Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00469 007830 18454576 na godz. na dobę w sumie
Polskie życie teatralne w Kijowie w latach 1905-1918 - ebook/pdf
Polskie życie teatralne w Kijowie w latach 1905-1918 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 307
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-233-8639-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Kijów lat 1905 – 1918 to jeden z najaktywniejszych centrów polskiego życia kulturalnego na emigracji. Po kilkudziesięciu latach zastoju, społeczność polska z ogromną energią przystąpiła tam do zakładania kolejnych stowarzyszeń, towarzystw, bibliotek, drukarni i teatrów. W tętniącej życiem i dynamicznie rozwijającej się aglomeracji polskie instytucje znaleźć można było niemal wszędzie, także w najbardziej reprezentatywnych częściach miasta.

Niniejsza praca koncentruje się na opisaniu przemian polskiego życia teatralnego. Głównym bohaterem jest tu teatr prowincjonalny, choć początkowo pozbawiony wielkich nazwisk i wybitnych przedstawień, jednak jakże barwny w swym heroicznym zmaganiu z codzienną rzeczywistością. Dzięki uporowi i konsekwencji kilkudziesięciu pasjonatów, po roku 1914 doczekał się on chwil sławy i zasłużonego miana pierwszej sceny emigracyjnej, na której występowali czołowi twórcy polskiego teatru.

Książka pokazuje możliwie najszersze spektrum aktywności teatralnej Polaków, zwracając uwagę na działalność zespołów zawodowych i amatorskich, organizację spektakli okolicznościowych, jak i występów gościnnych. Celem nie jest jednak wyłącznie dokumentacja, ale przede wszystkim oddanie różnorodności, barwności i wieloaspektowości zachodzących zjawisk. Wpływ na działalność polskich teatrów miała tam bowiem zarówno wielka międzynarodowa polityka, światowe kryzysy i wojny, jak i małe, prowincjonalne sprawy, lokalne sympatie i antagonizmy, zakulisowe relacje.

Piotr Horbatowski jest pracownikiem Centrum Języka i Kultury Polskiej w Świecie Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ukończył teatrologię. Jego zainteresowania naukowe koncentrują się wokół polskiego teatru emigracyjnego, ze szczególnym uwzględnieniem terenów Ukrainy, Rosji i Białorusi. Opublikowana rozprawa doktorska poświęcona została polskiemu życiu teatralnemu w Kijowie w latach 1918 – 1938. Drugą jego pasją jest glottodydaktyka. Jest autorem programu nauczania języka polskiego jako obcego poprzez teatr. Od kilkunastu lat prowadzi na UJ studio teatralne dla obcokrajowców, wystawiające przedstawienia po polsku.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

RECENZENT Prof. dr hab. Jan Michalik PROJEKT OKŁADKI Jadwiga Burek Na okładce budynek klubu „Ogniwo” przy ulicy Kreszczatik 1. Początek XX wieku. Zbiory własne autora Książka dofi nansowana przez Uniwersytet Jagielloński ze środków Centrum Języka i Kultury Polskiej w Świecie © Copyright by Piotr Horbatowski Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2009 All rights reserved Książka, ani żaden jej fragment, nie może być przedrukowywana bez pisemnej zgody Wydawcy. W sprawie zezwoleń na przedruk należy zwracać się do Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. ISBN 978-83-233-2637-3, e-ISBN (wersja elektroniczna) 978-83-233-8639-1 www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Dystrybucja: ul. Wrocławska 53, 30-011 Kraków tel. (012) 631-01-97, tel./fax (012) 631-01-98 tel. kom. 0506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325 Spis treści Wstęp Rozdział I. Formowanie się i działalność stałego, zawodowego teatru polskiego w Kijowie w latach 1905–1914 1. Wprowadzenie 2. Próby założenia stałej sceny polskiej w Kijowie przez Władysława Kindlera Sekcja Dramatyczna przy Polskim Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół” Stały Teatr Polski 3. Teatr Polski pod patronatem Kijowskiego Polskiego Towarzystwa Miłośników Sztuki Od kółka amatorskiego po teatr zawodowy – zmiany organizacyjne i dyskusje programowe wokół stałego polskiego teatru w Kijowie Sale teatralne Wykonawcy i program artystyczny Cenzura i restrykcje policyjne Publiczność 4. Podsumowanie Rozdział II. Teatry stałe w czasie I wojny światowej 1. Wprowadzenie 2. Teatr Polski pod dyrekcją Franciszka Rychłowskiego Zmiany organizacyjne, sytuacja ekonomiczna i wewnętrzna teatru Nowe czasy, nowe wyzwania Sala teatralna Program artystyczny Cenzura Publiczność 3. Teatr „Studya” Stanisławy Wysockiej Przemiany organizacyjne Sale teatralne Podstawowe cele powstania i program „Studya” Zespół i jego widownia Repertuar 7 17 17 19 19 31 40 40 50 60 95 101 104 107 107 109 109 121 124 125 160 161 162 162 167 177 180 182 6 Spis treści 4. Teatry dramatyczne w klubie „Ogniwo”: Nowy Teatr Polski – J. Flacha i J. Osterwy, Teatr Polski – K. Dunin-Markiewicza i S. Wysockiej Przemiany organizacyjne, programowe i kadrowe Program i repertuar 5. Teatry rewiowo-muzyczne Warszawski Teatr Miniatur Kijowski Teatr Polski, Polska Farsa i Operetka, Teatr Nowości Teatr „Figliki” 6. Podsumowanie Rozdział III. Występy gościnne 1. Ogólna charakterystyka 2. Przedstawienia dramatyczne Aktorzy indywidualni Zespoły 3. Przedstawienia muzyczne – opera, operetka Soliści Zespoły 4. Kabaret 5. Podsumowanie Rozdział IV. Przedstawienia okolicznościowe 1. Przedstawienia dla dzieci i młodzieży 2. Inne spektakle okolicznościowe 3. Podsumowanie Zakończenie Aneks I – Repertuary Aneks II – Zespoły Aneks III – Kalendarium ważniejszych występów gościnnych Bibliografi a Spis ilustracji 193 193 195 197 198 200 202 203 205 205 215 215 217 222 222 224 227 228 229 230 233 235 237 239 263 283 289 301 Wstęp Książka ukazuje obraz polskiego życia teatralnego w Kijowie w latach 1905–1918. Au- tor, w rozprawie doktorskiej, zbadał formy aktywności teatralnej Polaków na tym terenie w latach 1919–19381. Tym razem sięga do lat wcześniejszych, kiedy, po wielu latach milczenia, na nowo rodził się w mieście stały polski teatr, a następnie zaczęły się rozwijać coraz bardziej różnorodne formy aktywności teatralnej Polaków. Należy podkreślić, że polskie tradycje teatralne w Kijowie sięgają znacznie dalej, poza rok 1905. Pierwsze śla- dy amatorskich przedstawień granych w języku polskim napotyka się tam już w wieku XVII. Ważną datę stanowił rok 1803, kiedy to założono w mieście pierwszy stały teatr polski. W 1806 roku jednemu z kolejnych antreprenerów, Adamowi Malinowskiemu, udało się aż przez 10 lat (do roku 1816) przewodzić z sukcesami kijowskiej placówce. W roku 1856 z kolei wybudowano pierwszy murowany gmach teatralny, a dyrektor grającego w nim zespołu, Teofi l Borkowski, dawał tygodniowo po dwa przedstawienia w języku polskim i ukraińskim. Wydarzeniem, które przez lata stymulowało w Kijowie rozwój życia teatralnego, były tzw. „kontrakty”. Ten największy jarmark w mieście, którego tradycja sięga końca wieku XVIII, przyciągał od lutego do marca rzesze odwiedzających spoza Kijowa. Targowa- no się, bawiono, a dla przybyszów organizowano przedstawienia. W związku z tym, że wśród gości była zawsze bardzo liczna grupa Polaków, właśnie w tym czasie w sposób szczególny rozwijało się polskie życie teatralne. Przyjeżdżały zespoły gościnne, intensyfi - kowały działalność teatry stałe. Represje związane z wybuchem powstania styczniowego, doprowadziły jednak do likwidacji polskiego teatru w Kijowie i zakazu publicznych prezentacji w języku polskim. Tym sposobem społeczność polska przez ponad 40 kolej- nych lat pozbawiona została możliwości rozwijania aktywności teatralnej. Zamilkły stałe teatry, sporadycznie tylko odbywały się występy gościnne. Zmiany zaszły pod koniec 1905 roku. Wydarzenia rewolucyjne w Rosji zmusiły wła- dze carskie do liberalizacji polityki kulturalnej względem Polaków. Manifest konstytu- cyjny cara, z 30 października 1905 roku (17 października według starego porządku), zawierał gwarancję respektowania wolności obywatelskich, w tym swobody sumienia i słowa, zebrań, zakładania związków i stowarzyszeń, a także realizacji przedstawień te- atralnych i zakładania stałych teatrów. Dla kolonii polskiej nastał wtedy czas radykal- nych zmian. W mieście przebywało wówczas blisko 36 tysięcy Polaków, co stanowiło 14 procent całej populacji. Większość z tych osób to byli ludzie wykształceni. Znaczna ich część to przedstawiciele inteligencji technicznej i kadry urzędniczej, którzy wyemigrowa- 1 Praca ta została opublikowana: P. Horbatowski, W szponach polityki. Polskie życie teatralne w Kijowie 1919– –1939, Warszawa 1999. 8 Wstęp li z kraju w połowie XIX wieku. W związku z restrykcjami, jakie spotykały te grupy na terenach zaboru rosyjskiego, Kijów otwierał dla nich większe perspektywy na znalezie- nie pracy adekwatnej do wykształcenia. Wśród emigrantów znajdowała się także liczna rzesza wykwalifi kowanych robotników. Sporą grupę stanowili też ziemianie, głównie młode pokolenie posiadaczy majątków ziemskich na terenach Ukrainy. Polacy charakte- ryzowali się dużym poczuciem świadomości narodowej, a także przedsiębiorczością i ta- lentami organizacyjnymi. Po osiedleniu w Kijowie wielu z nich świetnie prosperowało, zaliczając się do fi nansowej i towarzyskiej elity miasta. Na głównych kijowskich ulicach łatwo można było wówczas zauważyć polskie sklepy, zakłady usługowe, fi rmy. Aktywnie działali polscy prawnicy czy lekarze. Liberalizacja ustaw dotyczących życia kulturalnego pozwoliła z kolei otwierać coraz to nowe polskie instytucje kulturalne. Proces taki odbywał się wówczas na całym terytorium rosyjskiego imperium. Domy Polskie, Kluby Polskie, fi lie Polskiego Rzymsko-Katolickiego Towarzystwa Dobroczyn- ności, Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, Polskiego Towarzystwa „Oświa- ta” itp., zakładane były w większych skupiskach polskich, jak Kijów, Petersburg czy Moskwa, ale też w małych miasteczkach, na dalekiej rosyjskiej prowincji, gdzie tylko pojawiła się jakaś grupka Polaków. Warto zaznaczyć, że zapał Polaków do korzystania z liberalizacji i rozwijania form życia kulturalnego w bardzo wielu ośrodkach niezwykle szybko się wypalił. Kijów stanowił w tym gronie chlubny wyjątek, będąc aż do roku 1918 jednym z najważniejszych i najprężniejszych centrów polskiego życia kulturalnego na emigracji. W tamtejszym „Sokole” niemal każdego miesiąca otwierana była jakaś nowa sekcja. Sto- warzyszenie edukacyjne „Oświata”, pomimo ofi cjalnego zakazu nauczania w języku pol- skim w szkołach, prowadziło na wpół legalną działalność, mającą służyć propagowaniu polskości wśród młodzieży. Animatorem życia artystycznego stało się Kijowskie Polskie Towarzystwo Miłośników Sztuki. Położony w samym sercu Kijowa klub „Ogniwo” sta- nowił kolejne ważne i aktywne centrum polskiego życia kulturalno-oświatowo-artystycz- nego. W mieście funkcjonowała znana polska drukarnia Władysława Idzikowskiego, kil- ka księgarń, czytelni i wypożyczalni, salon artystyczny, z roku na rok wydawano też coraz więcej tytułów polskich gazet i czasopism, z „Dziennikiem Kijowskim” na czele. Procesom tym towarzyszył stały wzrost liczby zamieszkujących Kijów Polaków. W roku 1910 grupa ta liczyła już około 45 tysięcy mieszkańców. W chwili wybuchu I wojny światowej liczba Polaków wzrosła do 60 tysięcy, zaś po przybyciu ogromnej fali politycznych wysiedleńców z terenów zaboru rosyjskiego, legitymujących się paszportem austriackim, przekroczyła nawet 100 tysięcy osób. Przez cały czas rozwijała się również działalność teatralna. Ta jednak, po roku 1905, napotykała duże trudności organizacyjne. Po kilkudziesięciu latach przerwy niezwykle trudno było, w krótkim czasie, na nowo przywrócić działalność stałego zawodowego teatru. Niełatwo było też na nowo wyrobić w ludziach nawyk regularnego chodzenia na przedstawienia. Najtrudniejsze zaś okazało się zdobywanie środków na fi nansowa- nie zespołów. Pracy było mnóstwo, tymczasem chętnych do jej wykonywania niewielu. W pierwszych latach Polacy musieli się więc zadowolić występami stałych trup amator- skich, ewentualnie amatorsko-zawodowych. 9Wstęp Pomimo wszystko garstce pasjonatów udawało się konsekwentnie poszerzać ramy życia teatralnego. Rozwijał się stały teatr amatorski, do miasta zaczęły przyjeżdżać coraz to lepsze zespoły i indywidualni artyści na występy gościnne. Prawdziwy renesans pol- skiego teatru rozpoczął się z wybuchem I wojny światowej. Kolonia polska zawdzięczała go przede wszystkim zaistniałej sytuacji politycznej, w związku z którą w mieście znalazła się niezwykle liczna grupa bardzo dobrych, także wybitnych polskich artystów. Z całą pewnością nie pojawiliby się oni w Kijowie, gdyby wcześniej nie stworzono stabilnych podstaw dla działania polskiego teatru i gdyby nie została wykształcona teatralna pub- liczność. W latach 1905–1918 w Kijowie spotyka się bardzo różnorodne przejawy aktywności teatralnej Polaków. Funkcjonowały trupy amatorskie i amatorsko zawodowe, stałe zawo- dowe teatry dramatyczne, sceny eksperymentalne, zespoły komediowo-farsowe, rewiowe i operetkowe, regularnie odbywały się imprezy gościnne, a obraz życia teatralnego uzu- pełniały przedstawienia okolicznościowe, realizowane przez liczne polskie towarzystwa i stowarzyszenia. Celem niniejszej monografi i było uwzględnienie możliwe jak najszerszego ich spek- trum, zebranie informacji o wszelkiego typu zespołach (zawodowych i amatorskich), o widzach poszczególnych placówek teatralnych, jak również o salach, w których polskie spektakle były grane. Tego typu podejście do tematu wynikało głównie z faktu, że pomi- mo istniejących już opracowań całościowy obraz polskiego życia teatralnego w Kijowie wciąż nie jest znany. Pionierskie badania na tym terenie Jarosława Komorowskiego ot- wierały pole dla dalszych poszukiwań. Stosunkowo najmniej spenetrowane zostały przez badaczy zagadnienia dotyczące formowania się stałej polskiej sceny w latach 1905–1914. Pewne światło na sytuację polskiego teatru w Kijowie w tym czasie rzuciło opracowanie K. Duniec, zamieszczone w 4. tomie Dziejów teatru polskiego, pod redakcją T. Siverta2. Wiele ważnych informacji zawiera cykl artykułów „Siedmiolecie Teatru Polskiego w Ki- jowie”, zamieszczonych w roku 1913 w gazecie „Bluszcz” przez jednego z organizatorów ówczesnego polskiego życia teatralnego w Kijowie, członka zarządu Kijowskiego Pol- skiego Towarzystwa Miłośników Sztuki, a także recenzenta teatralnego T.M. Staniszew- skiego3. Większość innych prac zbywała jednak ten pierwszy, po długoletniej przerwie, etap polskiego życia teatralnego zdawkowymi uwagami, koncentrując się wyłącznie na działalności od roku 1912 Franciszka Rychłowskiego. Tymczasem sam proces formowania się stałej, zawodowej sceny obfi tował w szereg pasjonujących wręcz zjawisk, rzutujących następnie na sposób funkcjonowania w pełni już zawodowego zespołu. Choć poziom kijowskiego teatru odbiegał wtedy znacznie od czołowych czy nawet średnich prowincjonalnych scen krajowych, jednak i tu zdarzały się interesujące wydarzenia artystyczne i spektakle stojące na wysokim poziomie. Niezwy- kle ciekawie przedstawiała się też sprawa artystycznej i pozaartystycznej rywalizacji po- szczególnych amatorskich zespołów i ich kierowników o palmę pierwszeństwa i dostęp do środków, które pozwoliłyby na przekształcenie się w stały zawodowy teatr. W tym 2 Zob. K. Duniec, Teatr Polski w Kijowie [w:] Teatr Polski w latach 1890–1918, pod red. T. Siverta, t. IV, cz. II, Warszawa 1988. 3 Zob. T.M. Staniszewski, Siedmiolecie Teatru Polskiego w Kijowie, „Bluszcz” 1913, nr 24–27. 10 Wstęp kontekście niemal wcale nie pisano o roli, jaką w formowaniu się stałej sceny w Kijowie odegrał Władysław Kindler i prowadzone przez niego zespoły. Omówienie wszystkich tych procesów z lat 1905–1914 znalazło się w pierwszym rozdziale. Rozdział drugi poświęcono działalności stałych polskich teatrów w okresie I woj- ny światowej. Ze względu na znaczące zmiany, jakie zachodziły wówczas w życiu tea- tralnym, na ten temat ukazało się najwięcej naukowych opracowań, jak również wspo- mnień. Wśród tych pierwszych dominują aktorskie monografi e, w tym dwie szczególnie istotne: Edwarda Krasińskiego (i jego prace poświęcone osobie Stefana Jaracza4) i Józefa Szczublewskiego (opisującego działalność artystyczną Juliusza Osterwy5), prezentujące bardzo szeroki kontekst artystycznej działalności teatralnej Polaków w Kijowie, a tak- że obraz mechanizmów funkcjonowania w tym mieście polskiego życia teatralnego. Zbigniew Wilski z kolei, w monografi ach poświęconych Stanisławie Wysockiej i ki- jowskiemu Teatrowi „Studya”6, daje równie szeroką, artystyczną perspektywę funkcjo- nowania sceny eksperymentalnej, poszukującej dróg reformy polskiego teatru. Spośród drukowanych wspomnień wiele cennych informacji o „Studyach” Wysockiej znajduje się w pracach Jarosława Iwaszkiewicza. Działalność teatru Franciszka Rychłowskiego, a także Nowego Teatru Polskiego pod kierownictwem Józefa Flacha przybliżają z kolei wspomnieniowe artykuły Władysława Günthera7 i Józefa Flacha8, a także jubileuszowe wydanie wspomnień aktorów teatru polskiego w Kijowie: Wieniec jubileuszowy Francisz- ka Rychłowskiego9. We wszystkich publikacjach uwaga koncentrowała się jednak głównie na latach 1916–1918, kiedy do Kijowa zawitała plejada aktorskich sław. Omówiona została poza tym jedynie działalność trzech czołowych scen dramatycznych. Tematem trzeciego rozdziału są występy gościnne artystów polskich. Również w tym wypadku brak było wcześniejszych omówień tego zagadnienia, a wyrywkowe informacje spotkać można jedynie w monografi ach aktorskich. Dotyczą one jednak tylko najwy- bitniejszych artystów i zespołów (K. Kamiński, M. Przybyłko-Potocka, M. Tarasiewicz, A. Zelwerowicz, W. Siemaszkowa, A. Szyfman i Teatr Polski, T. Pawlikowski i teatr lwowski itp.). Ambicją niniejszej książki było ukazanie mechanizmów, jakie rządziły organizacją takich imprez, przyczyn, dla których w różnych okresach przedstawienia gościnne stanowiły o sile polskiego życia teatralnego w Kijowie, a w innych przeżywały zdecydowany regres. W aneksie, w formie kalendarium znalazł się zaś wykaz wszystkich imprez, na których ślady udało się natrafi ć. Ostatni rozdział książki poświęcono przedstawieniom okolicznościowym, zarówno amatorskim, jak i przygotowanym przez aktorów zawodowych. O tego typu przejawach polskiego życia teatralnego brak było jakichkolwiek informacji w dotychczasowych 4 Zob. E. Krasiński, Stefan Jaracz, Warszawa 1976; Stefan Jaracz, Warszawa 1983. 5 Zob. J. Szczublewski, Żywot Osterwy, Warszawa 1973. 6 Zob. Z. Wilski, Stanisława Wysocka, Warszawa 1965; Wielka tragiczka, Kraków 1982; Z dziejów polskiego teatru w Kijowie [w:] O teatrze i dramacie. Studia – przyczynki – materiały. Studia i materiały do dziejów teatru polskiego, pod red. S. Marczaka-Oborskiego, Wrocław 1989, t. XX (32). 7 Zob. W. Günther, Polski Teatr w Kijowie (Kartka z pamiętnika), „Pamiętnik Kijowski”, t. III, Londyn 1966. 8 Zob. J. Flach, Teatr polski na emigracji, „Nowa Reforma” 1918, nr 478, 482, 486, 490. 9 Zob. Wieniec Jubileuszowy Franciszka Rychłowskiego, Wilno 1928. 11Wstęp opracowaniach. Tymczasem bardzo liczne polskie instytucje kulturalno-oświatowe czę- sto decydowały się na organizację takich niezależnych, najczęściej jednorazowych, cza- sem także cyklicznych przedstawień. Pewnym problemem przy opisie była kwestia różnicy uznawanych w Polsce i Rosji kalendarzy nowego i starego porządku. Większość odnalezionych materiałów odwoły- wała się do „kalendarza rosyjskiego” – starego porządku. W pracy konsekwentnie jednak podawano polskie daty – według kalendarza nowego porządku. Jedynie przy podawaniu ogólnej liczby premier w sezonie i kolejnych miesiącach autor zdecydował się uwzględ- nić „kalendarz rosyjski”, gdyż właśnie nim kierowali się ówcześni antreprenerzy, planując daty i częstotliwość występów. W Aneksie każda z zamieszczonych dat zawiera podwójną numerację: jako pierwszą – obowiązującą na terenie Polski, a w nawiasie – rosyjską, przestrzeganą w Kijowie. Polski badacz zajmujący się działalnością polskiego teatru w Kijowie w niewielkim, niestety, stopniu liczyć może na pomoc w postaci opracowań ukraińskich. Jeśli polskie życie teatralne w Kijowie w latach 1919–1938 budziło stosunkowo szerokie zaintereso- wanie tamtejszych teatrologów, bardziej znaczącym artystycznie okresem zajmują się już nieliczni. Najcenniejsze są prace naukowe niestrudzonego badacza polsko-ukraińskich związków teatralnych, znawcy historii ukraińskiego i polskiego teatru, wieloletniego rek- tora kijowskiej Akademii Teatralnej, dziś Uniwersytetu Teatralnego, Rostisława Piłyp- czuka. Ogromną ich zaletą jest fakt, że bazują na materiałach archiwalnych, kwerendzie prasowej i gruntownych studiach. Zadowalająco przedstawia się stan źródeł archiwalnych. Wiele z nich znaleźć można w Polsce. Najcenniejsze materiały przechowywane są w Muzeum Teatralnym i Zbiorach Specjalnych Instytutu Sztuki PAN w Warszawie. W pierwszym znajdują się między inny- mi księgi administracyjne i gażowe teatru kierowanego przez Franciszka Rychłowskiego w latach 1912–1918, jak również pamiątkowe albumy, zawierające wycinki prasowych recenzji, programy, okolicznościowe, szarfy i dyplomy wręczane aktorom podczas jubi- leuszów, a także afi sze w języku polskim i rosyjskim. Dwujęzyczność wynika z carskie- go przepisu, który nakładał na dyrektorów obowiązek drukowania afi szy i programów zarówno po polsku, jak i rosyjsku. Część z dokumentów zachowała się tylko w wersji jednojęzycznej. Muzeum posiada także, w kolekcjach związanych z poszczególnymi, wy- stępującymi w Kijowie artystami, zdjęcia oraz korespondencję. Cennym dokumentem jest ocenzurowany w Kijowie egzemplarz Warszawianki wystawionej na deskach stałego teatru Franciszka Rychłowskiego. W zbiorach Instytutu Sztuki PAN na pierwsze miejsce wysunąć trzeba materiały pozostawione przez Stanisława Kwaskowskiego. Obejmują one dwa maszynopisy, z któ- rych jeden stanowią, częściowo publikowane w „Pamiętniku Teatralnym”, wspomnienia tego artysty, zatytułowane Gawędy prowincjonalnego aktora. Zawierają one szereg intere- sujących informacji, faktów, ale też anegdot i ciekawostek dotyczących otoczki polskie- go życia teatralnego w Kijowie. Drugi maszynopis to zrekonstruowane i spisane przez Kwaskowskiego dzieje polskiego teatru w Kijowie od roku 1800 do roku 1919. Nie- opublikowana praca, oparta głównie na prasie i własnych doświadczeniach, razi pewną chaotycznością, niepodważalną jej zaletą jest jednak wnikliwe przywołanie bardzo wielu 12 Wstęp różnorodnych faktów z polskiego życia teatralnego, w tym także poczynań zespołów amatorskich i występów gościnnych. W Zbiorach Specjalnych Instytutu Sztuki znajdują się również materiały pozostawio- ne przez Janusza Strachockiego. Wielką wartość przedstawiają, częściowo opublikowane w „Pamiętniku Teatralnym”, wspomnienia tego aktora z okresu kijowskiego. Rękopis to kilka szkolnych zeszytów, przy czym kolejne kryją różne, poprawiane, rozbudowywane bądź skracane, wersje wspomnień. Materiały po Januszu Strachockim zawierają również bogaty zestaw zdjęć z przedstawień, głównie Teatru „Studya”, a także afi sze teatralne. Bogaty zbiór afi szy, opatrzonych dość skromnymi rękopiśmiennymi wspomnieniami, zawierają także materiały po Zygmuncie Wilczkowskim: Kartki z życia i rozwoju Teatru Polskiego w Kijowie 1905–1922, zebrał Zygmunt Wilczkowski. Kilka ciekawych fotografi i dotyczących okresu kijowskiego zawiera też, zlokalizowana w tym samym archiwum, kolekcja Stanisława Marczaka-Oborskiego. Poza wyżej wymienionymi, autor korzystał też ze zbiorów warszawskiego Archiwum Akt Nowych i krakowskiej Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Pol- skiej Akademii Nauk. Znalezione tam materiały stanowiły cenne uzupełnienie wiedzy o sytuacji politycznej i społecznej kolonii polskiej w Kijowie. Akta Leona Wasilewskiego znajdujące się w Archiwum Akt Nowych zawierają między innymi informacje o stanie szkolnictwa i polskich organizacjach społeczno-kulturalnych na Ukrainie. Inna kolekcja, dotycząca działalności organizacji polskich na terenie Rosji w latach I wojny światowej, zawiera dokumenty poświęcone Ukrainie, w tym Kijowowi. Materiały na temat funk- cjonowania Rady Głównej Opiekuńczej w Warszawie, a także Biura Prac Kongresowych przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych w Warszawie ukazują z kolei mechanizmy ewa- kuacji Polaków z terenów Królestwa Polskiego w czasie I wojny światowej, a następnie repatriacji po roku 1918. Krakowska Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejęt- ności i Polskiej Akademii Nauk posiada natomiast wspomnienia wydawcy „Dziennika Kijowskiego” i aktywnego uczestnika licznych polskich kijowskich stowarzyszeń, Wła- dysława Bartoszewskiego. W archiwach ukraińskich badacz musi się liczyć ze sporym rozproszeniem materia- łów źródłowych. Jest ich zdecydowanie mniej niż tych, jakie udało się odnaleźć przy oka- zji badań nad polskim życiem teatralnym w Kijowie po rewolucji. Najciekawsze zbiory znajdują się w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy w Kijowie oraz Państwowym Archiwum Obwodu Kijowskiego. Większość materiałów znajduje się w liczących setki tomów zbiorach Kijowskiego Gubernatora, Kijowskiego, Podolskiego i Wołyńskiego Generał Gubernatora, Kijowskiej Policji i Tajnych Służb, a także Urzędu Cenzury. Odnalezienie ich nie jest proste, gdyż tylko sporadycznie zebrane są w od- dzielne teczki i opisane jako „teatr polski”. Często, przeglądając bardzo różne materiały, niezwiązane z teatrem czy sztuką, można natrafi ć także na pojedyncze dokumenty doty- czące polskiego życia teatralnego. Najwięcej źródeł, odnalezionych w obu archiwach, dotyczy występów gościnnych. Poza nimi bezcennym wręcz źródłem informacji okazały się materiały ilustrujące inwigi- lację polskich instytucji społecznych, kulturalnych i artystycznych w Kijowie, w tym te- atrów, przez policję i tajne służby. Szkoda tylko, że zbiór nie jest kompletny i nie dotyczy 13Wstęp całego okresu 1905–1918. Pozwala jednak zorientować się w politycznych ogranicze- niach, w jakich funkcjonowało polskie życie teatralne. Są poza tym informacje o próbach realizacji przez Polaków rozmaitych spektakli konspiracyjnych. Z policyjnych raportów można się również dowiedzieć o nastrojach panujących wśród społeczności polskiej oraz wzajemnych relacjach, współpracy i antagonizmach pomiędzy różnymi towarzystwami, w tym takimi, które patronowały rozwojowi życia teatralnego. Inny ważny, znów niestety niekompletny zbiór, stanowią materiały kijowskiej cen- zury. Zawierają one przede wszystkim listy polskich książek dopuszczonych do druku w kolejnych latach, w tym tekstów dramatycznych. Znajdują się tam też rękopiśmienne notatki cenzorskie, uzasadniające przyczyny niedopuszczenia do prezentacji niektórych sztuk, jakie znalazły się w propozycjach repertuarowych polskich zespołów. Drugie z przywoływanych tu archiwów, Państwowe Archiwum Obwodu Kijowskie- go, posiada również materiały zgromadzone przez ówczesny Miejski Wydział Architek- tury i Komisję Budowlaną. Dotyczą one próśb Stanisławy Wysockiej o zgodę na lokali- zację Teatru „Studya”. Dzięki nim możemy się zorientować, w jakich punktach Kijowa artystka zamierzała otworzyć swój teatr, ale nie otrzymała zgody architektów. Ogromną wartość przedstawiają, w tym samym zbiorze, plany sali teatralnej i widowni, a także pozostałych pomieszczeń lokalu przy ulicy Krugło-Uniwersyteckiej, w którym artystka ostatecznie otrzymała pozwolenie na powadzenie działalności artystycznej. Warto pod- kreślić, że dzięki tym dokumentom możemy precyzyjnie ustalić, w którym z zachowa- nych do dziś budynków mieścił się Teatr „Studya”. Dwa kolejne kijowskie archiwa, Centralne Państwowe Archiwum – Muzeum Li- teratury i Sztuki Ukrainy oraz Państwowe Archiwum – Muzeum Sztuk Teatralnych, Filmowych i Muzycznych Ukrainy posiadają pojedyncze afi sze, a także zdjęcia, plany i opisy budynków teatralnych wynajmowanych przez polskie zespoły. Spośród innych kijowskich zbiorów archiwalnych, w Archiwum Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnologii Ukraińskiej Akademii Nauk oraz Państwowym Archiwum Miasta Kijowa znaleziono materiały o funkcjonowaniu polskich instytucji kulturalnych, społecznych i oświato- wych w Kijowie, będących organizatorami różnych, okolicznościowych przedstawień, a także dokumenty o życiu teatralnym zespołów innych narodowości. W książce wy- korzystano poza tym materiały (zdjęcia, afi sze, listy itp.) z prywatnych zbiorów reżysera Fiodora Niroda, aktorki Hanny Sadowskiej-Szalobryt i historyka Leonida Lubimskiego. Wszystkie one zostały przekazane autorowi jeszcze w trakcie pisania dysertacji doktor- skiej, w latach 1992–1994. Niezwykle istotnym źródłem informacji była też prasa, wydawana w języku polskim, rosyjskim i ukraińskim zarówno w Kijowie, innych miastach carskiego imperium, jak i na terenie kraju. W sumie przejrzanych zostało kilkadziesiąt tytułów, przy czym rocz- niki 1917–1918 mają bardzo wiele braków. Najwięcej faktów o życiu teatralnym przy- nosiła, co oczywiste, prasa polska w Kijowie. W sumie wydawanych było ponad 20 tytułów: dzienniki, tygodniki, miesięczniki oraz czasopisma środowiskowe, branżowe i specjalistyczne. Poszczególne pisma reprezentowały bardzo różne środowiska społecz- ne i opcje polityczne – od konserwatywnego „Dziennika Kijowskiego” po najbardziej demokratyczny „Goniec Kijowski”. Jedynie kilka tytułów było w stanie utrzymać się 14 Wstęp na rynku przez dłuższy czas. W latach 1906–1918 wydawano „Dziennik Kijowski”. Egzystencja pozostałych tytułów była już jednak znacznie krótsza, niekiedy zaledwie kilkumiesięczna. Przez okres 2–4 lat udawało się wydawać między innymi: „Kłosy Ukra- ińskie”, „Przedświt”, „Kresy” czy „Przegląd Krajowy”. Ruch wydawniczy i liczba nowych czasopism zdecydowanie wzrosła po roku 1914. Najwięcej periodyków, szczególnie rosyjsko- i ukraińskojęzycznych, udało się odna- leźć w Bibliotece Narodowej im. Wernackiego w Kijowie, a także tamtejszej Centralnej Bibliotece Parlamentarnej oraz Bibliotece Uniwersytetu Kijowskiego. Polskojęzyczne tytuły, także te wydawane w Kijowie, i pojedyncze rosyjskojęczne dostępne są również w Polsce, w tym najwięcej w krakowskiej Bibliotece Jagiellońskiej i warszawskich: Biblio- tece Narodowej i Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Bardzo ważny, gdyż zawiera- jący regularne informacje o polskim życiu teatralnym, „Dziennik Kijowski” udało się odnaleźć w bibliotekach polskich i ukraińskich. Pozwoliło to dysponować kompletnymi rocznikami tej gazety, z wyjątkiem lat 1917–1918. W miarę kompletne są też roczniki „Kijewskiej Mysli”, „Posledniej Nowosti” i „Rady”, dzienników rosyjskich i ukraińskich, zawierających również informacje o polskim teatrze. Znacznie gorzej przedstawia się, niestety, kwestia czasopism teatralnych wydawanych w latach 1905–1918 w Kijowie. Wiele z nich zaginęło. Ocalone roczniki zawierają liczne braki. Do powstania monografi i przyczyniło się również wiele niezwykle życzliwych i po- mocnych osób. Ze strony ukraińskiej słowa wielkiej wdzięczności należą się w pierwszym rzędzie profesorowi Rostisławowi Piłypczukowi. Poza bezcenną pomocą merytoryczną stworzył też możliwość publikowania artykułów o polskim życiu teatralnym w Kijowie. Służył ogromną pomocą organizacyjną. Podziękowania należą się również profesorowi Bohdanowi Kozakowi, dyrektorowi Katedry Teatru Uniwersytetu Lwowskiego, oraz pani Annie Lemieszczenko, doktorantce profesora Piłypczuka, za podzielenie się rezultatami swych badań dotyczących polskiego teatru w Kijowie. Cenną pomoc naukową i orga- nizacyjną okazali poza tym przedstawiciele Stowarzyszenia Uczonych Polskich Ukrainy. W sposób szczególny chciałbym podziękować prezesowi tego Stowarzyszenia, profesoro- wi Henrykowi Strońskiemu, i sekretarzowi, dr Lidii Kościuk. Wiele ważnych informacji autor uzyskał też od pracowników naukowych Uniwersytetu Teatralnego w Kijowie, w tym Anny Wesołowskiej i Natalii Jermakowej. W sposób szczególny za wszelką pomoc i przyjaźń podziękować chciałbym też profesorowi Ukraińskiej Akademii Nauk, Witali- jemu Prokopience i jego rodzinie. W kraju bezcenną merytoryczną pomoc i wiele kluczowych uwag dotyczących kon- cepcji i ostatecznego kształtu książki autor uzyskał od profesora Jana Michalika. Podzię- kowania chciałbym złożyć również na ręce profesora Edwarda Krasińskiego, który zain- spirował mnie do zajęcia się badaniami polskiego życia teatralnego w Kijowie, a następnie służył pomocą merytoryczną i śledził kolejne etapy mej kijowskiej przygody teatralnej. Niniejsza książka nie mogłaby też powstać bez wielkiego wsparcia ze strony profesora Władysława Miodunki, który od samego początku mej pracy naukowo-dydaktycznej na Uniwersytecie Jagiellońskim skutecznie motywował mnie i pomagał w realizacji ko- lejnych etapów badań. Równie wiele troski i serdeczności, połączonej z dopingowaniem do wytężonej pracy badawczej, doznałem ze strony nieżyjącego już profesora Bolesła- 15Wstęp wa Klimaszewskiego. Cenne zdjęcia znalazły się w książce dzięki przychylności dyrekcji i pracowników Muzeum Teatralnego i Instytutu Sztuki PAN w Warszawie. Pani Profesor Barbara Osterloff podzieliła się bardzo interesującymi informacjami dotyczącymi Alek- sandra Zelwerowicza i polskiego środowiska artystycznego w Worzelu (koło Kijowa). Gorąco chciałbym podziękować także doktorowi Markowi Białokurowi z Uniwersytetu Opolskiego oraz doktor Alle Witwickiej, doktorantce Uniwersytetu Wrocławskiego za cenne informacje o prasie polskiej wydawanej w Kijowie. Rodzinie dziękuję za cierpli- wość i wyrozumiałość. Przy cytowaniu wszystkich materiałów źródłowych zachowano ortografi ę i interpunkcję oryginałów.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Polskie życie teatralne w Kijowie w latach 1905-1918
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: