Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00512 009860 16972518 na godz. na dobę w sumie
Polskie sądownictwo administracyjne - zarys systemu. Wydanie 2 - ebook/pdf
Polskie sądownictwo administracyjne - zarys systemu. Wydanie 2 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 362
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-9511-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W podręczniku ,,Polskie sądownictwo administracyjne - zarys systemu' omówione zostały zagadnienia dotyczące m.in.:

Stanowiące przedmiot rozważań przedstawiono na tle prawnoporównawczym, uwzględniając bogaty dorobek orzecznictwa sądowego oraz doktryny, zarówno polskiej, jak i obcej.

Autorzy starają się zasygnalizować czytelnikowi wszelkie wątpliwości co do poruszanych w opracowaniu treści. Opisują omawiane zagadnienia w zrozumiały i prosty sposób, co niewątpliwie zachęca do lektury pracy. Część rozdziałów ma charakter zarówno dydaktyczny, jak i naukowy, wzbogacony niekiedy o uwagi o naturze praktycznej.

Prof. zw. dr hab. A. Skoczylas (fragment recenzji wydawniczej)

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zbigniew Kmieciak (red.) Polskie sądownictwo administracyjne – zarys systemu – zarys systemu 2. wydanie PODRĘCZNIKI PRAWNICZE Z. Kmieciak • Polskie sądownictwo administracyjne – zarys systemu W sprzedaży: M. Wierzbowski (red.) POSTĘPOWANIE ADMINISTRACYJNE OGÓLNE, PODATKOWE, EGZEKUCYJNE I PRZED SĄDAMI ADMINISTRACYJNYMI, wyd. 17 Podręczniki Prawnicze POSTĘPOWANIE ADMINISTRACYJNE Repetytoria Becka R. Kędziora KODEKS POSTĘPOWANIA ADMINISTRACYJNEGO. KOMENTARZ, wyd. 4 Komentarze Becka KPA, EgzAdmU, PostAdmU, wyd. 24 Edycja Sądowa KODEKS POSTĘPOWANIA ADMINISTRACYJNEGO Z WPROWADZENIEM, wyd. 32 Twoje Prawo Redaktor Prof. zw. dr hab. Zbigniew Kmieciak Polskie sądownictwo administracyjne – zarys systemu Autorzy prof. dr hab. Jacek Chlebny prof. zw. dr hab. Wojciech Chróścielewski dr Paweł Dańczak prof. zw. dr hab. Zbigniew Kmieciak prof. dr hab. Agnieszka Krawczyk dr Joanna Wegner-Kowalska 2. wydanie zaktualizowane i zmienione WYDAWNICTWO C. H.BECK WARSZAWA 2017 Poszczególne części opracowali: Jacek Chlebny: Rozdział VIII Wojciech Chróścielewski: Rozdział III, IV Paweł Dańczak: Rozdział X Zbigniew Kmieciak: Rozdział I, V, IX, XII Agnieszka Krawczyk: Rozdział II, VI, VII Joanna Wegner-Kowalska: Rozdział XI Recenzent wydawniczy: Prof. zw. dr hab. Andrzej Skoczylas Wydawca: Aneta Flisek © Wydawnictwo C.H.Beck 2017 Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: TiM-Print, Warszawa Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-9510-4 ISBN e-book 978-83-255-9511-1 Spis treści Przedmowa ......................................................................................................................... IX Wykaz skrótów .................................................................................................................. XI Rozdział I. Idea sądowej kontroli administracji publicznej – przegląd rozwiązań europejskich ....................................................................................................... 1 § 1. Sądowa kontrola administracji publicznej a koncepcja demokratycznego 1 4 państwa prawnego (rządów prawa) .................................................................... § 2. Europejskie systemy sądowej kontroli administracji publicznej – jedność w różnorodności? ................................................................................................ § 3. Współczesne tendencje w rozwoju instytucji sądowej kontroli administracji publicznej ............................................................................................................ 11 Rozdział II. Ewolucja, ustrój i podstawowe założenia funkcjonowania sądownictwa administracyjnego w Polsce ..................................................... 22 § 4. Geneza sądownictwa administracyjnego na ziemiach polskich .......................................................................................... 22 § 5. Sądownictwo administracyjne w okresie międzywojennym ............................. 27 § 6. Sądownictwo administracyjne po II wojnie światowej ..................................... 37 § 7. Konstytucyjne podstawy sądownictwa administracyjnego a prawo jednostki do sądu w sprawach administracyjnych ........................................................... 49 § 8. Organizacja sądownictwa administracyjnego .................................................... 60 § 9. Zasady ogólne postępowania sądowoadministracyjnego .................................. 65 § 10. Formuła kasacyjnego orzekania przez sądy administracyjne ........................... 70 Rozdział III. Zakres jurysdykcji sądów administracyjnych ...................................... 74 § 11. Właściwość Najwyższego Trybunału Administracyjnego ................................. 74 § 12. Właściwość reaktywowanego w 1980 r. sądownictwa administracyjnego ...... 78 § 13. Rozszerzanie zakresu właściwości Naczelnego Sądu Administracyjnego po 1990 r. ............................................................................................................ 81 § 14. Kognicja dwuinstancyjnego sądownictwa administracyjnego .......................... 86 Rozdział IV. Strony i uczestnicy postępowania sądowoadministracyjnego ............. 104 § 15. Ewolucja regulacji prawnej dotyczącej stron i uczestników postępowania sądowoadministracyjnego .................................................................................. 104 I. Ustawa o Najwyższym Trybunale Administracyjnym .............................. 104 II. Rozporządzenie Prezydenta o Najwyższym Trybunale Administracyjnym ...................................................................................... 106 III. Przepisy działu VI Kodeksu postępowania administracyjnego ................ 107 IV. Ustawa o Naczelnym Sądzie Administracyjnym ...................................... 111 VI § 16. Strony postępowania sądowoadministracyjnego ................................................ 114 I. Skarżący ...................................................................................................... 115 II. Organ, którego działanie lub bezczynność jest przedmiotem skargi ....... 119 § 17. Uczestnicy postępowania sądowoadministracyjnego ......................................... 121 § 18. Zdolność sądowa i zdolność procesowa oraz pełnomocnictwo procesowe ..... 129 § 19. Strony i uczestnicy postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym ............................................................................................... 132 Rozdział V. Wszczęcie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym .............................................................................................. 134 § 20. Przesłanki dopuszczalności skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego 134 I. Pojęcie przesłanek dopuszczalności skargi sądowoadministracyjnej ....... 134 II. Zasada wyczerpania administracyjnych środków zaskarżenia ................ 135 III. Zbieg dróg postępowania sądowoadministracyjnego i nadzwyczajnego postępowania administracyjnego ............................................................... 143 § 21. Termin, tryb i skutki wniesienia skargi ............................................................. 147 § 22. Wymagania formalne skargi ............................................................................... 152 § 23. Uprawnienia autokontrolne organu, którego działanie lub bezczynność (przewlekłe prowadzenie postępowania) stały się przedmiotem skargi ........... 154 Rozdział VI. Rozpoznanie sprawy i wydanie orzeczenia przez wojewódzki sąd administracyjny .......................................................................................... 162 § 24. Ochrona tymczasowa .......................................................................................... 162 § 25. Posiedzenia sądowe i skład sądu ....................................................................... 170 § 26. Zasady rozpoznania sprawy przez sąd ............................................................... 180 § 27. Orzeczenia sądowe ............................................................................................ 184 § 28. Postępowanie mediacyjne ................................................................................... 203 § 29. Postępowanie uproszczone ................................................................................. 207 § 30. Zawieszenie i podjęcie postępowania ................................................................ 208 § 31. Umorzenie postępowania .................................................................................... 212 Rozdział VII. Postępowanie uruchamiane w wyniku wniesienia środka odwoławczego .................................................................................................... 214 § 32. Rodzaje środków odwoławczych ....................................................................... 214 § 33. Postępowanie ze skargi kasacyjnej .................................................................... 227 § 34. Postępowanie zażaleniowe ................................................................................. 235 Rozdział VIII. Koszty postępowania i prawo pomocy ............................................... 236 § 35. Pojęcie i funkcje kosztów sądowych ................................................................. 236 § 36. Zasady ponoszenia kosztów postępowania ........................................................ 252 § 37. Przyznanie prawa pomocy .................................................................................. 258 Rozdział IX. Wykonanie wyroku sądu administracyjnego ........................................ 265 § 38. Problem wykonania wyroku sądu administracyjnego w świetle założeń kasacyjnej formuły jurysdykcji .......................................................................... 265 § 39. Postępowanie prowadzone po uprawomocnieniu się wyroku sądu administracyjnego i sankcje uruchamiane w razie niedopełnienia obowiązku wykonania tego wyroku .................................................................. 271 Spis treści VII Rozdział X. Weryfikacja prawomocnych orzeczeń sądów administracyjnych ........ 281 § 40. Pojęcie prawomocności orzeczeń sądów administracyjnych ............................ 281 § 41. Wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego ...................................... 287 § 42. Stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia ................... 293 § 43. Unieważnienie prawomocnego orzeczenia ........................................................ 298 Rozdział XI. Niezawisłość sędziowska a postulat jednolitości orzekania przez sądy administracyjne ............................................................................. 301 § 44. Niezawisłość sędziowska jako atrybut rzetelnego procesu sądowego ............. 301 § 45. Pojęcie i formy realizacji standardu jednolitości wewnętrznej orzecznictwa sądu administracyjnego ....................................................................................... 308 § 46. Udział sądów administracyjnych w dialogu międzysądowym ......................... 322 Rozdział XII. Efektywność ochrony udzielanej przez sądy administracyjne .......... 326 § 47. Pojęcie efektywności ochrony sądowoadministracyjnej i jej gwarancji ........... 326 § 48. Konstytucyjna zasada podziału władz a merytoryczne orzekanie przez sądy administracyjne ................................................................................. 330 § 49. Granice merytorycznego orzekania przez sądy administracyjne ...................... 340 Indeks rzeczowy ................................................................................................................ 345 Spis treści Przedmowa Dokonane w 2002 r. zmiany ustawodawstwa pozwalają uznać system sądownic- twa administracyjnego w Polsce za w pełni rozwinięty i dostosowany, w znaczeniu ustrojowym, do wymagań konstytucyjnych. Przeprowadzone w 2015 i 2017 r. no- welizacje ustawy – Prawo o postępowaniu administracyjnym wskazywałyby nato- miast, że podlega on stałej ewolucji w sensie funkcjonalnym. Poszukiwanie metod i środków, które zwiększałyby efektywność sądowej kontroli administracji publicz- nej i sprawność procedur służących realizacji tego celu, jest zresztą zadaniem po- dejmowanym – z różnym skutkiem – w wielu systemach prawnych. W opracowa- niu zwrócono szczególną uwagę na ten problem, eksponując kwestie budzące naj- więcej wątpliwości praktycznych i kontrowersji natury teoretycznej. Przedstawione rozważania wykraczają w pewnym stopniu poza tradycyjnie ujmowany przedmiot wykładu akademickiego, odwołując się nie tylko do dorobku rodzimej doktryny i orzecznictwa sądowego, lecz również do ustaleń nauki obcej. W przekonaniu au- torów, pomijanie ich z pewnością obniża wartość wszelkich dyskusji o prawie, ro- dząc ryzyko powielania utartych już i nie zawsze wiernie odzwierciedlających rze- czywistość, stereotypów i schematów myślenia. Wyzwania, przed którymi stoimy, narzucone przede wszystkim przez daleko zaawansowany proces integracji euro- pejskiej i zjawisko kształtowania rozwiązań właściwych dla idei good governance, skłaniają do nowego spojrzenia na zagadnienia sądownictwa administracyjnego, w tym uwzględnienia – obok kryteriów legalności zachowań administracji i ochro- ny praw jednostki – także elementu pragmatyzmu działania, w tym społecznych kosztów uruchamiania mechanizmów kontroli i wywołanych tym uciążliwości dla stron postępowania. Zamieszczone w poszczególnych rozdziałach książki wywody oddają osobi- ste zapatrywania i poglądy, nie we wszystkich przypadkach podzielane całkowicie przez pozostałych autorów. Konieczność respektowania punktu widzenia każdego z nich nie podważa faktu, że odpowiedzialność za wszelkie usterki i niedociągnię- cia tej pracy ponosi wyłącznie jej redaktor naukowy. Łódź, maj 2017 r. prof. zw. dr hab. Zbigniew Kmieciak Wykaz skrótów 1. Źródła prawa DostInfPublU ................ ustawa z 6.9.2001 r. o dostępie do informacji publicznej (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1764 ze zm.) EKPC ............................ Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolno- ści sporządzona w Rzymie 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) KC ................................. Kodeks cywilny Konstytucja RP ............. ustawa z 2.4.1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) KPA ............................... Kodeks postępowania administracyjnego KPC .............................. Kodeks postępowania cywilnego KPK .............................. Kodeks postępowania karnego NSAU ........................... ustawa z 11.5.1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) – obecnie nie obowiązuje OrdPodU ....................... ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 201 ze zm.) PrPostSAdm ................. ustawa z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) PrSpółdz ....................... ustawa z 16.9.1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r. poz. 1443 ze zm.) PrUSP ........................... ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 2062 ze zm.) PWAdmU ....................... ustawa z 30.8.2002 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) RefLokU ....................... ustawa z 15.9.2000 r. o referendum lokalnym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 400 ze zm.) RegulaminAdmR .......... rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 5.8.2015 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych (Dz.U. z 2015 r. poz. 1177) SamGminU ................... ustawa z 8.3.1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 446 ze zm.) SamKolOdwołU ........... ustawa z 12.10.1994 r. o samorządowych kolegiach odwoław- czych (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz. 1659 ze zm.) SamPowU ..................... ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn. SamWojU ....................... ustawa z 5.6.1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn. SądAdmU ..................... ustawa z 25.7.2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 1647) Dz.U. z 2016 r. poz. 814 ze zm.) Dz.U. z 2016 r. poz. 486 ze zm.) XII TFUE ............................ Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2) 2. Organy i instytucje ETPC ............................ Europejski Trybunał Praw Człowieka ETS ............................... Europejski Trybunał Sprawiedliwości NSA .............................. Naczelny Sąd Administracyjny NTA .............................. Najwyższy Trybunał Administracyjny SN ................................. Sąd Najwyższy TK ................................. Trybunał Konstytucyjny TSUE ............................ Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej WSA ............................. wojewódzki sąd administracyjny 3. Publikatory i czasopisma EPS ............................... Europejski Przegląd Sądowy ONSA ........................... Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego OTK .............................. Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego OTK-A .......................... Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Seria A OTK-B .......................... Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Seria B PiP ................................. Państwo i Prawo POP ................................ Przegląd Orzecznictwa Podatkowego PPP ................................ Przegląd Prawa Publicznego PS ................................... Przegląd Sądowy Prz. Sejm. ..................... Przegląd Sejmowy SP ................................... Studia Prawnicze SPE ............................... Studia Prawno-Ekonomiczne ST .................................. Samorząd Terytorialny ZNSA ............................ Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego 4. Inne skróty art. ................................. artykuł lit. .................................. litera m.in. .............................. między innymi nast. ............................... następny (-a, -e) Nb ................................. numer brzegowy np. ................................. na przykład Nr .................................. numer pkt ................................. punkt por. ................................ porównaj poz. ............................... pozycja r. .................................... rok red. ................................ redakcja, redaktor s. .................................... strona (-y) sprost. ............................ sprostowanie t. .................................... tom tekst jedn. ..................... tekst jednolity tzw. ................................ tak zwany (-a, -e) ust. ................................ ustęp v. ................................... volumen w zw. ............................ w związku zd. ................................. zdanie zm. ................................ zmiana (-y) Wykaz skrótów Rozdział I. Idea sądowej kontroli administracji publicznej – przegląd rozwiązań europejskich Literatura: D.J. Harris, M. O’Boyle, E.P. Bates, C.M. Buckley, Law of the European Convention on Human Rights, Oxford–New York 2009; Judicial Lawmaking and Admini- strative Law, ed. F. Stroink, E. van der Linden, Antwerpen–Oxford 2005; Z. Kmieciak, Po- stępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne a prawo europejskie, Warszawa 2010; tenże, Wzmocnienie kompetencji najwyższych sądów administracyjnych i jego wpływ na efektywność orzecznictwa, ZNSA 2012, Nr 4; Postępowanie administracyjne w Europie, red. Z. Kmieciak, Warszawa 2010; Preventing Backlog in Administrative Justice. XXII-nd Congress of the Association of Councils of State and Supreme Administrative Jurisdictions of the European Union, Luxembourg 2010; Przyszłość sądownictwa administracyjnego w Polsce z uwzględnieniem tendencji europejskich, red. I. Lipowicz, Z. Kmieciak, Warsza- wa 2012; G. Rossi, Principi di diritto amministrativo, Torino 2010; Sądownictwo administra- cyjne w Europie Zachodniej, red. L. Garlicki, Warszawa 1990; System Prawa Administracyj- nego, red. R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel, Instytucje prawa administracyjnego, t. 1, Warszawa 2010; System Prawa Administracyjnego, red. R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wró- bel, Europeizacja prawa administracyjnego, t. 3, Warszawa 2014, Warszawa 2010; E. Zoller, Introduction to Public Law: A Comparative Study, Leiden 2008. § 1. Sądowa kontrola administracji publicznej a koncepcja demokratycznego państwa prawnego (rządów prawa) 1 Gdy w 1798 r. niejaki Placidus (alias Wilhelm Petersen) opublikował w Stras- burgu pamflet zawierający w jednym z rozdziałów krytykę – z pozycji libe- ralnych – państwa policyjnego, nikt nie spodziewał się, że użyte przez autora słowo Rechtsstaat zyska rangę określenia wyznaczającego w późniejszych cza- sach uniwersalne, elementarne założenia ładu konstytucyjnego, a zarazem po- jęcia stanowiącego podstawowe narzędzie teoretycznej analizy sposobu orga- nizacji życia zbiorowości. Współcześnie operuje się nim często w zestawieniu z przymiotnikiem „demokratyczne”, czego przykładem jest chociażby unormo- wanie z art. 2 Konstytucji RP. Intencją Placidusa było ukazanie kontrastu po- między prawem tworzonym przez państwo (Staats-Rechts-Lehrer) a państwem kształtowanym i zdeterminowanym w swoich działaniach przez prawo (Rechts - Nb. 1 2 Rozdział I. Idea sądowej kontroli administracji publicznej – przegląd rozwiązań... -Staats-Lehrer)1. Jak zauważa E. Zoller, termin „państwo prawne” zachowu- je sens tylko wtedy, gdy ukażemy jego przeciwieństwo, czyli właściwą dla państwa policyjnego, co nie znaczy, że zupełnie zarzuconą współcześnie, peł- ną albo przynajmniej daleko posuniętą swobodę w kreowaniu prawa (It is the opposite of the Polizeistaat)2. Autorka podkreśla również, że w państwie praw- nym prawa jednostki mają pierwszeństwo przed postanowieniami ustawy, bądź – mówiąc inaczej – moc prawna ustawy zależy od jej zgodności z tymi prawa- mi – the validity of the law (statute) dependent on its conformity with the law ( rights)3. Oznacza to, że także władza realizowana w imieniu suwerena – na- rodu, przez jego demokratycznie wyłonioną reprezentację (parlament) podlega pewnym rygorom i ograniczeniom. Naturalną konsekwencją rozwoju idei państwa prawnego, której teoretycz- ne fundamenty wytyczył R. von Mohl, stało się włączenie do porządku praw- nego instytucji mających chronić prawa jednostki w jej stosunkach z państwem (władzą publiczną), z sądową kontrolą administracji na czele. W większości systemów europejskich wypełnianie tej funkcji powierzono powołanym spe- cjalnie w tym celu sądom administracyjnym, pozostającym – o czym mowa jeszcze w § 2 – w różnych relacjach z organami władzy wykonawczej i sądow- nictwem powszechnym. W doktrynie niemieckiego obszaru językowego utarło się też, głównie za sprawą O. Mayera, przekonanie o tym, że przesłanką urze- czywistnienia koncepcji państwa prawnego jest ochrona publicznych praw pod- miotowych; łączono ją ze stosunkami prawnymi pod rządami prawa publiczne- go (on the premise of a legal relationship governed by public law)4. Ustalenia w tym przedmiocie poddano w jakimś stopniu w ciągu ostatnich kilkudziesię- ciu lat korekcie i uzupełniono, m.in. pod wpływem doświadczeń związanych z realizacją wizji „państwa administracyjnego” i programów good governance, o nowe elementy5. Za bezdyskusyjną uchodzi obecnie również teza, że zada- niem sądów kontrolujących administrację jest zarówno ochrona praw podmio- 1 Tak L. Heuschling, État de droit, Rechtstaat, Rule of Law, Paris 2002, s. 37. 2 Zob. E. Zoller, Introduction to Public Law: A Comparative Study, Leiden 2008, s. 76. 3 Tamże, s. 76. Zagadnienie znaczeń przypisywanych współcześnie zasadzie Rule of Law, będącej w systemach common law odpowiednikiem pojęcia „państwo prawne”, a także płasz- czyzn, na jakich kojarzone z nią standardy mogą być rozpatrywane, omawia S. Humphreys, Theatre of the Rule of Law, Cambridge 2010; co do formalnych i materialnych aspektów tej zasady – zob. C. Forsyth, Judicial Review and the Constitution, Oxford–Portland–Oregon 2000, s. 183 i nast. 4 E. Zoller, Introduction to, s. 81. Por. też uwagi na ten temat A. Wróbla, Prawo pod- miotowe publiczne, [w:] System Prawa Administracyjnego, red. R. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel, Instytucje prawa administracyjnego, t. 1, Warszawa 2010, s. 305 i nast. 5 Zob. Z. Kmieciak, W poszukiwaniu modelu postępowania odpowiadającego naturze administracji publicznej, PiP 2015, Nr 11, s. 3 i nast. oraz powołaną tam literaturę obcą. Nb. 1 § 1. Sądowa kontrola administracji publicznej a koncepcja demokratycznego... 3 towych, jak i obiektywnego porządku prawnego (subjective and objective lega- lity review)1. Warto przy okazji wspomnieć, że granica pomiędzy tymi dwoma reżimami prawnymi nie zawsze jest łatwo uchwytna i do końca zrozumiała2. Swego rodzaju syntezy zasad rozstrzygania sporów pomiędzy jednostką a ad- ministracją publiczną będących dorobkiem europejskiej myśli prawnej dokonano w rekomendacji Komitetu Ministrów Rady Europy Rec(2004)20 z 15.12.2004 r. o sądowej kontroli aktów administracyjnych (on judicial review of administrati- ve acts)3. W nawiązaniu do treści art. 6 EKPC, w jej wstępie zwrócono uwagę, że skuteczna kontrola sądowa działań administracji inicjowana „w imię ochrony praw i interesów jednostek stanowi esencjonalny składnik systemu ochrony praw człowieka”. W tej części rekomendacji wyeksponowano ponadto potrzebę za- chowania rozsądnej równowagi pomiędzy uzasadnionymi interesami wszystkich stron, których zaspokojenie umożliwia prowadzone bez zwłoki postępowanie, a efektywnym sprawowaniem administracji publicznej. Dodano w niej również, że podejmując ten akt kierowano się chęcią wzmocnienia zasad państwa praw- nego i ochrony praw człowieka (strenghten the rule of law and human rights), będących fundamentalnymi wartościami systemów prawnych państw człon- kowskich Rady Europy. Według pkt 5a rekomendacji, w przypadku stwierdze- nia przez sąd niezgodności z prawem rozumianego szeroko, gdyż utożsamianego także z działaniem faktycznym (physical act) aktu administracyjnego, obowiąza- ny jest on przywrócić prawidłowy stan rzeczy – to redress the situation so that it is in accordance with the law. W szczególności sąd powinien być umocowa- ny przynajmniej do pozbawienia aktu mocy prawnej (wyeliminowania z obrotu prawnego) i – jeśli to konieczne – przekazania sprawy do organu administracji w celu ponownego rozpoznania sprawy, stosownie do zapadłego orzeczenia. Ja- ko odrębną kompetencję potraktowano nakazanie organowi administracji dopeł- nienie określonego obowiązku (the performance of a duty)4. 1 Por. np. rozważania A.J. Boka, Judicial Review of Administrative Decisions by the Dutch Administrative Courts: Recours Objectif or Recours Subjectif? A Survey Including French and German Law, [w:] Judicial Lawmaking and Administrative Law, red. F. Stroink, E. van der Linden, Antwerpen–Oxford 2005, s. 153 i nast. Co do znaczenia tej dystynkcji w prawie unijnym – zob. R. Barents, EU Procedural Law and Effective Legal Protection, Common Market Law Review 2014, vol. 51, Nr 5, s. 1445 i nast. 2 Tak w odniesieniu do holenderskiego systemu prawnego A.J. Bok, Judicial Review, s. 154. 3 Szerzej o tym – Z. Kmieciak, Postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne a prawo europejskie, Warszawa 2010, s. 101 i nast. oraz J. Chlebny, Standardy Rady Europy i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w procedurze administracyjnej i sądowoadmini- stracyjnej, [w:] Postępowanie administracyjne w Europie, red. Z. Kmieciak, Warszawa 2010, s. 34 i nast. 4 Z. Kmieciak, Postępowanie administracyjne, s. 154. Nb. 1 4 Rozdział I. Idea sądowej kontroli administracji publicznej – przegląd rozwiązań... W czasie gdy reaktywowano w Polsce sądownictwo administracyjne, a więc na przełomie lat 70. i 80. ubiegłego wieku, dochowanie standardów de- mokratycznego państwa prawnego – tak w sferze legislacji, jak i działań apa- ratu publicznego – nie należało do prostych wyzwań. Sąd administracyjny ja- wił się wtedy jako istotne novum w dziedzinie ochrony praw jednostki, a przy tym realna, dająca się łatwo uruchomić i efektywna gwarancja praworządno- ści. Pierwszy, trwający mniej więcej do połowy lat 90. XX w., etap działalności orzeczniczej NSA będzie – jak można przypuszczać – jeszcze długo przedmio- tem zainteresowania nie tylko historyków prawa. Dokonania z tego okresu są także współcześnie źródłem inspiracji i wzorem dla sędziów pełniących służbę w ramach poważnie przebudowanego w 2002 r. systemu sądownictwa admini- stracyjnego. Świadomość roli, jaką odegrał NSA w budowaniu zrębów państwa prawnego, w żadnym wypadku nie uwalnia nas od obowiązku przeprowadza- nia stałych ocen prawidłowości funkcjonowania tego systemu. Pomocne w jego doskonaleniu powinny okazać się badania prawnoporównawcze, pozwalające na wysnucie bardziej generalnych wniosków co do dróg rozwoju instytucji są- dowej kontroli administracji1. Przedstawienie dla celów nauczania – nawet po- bieżne i fragmentaryczne – rozwiązań przyjętych w innych państwach umożli- wia zaś lepsze zrozumienie natury rodzimych konstrukcji prawnych, skłaniając do zastanowienia się nad ich przyszłością. § 2. Europejskie systemy sądowej kontroli administracji publicznej – jedność w różnorodności? 2 O kształcie obowiązujących w poszczególnych systemach europejskich roz- wiązań w dziedzinie sądowej kontroli administracji publicznej przesądziło wie- le czynników. Próby ich systematyzacji skazane są z góry na niepowodzenie. Za bliską prawdy można jednak uznać tezę, że ogólna idea związania admi- nistracji publicznej prawem zaowocowała stworzeniem niezależnych od siebie koncepcji kontroli, sprawowanej bądź to w obrębie wyspecjalizowanego pionu sądownictwa, bądź też sądownictwa powszechnego, albo nawet – przynajmniej formalnie – w ramach struktur władzy wykonawczej. W Europie dominuje obecnie model rozpoznawania sporów pomiędzy jed- nostką a administracją przez powołane specjalnie do wypełniania tego zadania sądy oznaczone mianem administracyjnych, o właściwości ogólnej i szczegól- 1 Z. Kmieciak, Polskie sądownictwo administracyjne na tle systemów europejskich, [w:] Polskie sądownictwo administracyjne, red. Z. Kmieciak, Warszawa 2006, s. 1–2. Nb. 2 § 2. Europejskie systemy sądowej kontroli administracji publicznej – jedność... 5 nej1. Funkcjonują one jako ogniwa niższych szczebli jednolitego systemu są- downictwa (zasada ta realizowana jest m.in. w Hiszpanii, Estonii i Słowenii) lub stanowią odrębny, oddzielony od sądownictwa powszechnego, układ orga- nizacyjny wykonywania jurysdykcji. W drugim z tych przypadków, podmiotem usytuowanym na jego szczycie jest wyrosła z tradycji prawa francuskiego, zaj- mująca szczególną pozycję ustrojową, bądź posiadająca status organu wymiaru sprawiedliwości, rada stanu (tak chociażby we Francji, Belgii, Holandii, Grecji i Włoszech) lub określony ustawowo jako najwyższy/naczelny sąd administra- cyjny. Jest rzeczą znamienną, że tam, gdzie ze względu na założenia systemu prawnego rozpatrywanie sporów pomiędzy jednostką a administracją mieści się wyłącznie w sferze kompetencji sądów powszechnych (Zjednoczone Kró- lestwo, Irlandia, Dania, Norwegia, Islandia, Węgry czy Malta), wprowadzono na określonym poziomie orzekania wewnętrzną specjalizację w wykonywaniu tego zadania2. Jest ona widoczna również w „układzie mieszanym”, takim jak przyjęty w Czechach, gdzie w I instancji orzekają sądy administracyjne będące wyspecjalizowanymi izbami powszechnych sądów okręgowych (krajské soudy jako soudy správní) i wykonujący ich funkcje Sąd Grodzki w Pradze (Městský soud v. Praze), zaś sądem „drugiej i ostatniej instancji” jest Najwyższy Sąd Ad- ministracyjny (Nejvyšší sprani soud) z siedzibą w Brnie3. Jak sygnalizuje się w literaturze, unikalną w skali europejskiej formu- łę kontroli działań administracji, sprawowanej przez wyspecjalizowany apa- rat powiązany organizacyjnie, personalnie i funkcjonalnie z sądami powszech- nymi, wyznaczyły postanowienia brytyjskiej ustawy z 2007 r. o trybunałach, sądach i egzekucji (the Tribunals, Courts and Enforcement Act). Wyrażane jest przy tym przekonanie, że złożony reżim przenoszenia (dla celów rozstrzygnię- cia konkretnej sprawy) władzy orzeczniczej w obrębie ustanowionego syste- mu administrative justice, a z drugiej strony – stopień unifikacji właściwych dla niego trybów i środków ochrony, czyni kwestię zdefiniowania ustanowio- nych rozwiązań otwartą. Wiele argumentów zdaje się jednak przemawiać za tym, że w wyniku długiej ewolucji instytucji trybunałów administracyjnych do- szło w Zjednoczonym Królestwie do powstania sądownictwa administracyjne- go nowego typu4. Jego sens sprowadzałby się do wykreowania dwuczłonowego 1 Zob. L. Garlicki, Wprowadzenie, [w:] Sądownictwo administracyjne w Europie Za- chodniej, red. L. Garlicki, Warszawa 1990, s. 8. 2 Z. Kmieciak, Rozwój sądownictwa administracyjnego w Europie – współczesne tenden- cje, [w:] Przyszłość sądownictwa administracyjnego w Polsce z uwzględnieniem tendencji europejskich, red. I. Lipowicz, Z. Kmieciak, Warszawa 2012, s. 19. 3 D. Kryska, Srovnání českého a polsko správního soudnictví, Praha 2013, s. 70 i nast. 4 M. Kmieciak, Trybunały administracyjne w Zjednoczonym Królestwie (system jurys- dykcji po zmianach ustawodawstwa z 2007 r.), ZNSA 2011, Nr 3, s. 183–184. Nb. 2 6 Rozdział I. Idea sądowej kontroli administracji publicznej – przegląd rozwiązań... mechanizmu jurysdykcji: pełnego orzekania przez niezależny organ eksperc- ki i – w razie zakwestionowania jego rozstrzygnięcia – orzekania w dużo węż- szym zakresie, w zasadzie w wyniku dokonywania ustaleń co do prawa, przez sąd powszechny1. Ze spostrzeżeniami tymi korespondują wypowiedzi W. Wade i C. Forsytha, którzy stwierdzają wprost: trybunały administracyjne nie są czę- ścią administracji. Ich zdaniem, jawią się one jako w pełni wykrystalizowana (dojrzała) część systemu sądowego – tribunals emerge as a fully fledged part of the judicial system2. Rozważając zagadnienie genezy instytucji brytyjskich trybunałów, A.W. Brad- ley i K.D. Ewing, nie ukrywają, że prawo dostępu do sądu jest ważną gwarancją dla obywatela, jednak machina sądowa nie jest przystosowana do rozstrzyga- nia każdego sporu prawnego powstałego w toku wykonywania władzy (is not suited for settling every dispute arising out of the work of government). Autorzy dodają następnie: trybunały istnieją nie dlatego, że wypełniają zadania zwią- zane z polityczną władzą dyskrecjonalną (exercise a political discretion), któ- rym nie podołaliby sędziowie. W ich przekonaniu powołano je do życia dla- tego, że mogą one orzekać bardziej efektywnie niż sądy (more efficiently than the courts), wykorzystując do tego niezbędną wiedzę specjalistyczną3. Za nie- kwestionowany uchodzi też pogląd, że tradycyjnie kontrola administracji wy- konywana przez sądy brytyjskie koncentruje się nie na meritum poszczegól- nych spraw, bądź sprawiedliwości lub niesprawiedliwości reguł stosowanych w toku ich załatwiania, co raczej sposobu, w jaki podejmowane są decyzje (the manner in which decisions have been taken). Wypowiadając tę myśl, H. Bar- nett odnotowuje, że nastawienie to zaczyna się zmieniać, gdyż decydenci obo- wiązani są korzystać z powierzonej im władzy nie tylko respektując zakreślony przez ustawę wzorzec działania (decision makers must not only exercise their powers in the correct manner as prescribed by the statute), ale i w zgodzie z za- sadami racjonalności, naturalnej sprawiedliwości i rzetelności4. Podobnie pod- chodzi do tej kwestii, komentując praktykę orzeczniczą sądów kanadyjskich, C.E. Tauscar. Autor opisuje ferowanie przez nie ocen odwołujących się do kry- teriów pragmatycznych i funkcjonalnych, w szczególności przez bardziej wy- 1 Z. Kmieciak, Trybunały administracyjne w Kanadzie, PiP 2012, z. 11, s. 71. 2 W. Wade, C. Forsyth, Administrative Law, Oxford–New York 2009, s. 776–777. Wyra- żając bardziej generalną ocenę, J.-B. Auby, General Report, [w:] Codification of Administra- tive Procedure, ed. J.-B. Auby, Bruxelles 2014, s. 2, funkcjonujące w wielu systemach praw- nych, oznaczane różnymi nazwami trybunały administracyjne sytuuje w obrębie „szarej stre- fy” (a grey zone) – pomiędzy organami administracji a sądami. 3 Zob. A.W. Bradley, K.D. Ewing, Constitutional and Administrative Law, Pearson Long- 4 Zob. H. Barnett, Constitutional and Administrative Law, London–Sydney 2002, s. 838. man 2007, s. 695–696. Nb. 2 § 2. Europejskie systemy sądowej kontroli administracji publicznej – jedność... 7 raźne identyfikowanie racji politycznych (especially by more explicit identifica- tion of policy rationales)1. Trzeba także zaznaczyć, że w niektórych porządkach prawnych kompe- tencje sądu powszechnego wykonywane są przez dany podmiot równolegle z funkcjami sądu administracyjnego. Przykładowo, cypryjski Sąd Najwyższy będący w sprawach cywilnych i karnych sądem apelacyjnym, jest jedyną in- stancją sądową w sprawach administracyjnych. Wyrosły z tradycji austriac- kiej, rozwijany także we Francji do połowy ubiegłego wieku model jednoin- stancyjnej jurysdykcji w sprawach sporów jednostki z administracją, odchodzi już do przeszłości. Utrzymywany on jest z powodów czysto pragmatycznych w nielicznych, małych państwach. W Austrii przebudowę tego modelu zapo- czątkowało powołanie niezależnych senatów administracyjnych i innych or- ganów wykonujących funkcje jurysdykcyjne w formach quasi-sądowych, z przyznaniem prawa zaskarżania ich orzeczeń do Trybunału Administracyj- nego lub Trybunału Konstytucyjnego. W 2012 r. zmieniono tam przepisy kon- stytucyjne i przepisy ustawodawstwa dotyczące Trybunału Administracyjnego (Verwaltungs gerichtshof), wprowadzając dwuszczeblowy system sądownictwa administracyjnego. Postanowieniami ustawy – Verwaltungsgerichstbarkeits- Novelle 2012 (BGBl. 51/2012 z 5.6.2012 r.) zniesiono instytucje senatów, in- nych niezależnych organów orzekających i sądu azylowego (Asylgerichtshof), tworząc nowy system sądownictwa. Poza funkcjonującym od 1876 r. Trybu- nałem Administracyjnym, składa się on z 9 krajowych i 2 federalnych sądów I instancji (Bundesverwaltungsgericht oraz Bundesfinanzgericht): układ 9 + 2. Wyposażono je zarazem w prawo merytorycznego orzekania w sprawach ze skarg na decyzje. Zgodnie z art. 130 ust. 4 Konstytucji (Bundes-Verfassungs- gesetz), obowiązane są one czynić z niej użytek wtedy, gdy stan faktyczny jest pewny (der maßgebliche Sachverhalt feststeht), albo gdy samodzielne ustalenie stanu faktycznego przez sąd administracyjny uzasadniają względy szybkości, bądź gdy zapewni to istotną oszczędność kosztów (die Feststellung des maß- geblichen Sachverhaltes durch das Verwaltungsgericht selbst im Interesie der Raschheit gelegen oder mit einer erheblichen Kostenersparnis verbunden ist)2. Przedstawione uwagi dowodzą, że historyczna polemika R. von Gneista z O. Bährem co do tego, czy spory jednostki z administracją powinny rozstrzy- gać sądy powszechne czy też – jak postulował pierwszy z autorów – odsepa- 1 Zob. C.E. Tauscar, Standards of Judicial Review of Administrative Bodies: The Consi- deration of Citizen Participation, Canadian Public Administration 2010, vol. 53, Nr 1, s. 73. 2 Szerzej A. Krawczyk, Merytoryczne orzekanie przez sądy administracyjne w Austrii w świetle założeń reformy sądownictwa administracyjnego (Verwaltungsgerichtsbarkeits-No- velle 2012), [w:] Przyszłość sądownictwa, s. 137 i nast.; taż, Reforma sądownictwa admini- stracyjnego w Austrii, PiP 2013, z. 4, s. 31 i nast. Nb. 2
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polskie sądownictwo administracyjne - zarys systemu. Wydanie 2
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: