybrał nazwę Francs-Tireurs et Partisans – Wolni Strzelcy i Partyzanci; • • czerwiec 1942 r. – Jean Moulin, prefekt w Chartres, który odmówił Niemcom podpisania oficjalnych dokumentów w 1940 r. i przedostał się do Londy- nu, został ogłoszony przez gen. de Gaulle’a delegatem generalnym do spraw zjednoczenia francuskiego Ruchu Oporu i zrzucony w tym celu na spado- chronie na terytorium Francji; listopad 1942 r. – Jean Moulin dokonał połączenia trzech dużych organizacji Ruchu Oporu z południa Francji, a następnie z opóźnieniem dołączył organi- zacje z północy kraju, z wyjątkiem Frontu Narodowego; • grudzień 1942 r. – wylądowanie wojsk sprzymierzonych i sukces w północ- nej Afryce oraz przekazanie tam władzy admirałowi Francisowi Darlan, a po zamordowaniu go, powierzenie jej generałowi Henremu Giraud. Jako że obaj dowódcy byli reprezentantami rządu Vichy, u gen. de Gaulle’a przelała się czara goryczy: dowodziło to bowiem, że zarówno dla Ameryki, jak i dla An- glii partnerem oficjalnym był pomimo wszystko nadal rząd Vichy. De Gaulle odmówił współpracy z gen. Giraud między innymi dlatego, iż był on przed- stawicielem rządu, który zaocznie wydał na przywódcę Wolnej Francji karę śmierci za dezercję i współpracę z obcym państwem. Właśnie te fakty prze- sądziły o wyborze, wcale nie ideologicznym, lecz politycznym, przeniesie- nia przez gen. de Gaulle swojego zaangażowania na Ruch Oporu o orientacji lewicowej18; • maj 1943 r. – Jean Moulin utworzył w okupowanej Francji Radę Narodo- wą Ruchu Oporu (CNR), która objęła związki zawodowe Confédération Générale du Travail (CGT) – Powszechna Konfederacja Pracy, Confédéra- tion Française des Travailleurs Chrétiens (CFTC) – Francuska Konfederacja Robotników Chrześcijańskich i wszystkie duże partie polityczne sprzed woj- ny. Następnie CNR (Conseil National de la Résistance) wybrał Jean Moulin 17 H.-G. Soutou, Le deuil de la puissance…, s. 802–803. 18 S. Bernstein, P. Milza, Histoire de la France…, t. II, s. 363–364. 1.1. Sytuacja polityczna, ekonomiczna i społeczna we Francji w latach 1940–1946 21 na swego prezydenta. Po tej nominacji, anulował on wszystkie rozporządze- nia rządu Vichy i uznał gen. de Gaulle’a szefem Ruchu Oporu. W tej sytuacji gen. Giraud został automatycznie pozbawiony władzy w Algierii na rzecz gen. de Gaulle’a; • 3 czerwca 1943 r. – gen. de Gaulle powołał Francuski Komitet Wyzwolenia Narodowego (CFLN – Comité Français de Libération Nationale) i połączył w ten sposób zwolenników obydwu generałów; de Gaulle sam zajął się dzia- łalnością polityczną, a gen. Giraud – działaniami wojennymi; • 7 czerwca 1944 r. – w dzień po wylądowaniu sił sprzymierzonych w Nor- mandii, CFLN przekształciła się w Tymczasowy Rząd Republiki Francuskiej (GPRF – Gouvernement Provisoire de la République Française)19. Ten szkic tworzenia się Ruchu Oporu oraz paralelnych struktur politycznych we Francji daje pogląd na złożoność życia politycznego w pierwszych dniach wyzwalającej się Francji. Generalnie po wyzwoleniu, na skutek różnych działań i wydarzeń wyodręb- niły się we Francji trzy duże siły, które pozornie połączone były ze sobą w walce z najeźdźcą, lecz różniły się zasadniczo w swych celach politycznych, ustrojo- wych i gospodarczych: 1) anglo-amerykanie, którzy oczekiwali wprowadzenia we Francji reżimu woj- skowego w celu zatrzymania rozwoju komunizmu, 2) gaulliści będący za odnową narodową z kilkoma reformami strukturalnymi typu socjalnego, 3) komuniści ze swoimi sojusznikami, opowiadający się za odnową narodową i głębokimi przemianami socjalnymi20. W tamtym czasie najważniejszym przedsięwzięciem gen. de Gaulle’a było pokonanie uprzedzeń i niechęci oraz porozumienie z rządem Vichy, i to zanim komuniści, za pomocą swej propagandy, nie przywłaszczą sobie wyłączności na wyzwolenie Francji spod okupacji hitlerowskiej. Atutem generała było jego ogromne poparcie społeczne wynoszące w końcu wojny ¾ ogółu społeczeństwa oraz jasne stanowisko komunistów co do niewystępowania przeciw niemu. Za przykład może posłużyć znany fakt z października 1944 r., kiedy to de Gaulle jednostronną decyzją rozwiązał milicję patriotyczną będącą zbrojnym oddziałem komunistów. Maurice Thorez, sekretarz generalny Francuskiej Partii Komuni- stycznej, który lata 1939–1944 spędził w ZSRR, zaakceptował tę decyzję po po- wrocie z Moskwy w listopadzie 1944 r. Na skutek podziałów polityczno-ideologicznych oraz dużej roli Ruchu Oporu, z jego głównie lewicowym charakterem, w wyzwalającej się Francji rozpoczęła się 19 Tamże, s. 365. 20 Tamże, s. 387.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polskie organizacje kombatanckie we Francji w latach 1945-1976
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: