Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00822 012129 20223183 na godz. na dobę w sumie
Polskie wyrażenia o funkcji dopowiedzeniowej - historia i współczesność - ebook/pdf
Polskie wyrażenia o funkcji dopowiedzeniowej - historia i współczesność - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 150
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-226-3884-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-14%), audiobook).

Autorka książki stawia pytanie: jak odpowiadamy w polszczyźnie na pytanie o rozstrzygnięcie? Jaka jest geneza tych wyrażeń, których używamy, aby potwierdzić, zaprzeczyć bądź wyrazić swoją niepewność czy wahanie? W zasobie leksykalnym polszczyzny jest wiele, poza tak, nie i chyba, jednostek, którym można przypisać te wartości. Materiał poddany analizie wywodzi się zarówno ze źródeł dawnych (staropolskie dramaty, słowniki historyczne, korpusy polszczyzny dawnej), jak i współczesnych (głównie Narodowy Korpus Języka Polskiego). Wszelkich ustaleń dokonuje się zatem na podstawie materiału współczesnego i historycznego. Takie podejście daje możliwość czynienia pewnych uogólnień odnoszących się do polszczyzny w ogóle, nie tylko do wybranego poziomu synchronicznego. Opisywany zbiór wyrażeń nie stanowi kategorii w sensie językoznawczym, stanowi jednak klasę, która pełni w komunikacji językowej określoną funkcję i można stworzyć ogólną charakterystykę semantyczną podzbiorów, które wchodzą w jej skład. To funkcja właśnie stała się podstawowym pozwalającym włączyć dane wyrażenie do opisywanego zbioru. W polskiej literaturze językoznawczej sporo miejsca poświęcano dotychczas strukturze i funkcji pytań, nie ma natomiast pracy o odpowiedziach. Monografia porusza również ważne problemy metodyczne i metodologiczne językoznawstwa historycznego, wskazując, jak, w sytuacji braków materiałowych, można prowadzić rozważania o charakterze diachronicznym, czy wręcz panchronicznym. Książka wpisuje się w trwające już od kilkudziesięciu już lat zainteresowanie metatekstowym poziomem języka, czyli tym, który nie odnosi się w sposób bezpośredni do obiektów rzeczywistości pozajęzykowej, ale który stanowi niezwykle ważny element naszych wypowiedzi językowych, pozwalający ową rzeczywistość komentować, wyrażać nasze przekonania i sądy.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Polskie wyrażenia o funkcji dopowiedzeniowej – historia i współczesność Magdalena Pastuch Polskie wyrażenia o funkcji dopowiedzeniowej – historia i współczesność Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2020 Recenzent Ewa Młynarczyk Redaktor inicjujący Szymon Hantkiewicz Redaktor Barbara Konopka Projekt okładki i redakcja techniczna Małgorzata Pleśniar Korekta Marzena Marczyk Łamanie Bogusław Chruściński Copyright © 2020 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone https://orcid.org/0000-0001-6960-7191 Pastuch, Magdalena Polskie wyrażenia o funkcji dopowiedzeniowej : historia i współczesność / Magdalena Pastuch. – Katowice : Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2020 Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawnictwo@us.edu.pl https://doi.org/10.31261/PN.3944 ISBN 978-83-226-3883-5 (wersja drukowana) ISBN 978-83-226-3884-2 (wersja elektroniczna) Druk i oprawa Volumina.pl Daniel Krzanowski ul. Księcia Witolda 7–9 71-063 Szczecin Wydanie I. Liczba arkuszy drukarskich: 9,5. Liczba arkuszy wydawniczych: 11,5. Publikację wydrukowano na papierze offsetowym kl. III, 90 g. PN 3944. Cena 24,90 zł (w tym VAT). Spis treści Wykaz skrótów bibliograficznych Rozdział I O czym jest ta książka? Wprowadzenie do tematu 1. Zakreślenie obszaru badawczego 2. Jaka diachronia? 3. Cel badań 4. Układ pracy Rozdział II Podstawowe problemy metodologiczne i metodyczne 1. Wybór perspektywy badawczej: leksykologiczna czy składniowa? 2. Determinacja przez funkcję. Niezdaniowy akt mowy vs. jednostka ję- zyka 3. O materiale i terminologii Rozdział III Wyrażenia o wartości zaprzeczającej: nie i bliskoznaczniki 1. Nie – geneza, etymologia, znaczenie i funkcja 2. Leksykograficzna i  gramatyczna kwalifikacja jednostek o postaci nie oraz ni 3. Semantyczne równoważniki odpowiedzi negatywnej o postaci nie Rozdział IV Wyrażenia o wartości potwierdzającej: tak i bliskoznaczniki 1. Tak – geneza, etymologia, znaczenie i funkcja 2. Leksykograficzna i gramatyczna kwalifikacja tak 3. Semantyczne równoważniki odpowiedzi pozytywnej o postaci tak 7 9 9 14 17 18 21 22 25 33 43 44 52 58 73 73 77 85 6 Spis treści Rozdział V Pomiędzy tak i nie. Odpowiedzi wyrażające niepewność 1. Od wieloznaczności do niepewności: przypadek chyba 2. Od formy gramatycznej do samodzielności wypowiedzeniowej: przypa- 3. Od wyrażenia przyimkowego do samodzielnej odpowiedzi: przypadek dek może (być może) zapewne 4. Od przysłówkowego wariantu do funkcji dopowiedzeniowej: przypadek podobno/podobnież (prawdopodobnie, pono/ponoć) 5. Od zleksykalizowanej formy gramatycznej do autonomicznego wypo- wiedzenia: przypadek najwyraźniej (najprawdopodobniej, najwidoczniej, najpewniej) Rozdział VI Konkluzje i perspektywy badawcze Bibliografia Źródła Opracowania Indeks wyrażeń opisanych lub wzmiankowanych w pracy Summary Резюме 108 110 112 114 117 122 127 135 135 137 145 147 149 Wykaz skrótów bibliograficznych DS – F19 – ISJP – KorBa – NKJP – SBan – SBo – SBruck – SDor – SEMa – SGPP – SL Sstp SW – – – SXVI – USJP – WSJP – Dramaty staropolskie. Antologia. Cyfra rzymska – numer tomu, cyfra arabska – numer strony Korpus polszczyzny 1830–1918 Inny słownik języka polskiego. Red. M. Bańko Elektroniczny Korpus Tekstów Polskich z  XVII i  XVIII wieku (do 1772 r.) Narodowy Korpus Języka Polskiego Bańkowski A. Słownik etymologiczny języka polskiego Boryś W. Słownik etymologiczny języka polskiego Brückner A. Słownik etymologiczny języka polskiego Słownik języka polskiego. Red. W. Doroszewski Mańczak W. Polski słownik etymologiczny Grochowski M, Kisiel A., Żabowska M. Słownik gniazdowy partykuł polskich Linde S.B. Słownik języka polskiego Słownik staropolski. Red. S. Urbańczyk (słownik warszawski) Słownik języka polskiego. Red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki Słownik polszczyzny XVI wieku. Red. M.R. Mayenowa i in. Uniwersalny słownik języka polskiego. Red. S. Dubisz Wielki słownik języka polskiego. Red. P. Żmigrodzki Rozdział I O czym jest ta książka? Wprowadzenie do tematu* Powinniśmy przeczesywać świat nie w poszukiwaniu prawdzi‑ wej odpowiedzi, lecz prawdziwego pytania John Maxwell Coetzee, Lata szkolne Jezusa Zamysł tej monografii rodził się dość długo. Decyzja o takim sprofilowaniu, jakie sugeruje tytuł (funkcjonalnym), poprzedzona była badaniami nad grupą tzw. dopowiedzeń, które jako część mowy zostały wyodrębnione i nazwane przez Romana Laskowskiego w 1984 roku (Laskowski 1984). Badania te zawsze oparte były na materiale zarówno historycznym, jak i  współczesnym (Pastuch 2014, 2015, 2016, 2017; Pastuchowa 2015). Punkt wyjścia stanowiła pełna akceptacja ustaleń językoznawców synchronicznych i  przekonanie, że można je w  pełni (lub prawie w pełni) wykorzystać w badaniach o charakterze panchronicznym. W trakcie badań materiałowych okazało się, że decyzja Laskowskiego o wyod- rębnieniu dopowiedzeń budzi kontrowersje, jeśli próbujemy ją odnieść także do materiału historycznego, w argumentacji występują punkty sporne, a sama decyzja bywa kwestionowana (np. Gruszczyński 1987; Wajszczuk 2005). 1. Zakreślenie obszaru badawczego Jedną z podstawowych i pierwszych w sensie chronologicznym niezbędnych czynności badacza jest wyodrębnienie obszaru badawczego. Powinno się to * W tym rozdziale wykorzystuję fragmenty mojego artykułu „Słowa ‑kameleony” – jak badać dopowiedzenia w tekście staropolskim (Pastuchowa 2015b). 10 Rozdział I: O czym jest ta książka? zrobić zarówno z naukowego obowiązku, jak i w trosce o przyszłego czytelnika swoich rozważań. Jak pisze Magdalena Danielewiczowa we wstępie do Verba Polona abscondita: W językoznawstwie, a właściwie w całej nauce z filozofią na czele, rzeczą absolutnie podstawową jest właściwe wyodrębnienie przedmiotu opisu. Chodzi bowiem o to, żeby opisywać to, co jest, a nie to, czego nie ma. Studium niebytu, choćby było nad wyraz uczone i rygorystyczne, a przy tym pięknie sformalizowane, jest z naukowego punktu widzenia zupeł- nie nieinteresujące. (Bogusławski, Danielewiczowa 2005: 8) W przypadku tematu, który podejmuję, nie jest to zadanie oczywiste i wy- maga dokładnego przedstawienia. Przedmiotem zainteresowania uczyniłam wyrażenia, które mogą wystąpić w  funkcji odpowiedzi na pytanie rozstrzyg- nięcia i mają wartość, która, ujmując rzecz najbardziej ogólnie, odpowiada jed- nostkom tak, nie, chyba. Nie tworzą one jednorodnej grupy, której można by przypisać precyzyjną charakterystykę – nie są zatem kategorią w rozumieniu językoznawczym. Stanowią jednak klasę, która pełni w komunikacji językowej określoną funkcję i  można stworzyć ogólny opis semantyczny podzbiorów, które wchodzą w  jej skład. Decyzja o rezygnacji z  opisu dopowiedzeń jako części mowy podyktowana była kilkoma względami, jednakże fundamentalne znaczenie miał cel, jaki sobie postawiłam: opis klasy funkcjonalnej w  per- spektywie diachronicznej, ze szczególnym zwróceniem uwagi na przemiany w obrębie tego zbioru oraz na genezę poszczególnych jednostek i/lub wyrażeń. Wszelkich ustaleń dokonuję zatem na podstawie materiału współczesnego i historycznego. Takie podejście daje możliwość czynienia pewnych uogólnień odnoszących się do polszczyzny w  ogóle, nie tylko do wybranego poziomu synchronicznego. Nie bez znaczenia dla oglądu interesujących mnie faktów językowych jest też to, że w ostatnim półwieczu badania nad tzw. wyrażeniami funkcyjnymi dopro- wadziły do wielu nowych ustaleń i, co jeszcze istotniejsze, kazały zrewidować dotychczasowe sądy. Intensywny przyrost wiedzy lingwistycznej na dany temat stawia badacza w  dwoistej sytuacji: z  jednej strony pozwala to na weryfikację własnych hipotez, ułatwia podejmowanie decyzji, z  drugiej zaś  – onieśmiela i przytłacza. Można by więc powiedzieć, że czynniki, które muszę uwzględnić, zakreślając pole badawcze, pochodzą z różnych poziomów. Powinnam bowiem odnieść się do przeszłości i  teraźniejszości języka oraz do danych językowych i językoznawczych. Przedstawiana praca nie dotyczy, jak wspomniałam, w swym podstawowym zrębie, jasno określonej, już nazwanej w badaniach językoznawczych, kategorii. W refleksji nad kategoryzacją wyrażeń językowych od zawsze zwracano przede wszystkim uwagę na istnienie zbiorów wyrażeń odnoszących się do tego, o czym 1. Zakreślenie obszaru badawczego 11 się mówi, i  do tego, co się o tym mówi1, czyli rzeczowników i  czasowników. Jednakże nie można zapominać, i  nie uchodziło to również uwadze filozofów i językoznawców, że, jak piszą autorzy dzieła rekapitulującego teoretyczne roz- ważania o języku: […] istnieje ogromna, pstra masa wyrażeń radykalnie odmiennych od kanonicznych imion i  czasowników, ale jednocześnie ściśle z  nimi współpracujących, a więc „składniowo relewantnych”. Poza takimi wy- rażeniami składniowo relewantnymi pozostaje jeszcze inna gromada wyrażeń, wyrażeń w  szczególny sposób obcych imionom i  czasowni- kom, bo swoiście „askładniowych”, synkretycznych, wyrażeń o charak- terze gotowych wypowiedzeń: są to „wykrzykniki” lub wyrażenia jakoś w  stosunku do nich pokrewne  – pokrewnych właśnie ze względu na brak towarzyszących im „miejsc do zapełnienia”, czyli, jak się to określa, „miejsc walencyjnych”. (Bogusławski, Drzazgowska 2016: 633) Jak jasno wynika z  wcześniejszych uwag, w  polu mojej obserwacji znajdą się właśnie te „askładniowe, synkretyczne wyrażenia o charakterze gotowych wypowiedzeń”, a zatem praca jest historycznym opisem grupy jednostek, które występują w  jednorodnej funkcji: są to jednostki, które mogą samodzielnie stanowić odpowiedź na pytanie o  rozstrzygnięcie. Tworzą one podzbiór tzw. dopowiedzeń, które w  jednym z  istniejących podziałów na części mowy (Laskowski 1984) zostały wyodrębnione jako mająca swoją charakterystykę część mowy. Wśród dopowiedzeń mieszczą się bowiem również te, które konstytuują samodzielne wypowiedzenie, są kontekstualne, nie muszą jednak być odpowie- dzią na pytanie o rozstrzygnięcie – zalicza do nich Laskowski także na przykład kontekstualne, samodzielne syntaktycznie właśnie, zob.: On musi tam pójść. – Właśnie2. W literaturze lingwistycznej (por. np. Holmberg 20163) obecne jest rozróż- nienie na answers (odpowiedzi) i  rejoinders (repliki). W  niniejszej monografii zajmuję się przede wszystkim odpowiedziami, natomiast o tzw. replikach je- dynie wspominam, zauważając ich odrębność, w rozdziale VI. Dopowiedzenia są zatem w takim rozumieniu szerszym zbiorem wyrażeń: mieszczą się w nim 1 Podział ten odnosi się do wyróżniania tematu i rematu. 2 Podkreślenia w przykładach – M.P. 3 Andreas Holmberg odwołuje się tu do rozróżnienia, jakiego dokonali Michael A. Halliday i Ruqaiya Hasan (1976: 206), którzy przez rejoinders rozumieją wszelkie wypowiedzenia następu- jące bezpośrednio po wypowiedzi nadawcy i które są ściśle z nią powiązane. Responses mieszczą się w tej grupie, ale następują po pytaniu o rozstrzygnięcie (Halliday, Hasan 1976, za: Holmberg 2016: 8, przypis 4). 12 Rozdział I: O czym jest ta książka? odpowiedzi i repliki. Nadrzędne miejsce zajmują tu jednostki tak i nie, mogące być nie tylko następnikami pytań o rozstrzygnięcie, ale również wyrazem zgody lub niezgody z poprzedzającą je wypowiedzią: Przecież łatwiej byłoby panu żyć, gdyby miał pan kogoś przy sobie. ‒ Tak, ale myślisz, że każda kobieta, tak, jak moja żona, zrozumiałaby moje hobby? (NKJP) Stało się coś? ‒ Tak ‒ odezwał się Marian. (NKJP) Ja dużo rozumiem, więcej, niż myślisz. Powiedz mi... ‒ Nie, tego nie... (NKJP) Nie zauważyliście nikogo? ‒ Nie. ‒ Szukaliście? ‒ Pytanie! ‒ oburzył się Julek. (NKJP) Oczywiście, w  zakres tego zbioru wchodzą również jednostki typu chyba, może, pewnie itp., które także mogą być polifunkcyjne, to znaczy mogą wystąpić zarówno jako odpowiedzi, jak i jako repliki, na przykład: Złe energie go zmogły? ‒ Chyba. (NKJP) Nie widziałam jej zresztą prawie pół roku. Może jej to już przeszło. ‒ Chyba ‒ zastanowił się Jan. (NKJP) I co, posunął się za daleko? – Może. (NKJP) To jest bardzo spójne, co pani mówi... tylko wydawało mi się, że parę miesięcy temu miała pani dla niej odrobinę sympatii, chciała jej pani pomóc. ‒ Może… Paru rzeczy wtedy nie wiedziałam. (NKJP) Mogę do ciebie wpaść gdzieś za godzinkę? ‒ Pewnie. (NKJP) Cholernie cieplutki jesteś. – Pewnie. (NKJP) We wcześniejszych tekstach (zob. Pastuchowa 2015b) odnosiłam się do stwo- rzonego przez Adama Dobaczewskiego (Dobaczewski 1998) opisu współczesnych dopowiedzeń potwierdzających, jednakże w  trakcie dalszych badań uznałam, że w odniesieniu do materiału historycznego nie można przeprowadzić testów potwierdzających bądź wykluczających przynależność do wyodrębnionej współ- cześnie kategorii. Postanowiłam zatem ze zbioru „minireplik dialogowych TAK/ NIE” (Dobaczewski 2014: 125) wydzielić te, które pełnią funkcję odpowiedzi, i zająć się ich opisem. Koniecznie należy tu dodać, że w moim materiale znalazły się zarówno te jednostki, którym w opisach gramatycznych nadaje się etykietkę dopowiedzenie, jak i  te, które są partykułami występującymi w  określonym kontekście wypowiedzeniowym jako samodzielna odpowiedź na pytanie. Jako pośrednią akceptację takiego wyboru można by potraktować cytat z  książki Wyrażenia funkcyjne w średniowiecznej polszczyźnie z perspektywy składniowej. Wybrane problemy badawcze (Mika, Słoboda 2015). Autorzy piszą, odwołując się do ustaleń Macieja Grochowskiego: 1. Zakreślenie obszaru badawczego 13 Do wyrażeń funkcyjnych zalicza się więc przyimki, zaimki, spójniki, partykuły oraz inne wyrażenia, które nie mają odniesienia przedmio- towego, ale pełnią istotną funkcję w  procesie konstruowania zdania i tekstu, a także są wykładnikami ich oceny przez mówiącego. (Mika, Słoboda 2015: 11) Dla mnie szczególnie ważne jest w tym cytacie określenie „inne wyrażenia”, bo otwiera ono pole badawcze, które wydało mi się interesujące – bez wyraźnych granic, wymykające się precyzyjnym klasyfikacjom, ale jednak mające swoje wy- znaczniki, spełniające określone kryteria – głównie semantyczne i funkcjonalne, ale także pragmatyczne. A  przecież uznany badacz jednostek funkcyjnych tak skonkludował jedno ze swoich wystąpień na temat partykuł: Wyróżnianie i opis klas leksemów, w tym także partykuł, na podstawie kryteriów wyłącznie składniowych (formalnych i funkcjonalnych), bez powiązania z miejscem jednostek tych klas w strukturze semantycznej zdania i wypowiedzenia, jest przedsięwzięciem bezproduktywnym, któ- re musi zostać skazane na niepowodzenie. (Grochowski 2009: 34) I tutaj pojawia się drugie ważne kryterium konieczne do zarysowania terenu badań, a  mianowicie czas. W odniesieniu do profilu prowadzonych dociekań bardzo ważne jest określenie miejsca, jakie zajmuje w nich ta kategoria. Wspo- minałam, że źródłem materiału są teksty dawne i  współczesne, i  że interesuje mnie ogląd diachroniczny, jednakże wymaga to doprecyzowania. Trzeba bo- wiem zaznaczyć, iż przez historię rozumiem procesualne kształtowanie się faktu historycznego, a  nie tworzenie kolejnych płaszczyzn synchronicznych, których zestawienie dałoby odpowiedź na pytanie, jak krok po kroku przebiegał rozwój, jakie zmiany zaszły w  wyodrębnionym obszarze badawczym. Wydaje się, że najodpowiedniejsze dla takiego rozumienia historii byłoby pojęcie panchronii. Ponieważ jednak nie funkcjonuje ono w  językoznawstwie jako termin4, ko- nieczne jest jego uściślenie. Przyjmuję bowiem, jak większość badaczy historii, że „różnic pomiędzy synchronią i diachronią nie da się przedstawić za pomocą formalnych i binarnych przeciwstawień” (Łozowski 1999: 25). W moim rozumie- niu panchronia to holistyczne spojrzenie na język, realizujące się w takim opisie, którego celem nie jest przypisywanie określonych zmian określonym momentom czasowym. W wielu przypadkach nie da się tego zrobić i nie ma potrzeby, żeby to robić. Interesuje mnie natomiast, jak było kiedyś, jak jest dzisiaj, i próba odpo- wiedzi na pytanie o to, jakie mechanizmy doprowadziły do zmiany. Wskazanie mechanizmów nie zawsze jest możliwe – wówczas ograniczam się do wskazania 4 Nie znaczy to oczywiście, że nie występuje w pracach lingwistycznych, ale że bywa różnie rozumiany. Pisze na ten temat szczegółowo Przemysław Łozowski w artykule Panchronia, czyli językoznawstwo bez synchronii (Łozowski 1999). 14 Rozdział I: O czym jest ta książka? różnic i podobieństw pomiędzy stanem dawnym i współczesnym. Takie podej- ście widoczne jest na przykład w pracach historycznosłowotwórczych, które były prowadzone w  końcu lat dziewięćdziesiątych XX  wieku w  Uniwersytecie Ślą- skim, w których zostało zastosowane pojęcie ewolucji perspektywicznej (zob. np. Kleszczowa 1998; Janowska, Pastuchowa 2005). Nie chodzi zatem o nieostrość granic pomiędzy diachronią a synchronią, ale o holistyczną wizję języka. Rezul- tatem takiego oglądu powinien być obraz scalający, podkreślający ciągłość zja- wisk językowych. Konsekwencji zaś jest kilka: koncentracja nie tylko na funkcji (bo to charakteryzuje ujęcie synchroniczne), ale także na ewolucji; wyjście nie od teorii, ale od materiału. Nie sposób nie wspomnieć, że założenia te mają swoje źródła nie tylko w  wykoncypowanych ideach, ale wynikają również z  ograni- czeń, jakie są udziałem każdego badacza przeszłości: niekompletny materiał, nie- pewność dokumentów, konieczność rekonstruowania czy może konstruowania na nowo faktów językowych to także ważne argumenty za przyjęciem takiego rozumienia panchronii. Konsekwencją wskazanego stanowiska jest czerpanie materiału językowego ze źródeł, które pochodzą z różnych okresów historii pol- szczyzny. 2. Jaka diachronia? Czytelnika niniejszej monografii może dziwić nieco deklaracja, że praca ma charakter panchroniczny, skoro, jak się okaże, przykładów historycznych jest w  niej zdecydowanie mniej niż współczesnych. Taka sytuacja wynika przede wszystkim z  ograniczeń materiałowych, o  których piszę szczegółowo w  roz- dziale II. Synchroniczność rozumiem tutaj jednak nie tylko jako opis stanu, ale przede wszystkim jako punkt wyjścia do poszukiwań kierunku przemian. Dia- chronia zaś to moim zdaniem swego rodzaju zmienność w czasie i zmienność przez czas (zob. Pastuch 2018). Cechą charakterystyczną prezentowanej pracy jest także odwoływanie się do źródeł etymologicznych, co nie dla wszystkich ba- daczy jest efektywną procedurą. Dobaczewski, w tekście o charakterystycznym tytule Jeszcze o  dopowiedzeniach, w  którym po kilkunastu latach podejmuje problem tzw. reaktywów, pisze: Nie ma (niestety) prostych i jednorodnych zależności między słówkami/ użyciami […] dopowiedzeniowymi, oraz tymi, które mogą stanowić ich podstawę  – to sprawia, że te pierwsze nie mogą być traktowane jako dające się przewidzieć produkty określonych operacji, ani synchronicz- nie, ani diachronicznie, powinny być potraktowane jako coś osobnego. (Dobaczewski 2014: 127) Indeks wyrażeń opisanych lub wzmiankowanych w pracy absolutnie (absolutnie nie, absolutnie tak) 32, 38, 59, 68, 69, 70–71, 88–92 akurat 59 ale gdzie 59 ale skąd 59 ani 45, 48–49, 52 ano 75–76, 77, 82, 100, 103–104 ba 37, 38, 55, 82, 96–98, 102–103, 132 bawejże 133 bez chyby (bez pochyby; bezpochybnie) 82, 110, 111 Boże uchowaj 38 bynajmniej (bynajmniej nie) 59, 63–64, 65, 66, 122, 125, 128 chyba (no chyba) 10, 12, 32, 37, 38, 97–103, 109, 110–112, 129 e tam 59 gdzie (gdzie tam; e, gdzie tam; gdzie mnie do tańca; gdzież tam) 59, 60–62 faktycznie 41, 130, 132, 133 ino 82 istotnie 76, 107 iście 82, 106–107 jak najbardziej 34, 85 kompletnie (kompletnie nie) 68, 71, 133 może (być może; może nie; może tak) 12, 32, 112–114, 129, 131 najpewniej (najpewniej nie; najpewniej tak) 116, 122–126 najpodobniej 120 najprawdopodobniej 121, 122–125 najwidoczniej 122–125, 130 najwyraźniej 122–125 naturalnie 37, 79, 86, 87, 88–89, 102, 129, 132–133 ni (ni-ni) 45–52 nie (nie, w ogóle; nie, skąd) 10, 12, 21, 24, 31, 43–58, 72, 128 niechybnie 37 niewątpliwie 86, 88 no 55, 75, 76, 99–101, 103 no ba 55, 97, 99, 102 no chyba 97, 99–100, 102–103, 129 no jasne 100, 102 no naturalnie 102 no oczywiście 99, 100 no pewnie (no pewno) 99, 102, 103 no przecież 97, 102 no raczej 17, 97–103, 129 o prawda przebóg 80 oczywiście (oczywista; oczywisto) 21, 55, 87, 88, 92, 93, 129, 130 146 Indeks wyrażeń wzmiankowanych… owszeki (owszelki; owszejki) 60, 82, 105 owszem (a owszem) 21, 29, 55, 82, 104–106 pewnie (pewno) 12, 29, 34, 37, 82, 83, 85, 87, 93–95, 116, 124, 125, 126 podobnie (podobno; podobnież) 21, 29, 117– 120, 121 pono (ponoć) 117–120 poprawdzie 82 prawda 41, 85, 133 prawdopodobnie prawie 82 nie; prawdopodobnie tak) 117, 120–122, 125 (prawdopodobnie rzeczywiście 41, 85, 132, 133 skąd (skądże; skądże znowu) 34, 59, 62–63, 72 snadź 130, 131 ta i jakże 62 tak (tako), tak jest (tako jest; nie inaczej; tak rzecz jest; tak(o) jest) 31, 32, 73–84, 94, 105, 118 też 82 w ogóle (w ogóle nie) 43, 67–68, 69, 70, 72 wcale (wcale nie) 34, 59, 65–68 widocznie 124–125 wierę 38, 131–132 właśnie 11, 21, 133 wprawdzie 82, 83, 84 zaiste 82, 83 zapewne (za pewne; za pewnie) 83, 114–117 zaprawdę (za prawdę) 82, 83, 115, 116 zdecydowanie 86, 88, 93 zupełnie (zupełnie nie) 68–69, 71 zwłaszcza 82 Magdalena Pastuch Polish expressions with a polar answer function – the history and the present Summar y The monograph is devoted to the topic of language expressions which function in Polish as self-standing answers to decision questions. In terms of research material, the work does not re- strict it to a single selected period, but rather obtains it from various epochs, since the paramount purpose of the presented research is to describe the dynamics of language development, and therefore assigning particular language facts to corresponding historical periods is here of a lesser significance. What is the most important here is searching for certain patterns along with histori- cal justifications facilitating a functional shift in uttering of a given expression (e.g. naturalnie (adverb) naturalnie (particle) naturalnie (self-standing answer to a decision question)). The purpose of the presented investigations is eliciting expressions which appear in the function of self-standing answers to decision questions, defining their relation with homonymous forms oc- curring in other functions, and identifying the historical sources of their contemporary semantic values. Moreover, the attempts are made to indicate mechanisms of creating new expressions with a polar answer function. The work’s structure is entirely derivative of the semantic criterion, therefore, the language units/expressions which are subsequently discussed include: units/expressions which answer decision questions, express disagreement or lack of consent, or negate the content expressed by preceding decision question (Chapter III); then there are discussed units/expressions which stand as autonomous expressions of agreement/consent or an affirmative answer to a decision question (Chapter IV). The final research material-based chapter (V) describes the units which express various degree of the interlocutor’s unsureness in relation to a question asked. The semantics of the sequences under analysis is encapsulated by the following paralocutions [phrases expressing analogous content]: ‘yes, I agree with what my interlocutor has said’ / ‘yes, I confirm what my interlocutor has said’ or ‘no, I do not agree / no, I do not confirm’; in the case of units expressing unsureness, the generalised meaning is the following: ‘the unsureness (of a judgement) in relation to the question asked by another participant of a dialogue (the previous speaker)’. The research material-based chapters have been designed according to similar pattern, so that a reader can compare both historical and lexicographic knowledge related to the topic of expressions selected for description with the conducted interpretations. I approach the development of a new function as a kind of functional derivation. The mate- rial gathered testifies to the fact that in many cases a polar answer function is created based on a particle which, in turn, is derived from a homonymous adverb (e.g. oczywiście, absolutnie). 148 Summary The transitions of the said kind are sometimes accompanied by mechanism visible in surface structure, that is, ellipsis and composition. The former is among others represented by być może może, as illustrated by the following examples: Miałby pan kłopoty, prawda? Być może. Kloss nie tracił spokoju. Co, miałaś wizje religijne? – Może. While an example of composition as a mechanism resulting in expressions with a polar answer function are contemporary colloquial answers to decision questions, for instance: Czy jak się spotykasz z przyjaciółmi, to oferujesz im granie na konsoli? No raczej. Gorzałka. Chcesz? No chyba. The point of departure for the provided descriptions of answers to decision questions is always semantics, yet complemented with pragmatic information in accordance with the cumulative pragmatic theory. The foregoing assumption mainly necessitates referring to the semantic values of particles which have become a basis of a polar answer function’s development. Epistemic particles are naturally predisposed to this aim, since they comment upon epistemic acts, that is, operate within the realm of knowledge. In the case of answer to decision questions, so a answer that occurs in a dialogue, it is necessary to specify that such a commentary, which conveys the sender’s information regarding the level of sureness, in fact refers to a question from the dialogue. This very reservation bars some of the epistemic particles from becoming polar answers. Since an interrogative sentence is neither a sentence in the understanding of logic, nor is it a judgement, answers to decision questions may, therefore, originate from both the particles implying that a given state of affairs is actual (e.g. na pewno) and from the particles devoid of the mentioned feature (e.g. chyba). However, particles implying factuality of a given judgement may not be, for the reasons already stated, basis for polar answers (e.g. faktycznie). Also units which, from today’s point of view, qualify as instances of meta-textual commentary, constitute bases for their usage as polar answers (e.g. ba). Key words: linguistics, history of Polish language, metatextual expressions, polar answers Магдалена Пастух Польские выражения, выполняющие функцию подтверждения/отрицания – история и современность Резюме Монография посвящена языковым выражениям, которые выступают в польском языке в функции самостоятельного утвердительного/отрицательного ответа на закрытый вопрос (польск. pytanie rozstrzygnięcia). Материал для анализа не происходит из одного вы- бранного периода, но из разных эпох, поскольку основной целью исследования является описание динамики развития языка и менее существенное значение имеет подбор языко- вых фактов к определённым историческим периодам. Самым важным становится поиск некоторых правил и исторических объяснений, благодаря которым возможным является изменение функции в высказывании данного выражения (напр., naturalnie (наречие) naturalnie (частица) naturalnie (самостоятельный ответ на вопрос)). Целью исследования является выделение выражений, которые выступают в функции самостоятельного ответа типа «да/нет» на поставленный вопрос, определение их отношений к омонимичным формам, выполняющим другие функции, а также поиск исторических истоков их совре- менной семантической ценности. Предпринимаются также попытки показать механизмы создания новых выражений, которые выполняют функцию подтверждения/отрицания. Структура работы подчинена семантическому критерию, т.е. последовательно опи- сываются единицы/выражения, отвечающие на закрытый вопрос и выражающие несо- гласие либо отрицание содержания, выраженного в предшествующем вопросе (глава III). Затем рассматриваются единицы/выражения, являющиеся автономными выражениями согласия или подтверждающим ответом на закрытый вопрос (глава IV). В последней аналитической главе (V) описываются единицы, которые выражают разную степень не- уверенности собеседника по отношению к заданному вопросу. Семантика анализируемых примеров содержится в высказываниях: ‘да, я согласен с тем, что сказал мой собеседник / да, я подтверждаю то, что сказал мой собеседник’ либо ‘нет, я не согласен / нет, я не подтверждаю’; в случае единиц, выражающих неуверенность, обобщённым значением является: ‘неуверенность (суждения) по отношению к вопросу, которое задал другой участник диалога (предыдущий оратор)’. Аналитические главы построены по той же схеме, так чтобы читатель мог сравнить как исторические и лексикографические сведения насчёт выбранных для описания выражений, так и их интерпретацию. Появление новой функции я рассматриваю как своего рода функциональную дерива- цию. Собранный материал подтверждает, что во многих случаях можно говорить о том, 150 Резюме что функция подтверждения/отрицания образуется на основе частицы, которая, в свою очередь, образована от омонимичного наречия (напр., oczywiście, absolutnie). Данного вида переход иногда сопровождается механизмами, которые можно заметить в структуре единицы. Примером первого из них может послужить, в частности, być może może: Miałby pan kłopoty, prawda? Być może. Kloss nie tracił spokoju. Co, miałaś wizje religijne? – Może. Примером второго механизма, образующего выражения, которые выполняют функцию подтверждения/отрицания, являются, в свою очередь, современные разговорные ответы на вопросы, напр.: Czy jak się spotykasz z przyjaciółmi, to oferujesz im granie na konsoli? No raczej. Gorzałka. Chcesz? No chyba. Отправной точкой для описания утвердительных/отрицательных ответов на вопросы всегда является семантика, которая дополняется, согласно кумулятивной прагмати- ческой теории, прагматической информацией. Данное положение требует обращения прежде всего к семантической ценности частиц, которые стали основой для образования функции подтверждения/отрицания. Для этого естественным образом предопределены эпистемические частицы, которые комментируют акт познания, т.е. опираются на зна- ние. В случае ответа типа «да/нет» на вопрос, т.е. такого, который появляется в диалоге, необходимым является уточнение, что данный комментарий, передающий информацию отправителя о степени уверенности, касается вопроса в диалоге. Это влияет на то, что не все эпистемические частицы могут быть ответами. В связи с тем, что вопрос не является предложением в логическом смысле и не является также суждением, ответы на рас- сматриваемые вопросы могут образоваться как от частиц, имплицирующих, что данное положение вещей происходит (напр., na pewno), так и от тех, которые не имеют этой черты (напр., chyba). Однако, по указанной выше причине, не являются основой для интересую- щего нас ответа частицы, которые имплицируют истинность суждения (напр., faktycznie). Единицы, которые с сегодняшней точки зрения квалифицируются как метатекстовый комментарий, являются также базой для употреблений, выражающих подтверждение/ отрицание (напр., ba). К лючевые слова: лингвистика, история польского языка, метатекстовые выражения, утвердительные/отрицательные ответы на вопросы
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polskie wyrażenia o funkcji dopowiedzeniowej - historia i współczesność
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: