Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00236 005421 12765054 na godz. na dobę w sumie
Pomiędzy płótnem a ekranem. Inspiracje twórczością Goi w kinie hiszpańskim - ebook/pdf
Pomiędzy płótnem a ekranem. Inspiracje twórczością Goi w kinie hiszpańskim - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 352
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2508-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> wiedza o kulturze
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Książka ukazuje inspiracje twórczością Goi y Lucientes w kinie hiszpańskim na przykładzie 81 filmów z lat 1926–2011 (w polskiej dystrybucji ukazało się tylko 14 omawianych pozycji). Dominują wśród nich filmy fabularne, ale pojawiają się też dokumenty, seriale telewizyjne i animacja. Celem pracy jest ukazanie na gruncie refleksji filmoznawczej, jak zmieniało się postrzeganie Goi w jego ojczyźnie na kolejnych etapach historii i jak, również za sprawą kina, przekształcał się on w ikonę hiszpańskości.

Na tle wcześniejszych badań książka jest pierwszą próbą tak szerokiego ujęcia tematu. Zastosowane metody badawcze są typowe dla komparatystyki kulturowej i wpisują się w nurt badań nad intertekstualnością przekazu filmowego. Analiza porównawcza, rozpięta pomiędzy obszarami kina i malarstwa, koncentruje się zarówno wokół sfery znaczeń dzieła, uwikłanej w różnorakie konteksty społeczno-kulturowe, jak i wokół aspektów strukturalnych, związanych z warstwą estetyczną.

Książkę poleca PortalFilmowy.pl

Recenzja książki ukazała się w czasopiśmie „Kwartalnik Filmowy” 2013, nr 82, s. 236–239

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Francisco Coya y Lucientes (1746-1828) - tw6rca zaskakujqco nowoczesny i uniwersalny, artysta 0 wielu twarzach, bohater barwnej legendy, jedna z niekwestionowanych ikon hiszpanskosci. Analiza 81 hiszpanskich film6w z lat 1926-2011 ukazuje na szerokim tle kulturowym nie tylko r6znorodnosc inspiracji tw6rczosciq i biografiq Coi oraz aspekty estetyczne plastycznych odniesien w kinie, ale takze sposoby postrzegania malarza i interpretacji jego prac, zmieniajqce si~ na kolejnych etapach historii Hiszpanii. Joanna Aleksandrowicz Pomi~dzy p16tnem a ekranem Inspiracje tw6rczosciq Goi w kinie hiszpanskim Wydawnictwo Uniwersytetu Slqskiego Katowice 2012 Pomiędzy płótnem a ekranem Inspiracje twórczością Goi w kinie hiszpańskim NR 2946 Joanna Aleksandrowicz Pomiędzy płótnem a ekranem Inspiracje twórczością Goi w kinie hiszpańskim Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2012 Redaktor serii: Studia o Kulturze Tadeusz Miczka Recenzent Eugeniusz Wilk Na okładce wykorzystano zdjęcie z filmu Carlosa Saury Goya en Burdeos (Goya, 1999) oraz fragment obrazu Francisco Goi Autorretrato en el taller (Autoportret w pracowni, 1790–1795) © Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madrid Redaktor Katarzyna Więckowska Projektant okładki i stron działowych Anna Krasnodębska-Okręglicka Redaktor techniczny Barbara Arenhövel Korektor Magdalena Białek Skład i łamanie Edward Wilk Copyright © 2012 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-226-2065-6 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-508-7 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail:wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 22,0 + 3 wkl. Ark. wyd. 27,5. Papier offset. kl. III, 90 g  Cena 36 zł (+ VAT) Druk i oprawa: PPHU TOTEM s.c. M. Rejnowski, J. Zamiara ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Część pierwsza Goya w kulturze hiszpańskiej R o z d z i a ł I Od sielanki gobelinów do mroku czarnego malarstwa. Wprowadzenie do Goi Błękity i czernie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Źródła przemian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedyskretny urok legendy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obnażanie mitów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Znaki zapytania Poza ramami epoki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R o z d z i a ł II Goya w meandrach hiszpańskości. Pomiędzy tożsamością a stereotypem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ikony narodowe Świadectwo wspólnej historii . . . . . . . . . . . . . . . . . . Goya w refrenach współczesności . . . . . . . . . . . . . . . . Pytania o hiszpańskość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Las Españas R o z d z i a ł III Powracając do Goi. Inspiracje, aktualizacje, nawiązania . . . . . . . . . Malarskie powroty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Twarze mistrza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokusa biografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Literackie obrazy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na deskach teatru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 25 31 36 40 44 48 51 51 55 60 63 66 71 71 80 84 86 88 6 Spis treści Goya oczami poetów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Muzyczne impresje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 97 W kręgu filmowych reminiscencji tematycznych Część druga R o z d z i a ł IV Aún aprendo. W labiryntach biografii i legendy . . . . . . . . . . . . . Niemy świadek epoki. El dos de mayo, Pepe-Hillo, Goya que vuelve . . Kochanek ze złamanym sercem. Duquesa de Alba y Goya . . . . . . Przyjaciel majas i toreadorów. La maja del capote, María Antonia La Ca- ramba i La Tirana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Karykaturzysta w obozie wroga. El abanderado . . . . . . . . . . . Malarz z apokryfów. Francisco de Goya . . . . . . . . . . . . . . Samotny geniusz. Goya, historia de una soledad . . . . . . . . . . Głos z dna obrazu. Goya, Goya. Una vida apasionada, Goya. Perro infi- nito, Goya, El color de una pasión, El Capricho y la Invención. Goya, La mujer en Goya, Aguafuertes de la guerra, El milagro de los frescos: Goya, Los Caprichos de Goya, San Antonio de la Florida, Pintura espa- ñola, Oración de piedra: la catedral de Toledo, Guerra de la indepen- dencia. El dos de mayo, España 1800, Goya, el secreto de la sombra . . Niecierpliwy malarz w lustrach historii. Goya o la impaciencia, Paisaje con figuras, Curro Jímenez, Máscara negra . . . . . . . . . . . . . . . . Myśliciel ze zmarszczonym czołem. Los desastres de la guerra Buntownik nie bez powodu. Goya . . . . . . . . . . . . . . . Obserwator w oknie powozu. Volavérunt . . . . . . . . . . . . . Młodzieniec w peruce i starzec o dwóch laskach. Goya en Burdeos . . Artysta w objęciach nocy. Un perro llamado Dolor . . . . . . . . . R o z d z i a ł V No se puede mirar. Oblicza wojny i zakręty historii . . . . . . . . . . . Od krwi do smugi światła. Los desastres de la guerra, Goya, Vacas, Goya en Burdeos, Tango . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spojrzenie wujka Paco. La hora de los valientes, Las cajas españolas . . Rozstrzelania w błędnym kole zdarzeń. Widmo wolności, Dziewczyna marzeń, Kuzynka Angelica, ¡Ay Carmela!, Un perro llamado Dolor, Goya, historia de una soledad, El dos de mayo, El tres de mayo, Sangre de mayo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lament dla bandyty i rytuały przemocy . . . . . . . . . . . . . . Ideologia na barykadach. Agustina de Aragón . . . . . . . . . . . Echa teraźniejszości. Pascual Duarte i Los desastres de la guerra . . . . Saturn w meandrach historii. Anna i wilki, Labirynt Fauna . . . . . . 105 105 107 109 111 112 114 118 123 125 127 128 129 134 137 137 147 152 155 157 160 162 Spis treści R o z d z i a ł VI villas, El dos de mayo, Pepe-Hillo i La condesa María El espejo indiscreto. Konteksty społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . Waleczni toreadorzy i spojrzenia znad wachlarza. El Conde de Mara- . . . . . . . Madryt z palety mistrza. Esencia de verbena, Aquel Madrid de Goya, La España de Goya, Goya. Tiempo y recuerdo de una época . . . . . . Piknik na brzegu rzeki. Goyescas, La maja del capote, María Antonia La Caramba, La Tirana, Agustina de Aragón, Torero a caballo, Toros tres, Tauromaquia, Corrida goyesca . . . . . . . . . . . . . . . . . Gorycz krzywego zwierciadła. Divinas palabras . . . . . . . . . . Demony porywają mamę. Anna i wilki, Mama ma sto lat i Kuzynka Angelica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pomiędzy turpizmem a rozbrajaniem mitów. Caniche i Jamón, jamón . . . . . . . . . . . . . . . W sieci dworskich intryg. Volavérunt Cień miłości, cień śmierci. Goya en Burdeos, Un perro llamado Dolor . Kaprysy nowych czasów. La oficina i Concursante . . . . . . . . . Dyskurs o sztuce i niepokoju. Castillos del cartón. . . . . . . . . . Elegia, czyli maja raz jeszcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . Część trzecia Obrazy malowane kamerą R o z d z i a ł VII Czas zakrzepły w portretach. O filmowych galeriach postaci . . . . . . . Autoportrety . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umrzeć na zieleń Veronesego. Cayetana . . . . . . . . . . . . . Kobiety w półcieniu. Josefa i Leocadia . . . . . . . . . . . . . . Oblicza władzy. Rodzina królewska i Manuel Godoy . . . . . . . Blask pereł i biel mankietów. Arystokracja . . . . . . . . . . . . Odcienie ludowości. Majas i majos, aktorki i toreadorzy . . . . . . R o z d z i a ł VIII Cisza martwych natur. O scenografii i rekwizytach . . . . . . . . . . . Przestrzenie naznaczone czasem . . . . . . . . . . . . . . . . Pocztówki z podróży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pomiędzy fantazją a rekonstrukcją . . . . . . . . . . . . . . . Sekrety pracowni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Margines pejzażu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pustka nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rekwizytorium minionej epoki . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedmioty w odsłonach znaczeń . . . . . . . . . . . . . . . . 7 169 169 174 177 191 195 197 200 205 211 213 214 219 219 229 238 242 246 249 252 252 255 256 259 264 265 266 269 8 Spis treści R o z d z i a ł IX Paleta barw, paleta światła. O kolorze, światłocieniu i tajnikach kompozycji 273 273 278 280 281 285 287 292 293 Wyniosły bezruch żywych obrazów . . . . . . . . . . . . . . . Intertekstualne punctum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Quasi-cytaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kinomalarstwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Światło utkane z farb . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Problem koloru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sekrety kompozycji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ramy kadru, ramy obrazu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 Filmografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 Chronologiczny indeks przywołanych prac Goi . . . . . . . . . . . . 339 Resumen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349 351 Wstęp Twórczość Francisco Goi y Lucientes nie bez powodu uważana jest za najczęściej przywoływany w hiszpańskim kinie kontekst malarski i gra- ficzny1. Dzieło wielkiego Hiszpana dostarcza całej złożoności plastycznych odniesień dzięki różnorodności podejmowanych tematów i stosowanych technik. Szeroki krąg oddziaływania wypływa również z uniwersalności artystycznej wizji, która jednocześnie stanowi cenny obraz epoki malarza. Inspiracjom tematycznym i różnorakim odniesieniom kompozycyjnym do dzieła mistrza jego biografią, a zwłaszcza osnutą wokół niej romantyczną legendą. Zaskakuje tu nie tyl- ko ogromna ilość tytułów, lecz także zróżnicowany charakter poszczegól- nych nawiązań. towarzyszą opowieści zainspirowane Pierwsze zachowane przykłady kinowych inspiracji sztuką oraz biogra- fią Goi pochodzą z lat dwudziestych XX wieku i od tego czasu po dziś dzień nieprzerwanie obserwujemy powstawanie kolejnych filmów nawiązu- jących do życia i prac mistrza (najnowszy, omówiony w książce, powstał w roku 2011). Przeanalizowany materiał źródłowy obejmuje łącznie 81 tytułów, w tym 41 filmów fabularnych, 7 serii telewizyjnych, 32 dokumen- ty oraz interesujący przypadek goyowskiej inspiracji w kinie animowanym. Zdecydowana większość omówionych filmów jest mało znana i niedostęp- na w Polsce. W krajowej dystrybucji ukazało się zaledwie 14 pozycji — m.in. dzieła Luisa Buñuela, Carlosa Saury, Isabel Coixet i Guillermo del Toro. Znaczną część starszych filmów — z lat dwudziestych, czterdziestych i pięćdziesiątych — obejrzałam w Filmoteca Nacional w Madrycie. Choć w filmowe inspiracje twórczością artysty obfitują również inne ki- nematografie, koncentruję się wyłącznie na analizie filmów hiszpańskich. 1 Por. np. J.L. BORAU: La pintura en el cine. El cine en la pintura. Discursos de ingreso en las RR.AA. de Bellas Artes de San Luis y de San Fernando, con los de contestación correspondientes. Pról. F. CALVO SERRALLER. Madrid 2003, s. 19. 10 Wstęp Dostarczają one najciekawszych i najbardziej różnorodnych inspiracji, ale głównym powodem tego wyboru jest chęć ukazania na gruncie refleksji fil- moznawczej, jak zmieniało się postrzeganie Goi w jego ojczyźnie na kolej- nych etapach hiszpańskiej historii i jak, również za sprawą kina, prze- kształcał się on w ikonę hiszpańskości. W niektórych przypadkach klasyfikacja filmu może wydawać się nieco dyskusyjna. Za decydujące kryterium w doborze filmografii uznałam hiszpańską narodowość reżysera lub jego silny związek z Hiszpanią2. Dlatego też omawiam tu wyprodukowane we Francji Widmo wolności (Le fantôme de la liberté, 1974) Luisa Buñuela, amerykańską Elegię (Elegy, 2008) Katalonki Isabel Coixet3 czy Labirynt Fauna (El laberinto del Fauno, 2006) — koprodukcję hiszpańsko-meksykańską, zrealizowaną w Hiszpanii i wyreży- serowaną przez pracującego niejednokrotnie w tym kraju meksykańskiego twórcę Guillermo del Toro. Z tych samych względów wykluczyłam nato- miast anglojęzyczny film czeskiego reżysera Miloša Formana Duchy Goi (Goya’s Ghost, 2006), mimo że jest koprodukcją hiszpańsko-niemiecko-fran- cuską4. Na tle dotychczasowych badań niniejsza książka jest pierwszą próbą zebrania wszystkich wątków związanych z obecnością Goi i jego twórczo- ści na ekranach zarówno kinowych, jak i telewizyjnych. Dotychczas po- wstawały z tego zakresu sporadyczne artykuły, koncentrujące się zwykle na najprostszym aspekcie zagadnienia, a mianowicie na ukazaniu malarza jako bohatera filmowego5. Pojedynczy autorzy przy różnych okazjach wspominają o inspiracji dziełem mistrza, nie próbując przy tym jednak 2 Na temat kryteriów przynależności narodowościowej filmu zob. szerzej N. BERTHIER, J.-C. SEGUIN: Introducción. En: Cine, nación y nacionalidades en España. Dir. N. BERTHIER, J.-C. SEGUIN. Madrid 2008, s. XVI. 3 Zob. M. CAMÍ-VELA: Cineastas españolas que filman en inglés: Isabel Coixet. En: Miradas sobre pasado y presente en el cine español (1990—2005). Dir. P. FEENSTRA, Hub. HERMANS. Amsterdam—New York 2008, s. 179—192. 4 Na temat postaci Goi w filmie Formana zob. szerzej E. PÉREZ ROMERO: Descubriendo Españas. Nosotros vistos por otros en la historia del cine. Madrid 2009, s. 161. 5 Zob.: G. CAMARERO GÓMEZ: Retratos de la sombra o la fábrica de los malos sueños: imáge- nes cinematográficas sobre Goya. „Tiempo y Tierra” 1996, no 3, s. 163—172; Á. COMALADA NEGRE: Goya en el cine. „Historia y Vida” 1996, no 80, s. 132—135; M. PALACIO: Les images de Goya à la télévision espagnole. En: De Goya à Saura. Dir. J.-P. AUBERT, J.-C. SEGUIN. Lyon 2005, s. 49—59; J.F. PÉREZ GÁLLEGO: Goya entre el Este y el Oeste. „Heraldo de Aragón”, 11.10.1970; IDEM: Venturas y desventuras de Goya en el cine. „Heraldo de Aragón”, 12.10.1968; M. ROTE- LLAR: Goya en el cine. En: L. BUÑUEL: Goya. La Duquesa de Alba y Goya. Introducción de G.M. BORRÁS GUALIS. Zaragoza 1992, s. 171—173; M. ROTELLAR: Goya en el cine. En: IDEM: Aragoneses en el cine. Vol. 3. Zaragoza 1972, s. 52—63; J.-C. SEGUIN: Goya au cinéma. En: De Goya à Saura..., s. 61—82. Wstęp 11 stworzyć szerszej typizacji6. Najbardziej pomocne były dla mnie wnikliwe analizy kinowych wcieleń artysty, dokonane pod kątem zgodności histo- rycznej przez Mercedes Águedę Villar7. Analizując ogrom filmowego materiału, staram się również przybliżyć zagadnienia związane z ogólnymi problemami inspiracji plastycznych w ki- nie, gdyż dzieło Goi może służyć za doskonały przykład różnorakich tech- nik przywoływania grafiki i malarstwa na ekranie — od tableau vivant po intertekstualną aluzję, czytelną tylko dla odbiorców zdolnych odszyfrować ukryty przekaz. Istotną część spośród ponad 350 wykorzystanych opraco- wań, głównie hiszpańskojęzycznych8, stanowią więc też pozycje zajmujące się estetycznymi problemami obecności malarstwa w filmie i sposobami wykorzystania inspiracji plastycznych w kinie światowym9. Z tego zakresu szczególnie pomocna jest praca Áurei Ortiz i Maríi Jesús Piqueras La pintu- ra en el cine. Cuestiones de representación visual10. Z prac filmoznawczych warto wyodrębnić i te, które podejmują zagad- nienia operatorskie, takie jak wykorzystanie światła, koloru i kompozycji oraz problemy scenografii, kostiumu czy charakteryzacji11. Kolejną grupę 6 Zob.: E. ARUMÍ: Goya, artista revolucionario y su influencia en el cine. „Filmhistoria” 1996, Vol. 6, no 3, s. 247—276; C. CADAFALCH, C. GRANDAS: Goya y su influencia en el cine español de postguerra: una aproximación a trevés de los directores B. Perojo, J. Orduña y L. Buñuel. En: Goya 250 años después, 1746—1996. Marbella 1996, s. 479—490. 7 M. ÁGUEDA VILLAR: Goya en el relato cinematográfico. „Cuadernos de Historia Contem- poránea” 2001, no 23, s. 67—101; EADEM: La visión histórica de Goya en el cine. En: El arte español del siglo XX. Su perspectiva al final del milenio. Coord. M. CABAÑAS BRAVO. Madrid 2001, s. 545—555. 8 Cytowane teksty oraz dialogi filmowe, jeśli nie zaznaczono inaczej, przytaczam w tłumaczeniu własnym. 9 Zob. np.: M. BARRIENTOS BUENO: Cine y pintura. En: Cine, arte y artilugios en el panora- ma español. Ed. R. UTRERA MACÍAS. Sevilla 2002, s. 63—90; J.L. BORAU: La pintura en el cine...; Z. CZECZOT-GAWRAK: Film o sztuce: nowe zjawisko kultury artystycznej. Wrocław 1974; IDEM: Fil- mowe spotkania ze sztuką: filmy o malarstwie, rzeźbie, grafice, architekturze. Warszawa 1974; A. DALLE VACCHE: Cinema and Painting. How Art is Used in Film. London 1996; K. FRENCH: Art by Film Directors. London 2004; J. de PABLOS PONS: El cine y la pintura: una relación pedagógi- ca. Una aproximación a Víctor Erice y Edward Hopper. „Icono 14” 2006, no 7/30, s. 1—15; J. POŁOM: Film — sztuka obrazu. Warszawa 1980. 10 Á. ORTIZ, M.J. PIQUERAS: La pintura en el cine. Cuestiones de representación visual. Barce- lona 1995. 11 Zob.: J. BAYO, A. NAVARRO, R. OLCINA: Vestir los sueños. Figurinistas del cine español. Pról. F. MÉNDEZ-LEITE. Valladolid 2007; M. BERENGUER: El color adicional. En: F. LLINÁS: Directores de fotografía del cine español. Madrid 1989, s. 297—301; C.F. HEREDERO: El lenguaje de la luz. Entrevistas con directores de la fotografía del cine español. Alcalá de Hernares 1994; A. ROMÁN: Mi experiencia del color. En: F. LLINÁS: Directores de fotografía..., s. 307—313; K. KONRAD: Światło w filmie. Warszawa 1983; H. KSIĄŻEK-KONICKA: Dramaturgiczna funkcja ko- loru. „Kino” 1971, nr 4, s. 35—37; F. MURCIA: La escenografía en el cine. El arte de la aparencia. 12 Wstęp stanowią opracowania monograficzne na temat reżyserów, czerpiących w swojej twórczości z dzieła Goi12 — nawet jeśli samym nawiązaniom poświęcone są tu czasem zaledwie krótkie wzmianki, jest to materiał cen- ny ze względu na możliwość zapoznania się z artystycznym kontekstem goyowskich wpływów. Pomocne są również publikacje ogólne z zakresu kina hiszpańskiego — zarówno autorów hiszpańskich, dokonujących syntezy najważniejszych zjawisk od początku istnienia kinematografu po dzień dzisiejszy13, co za- rysowuje tło historyczno-filmowe omawianych inspiracji, jak i opracowania pokazujące z perspektywy polskiego badacza specyfikę filmu hiszpań- skiego14, zajmujące się jego recepcją w Polsce15 lub zgłębiające proble- my hiszpańskiej myśli filmowej16. Ważną część stanu badań stanowią też prace poświęcone wybranym aspektom z historii hiszpańskiego kina, lo- kujące rozwój sztuki filmowej na tle konkretnej sytuacji politycznej i społecznej17, a także — ze względu na historyczno-polityczne uwikłanie Madrid 2002; J. WÓJCIK: Światło. Propozycja ujęcia tematu. „Kwartalnik Filmowy” 1994, nr 7—8, s. 37—50. 12 Zob.: M. BARRIENTOS BUENO: Goya en Burdeos, el Arte Como Espejo Deformante de la Vida. En: Francisco Rabal en el Recuerdo. Coords. / Eds. V. GUARINOS GALÁN. Sevilla 2002, s. 73—76; N. BERTHIER: Carlos Saura o el arte de heredar. En: Miradas sobre pasado y presente..., s. 117—130; J. CÁNOVAS BELCHÍ: Estragos de la guerra: Goya en el cine de Carlos Saura. En: De Goya à Saura..., s. 83—92; M. D’LUGO: The Films of Carlos Saura. Practice of Seeing. Princeton 1991; C. FERNÁNDEZ CUENCA: La obra de José Buchs. Madrid 1949; R. GUBERN: Benito Perojo. Pionerismo y supervivencia. Madrid 1994; A. HELMAN: Ten smutek hiszpański. Konteksty twór- czości filmowej Carlosa Saury. Kraków 2005; I. PISANO: Bigas Luna. Sombras de Bigas, luces de Luna. Madrid 2001; A. SÁNCHEZ VIDAL: El cine de Carlos Saura. Zaragoza 1988. 13 Zob. np. R. GUBERN, J.E. MONTERDE, J. PÉREZ PERUCHA, E. RIAMBAU, C. TORREIRO: Histo- ria del cine español. Madrid 2005. 14 Zob. E. KRÓLIKOWSKA: Śladami Buñuela. Kino hiszpańskie. Warszawa 1988. 15 Zob. T. MICZKA: Kino hiszpańskie w Polsce. En: España y el mundo eslavo. Relaciones cul- turales, literarias y lingüísticas. Ed. F. PRENSA GONZÁLES. Madrid 2002, s. 653—659. 16 Zob. W. CHYŁA: Hiszpańska myśl filmowa. Warszawa 1991. 17 Zob. np.: R. AÑOVER DÍAZ: La política nacional administrativa en el cine español y su ver- tiente censora. Vol. 2. Madrid 1992; J.M. CAPARRÓS LERA: Arte y política en el cine de la Re- pública (1931—1939). Pról. de M. PORTER-MOIX. Barcelona 1981; J.M. CAPARRÓS LERA: El cine español bajo al regimen de Franco (1936—1975). Barcelona 1983; J.M. CAPARRÓS LERA: El cine español de la democracia. De la muerte de Franco al “cambio” socialista (1975—1989). Barcelona 1992; J.M. CAPARRÓS LERA: El cine español de los años setenta. Pamplona 1976; C. FERNÁNDEZ CUENCA: 30 años de documental de arte en España (Filmografía y estudio). Madrid 1967; C.F. HEREDERO: Las huellas del tiempo. Cine español 1951—1961. Valencia 1993; M.J. PAYÁN: El cine español de los 90. Madrid 1993; S. De PABLO: Memoria e imagen de la Guerra Civil en el cine español de la democracia. „Cuadernos Canela” 2005, no 16, s. 33—43; J. PÉREZ PERUCHA: Antología crítica del cine español 1906—1995. Flor en la sombra. Madrid 1997; A. SALVADOR MARAÑÓN: De ¡Bienvenido, Mr. Marshall! a Viridiana. Historia de UNINCI: una productora cine- matográfica española bajo el franquismo. Madrid 2006; V. SÁNCHEZ-BIOSCA: Cine y Guerra Civil Wstęp 13 wielu omawianych nawiązań — pozycje zajmujące się złożonymi relacjami kina i historii18. O ile pierwszy zasadniczy zakres opracowań koncentrował się wokół problematyki filmowej, o tyle drugi dotyczy samej twórczości Goi i rów- nież tutaj wyszczególnić można kilka typów publikacji, różniących się mię- dzy sobą sposobem ujęcia tematu. Pierwszy rodzaj obejmuje prace doko- nujące syntezy życia i twórczości artysty, będące swoistym kompendium wiedzy na jego temat. Bardzo często odwołuję się zwłaszcza do książki Francisco Goya. Vida y obra Valeriano Bozala19. Ponadto należy wyróżnić grupę publikacji zajmujących się określonymi problemami w dziele mi- strza20. Niezwykle istotne są też dla mnie opracowania omawiające wpływ twórczości Goi na innych artystów — malarzy, rzeźbiarzy, poetów, pisarzy i dramaturgów. Najważniejsze pozycje z tego zakresu to zbiór tekstów Goya, 250 años después21 oraz ostatni rozdział pracy Nigela Glendinninga Goya y sus críticos, której poprzednie części poświęcone są recepcji dzieła Goi22. Praca ta jest szczególnie warta uwagi ze względu na syntetyzujący española del mito a la memoria. Pról. J.C. MAINER. Madrid 2006; G. SANZ LARREY: El Dos de Mayo y la Guerra de la Independencia (1808—1814) en el cine. Madrid 2008. 18 Zob.: J. ROMAQUERA, E. RIAMBAU: La historia y el cine. Barcelona 1983; M. FERRO: Histo- ria contemporánea y cine. Trad. y adaptación de la nueva edición francesa por Rafael de ESPAÑA. Pról. J.M. CAPARRÓS LERA. Barcelona 1995. 19 V. BOZAL: Francisco Goya. Vida y obra. Vol. 1—2. Madrid 2005. 20 Zob. np.: J. CARRETE PARRONDO: Francisco de Goya. Ermita de San Antonio de la Florida. Zaragoza 1999; M. COMBA SIGÜENZA: El traje de las madrileñas en los cuadros de Goya. „Boletín de la Real Academia de Bellas Artes de San Fernando” 1982, no 55, s. 125—143; J. FAUQUE, R. VILLANUEVA ETCHEVARRIA: Goya y Burdeos. 1824—1828. Zaragoza 1982; J. GÁLLEGO SERRANO: Autorretratos de Goya. Zaragoza 1990; IDEM: Goya hombre contemporáneo. En: J. GUDIOL RICART: Conversaciones sobre Goya y el arte contemporáneo. Zaragoza 1981, s. 24—35; N. GLEN- DINNING: Arte, ideología y orginalidad en la obra de Goya. Salamanca 2008; IDEM: Goya. La déca- da de los Caprichos. Retratos 1792—1804. Madrid 1992; N. GLENDINNING, P. AULLÓN de HARO, V. BOZAL, J. VEGA: Disparates. Francisco de Goya: tres visiones. Madrid 1996; C. HERRANZ ROD- RÍGUEZ: Indumentaria goyesca. En: Goya 250 años después..., s. 251—270; E. LAFUENTE FERRARI: „Los deastres de la Guerra” de Goya y sus dibujos preparatorios. Barcelona 1979; IDEM: Los frescos de San Antonio de la Florida. Ginebra 1964; J. WILSON-BAREAU: Goya, la década de los Caprichos: dibujos y aguafuertes. Madrid 1992; J.L. MORALES y MARÍN: Goya, pintor religioso. Zaragoza 1990; J.L. ONA GONZÁLEZ: Goya y su familia en Zaragoza. Nuevas noticias biblio- gráficas. Zaragoza 1997; F.J. SÁNCHEZ CANTÓN: Los niños en las obras de Goya. En: J. CAMÓN AZNAR, M.L. CATURLA, E. LAFUENTE FERRARI, F.J. SÁNCHEZ CANTÓN, J. SUBIRÁ PUIG: Goya, cinco estudios. Zaragoza 1949, s. 67—87; N. SESEÑA: Goya y las mujeres. Madrid 2004; V.I. STOICHI- TA, A.M. CODERCH: El último carnaval. Un ensayo sobre Goya. Madrid 2000; J. VEGA: Francisco de Goya grabador: instantánces. Desastres de la guerra. Madrid 1992. 21 Zob. np. I. JULIÁN GONZÁLEZ: Goya... y después. En: Goya 250 años después..., s. 379—406. 22 N. GLENDINNING: Goya y sus críticos. Trad. M. LOZANO. Madrid 1982. 14 Wstęp charakter ujęcia problemu, a także z powodu uwzględnienia filmowych in- spiracji biografią Goi. Na temat wpływów artysty na rozwój współczes- nego malarstwa wyczerpująco pisze również Enrique Lafuente Ferrari w trzeciej części swojej książki Antecedentes, coincidencias e influencias del arte de Goya23 oraz Eliseo Trenc w artykule La présence de Goya dans l’art contemporain24. Niezbędne dla ukazania romantycznej legendy, która tak mocno nazna- czyła kino, było z kolei sięgnięcie do pierwszych biografów artysty25, a tak- że skonfrontowanie ich relacji z zachowaną korespondencją malarza26, choć ze względu na rozmaite czynniki (m.in. cenzurę wprowadzoną przez spadkobierców) nie ma ona tak rozstrzygającego wymiaru, jak można by się spodziewać. W ramach opracowań pomocniczych — niezwiązanych bezpośrednio z osobą Goi, pozwalających jednak zrozumieć historyczno-kulturowy kon- tekst omawianego zagadnienia — można wyodrębnić grupę prac z zakresu historii Hiszpanii, wśród których znajdujemy zarówno pozycje ogólne27, jak i dotyczące wybranych problemów epoki artysty oraz budowania hiszpańskiej tożsamości kulturowej28. Drugi obszar tematyczny stanowią 23 E. LAFUENTE FERRARI: Goya y su influyencia en la pintura posterior. En: IDEM: Anteceden- tes, coincidencias e influencias del arte de Goya. Catálogo ilustrado de la exposición celebrada en 1932. Ahora publicado con un estudio preliminar sobre la situación y la estela del arte de Goya. Madrid 1947, s. 194—281. 24 E. TRENC: La présence de Goya dans l’art contemporain. En: De Goya à Saura..., s. 15—20. 25 Zob. np.: P. BERROQUI: Una biografía de Goya escrita por su hijo. „Archivo Español de Arte y Arqueología” 1927, Vol. 3, no 7, s. 99—100; V. CARDERERA: Biografía de Don Fran- cisco Goya, pintor. „Seminario Pintoresco Español” 1838, no 120, s. 253—255; L. MATHÉRON: Goya. Paris 1858; Ch. YRIARTE: Goya. Sa biographie, les fresques, les toiles, les tapisseries, les eaux-fortes et le catalogue de l’oeuvre, avec cinquante planches inédites d’après les copies de Tabar, Bocourt et Ch. Yriarte. Paris 1867; F. ZAPATER y GÓMEZ: Goya. Noticias biográficas. Zaragoza 1868. 26 Zob.: F. de GOYA: Cartas a Martín Zapater. Ed. M. ÁGUEDA VILLAR, X. de SALAS. Madrid 2003; F. de GOYA: Diplomatario. Addenda. Ed. Á. CANELLAS LÓPEZ. Zaragoza 1991. 27 Zob. np.: B. GOLA, F. RYSZKA: Hiszpania. Warszawa 1999; M. TUÑÓN de LARA, J. VAL- DEÓN BARUQUE, A. DOMÍNGUEZ ORTIZ: Historia Hiszpanii. Tłum. S. JĘDRUSIK. Kraków 1997; J.M. WALKER: Historia de España. Madrid 1999. 28 Zob. np.: J. ÁLVARES JUNCO: Mater dolorosa. La idea de España en el siglo XIX. Madrid 2000; Á. BEHAMONDE MAGRO: El primer relato del Dos de Mayo de 1808. En: Madrid 1808. Ciu- dad y protagonistas. Madrid 2008, s. 137—140; Ch. DEMANGE: El Dos de Mayo: la construcción de una identidad común. En: Madrid 1808..., s. 171—180; C.G. NAVARRO: Retrato de una herida. El Dos de Mayo en la Pintura española del sieglo XIX. En: Madrid 1808..., s. 141—158; M. TUÑÓN de LARA: La España del siglo XIX. Paris 1961; C. VIDAL: España contra el invasor francés 1808. Barcelona 2008. Wstęp 15 prace opisujące kulturę29, literaturę30, filozofię31 i sztukę Hiszpanii32 oraz historię malarstwa europejskiego33. Problem inspiracji twórczością Goi w kinie hiszpańskim wpisuje się w szeroki krąg zagadnień związanych ze wzajemnym oddziaływaniem kina i malarstwa. Jak pisze Tadeusz Miczka: „wydaje się oczywiste, że »plastycz- ność«, a zwłaszcza »malarskość« filmu jest jego naturalną cechą, często uważaną, niezależnie od charakteru poszczególnych utworów, za pochodną kultury artystycznej twórców i odbiorców, choć przecież może ona mieć rozmaity wpływ na rozumienie i odczytanie znaczeń filmowych”34. Od początków istnienia kinematografu malarstwo obecne było w filmie, ten zaś z czasem zaczął również oddziaływać na malarstwo, co doskonale po- kazał José Luis Borau w drugiej części pracy La pintura en el cine. El cine en la pintura35. Można więc mówić tutaj o niezwykle szerokim polu wzajem- nych oddziaływań. Problemy powiązań kina z malarstwem podejmowali również pierwsi teoretycy filmu. Jak pisze Alicja Helman: „fascynował [ich — J.A.] sam fakt, iż mają do czynienia z ruchomymi obrazami (moving pictures), z obrazami, do których wprowadzono współczynnik ruchu. W konsekwencji samo ro- zumienie terminu »obraz« implikowało zjawisko podobne do obrazu malar- skiego bądź fotografii”36. Pojęcie „żywych obrazów”, używane było wielo- krotnie w początkach kina i podkreślało nie tylko ściśle malarskie kono- tacje filmu, lecz także jego związek z rozpowszechnioną jeszcze przed wynalezieniem kinematografu tradycją inscenizowania przedstawień ma- larskich. Tak naprawdę „nie jest [on jednak — J.A.] sztuką ruchomych ob- 29 Zob. np.: M. del CASTILLO: Hiszpańskie czary. Przeł. D. KNYSZ-RUDZKA. Warszawa 1989; C. FUENTES: Pogrzebane zwierciadło. Przeł. E. KLEKOT. Łodź 1994. 30 Zob.: Á. del RÍO: Historia literatury hiszpańskiej. T. 1: Od początków do 1700 roku. Przeł. K. PIEKAREC. Warszawa 1970; Á. del RÍO: Historia literatury hiszpańskiej. T. 2: Od 1700 roku do czasów współczesnych. Przeł. K. WOJCIECHOWSKA. Warszawa 1972; M. STRZAŁKOWA: Historia li- teratury hiszpańskiej — zarys. Wrocław—Warszawa—Kraków 1966. 31 Zob. np. M. JAGŁOWSKI: Specyficzne cechy filozofii hiszpańskiej. „Annales UMCS”, Sec- tio I, 2002, Vol. 27, s. 183—195. 32 Zob. np.: I. HENARES CUÉLLAR: La teoría de las artes plásticas en España durante la segun- da mitad del siglo XVIII. Granada 1977; P. LÓPEZ MONDÉJAR: Fotografia hiszpańska na przełomie wieków. W: Światło i mrok. Szkice o fotografii hiszpańskiej. Red. T. FERENC, J. STUDZIŃSKA. Łódź 2007, s. 13—40; E. MARTÍNEZ AGUILERA: Pintura española del siglo XVIII. Madrid 1946; A. SZÉKLEY: Malarstwo hiszpańskie. Przeł. H. ANDRZEJEWSKA. Warszawa 1977. 33 Zob. np. M. RZEPIŃSKA: Siedem wieków malarstwa europejskiego. Wrocław 1988. 34 T. MICZKA: Inspiracje plastyczne w twórczości filmowej i telewizyjnej Andrzeja Wajdy. Ka- towice 1987, s. 21. s. 49. 35 J.L. BORAU: La pintura en el cine..., s. 81—112. 36 A. HELMAN: Obraz. W: Słownik pojęć filmowych. T. 6. Red. A. HELMAN. Wrocław 1994, 16 Wstęp razów. Jest opowiadaniem o jakimś zdarzeniu, wyrażonym za pomocą środków plastycznych. Materia plastyczna stanowi jedynie komponent ekspresji filmowej, a kontekst plastyczny wzmacnia dramatyczny”37. Nurt badania kina poprzez zestawianie go z właściwościami dzieła ma- larskiego powszechny był zwłaszcza we wczesnej myśli filmowej. W latach dwudziestych powstają na przykład artykuły Kazimierza Malewicza, od- dające nie tylko specyficzny punkt widzenia malarza, lecz także wyra- żające charakterystyczne dla tego czasu poglądy, upatrujące kierunku roz- woju kina w jego powiązaniach z malarstwem (lub z innymi sztukami)38. Kolejnym przykładem malarza, wiążącego rozważania nad kinem z proble- matyką obrazu malarskiego, jest francuski artysta Fernand Léger, autor powstałego również w latach dwudziestych tekstu Peinture et cinéma39, w którym postuluje odnowienie kina za pomocą rezygnacji ze scenariusza i treści literackich, tak jak malarstwo powinno zrezygnować z tematu i skupić się na samej tylko obserwacji przedmiotu. Bardzo istotne są opublikowane w 1936 roku rozważania Waltera Benjamina na temat technicznej reprodukcji dzieła sztuki40, gdzie odnajdu- jemy następujące porównanie obrazu malarskiego i filmowego: malarz przy pracy zachowuje naturalny dystans wobec materii, kamerzy- sta wdziera się w jej tkankę. Obrazy, które obaj uzyskują, różnią się ogromnie. Malarski jest pełny, skończony, obraz operatora jest wielorako rozbity, a jego części łączą się według nowych praw. Zatem dla współ- czesnego człowieka filmowe przedstawienie realności jest niepomiernie ważniejsze od obrazu malarza, ponieważ zapewnia, właśnie dzięki bar- dziej intensywnemu wniknięciu w rzeczywistość aparatem, wygląd rze- czywistości wolny od deformacji wnoszonych przez aparat41. W latach pięćdziesiątych Krzysztof Teodor Toeplitz dokonał obszernej analizy związków pomiędzy obrazem malarskim i obrazem filmowym42, wpisując się w nurt powojennych polskich badań komparatystycznych. W jego artykule, oprócz porównania dzieła malarskiego i filmowego, znaj- 37 T. MICZKA: Inspiracje plastyczne..., s. 62. 38 Zob. np. K. MALEVICH: El pintor y el cine. „Archivos de la Filmoteca” 2002, no 41, s. 99—112; zob. także: A. HELMAN: Obraz..., s. 52—54. 39 Zob. F. LÉGER: Malarstwo i kino. Przeł. Ł. DEMBY. W: Europejskie manifesty kina. Antolo- gia. Wybór, wstęp i opracowanie A. GWÓŹDŹ. Warszawa 2002, s. 179—180. 40 Zob. W. BENJAMIN: Dzieło sztuki w epoce możliwości jego technicznej reprodukcji. Przeł. K. KRZEMIEŃ. W: Estetyka i film. Red. A. HELMAN. Warszawa 1972, s. 151—183. 41 Ibidem, s. 166. 42 K.T. TOEPLITZ: Obraz malarski a obraz filmowy. „Kwartalnik Filmowy” 1953, nr 10, s. 66—87. Wstęp 17 dujemy też refleksję nad wykorzystywaniem przez kino obrazów malar- skich: Transpozycja obrazu malarskiego na film nie polega na budowaniu żywe- go obrazu, ale na przeniesieniu jego treści emocjonalnych i kompozycyj- nych wartości na nowe środki wyrazowe właściwe sztuce filmowej. [...] Obraz filmowy, będący transpozycją obrazu malarskiego (bądź też styli- stycznie powiązanej grupy obrazów malarskich), nie musi żadnym ze swych przedstawień przypominać pierwowzoru w formie skończonej, pełnej, sfotografowanej jedynie realizacji malarskiej43. W myśli hiszpańskiej problemy związane z występowaniem w kinie in- nych sztuk, w tym także malarstwa i wynikających stąd zagadnień koloru, kompozycji oraz strategii przedstawiania rzeczywistości w filmie historycz- nym opisał José Camón Aznar w pracy La cinematografía y las artes, rów- nież powstałej w latach pięćdziesiątych44. W końcu lat osiemdziesiątych syntezę z zakresu wzajemnych relacji kina i malarstwa opublikował francuski badacz Jacques Aumont45. W pra- cy L’oeil interminable. Cinéma et peinture zestawia on tematykę dziewiętna- stowiecznego malarstwa z narodzinami kina46, a także podkreśla rolę kolei i panoramy w budowaniu filmowego odbioru rzeczywistości47. Poświęca również miejsce problematyce spojrzenia odbiorcy48, światła i koloru49 oraz ram w obrazie malarskim i filmowym50. We Włoszech powstały w tym okresie prace Antonia Costy51, w któ- rych autor rozwija teorię obrazu malarskiego w kinie. Wprowadza, związa- ne z odbiorem malarstwa na ekranie, pojęcie effetto dipinto („efekt namalo- wania”) i rozróżnia dwa sposoby jego przejawiania się — effetto pitturato („efekt malarski”) i effetto quadro („efekt obrazu”)52. 43 Ibidem, s. 85—86. 44 J. CAMÓN AZNAR: La cinematografía y las artes. Madrid 1952. 45 J. AUMONT: L’oeil interminable. Cinéma et peinture. Toulouse 1989 (wydanie hiszpań- skie: El ojo interminable: cine y pintura. Trad. A. LÓPEZ RUIZ. Barcelona 1997). Na temat obra- zu kinowego i malarskiego zob. także: J. AUMONT: L’Image. Paris 1990 (wydanie hiszpańskie: La imagen. Trad. A. LÓPEZ RUIZ. Barcelona 1992). 46 Por. J. AUMONT: L’oeil interminable..., s. 24. 47 Por. ibidem, s. 44—45. 48 Por. ibidem, s. 58. 49 Por. ibidem, s. 194—195. 50 Por. ibidem, s. 119—120. 51 Zob. np. A. COSTA: Cinéma e pittura. Torino 1991. Por. także: Á. ORTIZ, M.J. PIQUERAS: La pintura en el cine..., s. 165—167. 52 Por. A. COSTA: Cinéma e pittura..., s. 151—157. 18 Wstęp Oczywiście wspomniane tu opinie na temat wzajemnych relacji kina i malarstwa są zaledwie wybranymi przykładami z dużej grupy opracowań i mają na celu jedynie zaakcentowanie, iż problematyka ta była także podejmowana w ujęciu teoretycznym. Doskonałą syntezę tych poglądów znaleźć można w rozdziale książki autorstwa Ortiz i Piqueras zatytułowa- nym Un marco teórico y algunos indicios del parentesco entre cine y pintura53. Trzeba przy tym zaznaczyć, że problemy te wpisują się w znacznie szer- szy i bardziej zróżnicowany krąg zagadnień, dotyczący samego obrazu ki- nowego54. Moje rozważania na temat inspiracji twórczością Goi w kinie hiszpań- skim lokują się w kręgu badań nad intertekstualnością przekazu filmowe- go, którą Katarzyna Majewska w artykule Intertekstualność w filmie — odmia- ny i egzemplifikacje definiuje (za Gerardem Genette’em, zajmującym się tym problemem w zakresie literaturoznawstwa) jako „relację współobecno- ści zachodzącą między dwoma lub wieloma tekstami, polegającą na rzeczy- wistej obecności jednego tekstu w drugim”55, omawiając następnie najczę- stsze przejawy zjawiska — cytat, aluzję oraz plagiat56. Pojawia się tutaj kwestia odbioru przejawów intertekstualności — w zależności od kompe- lecz nie musi, być dostrzeżona57. tencji widza plastyczna aluzja może, Według Majewskiej: kino wielokrotnie wykorzystuje [cytaty i aluzje malarskie — J.A.], a ich rozpoznawanie wymaga od widza biegłej i znacznej znajomości sztuk pla- stycznych. [...] Cytowanie może nastąpić z użyciem filmowego cudzy- słowu lub z jego pominięciem, może znajdować usprawiedliwienie w die- gezie filmu, może uzupełniać przekaz filmowy na zasadzie ilustracji lub być przedmiotem bardziej wyrafinowanych gier intertekstualnych58. Element kompetencji odbiorcy podkreśla również Tadeusz Miczka, opi- sując schemat komunikacyjny w filmie inspirowanym malarstwem: 53 Á. ORTIZ, M.J. PIQUERAS: Un marco teórico y algunos indicios del parentesco entre cine y pintura. En: IIDEM: La pintura en el cine..., s. 13—48. 54 Kompendium najważniejszych poglądów na ten temat przedstawia Alicja HELMAN. Zob. EADEM: Obraz..., s. 47—121. 55 K. MAJEWSKA: Intertekstualność w filmie — odmiany i egzemplifikacje. W: „Acta Universi- tatis Wratislaviensis”. Studia filmoznawcze. T. 19. Red. S. BOBOWSKI. Wrocław 1998, s. 80. Na temat intertekstualności w kinie zob. także E. OSTROWSKA: Kino i nierzeczywistość. O prakty- kach intertekstualnych we współczesnym filmie. W: „Acta Universitatis Lodziensis Folia Scien- tiae Artium et Litterarum” 1995, z. 5, s. 135—151. 56 Por. K. MAJEWSKA: Intertekstualność w filmie..., s. 80. 57 Por. ibidem, s. 82. 58 Ibidem, s. 84—85. Wstęp 19 reżyser filmowy, czyli Nadawca II, jest jednocześnie Odbiorcą I dzieła plastycznego, zrealizowanego za pomocą innego zupełnie tworzywa przez Nadawcę I — plastyka. Realizator utworu ekranowego przekodował więc i wkomponował dzieło jednotworzywowe [...] w utwór filmowy umownie nazywany wielotworzywowym, zakładając jednak, że odbiorca II, czyli widz, dostrzeże inspirację, która stanowi zasadniczy element kontekstu59. Zastosowane przeze mnie metody badawcze są typowe dla komparaty- styki kulturowej. Analizę porównawczą, rozpiętą pomiędzy obszarami kina i malarstwa, koncentruję wokół dwóch podstawowych kierunków badań nad sztuką — nurtu semantycznego, skupiającego się na znaczeniach i funkcji informującej dzieła sztuki, a także na zgłębianiu jego powiązań kulturowych i społecznych oraz strukturalnego, badającego dzieło od stro- ny estetycznej, czysto wizualnej60. Jak pisze Maria Rzepińska, „rozważania dotyczące wzajemnego stosunku obu tych funkcji są dalszym ciągiem bar- dzo dawnego sporu na temat zagadnień formy i treści”61. Wprowadzenie pojęcia formy do badań nad związkami filmu i malarstwa jest oczywiście pewnym uproszczeniem, gdyż forma malarska czy graficzna i forma filmo- wa ukształtowane są w innym zupełnie tworzywie. W obydwu wypadkach możemy jednak mówić o walorach kompozycyjnych i barwnych, o per- spektywie, innych rozwiązaniach wizualnych, które, choć osiągnięte odmiennymi środkami, wykazują często szereg plastycznych zbieżności. świetle i W niniejszej książce próbuję scalić te dwie perspektywy, analizując przypadki inspiracji, które obejmują w równej mierze zakres formalny, jak i tematyczny, choć niekiedy skupiam się bardziej na warstwie estetycznej lub znaczeniowej, kierując się charakterem poszczególnych przykładów, ale też starając się poprzez ich dobór pokazać złożoność omawianego za- gadnienia. Prowadzone przeze mnie badania porównawcze koncentrują się więc zarówno na zgłębianiu powracających w kinie wątków treściowych i motywów tematycznych wywiedzionych ze sztuki Goi, zestawianiu ich ze stanem badań dotyczącym artysty oraz kontekstem kulturowym i społecz- no-politycznym jego dzieł, jak i na analizie kompozycyjnej, światłocienio- wej i kolorystycznej poszczególnych fragmentów filmowych (czasem są to pojedyncze kadry, kiedy indziej większe całości — sceny lub całe sekwen- cje) przez pryzmat dzieła hiszpańskiego mistrza. Zbieżność (w większym lub mniejszym stopniu) formy i treści jest zdecydowanie najczęstszym 59 T. MICZKA: Inspiracje plastyczne..., s. 10—11. 60 Por. M. RZEPIŃSKA: Historia koloru w dziejach malarstwa europejskiego. Kraków 1983, s. 47. 61 Ibidem. 20 Wstęp i najprostszym do badania przypadkiem plastycznych odniesień w kinie, choć i tutaj zdarza się, że podobieństwa wynikają bardziej z funkcjonowa- nia w kulturze pewnych wyobrażeń lub z czerpania przywoływanych mo- tywów z innych źródeł (dotyczy to na ogół filmów historycznych). Po- dobną pułapkę niekiedy zastawia na badacza inspiracja, w której akcent przesunięty został w stronę formalną, zdarza się to jednak znacznie rza- dziej. Jest to przypadek najciekawszy i najpełniej pokazujący uniwersal- ność malarskiego (lub graficznego) przekazu. Plastyczna forma dzieła sztu- ki zwykle napełnia się wówczas nowymi treściami, podporządkowanymi fabule filmu, ale nakładającymi się też na wymowę obrazu, tworząc w ten sposób swoisty palimpsest znaczeń. Odniesienia ciążące bardziej w stronę związków tematycznych staram się popierać odwołaniami do intencji twórców filmu lub — w przypadku Dziewczyny marzeń (La niña de tus ojos, 1998) Fernando Trueby, Vacas (Krowy, 1992) Julio Medema oraz Kuzynki Angeliki (La prima Angélica, 1973) i ¡Ay, Carmela! (1990) Carlosa Saury — pi- szę raczej o skojarzeniach niż o ewidentnych wpływach, zwykle powołując się też na interpretacje innych autorów. Absolutna większość wybranego przeze mnie materiału źródłowego należy do inspiracji bezdyskusyjnych, jednak, jak pisze Tadeusz Miczka: obszar powiązań utworu filmowego z plastyką jest zawsze „terenem »użyć« i »nadużyć«” interpretacyjnych. Z tego powodu granica między prawomocnym, zgodnym z intencją nadawcy wypowiedzi „użyciem” kontekstu a jego interpretacyjnym „nadużyciem” nie będzie łatwo uchwytna62. Inspiracje twórczością Goi w kinie hiszpańskim, jako element szersze- go zjawiska, wymagają, by ukazać je na tle odniesień do prac i biografii ar- tysty w innych dziedzinach sztuki, zarysować rolę mistrza w budowaniu hiszpańskiej tożsamości kulturowej oraz wprowadzić czytelnika w obszar jego sztuki i życia pod kątem przyszłych odniesień filmowych. Aspektom tym poświęciłam pierwszą część mojej książki. W części drugiej analizuję zebrany materiał filmowy, dzieląc go pod względem trzech najczęstszych reminiscencji tematycznych i nie stroniąc od analizy warstwy wizualnej, mającej tu jednak na celu pokazanie związków treściowych. W ostatniej, trzeciej części próbuję zgłębić istotę estetycznych odniesień do dzieła mi- strza, zajmując się portretami, sceneriami i rekwizytami „malowanymi ka- merą”, a także, w rozdziale ostatnim, podsumowując typy formalnych nawiązań do grafiki i malarstwa, które mogą być odczytywane nie tylko 62 T. MICZKA: Inspiracje plastyczne..., s. 23. Wstęp 21 w kontekście twórczości Goi, lecz także w szerszym kręgu spotkań plasty- ki i filmu. * * * Książka ta jest rozszerzoną wersją rozprawy doktorskiej, przygotowanej pod kierunkiem Pana Profesora Tadeusza Miczki, któremu chciałabym bar- dzo podziękować za inspirację i opiekę promotorską. Dziękuję również za cenne uwagi recenzentom rozprawy — Pani Profesor Grażynie Stachównie i Panu Profesorowi Jackowi Lyszczynie, a także recenzentowi wydawnicze- mu Panu Profesorowi Eugeniuszowi Wilkowi. Wiele też zawdzięczam Pani Trinidad del Río z Filmoteca Nacional w Madrycie, reżyserowi Davidowi Mauas oraz hiszpańskim i polskim przyjaciołom, którzy pomogli mi w do- tarciu do trudno dostępnych materiałów. Chronologiczny indeks przywołanych dzieł Goi 1771 Aníbal, vencedor, cruzando los Alpes o Aníbal, vencedor, que por primera vez miró a Ita- lia desde los Alpes (Hannibal zwycięzca przekraczający Alpy lub Hannibal zwycięzca po raz pierwszy spoglądający z Alp w kierunku Italii), Fundación Selgas-Fagalde, Cudillero 140 Freski w Basílica Nuestra Señora del Pilar, Saragossa 25, 33, 81, 254, 261 1772—1774 Freski w Cartuja de Aula Dei 25, 33, 254, 261 Autorretrato (Autoportret), zbiory prywatne 224 1773 1775—1792 Kartony dla Fábrica de Santa Barbara przywołane ogólnie 25–27, 82, 94, 95, 98, 109, 110, 118–119, 122, 171–176, 179, 184, 187, 191–192, 207, 260, 264, 266–268, 270, 276, 298 1776 Kartony: El baile a orillas del Manzanares (Taniec nad brzegiem Manzanares), Museo del Prado, Madryt 25, 179, 182–185, 187, 190, 193, 207, 274, 291, 298 La merienda (Podwieczorek), Museo del Prado, Madryt 179, 185, 187 1777 La sagrada familia (Święta rodzina), Museo del Prado, Madryt 25 Kartony: El bebedor (Pijący), Museo del Prado, Madryt 179 El paseo de Andalucía (Spacer andaluzyjski), Museo del Prado, Madryt 119, 171, 182, 187, 190, 268, 275, 298 340 Chronologiczny indeks przywołanych dzieł Goi El quitasol (Parasolka), Museo del Prado, Madryt 25, 95, 179, 187 La cometa (Latawiec), Museo del Prado, Madryt 178, 190 La riña en el Mesón del Gallo, zbiory prywatne 25 Los jugadores de naipes (Grający w karty), Museo del Prado, Madryt 184, 187, 190 Riña en la Venta Nueva (Bójka pod Nową Oberżą), Museo del Prado, Madryt 25, 179, 187 1778 Kartony: El ciego de la guitarra (Ślepy gitarzysta), Museo del Prado, Madryt 26, 31, 82, 115, 172, 179, 183, 187–188, 276, 299 La feria de Madrid (Targ w Madrycie), Museo del Prado, Madryt 182 1778—1779 Kartony: El cacharrero (Sprzedawca porcelany), Museo del Prado, Madryt 182, 187, 190, 207 Grafiki z Albumu C: Muchos han acabado así (Wielu tak skończyło), Museo del Prado, Madryt 161 1778—1780 1779 Cristo en la cruz (Chrystus na krzyżu), Museo del Prado, Madryt 25, 127 Kartony: El columpio (Huśtawka), Museo del Prado, Madryt 95, 98, 115, 184, 190, 232, 266, 270, 294, 298 Novillada, Museo del Prado, Madryt 222 1779—1780 1780 Kartony: El majo de la guitarra (Majo z gitarą), Museo del Prado, Madryt 172, 185 Freski w Basílica Nuestra Señora del Pilar, Saragossa 25, 33, 81, 123, 254, 261 1780—1781 San Bernardino de Siena predicando ante Alfonso V de Aragón (Kazanie św. Bernardyna ze Sieny przed Alfonsem Aragońskim), Real Basílica San Francisco el Grande, Madryt 27, 224, 254 1782—1784 El conde de Floridablanca (Hrabia Floridablanca), Banco España, Madryt 27, 224 María Teresa de Borbón y Villabriga, National Gallery of Art, Washington 247 1783 Chronologiczny indeks przywołanych dzieł Goi 341 La familia del infante Don Luis (Rodzina infanta Don Luisa), Fundación Magnani-Roc- ca, Parma 27, 224, 230, 247 1784 1785 La condesa-duquesa de Benavente o Duquesa de Osuna (Hrabina-księżna Benavente lub Księżna Osuna), zbiory prywatne 246–247 1786—1787 El asalto al coche (Napad na powóz), zbiory prywatne 142, 185, 270 Procesión de aldea (Wiejska procesja), zbiory prywatne 194, 203 Kartony: El albañil borracho (Pijany murarz), Museo del Prado, Madryt 28, 95, 212 El albañil herido (Ranny murarz), Museo del Prado, Madryt 28, 212 Las floreras o La primavera (Kwiaciarki lub Wiosna), Museo del Prado, Madryt 25, 187 La vendimia o El otoño (Winobranie lub Jesień), Museo del Prado, Madryt 174 Los pobres en la fuente (Biedacy przy studni), Museo del Prado, Madryt 185, 192 La cucaña, Colección Duque de Montellano, Madryt 270 1787 1788 Familia de los duques de Osuna (Rodzina książąt Osuna), Museo del Prado, Madryt 171, 208, 246–247, 282–283 La ermita de San Isidro el día de la fiesta (Kościółek San Isidro w dniu święta), Museo del Prado, Madryt 96, 120, 175, 182 La pradera de San Isidro (Łąka San Isidro), Museo del Prado, Madryt 26, 31, 82, 120, 172, 175–176, 182, 187, 190, 207, 253, 258, 299 San Francisco de Borja asistiendo a un moribundo impenitente (Święty Franciszek Borgia przy łóżku umierającego grzesznika), Catedral de Santa María, Walencja 29, 295 Kartony: La gallina ciega (Ciuciubabka), Museo del Prado, Madryt 95, 114, 174, 179, 182, 187, 190, 220, 266, 274, 276, 294, 298 1788—1789 1790—1795 Autorretrato en el taller (Autoportret w pracowni), Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madryt 225–226, 228, 262, 285–286 Kartony: El pelele (Pajac), Museo del Prado, Madryt 30, 98, 115, 174, 182–183, 190, 265–266, 269, 275, 294, 298, 304 1791—1792 342 Chronologiczny indeks przywołanych dzieł Goi La boda (Zaślubiny), Museo del Prado, Madryt 179, 184, 203 Las mozas del cántaro (Dziewczyny z dzbanami), Museo del Prado, Madryt 268 Los zancos (Szczudła), Museo del Prado, Madryt 115, 197, 207 Apartado de los toros (Zamykanie byków), zbiory prywatne 184 El asalto al coche (Napad na powóz), zbiory prywatne 142, 185, 270 Pase de capa (Krok z kapą), zbiory prywatne 188 1793 Cómicos ambulantes (Wędrowni komedianci), Museo del Prado, Madryt 74, 175 El asalto de los ladrones (Napad rozbójników), zbiory prywatne 142 Interior de cárcel (Wnętrze więzienia), The Bowes Museum, Barnard Castle 142 1793—1794 Corral de locos (Dziedziniec szaleńców), Meadows Museum, Dallas 127 Grafiki z Albumu B: La tertulia, Museo del Prado, Madryt 204 1794 La marquesa de la Solana (Markiza de la Solana), Musée du Louvre, Paryż 178 1794–1795 Francisco Bayeu, Museo del Prado, Madryt 44 La duquesa de Alba (Księżna Alba), Colección Casa de Alba, Madryt 41, 187, 198, 213, 230, 233–235, 266, 269, 279, 294, 299 1795 1795—1797 Autorretrato (Autoportret), The Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork 41, 224, La duquesa de Alba y „La Beata” (Księżna Alba i „La Beata”), Museo del Prado, Ma- 228 dryt 41 Pedro Romero, Kimbell Art Museum, Fort Worth, Teksas 110, 249 1795—1798 1796 Álbum A o Álbum de Sanlúcar (Album A lub Album z Sanlúcar) przywołany ogólnie Poszczególne grafiki: La duquesa de Alba con María de la Luz en sus brazos, Museo del Prado, Madryt 236 Joven estirándose la media (Młoda kobieta wciągająca pończochę), Museo del Prado, 41, 234, 236 Madryt 175 Chronologiczny indeks przywołanych dzieł Goi 343 Rysunki z Albumu B: Galán con una maja (Zalotnik z mają), Museo del Prado, Madryt 233 1796—1797 1796—1799 Cykl graficzny Caprichos (Kaprysy), Real Academia de Bellas Artes de San Fernan- do, Madryt 27, 30–33, 36, 45, 54–55, 61, 78, 86, 88–90, 93–94, 97, 118–120, 134, 164–165, 172, 175, 182, 184, 188, 192–194, 196–197, 199, 202–204, 207–213, 215, 222, 225, 227–228, 232–233, 236, 241, 245, 258, 265, 270, 284, 290, 300, 304–305 Josefa Bayeu Goya [?], Museo del Prado, Madryt 239–240 1796–1810 1797 Grafiki z serii El espejo indiscreto (Niedyskretne lustro), Museo del Prado, Madryt 112, 179, 194, 201–203, 209, 216 La duquesa de Alba, The Hispanic Society of America, Nowy Jork 41, 179, 182, 229–235, 237, 262–265, 275, 294, 296, 299 Martín Zapater, Museo de Bellas Artes, Bilbao 28 1797—1798 El aquelarre (Sabat czarownic), Fundación Lazaro Galdiano, Madryt 29 Gaspar Melchor de Jovellanos, Museo del Prado, Madryt 32 La lámpara del diablo o Una escena de „Lámpara del diablo” (Lampa diabła lub Scena ze sztuki „Lampa diabła”), National Galery, Londyn 51–53, 55 La tortura del petimetre (Tortura petimetre), Museo del Prado, Madryt 201 Vuelo de brujas (Lot czarownic), Museo del Prado, Madryt 53, 267 1797—1800 Autorretrato (Autoportret), Musée Bonnat, Bayonne 45, 187, 223, 224 La maja desnuda (Maja naga), Museo del Prado, Madryt 31, 39, 41, 76, 78, 82–83, 88–89, 96, 109, 111, 119, 122, 128, 135, 209–211, 214–215, 229, 233, 235, 237–238, 248, 250, 258, 260, 262, 267, 270, 277, 292, 295, 300–301, 303 Freski w Ermita San Antonio de la Florida, Madryt 29, 110, 120, 132, 175, 184, 207, 231–232, 258, 268, 299 1798 1798—1800 La visita del fraile o El crimen de Castillo I (Wizyta mnicha lub Sprawa Castillo I), Co- lección Marqués de la Romana, Madryt 48, 142 Interior del prisión o El crimen de Castillo II (Wnętrze więzienia lub Sprawa Castillo II), Colección Marqués de la Romana, Madryt 48, 142, 182 344 Chronologiczny indeks przywołanych dzieł Goi Hospital de los apestados (Szpital zadżumionych), Colección Marqués de la Romana, Madryt 142 1798—1812 1799 Carlos IV cazador (Karol IV w stroju myśliwego), Palacio Real, Madryt 96, 243 La reina María Luisa con mantilla (Królowa María Luisa w mantyli), Palacio Real, Ma- La Tirana, Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madryt 187, 249, 276 Leandro Fernández de Moratín, Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, dryt 244 Madryt 32 María Luisa a caballo (Konny portret Maríi Luisy), Museo del Prado, Madryt 82, 244 1800 Condesa de Chinchón (Hrabina de Chinchón), Museo del Prado, Madryt 53, 247–249 El sueño de la mentira y inconstancia (Sen kłamstwa i niestałości), Museo del Prado, Madryt 94, 229, 231–232 1800—1801 La familia de Carlos IV (Rodzina Karola IV), Museo del Prado, Madryt 45, 76, 82, 91, 122, 133, 220–221, 244, 279, 299 La maja vestida (Maja ubrana), Museo del Prado, Madryt 41, 82, 84, 96, 128, 178–179, 182, 214, 237, 258, 262, 267, 275, 295, 300 1800—1805 Manuel Godoy, Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madryt 53, 171, 245 1801 Doña Josefa Bayeu, zbiory prywatne 239 1805 1805—1808 Grafiki z Albumu E: No es siempre bueno el rigor (Rygor nie zawsze jest dobry), Museo del Prado, Madryt 30 1806—1807 „El Maragato” amenaza con su fusil a Fray Pedro de Zaldivia („El Maragato” grozi karabi- nem bratu Pedro), The Art Institute of Chicago, Chicago 49, 142, 254 Fray Pedro desvía el arma de „El Maragato” (Brat Pedro unika broni „El Maragato”), The Art Institute of Chicago, Chicago 49, 142, 254 Fray Pedro arrebata al fusil a „El Maragato” (Brat Pedro wyrywa karabin z rąk „El Mara- gato”), The Art Institute of Chicago, Chicago 49, 142, 254 Fray Pedro golpea a „El Maragato” con culata del fusil (Brat Pedro uderza „El Maragato” kolbą karabinu), The Art Institute of Chicago, Chicago 49, 142, 254 Chronologiczny indeks przywołanych dzieł Goi 345 Fray Pedro dispara contra „El Maragato” (Brat Pedro strzela do „El Maragato”), The Art Institute of Chicago, Chicago 49, 142, 254 Fray Pedro ata a „El Maragato” (Brat Pedro wiąże „El Maragato”), The Art Institute of Chicago, Chicago 49, 142, 254 El coloso (Kolos), Museo del Prado, Madryt 46, 54 1808 1808—1810 Hasta la muerte (Aż do śmierci), Lile, Palais des Beaux-Arts 202 Grafiki z Albumu C: Buena mujer parece (Wydaje się, że to dobra kobieta), Museo del Prado, Madryt 180–181 Comer bien, beber mejor, dormir, olgar y pasear (Dobrze zjeść, wypić jeszcze lepiej, odpo- czywać i spacerować), Museo del Prado, Madryt 194 En el talego de carne lleba su patrimonio (W worku na mięso nosi swój dobytek), Museo del Prado, Madryt 194 Visión burlesca (Wizja komiczna), Museo del Prado, Madryt 194 1808—1812 Aves muertas (Martwe ptaki), Museo del Prado, Madryt 252 Bandidos fusilando a sus prisioneros o Asalto de bandidos I (Bandyci rozstrzeliwujący jeńców lub Napad bandytów I), Colección Marqués de la Romana, Madryt 49 Bandidos desnudando a una mujer o Asalto de bandidos II (Bandyci rozbierający kobietę lub Napad bandytów II), Colección Marqués de la Romana, Madryt 49, 194 Bandido apuñalando a una mujer o Asalto de bandidos III (Bandyta zabijający kobietę lub Napad bandytów III), Colección Marqués de la Romana, Madryt 49 Bodegón con costillas, lomo y cabeza de cordero (Martwa natura z żebrami, grzbietem i głową jagnięcia), Musée du Louvre, Paryż 252 Bodegón con pavo muerto (Martwa natura z zabitym indykiem), Museo del Prado, Ma- Bodegón con salmón (Martwa natura z łososiem), Oskar Reinhart Collection, Winter- dryt 252 thur 252 de Mallorca 171 118, 171, 184 Fusilamiento en un campamento militar (Rozstrzelanie w obozie wojskowym), Colección Marqués de la Romana, Madryt 142 Maja y celestina al balcón (Maja i celestyna na balkonie), Colección B. March, Palma Majas en el balcón (Majas na balkonie), The Metropolitan Museum, Nowy Jork 78, Pavo pelado y sartén (Oskubany indyk i patelnia), Alte Pinakotek, Monachium 252 El dos de mayo 1808 o La carga de los mamelucos en la Puerta del Sol (Drugi maja 1808 lub Szarża mameluków na Puerta del Sol), Museo del Prado, Madryt 29, 56, 60, 62, 87–88, 106, 116, 119, 126, 142, 148, 155, 182, 253–254, 261 1808—1814 346 Chronologiczny indeks przywołanych dzieł Goi El tres de mayo 1808 o Los fusilamientos en la montaña del Príncipe Pío (Trzeci maja 1808 lub Rozstrzelanie powstańców madryckich), Museo del Prado, Madryt 29–30, 53–56, 58, 60–61, 74, 76, 89, 95–96, 116, 119–120, 137, 142–143, 148–149, 152–155, 158, 209, 253, 258, 261, 269, 270, 293, 300, 305 El dos de mayo de 1808 en Madrid (Drugi maja 1808 roku w Madrycie), Ibercaja, Sara- gossa 30 Interior de prisión (Wnętrze więzienia), The Bowes Museum, Barnard Castle 142 Juan Martín Díaz „El Empecinado”, zbiory prywatne 141, 223 1809 Alegoría de Madrid (Alegoria Madrytu), Museo Municipal, Madryt 58, 270 1810 1810—1815 Cykl graficzny Los desastres de la guerra (Okropności wojny), Calcografía Nacional, Madryt 28–29, 48, 53, 55–58, 60, 74–75, 77, 88–89, 93, 119–120, 137–147, 151, 154–155, 157–158, 160, 162, 167–168, 194, 228, 253, 258, 261, 264–266, 270, 282, 284, 294, 300, 304–305 1810—1824 Grafiki z Albumu C: El agarrotado (Uduszony garotą), British Museum, Londyn 161 No se puede mirar (Nie można na to patrzeć), Museo del Prado, Madryt 168 Por descubrir el movimiento de la tierra (Za odkrycie, że ziemia się obraca), Museo del Prado, Madryt 29 Duque Wellington a caballo (Konny portret księcia Wellingtona) Apsley House, Londyn 250, 305 1812 1812—1814 Alegoría de la Constitución de 1812 (Alegoria Konstytucji z 1812 roku), Nationalmu- seum, Sztokholm 57–58 Fernando, Madryt 222 Corrida en un pueblo (Korrida w miasteczku), Real Academia de Bellas Artes de San Lux ex tenebris (Światło z ciemności), Museo del Prado, Madryt 57 Procesión de disciplinantes (Procesja biczowników), Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madryt 203 El entierro de la sardina (Pogrzeb sardynki), Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madryt 30, 114–115, 185, 189–190, 222 1812—1819 Chronologiczny indeks przywołanych dzieł Goi 347 Fernando VII en un campamento (Ferdynand VII w obozie), Museo del Prado, Madryt 243, 294 Cykl graficzny Tauromaquia (Tauromachia), Banco de España, Madryt 29, 55, 106, 172–173, 185–186, 188–189, 209, 269, 270, 299 1814—1816 1815 Autorretrato (Autoportret), Museo del Prado, Madryt 69, 149–151, 221–223 Autorretrato (Autoportret), Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madryt Corrida de toros (Korida), Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madryt 151 187 1815—1824 Cykl graficzny Disparates (Szaleństwa), Calcografía Nacional, Madryt 30–31, 54, 77–78, 93, 185, 194, 196, 205, 265, 269 Grafiki z Albumu D: También riñen las viejas (Również staruchy się biją), Biblioteca Nacional, Madryt 194 1816—1818 Santas Justa y Rufina (Św. Justa i św. Rufina), La Catedral de Santa María de la Sede, Sewilla 29 1817 1817—1820 Grafiki z Albumu G: Borrico que anda en dos pies (Osiołek, który chodzi na dwóch nogach), Museo del Pra- do, Madryt 194 Grafiki z Albumu F: La muerte de Abel por Cain (Śmierć Abla z rąk Kaina), Ashmolean Museum of Art and Archeology, Oxford 156, 203–204 Mujeres rezando (Modlące się kobiety), Biblioteca Nacional, Madryt 192 Titiritero
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pomiędzy płótnem a ekranem. Inspiracje twórczością Goi w kinie hiszpańskim
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: