Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00117 005564 13091212 na godz. na dobę w sumie
Pomoc państwa dla przedsiębiorstw energetycznych w prawie Unii Europejskiej - ebook/pdf
Pomoc państwa dla przedsiębiorstw energetycznych w prawie Unii Europejskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-0965-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> europejskie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
'Recenzowana praca jest wartościowa, tak w sensie poznawczym, jak i praktycznym. W tym pierwszym dlatego, że podejmuje ważny problem badawczy pojęcia 'pomocy państwa' ( ) w znaczeniu nadanym mu (a właściwie stale nadawanym) przez orzecznictwo sądów UE. Praca reprezentuje wysoki i aktualny poziom wiedzy na temat pojęcia pomocy państwa. W sensie praktycznym zaś dlatego, że zawiera szczegółowe analizy wszystkich najważniejszych i najnowszych orzeczeń TS i SPI, w których sądy te analizowały różne nowe instrumenty ingerencji państw członkowskich UE w działalność przedsiębiorstw energetycznych ( ). Książka w pełni zasługuje na zarekomendowanie polskiemu czytelnikowi. Powinna trafić do pracowników naukowych i studentów, głównie wydziałów prawa, ekonomii i zarządzania ( ). Zasługuje także na zainteresowanie i uwagę ze strony urzędników państwowych, sędziów oraz kadr menedżerskich przedsiębiorstw energetycznych, jak też prawników i ekonomistów świadczących usługi doradcze na rzecz władz publicznych i przedsiębiorców'.

Prof. UW dr hab. Tadeusz Skoczny
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Prawo jest na naszej stronie! www.profinfo.pl www.wolterskluwer.pl codzienna aktualizacja pełna oferta zapowiedzi wydawnicze rabat na zamówienie zbiorcze do negocjacji uproszczony sposób zakupu e-mailem: zamowienia.ksiazki@wolterskluwer.pl POMOC PAŃSTWA DLA PRZEDSIĘBIORSTW ENERGETYCZNYCH W PRAWIE UNII EUROPEJSKIEJ Marcin Stoczkiewicz M O N O G R A F I E L E X Warszawa 2011 Recenzent: Prof. UW dr hab. Tadeusz Skoczny Wydawca: Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący: Joanna Maź Opracowanie redakcyjne: Anna Krzesz Skład, łamanie: Violetdesign © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2011 ISBN 978-83-264-1045-1 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Pamięci mojej mamy Ireny Stoczkiewicz Spis treści Wykaz skrótów / 15 Przedmowa / 17 Rozdział I Zagadnienia wstępne / 21 1. Wprowadzenie / 21 2. Instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych / 25 3. Problem badawczy i cel badań / 35 4. Metodologia i ograniczenia badawcze / 37 Rozdział II Przedsiębiorstwo energetyczne w kontekście prawa o pomocy państwa / 45 1. Uwagi wstępne / 45 1.1. Pojęcie „przedsiębiorstwo” a zastosowanie przepisów o pomocy państwa / 45 1.2. Pojęcie „przedsiębiorstwo energetyczne” a określenie zakresu pracy / 46 2. Pojęcie „przedsiębiorstwo” w rozumieniu prawa konkurencji Unii Europejskiej / 47 2.1. Pojęcie „działalność gospodarcza” / 51 2.2. Brak znaczenia statusu prawnego / 61 2.3. Brak znaczenia sposobu fi nansowania / 62 2.4. Jednostka gospodarcza / 64 3. Przedsiębiorstwo w rozumieniu prawa konkurencji Unii Europejskiej a przedsiębiorca/przedsiębiorstwo w rozumieniu prawa polskiego / 69 7 Spis treści 4. Przedsiębiorstwo energetyczne / 71 4.1. Przedsiębiorstwo energetyczne w kontekście prawa Unii Europejskiej / 71 4.2. Przedsiębiorstwo energetyczne w prawie polskim / 74 4.3. Szczególny status przedsiębiorstw podsektora energetyki atomowej / 77 4.4. Szczególny status przedsiębiorstw podsektora węglowego / 78 4.5. Energetyczne przedsiębiorstwo publiczne / 80 4.6. Przedsiębiorstwo energetyczne w rozumieniu niniejszej pracy / 82 5. Podsumowanie / 83 Rozdział III Przyznawanie pomocy „przez Państwo Członkowskie lub przy użyciu zasobów państwowych w jakiejkolwiek formie” jako cecha pomocy państwa a instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych / 87 1. Uwagi wstępne / 87 2. Pojęcie „państwo członkowskie” / 92 3. Pomoc przyznawana z zasobów państwowych / 93 3.1. Zasoby państwa a ceny minimalne sprzedaży energii ze źródeł odnawialnych / 95 3.2. Zasoby państwa a pokrycie kosztów osieroconych w energetyce / 106 3.3. Zasoby państwa a systemy handlu uprawnieniami do emisji / 117 3.4. Zasoby państwa a zasoby Unii Europejskiej w kontekście pomocy na inwestycje energetyczne / 131 4. Przypisanie państwu członkowskiemu / 141 4.1. Przypisanie pomocy państwu a zaangażowanie niezależnego krajowego organu regulacyjnego / 143 4.2. Przypisanie pomocy państwu a taryfy energetyczne / 146 4.3. Przypisanie państwu pomocy udzielanej przez przedsiębiorstwa publiczne / 150 4.4. Przypisanie pomocy państwu a długoterminowe kontrakty sprzedaży energii elektrycznej / 153 4.5. Przypisanie pomocy państwu a opodatkowanie produktów energetycznych / 158 8 5. Pomoc przyznawana „w jakiejkolwiek formie” / 165 6. Podsumowanie / 168 Spis treści Rozdział IV „Selektywna korzyść” jako cecha pomocy państwa a instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych / 173 1. Uwagi wstępne / 173 2. Korzyść gospodarcza / 175 2.1. Uwagi ogólne / 175 2.2. Możliwość wystąpienia korzyści dla przedsiębiorstw w wyniku ingerencji państwa w sektorze energetycznym / 176 2.3. Transakcje w warunkach odbiegających od warunków rynkowych / 178 2.4. Instrumenty redukujące obciążenia w normalnych warunkach włączone do budżetów przedsiębiorstw / 179 2.5. Korzyści pośrednie oraz subsydiowanie skrośne / 181 2.6. Instrumenty niepowodujące korzyści gospodarczej, pomimo transferu zasobów / 187 2.6.1. Koncepcja „pomocy” w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej / 189 2.6.2. Odszkodowania prywatnoprawne / 193 2.6.3. Świadczenia wykonywane z uwzględnieniem zasady inwestora rynkowego / 194 2.6.4. Instrumenty ingerencji państwa a świadczenia państwa wobec przedsiębiorstw uwzględniające zasadę inwestora rynkowego / 201 2.6.5. Rekompensata kosztów z tytułu świadczenia usług w ogólnym interesie gospodarczym / 204 2.6.5.1. Usługi w ogólnym interesie gospodarczym / 204 2.6.5.2. Możliwość zastosowania derogacji z art. 106 ust. 2 TFUE w stosunku do unijnych przepisów dotyczących pomocy państwa / 208 2.6.5.3. Przedsiębiorstwo energetyczne jako przedsiębiorstwo świadczące UOIG / 210 9 Spis treści 2.6.5.4. Zakres, w jakim rekompensata kosztów świadczenia przez przedsiębiorstwo energetyczne UOIG nie stanowi korzyści dla przedsiębiorstwa / 225 2.6.5.5. Instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych a rekompensata kosztów świadczenia usług w ogólnym interesie gospodarczym / 229 2.7. Wnioski w zakresie cechy „korzyści gospodarczej” w instrumentach ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych / 231 3. Selektywność korzyści / 233 3.1. Uwagi ogólne / 233 3.2. Możliwość wystąpienia selektywności w instrumentach ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych / 234 3.3. Ogólne środki interwencji a instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych / 237 3.3.1. Ogólne środki interwencji / 238 3.3.2. Ogólne środki interwencji a instrumenty skierowane do określonego sektora lub sektorów / 241 3.4. Środki uzasadnione charakterem lub ogólną strukturą systemu a instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych / 247 3.4.1. Pojęcie środków uzasadnionych charakterem lub ogólną strukturą systemu / 247 3.4.2. Środki uzasadnione charakterem lub ogólną strukturą systemu / 251 3.4.3. Uzasadnienie zewnętrzne / 253 3.4.4. Uzasadnienie wewnętrzne / 257 3.4.5. Wnioski w zakresie uzasadnienia charakterem lub ogólną strukturą systemu instrumentów ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych / 260 3.5. Wnioski w zakresie spełniania przez instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych cechy selektywności / 262 4. Podsumowanie / 264 10 Spis treści Rozdział V „Zakłócenie lub groźba zakłócenia konkurencji” jako cecha pomocy państwa a instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych / 267 1. Uwagi wstępne / 267 2. Powiązanie cech „zakłócenia lub zagrożenia zakłóceniem konkurencji” oraz „wpływu na wymianę handlową między Państwami Członkowskimi” / 273 3. Domniemanie zakłócenia lub zagrożenia zakłóceniem konkurencji / 275 3.1. Zakłócenie lub zagrożenie zakłóceniem konkurencji jako konsekwencja udzielenia środka o charakterze selektywnym / 275 3.2. Obowiązki Komisji w zakresie wykazania zakłócenia lub zagrożenia zakłóceniem konkurencji / 278 4. Przypadki graniczne instrumentów ingerencji państwa w sektorze energetycznym z punktu widzenia możliwości zakłócenia konkurencji / 281 4.1. Okoliczności wykluczające możliwość zakłócenia konkurencji na określonym rynku energetycznym / 281 4.2. Liberalizacja rynków energetycznych a możliwość zakłócenia konkurencji w wyniku stosowania instrumentów ingerencji państwa / 283 4.3. Monopol naturalny w energetyce a możliwość zakłócenia konkurencji w wyniku stosowania instrumentów ingerencji państwa / 296 4.3.1. Argument monopolu naturalnego / 296 4.3.2. Sieciowa infrastruktura energetyczna jako monopol naturalny / 299 4.3.2.1. Pojęcie monopolu naturalnego / 301 4.3.3. Monopol naturalny a konkurencja w energetyce / 306 4.3.4. Ocena argumentu monopolu naturalnego / 308 4.3.4.1. Możliwość subsydiowania skrośnego oraz pomocy pośredniej / 310 4.3.4.2. Konkurencja na rynku bliskich 5. Podsumowanie / 319 substytutów / 314 11 Spis treści Rozdział VI „Wpływ na wymianę handlową między Państwami Członkowskimi” jako cecha pomocy państwa a instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych / 323 1. Uwagi wstępne / 323 2. Wpływ na handel międzypaństwowy jako cecha pomocy państwa / 325 3. „Możliwość wpływu” na handel międzypaństwowy / 329 4. Domniemanie wpływu na wymianę handlową między państwami członkowskimi / 336 5. Okoliczności wykluczające wpływ na wymianę handlową między państwami członkowskimi / 337 6. Przypadki graniczne instrumentów ingerencji państwa w sektorze energetycznym z punktu widzenia możliwości wpływu na handel między państwami członkowskimi / 338 6.1. Uczestnictwo sektora energetycznego w wymianie handlowej na rynku wewnętrznym / 338 6.2. Wpływ pomocy dla przedsiębiorstw energetycznych wyłącznie na handel wewnątrzkrajowy / 344 6.2.1. Lokalny charakter działalności a wpływ na handel między państwami członkowskimi / 344 6.2.2. Wpływ pomocy wyłącznie na handel na rynku lokalnym / 345 6.2.3. Wpływ pomocy wyłącznie na handel wewnątrzkrajowy a działalność przedsiębiorstw energetycznych / 347 6.2.4. Przypadek graniczny instrumentów ingerencji państwa w podsektorze ciepłowniczym / 349 6.3. Wpływ pomocy dla przedsiębiorstwa energetycznego wyłącznie na rynki poza Unią Europejską / 355 6.4. Szczególny przypadek pomocy de minimis / 358 6.4.1. Pomoc de minimis a wpływ na handel między państwami członkowskimi / 358 6.4.2. Problem legalności zasady de minimis / 360 6.4.3. Problem kwalifi kacji pomocy de minimis w kontekście art. 107 ust. 1 TFUE / 362 6.4.4. Niewielkie znaczenie pomocy de minimis dla przedsiębiorstw energetycznych / 367 7. Podsumowanie / 367 12 Spis treści Zakończenie / 371 Summary State aid for energy undertakings in the European Union law / 387 Wykaz wykorzystanych w pracy orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości i Sądu Unii Europejskiej / 401 Wykaz wykorzystanych w pracy decyzji Komisji Europejskiej / 409 Bibliografi a / 415 Wykaz skrótów CMLRev. Common Market Law Review Dz. U. Dziennik Ustaw Dz. Urz. UE Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej (od 01.02.2003 r.) Dz. Urz. WE Dziennik Urzędowy Wspólnoty Europejskiej ECLRev. ELRev. EOG EStAL ETS k.c. (do 31.01.2003 r.) European Competition Law Review European Law Review Europejski Obszar Gospodarczy European State Aid Law Quarterly Europejski Trybunał Sprawiedliwości ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) nota brzegowa Nb OJ Offi cial Journal of the European Union PiP pr. energet. Państwo i Prawo ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625 z późn. zm.) Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego PUG RPEiS Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny SPI Sąd Pierwszej Instancji TEWEA Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 84 z 30.03.2010, s. 107) TEWG Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą (Dz. Urz. WE C 325 z 24.12.2002, s. 1) TEWWiS Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (Dz. Urz. WE C 325 z 24.12.2002, s. 13) 15 Wykaz skrótów TFUE Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 115 z 09.05.2008, s. 47) TUE Traktat o Unii Europejskiej (Dz. Urz. WE C 340 z 10.11.1997, s. 5) TWE Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz. Urz. WE C 340 z 10.11.1997, s. 1) ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 z późn. zm.) u.s.d.g. Zb. Orz. Zbiór Orzeczeń Przedmowa Głównym celem, jaki chciałbym osiągnąć w tej książce, jest pogłę- bienie zrozumienia prawa o pomocy państwa dla przedsiębiorstw, a do- kładniej pogłębienie zrozumienia reguły ogólnego zakazu pomocy pań- stwa, o której mowa w art. 107 ust. 1 TFUE. Zrozumienie prawa może mieć miejsce poprzez zrozumienie pojęć prawnych. Dlatego też w celu zrozumienia prawa o pomocy państwa dla przedsiębiorstw poddaję ana- lizie samo pojęcie „pomocy państwa”. Z kolei znaczenie pojęć prawnych można głębiej zrozumieć poprzez analizę ich specyfi cznych kontekstów użycia. Tych kontekstów w przypadku pojęcia „pomocy państwa” może być bardzo wiele. Nie sposób ich wszystkich poddać analizie. W tej książ- ce wybieram więc jeden, specyfi czny kontekst. Jest nim aplikacja pojęcia „pomocy państwa” do różnych instrumentów oddziaływania państwa na przedsiębiorstwa energetyczne. Analizą objęta jest tylko pomoc państwa dla przedsiębiorstw energetycznych. Dzięki tej kontekstowej analizie pomocy państwa można pogłębić zrozumienie zakresu znaczeniowego samego pojęcia „pomocy państwa”, jak również osiągnąć zrozumienie specyfi cznych problemów wiążących się z pomocą dla przedsiębiorstw energetycznych. Praca ta wyrosła z połączenia refl eksji teoretycznej i praktycznej. Źród- łem refl eksji teoretycznej była myśl H.L.A. Harta, a w szczególności jego przełomowe koncepcje dotyczące nieostrości i otwartości pojęć prawnych, przypadków granicznych prawa, wewnętrznego i zewnętrznego aspektu reguły oraz metody analizy pojęciowej. Źródłem refl eksji praktycznej była zaś obserwacja specyfi cznej formy dyskursu prawnego, jaki ma miejsce w zakresie oceny przez Komisję Europejską i Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej poszczególnych przypadków pomocy państwa, w tym pomocy dla przedsiębiorstw energetycznych. Obserwacja tego dyskursu prowadzi do wniosku, że w jego ramach ustalane jest, jakby powiedział Hart, znaczenie niektórych pojęć prawnych w prawie Unii Europejskiej, 17 Przedmowa w tym ustalane jest znaczenie pojęcia „pomocy państwa”. W trakcie tego dyskursu dochodzi do rozstrzygnięć przypadków granicznych zastoso- wania koncepcji pomocy państwa do instrumentów ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych. Rozstrzygnięcia dotyczące przypadków granicznych odkrywają specyfi czne odcienie znaczeniowe pojęcia „pomocy państwa” i jego cech (pojęć) składowych, poszerzają wie- dzę o zakresie znaczeniowym tego pojęcia, a przez to pozwalają zrozumieć regułę zakazu pomocy państwa dla przedsiębiorstw. Z refl eksji tej powstał zamysł poszukiwania granic pojęcia „pomocy państwa” w kontekście zastosowania go do instrumentów ingerencji pań- stwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych. Problem badawczy, cel badań oraz zastosowana metodologia zostały szczegółowo przedsta- wione w rozdziale I tej książki. W tym miejscu należy wyjaśnić kilka kwestii redakcyjnych, wiążą- cych się z wejściem w życie w dniu 1 grudnia 2009 r. Traktatu z Lizbo- ny, reformującego traktaty założycielskie Wspólnoty Europejskiej i Unii Europejskiej1. Traktat z Lizbony nie zmienił ogólnej reguły zakazu po- mocy państwa dla przedsiębiorstw ani samego pojęcia „pomocy pań- stwa”. Zgodnie z nim Unia zastąpiła Wspólnotę Europejską i stała się jej następcą prawnym. Podstawy Unii stanowi Traktat o Unii Europejskiej i Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, przy czym oba te traktaty mają taką samą moc prawną (art. 1 akapit trzeci TUE). W konsekwencji nazwa „Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską” została zastąpiona przez nazwę „Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej” (art. 2 pkt 1 Traktatu z Lizbony); wszystkie formy gramatyczne wyrazów „Wspólno- ta” lub „Wspólnota Europejska” zastąpione zostały odpowiednią formą wyrazu „Unia”, wszystkie zaś formy gramatyczne przymiotnika „wspól- notowy” zastąpione zostały wyrazem „Unii” lub „unijny” (art.  2 pkt  2 lit. a Traktatu z Lizbony); wszystkie formy gramatyczne wyrazów „wspól- ny rynek” zastąpione zostały odpowiednią formą gramatyczną wyrazów „rynek wewnętrzny” (art. 2 pkt 2 lit. g Traktatu z Lizbony). Ponadto po wejściu w życie Traktatu z Lizbony, zgodnie z art. 19 ust. 1 zdanie pierw- sze TUE, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej obejmuje Trybunał Sprawiedliwości, Sąd i sądy wyspecjalizowane. Traktat z Lizbony zmienił także numerację odpowiednich przepisów. 1 Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat usta- nawiający Wspólnotę Europejską, podpisany w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r. (Dz. Urz. UE C 306 z 17.12.2007, s. 1). 18 Przedmowa Zmiany te spowodowały konieczność podjęcia decyzji w  zakresie sposobu prezentacji tekstu. W niniejszej pracy, co do zasady, odwoływał się będę do treści i oznaczenia przepisów w brzmieniu Traktatu o Unii Europejskiej i Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej ustalonych Traktatem z  Lizbony, z  wyjątkiem prezentacji treści orzeczeń, decyzji i głosów doktryny, w których przytaczane są przepisy w brzmieniu sprzed dnia wejścia w życie tegoż traktatu. Prezentując orzecznictwo, posługi- wać się będę ogólnym określeniem „Trybunał Sprawiedliwości Unii Eu- ropejskiej”, jednak odnosząc się do określonego wyroku, wskazywać będę nazwę sądu obowiązującą w dniu orzekania, czyli „Europejski Trybunał Sprawiedliwości” lub „Sąd Pierwszej Instancji”. Po wejściu w życie Trak- tatu z Lizbony nieuprawnione jest w zasadzie określanie obowiązującego prawa Unii mianem „prawa wspólnotowego”, przyjmuję więc określe- nie „prawo unijne” lub „prawo UE”, jednak, prezentując głosy doktryny sprzed dnia 1 grudnia 2009 r. lub akty prawa wtórnego odwołujące się wprost do przymiotnika „wspólnotowy”, pozostanę przy tym określeniu. Praca uwzględnia stan prawny na dzień 30 września 2010 r. Rozdział I Zagadnienia wstępne 1. Wprowadzenie 1. Tematem książki jest pomoc państwa dla przedsiębiorstw energe- tycznych. Gdy mowa w tej pracy o „pomocy państwa” rozumiem przez to pomoc w znaczeniu art. 107 ust. 1 TFUE, według którego: „Z zastrzeżeniem innych postanowień przewidzianych w  Traktatach, wszelka pomoc przyznawana przez Państwo Członkowskie lub przy użyciu zasobów państwowych w jakiejkolwiek formie, która zakłóca lub grozi za- kłóceniem konkurencji poprzez sprzyjanie niektórym przedsiębiorstwom lub produkcji niektórych towarów, jest niezgodna z  rynkiem wewnętrz- nym w zakresie, w jakim wpływa na wymianę handlową między Państwami Członkowskimi”2. Z tej normy Traktatu zwykle orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwo- ści Unii Europejskiej wyprowadza cztery konstytutywne cechy pomocy państwa: – po pierwsze, musi istnieć interwencja państwa lub przy użyciu zaso- bów państwowych; – po drugie, interwencja ta musi być w stanie wpłynąć na wymianę handlową między państwami członkowskimi; 2 Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej w brzmieniu ustalonym przez Traktat z Lizbony, zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, sporządzony w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r., Dz. Urz. UE C 306 z 17.12.2007, s. 1; Dz. U. z 2009 r. Nr 203, poz. 1569, dalej określany – „TFUE” lub „Traktat”. 21 Rozdział I. Zagadnienia wstępne – po trzecie, musi przyznawać benefi cjentowi korzyść poprzez sprzy- janie niektórym przedsiębiorstwom lub produkcji niektórych towa- rów; – po czwarte, musi zakłócać lub grozić zakłóceniem konkurencji3. pkt 75. Gdy zaś wskazuję na „przedsiębiorstwa energetyczne”, rozumiem przez to pojęcie jednostki szczegółowo scharakteryzowane w rozdziale II. Publikacja ma charakter studium prawnego, jej przedmiotem jest, ściśle rzecz biorąc, prawo o pomocy państwa i aplikacja tego prawa do pomo- cy dla przedsiębiorstw energetycznych. Studium to ograniczone jest do prawa Unii Europejskiej. Odwołania do prawa krajowego (polskiego) ograniczone są do zakresu niezbędnego dla przedstawienia instrumen- tów ingerencji państwa w  działalność przedsiębiorstw energetycznych. Z  tych powodów adekwatną nazwą jest określenie „pomoc państwa” (ang. State aid), a nie przyjęta w polskim porządku prawnym nazwa „po- moc publiczna”4. Problematyka opracowania jest skoncentrowana na po- 3 Wyrok ETS w sprawie C-280/00, Altmark Trans, Zb. Orz. 2003, s. I-7747, 4 Skutkiem europeizacji prawa pomocy publicznej jest, iż pomoc, o której mowa w art. 107 ust. 1 TFUE, jest pojęciem prawa europejskiego i z tego powo- du kwalifi kacja środka w rozumieniu prawa krajowego nie ma znaczenia. W tym sensie na określenie pomocy, o której mowa w art. 107 ust. 1 TFUE, w polskiej literaturze przedmiotu używa się określenia „pomoc państwa”. Tak zwłaszcza S.  Dudzik, Pomoc państwa dla przedsiębiorstw publicznych w  prawie Wspólno- ty Europejskiej. Między neutralnością a  zaangażowaniem, Kraków 2002; tenże, Współpraca państw członkowskich i instytucji wspólnotowych w sprawach pomo- cy państwa dla przedsiębiorstw. Zagadnienia podstawowe, PUG 2004, nr 1, s. 2 i n.; K. Strzyczkowski, Prawo gospodarcze publiczne, Warszawa 2008, s. 419–431; M. Królikowska-Olczak, Problematyka pomocy państwa dla podmiotów gospodar- czych, Studia Prawno-Europejskie, t. I, M. Seweryński (red.), Łódź 1996, s. 116 i n.; T. Skoczny, Zakaz antykonkurencyjnej pomocy państwa (w:) J. Barcz (red.), Prawo Unii Europejskiej. Prawo materialne i polityki, Warszawa 2003, s. 269 i n.; M.  Szydło, Pojęcie pomocy państwa w  prawie wspólnotowym, Studia Europej- skie 2002, nr 4, s. 33 i n.; tenże, Pomoc państwa na ratowanie i restrukturyzację przedsiębiorstw zagrożonych w prawie wspólnotowym, PUG 2006, nr 2, s. 2 i n.; A. Nykiel, Pojęcie pomocy państwa w świetle prawa Unii Europejskiej (w:) C. Mik (red.), Prawo gospodarcze na progu XXI wieku, Toruń 2002, s. 193–216; A. Nykiel -Mateo, Pomoc państwa a ogólne środki interwencji w europejskim prawie wspól- notowym, Warszawa 2009; B. Kurcz (red.), Pomoc państwa. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2009. Na określenie reguł prawnych funkcjonujących w tym zakresie w prawie krajowym (polskim) używa się na ogół określenia „pomoc publiczna”. 22 1. Wprowadzenie jęciu „pomocy państwa” w znaczeniu art. 107 ust. 1 TFUE, w tym jego cech orzeczniczych, i na aplikacji tego pojęcia do różnych instrumentów ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych. Poza zakresem rozważań pozostaje problematyka pomocy państwa zgodnej z rynkiem wewnętrznym, a w szczególności problematyka dopuszczalno- ści pomocy państwa dla przedsiębiorstw energetycznych5. 2. Skoncentrowanie badań na aplikacji reguł pomocy państwa do przedsiębiorstw sektora energetycznego podyktowane zostało specy- fi cznymi cechami tego sektora oraz jego prawnego uregulowania w Unii Europejskiej. Jest to sektor, który znajduje się w fazie przejścia od pub- Zob. np. B. Popowska, Rola państwa w obszarze pomocy publicznej, PUG 2002, nr 8, s. 2–7; tejże, Decyzja i umowa jako formy działania administracji gospodar- czej; konkurencja, współwystępowanie czy alternatywa? (w:) B. Popowska, K. Ko- kocińska (red.), Instrumenty i formy prawne działania administracji gospodarczej, Poznań 2009, s. 77–115. Niektórzy autorzy pozostają przy nazwie „pomoc pub- liczna” na określenie pomocy w znaczeniu art. 107 ust. 1 TFUE. Zob. np. P. Pełka, M. Stasiak, Pomoc publiczna dla przedsiębiorców w Unii Europejskiej, Warszawa 2002; P. Paradowski, Prawo pomocy publicznej dla przedsiębiorców (w:) Z. Brode- cki (red.), Konkurencja, Warszawa 2004, s. 324–390; I. Postuła, A. Werner, Pomoc publiczna, Warszawa 2006; P. Marquardt, Pomoc publiczna dla małych i średnich przedsiębiorców, Warszawa 2007; C. Banasiński, Publicznoprawne aspekty ochrony konkurencji (Prawo antymonopolowe i prawo pomocy publicznej) (w:) H. Gron- kiewicz-Waltz, M. Wierzbowski (red.), Prawo gospodarcze. Zagadnienia admini- stracyjnoprawne, Warszawa 2009, s. 313–353. 5 Na temat pomocy państwa dla przedsiębiorstw energetycznych zgodnej z rynkiem wewnętrznym zob. L. Hancher, Th e applicion of EC state aid law to the energy sector (w:) Ch. Jones (red.), EU Energy Law, t. II, EU Competition Law and Energy Markets, Leuven 2007, s. 625–680; L. Hancher, State aid in the Ener- gy Sector (w:) L. Hancher, T. Ottervanger, P.J. Slot, EC State Aids, London 2006, s. 457–492; B. Allibert, Compensations of Stranded Costs in the European Union Electricity Sector, EStAL 2003, nr 1, s. 3–19; L. Hancher, Long-term Contracts and State Aid – A new Application of the EU State Aid Regime or a Special Case?, EStAL 2010, nr 2, s. 285–302; B. Rumersdorfer, Green Electricity Act: It Leeds a lot of small steps to reach the target, EStAL 2010, nr 1, s. 5–7; R. Zajdler, Pomoc pub- liczna dla odnawialnych źródeł energii w świetle regulacji Unii Europejskiej (w:) M. Królikowska-Olczak (red.), Studia z gospodarczego prawa Unii Europejskiej. Stan obecny i prespektywy rozwoju, Kraków 2004, s. 143–158; M. Stoczkiewicz, Koszty osierocone w  energetyce a  pomoc państwa, Przegląd Prawa Publicznego 2008, nr 6, s. 43–69; tenże, Przedsiębiorstwo energetyczne jako przedsiębiorstwo świadczące usługi w ogólnym interesie gospodarczym a pomoc państwa, cz. II, PUG 2010, nr 3, s. 2–10. 23 Rozdział I. Zagadnienia wstępne licznej gospodarki monopolistycznej do prywatnej gospodarki konku- rencyjnej6. Do niedawna dominowały w nim monopole państwowe, zaś obecnie byli monopoliści (tzw. przedsiębiorstwa zasiedziałe) w  istotny sposób utrudniają rozwój wewnętrznego konkurencyjnego rynku ener- gii7. W podsektorach: elektroenergetycznym i gazowym dominuje kon- centracja pionowa i  kontrakty długoterminowe8. Sektor energetyczny podlega wprowadzanej przez prawo unijne liberalizacji i regulacji pro- konkurencyjnej9. Jest to sektor zaliczany do tzw. infrastrukturalnych sektorów sieciowych, co stanowi o jego dużym znaczeniu gospodarczym i politycznym, zarówno dla każdego z państwa członkowskich, jak i dla całej Unii Europejskiej. Działalność przedsiębiorstw sektora energetycz- nego wiąże się niejednokrotnie z realizacją usług publicznych10. Przedsię- biorstwa energetyczne mają istotny wkład w zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego11. Sektor ten generuje także olbrzymie koszty i problemy ekologiczne, z przyczynianiem się do zmian klimatu włącznie12. Wreszcie duża część przedsiębiorstw energetycznych w Unii Europejskiej to przed- siębiorstwa publiczne13. 6 P.D. Cameron, Competition in Energy Markets. Law and Regulation in the European Union, Oxford 2007, s. 3–5. 7 Zob. B. Nowak, Wewnętrzny rynek energii w Unii Europejskiej, Warszawa s. 15–16. 24 2009, s. 64–88. 8 L. Hancher, Long-term Contracts and State Aid – A New Application of the EU State Aid Regime or a Special Case?, EStAL 2010, nr 2, s. 285. 9 Zob. P.J. Slot, Energy (Electricity and Natura Gas) (w:) D. Geradin (red.), Th e Liberalization of the State Monopolies in the European Union and Beyond, Th e Hague 2000, s. 49–66; P.D. Cameron, Legal Aspects of EU Energy Regulation. Im- plementing the new Directives on the Electricity and Gas Across Europe, Oxford 2005. 10 M. Szydło, Regulacja sektorów infrastrukturalnych jako rodzaj funkcji pań- stwa wobec gospodarki, Warszawa 2005, s. 183–287. 11 M. Nowacki, Prawne aspekty bezpieczeństwa energetycznego w UE, War- szawa 2010, s.  401–405; M.  Stoczkiewicz, Ograniczenia wolności gospodarczej z uwagi na bezpieczeństwo energetyczne. Zagadnienia wybrane (w:) W. Szwajdler, H.  Nowicki (red.), Konstytucyjna zasada wolności gospodarczej, Toruń 2009, s. 377; M.M. Sokołowski, Prawne środki przeciwdziałania zagrożeniu bezpieczeń- stwa energetycznego (w:) M.  Wierzbowski, R.  Stankiewicz (red.), Współczesne problemy prawa energetycznego, Warszawa 2010, s. 249–251. 12 S. Liszka, S.  Pasierb, Energetyka a  zmiany klimatu, Warszawa 2008, 13 Na temat pojęcia „przedsiębiorstwo publiczne” zob. rozdział II, pkt 6. 2. Instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw… Ta specyfi ka sektora energetycznego powoduje pojawianie się szcze- gółowych problemów w kontekście oceny ingerencji publicznej z punktu widzenia pomocy państwa (jak np. monopol naturalny, koszty osieroco- ne, subsydiowanie skrośne, przydziały zbywalnych uprawnień do emisji, dostęp do urządzeń kluczowych, unbundling), których rozwiązanie może ujawnić nowe odcienie znaczeniowe pojęcia „pomoc państwa”. 2. Instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych 3. Wskazane cechy sektora energetycznego determinują także duży zakres ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych w Unii Europejskiej. Ingerencja państwa w działalność przedsiębiorstw jest ujęta w reguły prawne, ogólnie zaliczane do publicznego prawa go- spodarczego. Jak zauważa L. Kieres, administracyjne (publiczne) prawo gospodarcze od strony przedmiotu regulacji jest prawem interwencji (oddziaływania państwa) w  sferze gospodarczej14. Według K.  Strzycz- kowskiego ingerencja publiczna w gospodarkę rynkową w najszerszym zakresie stanowi zadania organów władzy publicznej, wykonywanej w ra- mach określonych funkcji państwa oraz innych podmiotów prawa pub- licznego, nie wyłączając podmiotów prawa prywatnego. Przez funkcje państwa i innych podmiotów prawa publicznego, w tym podmiotów pra- wa prywatnego, należy zaś rozumieć całokształt stanowienia i stosowania prawa, podejmowanego na podstawie norm kompetencyjnych o względ- nie trwałym charakterze, w określonej dziedzinie życia gospodarczego, skierowanych na realizację założonych celów społecznych15. 4. Ingerencja publiczna w ramach określonych funkcji państwa doko- nywana jest poprzez określone instrumenty prawne. Dla różnych funkcji państwa wobec gospodarki wyróżnić można właściwe im instrumenta- 14 L. Kieres, Podstawowe zasady administracyjnego prawa gospodarczego. Zagadnienia wprowadzające (w:) A.  Borkowski, A.  Chełmoński, M.  Guziński, K.  Kiczka, L.  Kieres, T.  Kocowski (red.), Administracyjne prawo gospodarcze, Wrocław 2004, s. 30. 15 Tak K.  Strzyczkowski, Prawo gospodarcze publiczne, wyd.  4, Warszawa 2008, s. 145 i cytowana tam literatura. 25 Rozdział I. Zagadnienia wstępne rium prawne16. K. Strzyczkowski odróżnia instrumenty prawne (utożsa- miane przez niego ze środkami prawnymi) od form prawnych. Zdaniem tego autora instrumenty (środki) prawne należy traktować jako narzę- dzia, za pomocą których państwo (podmioty publiczne) osiąga określo- ne cele poprzez ingerencję w sferę gospodarki. Forma prawna stanowi zaś zewnętrzny, formalny przejaw wykorzystanego środka (instrumentu) prawnego17. W tym ujęciu instrumenty prawne ingerencji państwa w sfe- rę gospodarki stanowią instrumenty realizacji funkcji państwa w gospo- darce przy użyciu odpowiednich form prawnych. Należy w tym miejscu zauważyć, że w nauce publicznego prawa go- spodarczego nie osiągnięto jak dotychczas konsensu w zakresie ustale- nia adekwatnego pojęcia, które obejmowałoby całość działań organów publicznych wobec gospodarki18. Z kolei na potrzeby tej pracy konieczne 16 Zob. tamże, s. 149, 153, 161, 163–164, 170, 173, 181. 17 Tak K.  Strzyczkowski, Prawo gospodarcze publiczne, Warszawa 2005, s. 205. W wydaniu tej publikacji z roku 2008 K. Strzyczkowski zastępuję okreś- lenie „instrumenty prawne” pojęciem „środki prawne”. Zob. K.  Strzyczkowski, Prawo gospodarcze…, wyd. 4, s. 182–184. Jednak w innych miejscach publika- cji zamiennie używa pojęć „instrumenty prawne” i  „środki prawne”. Zob. też M. Będkowski-Kozioł, Plan jako instrument regulacji sektorów infrastrukturalnych (w:) B. Popowska, K. Kokocińska (red.), Instrumenty i formy prawne działania administracji gospodarczej, Poznań 2009, s. 182. 18 T. Rabska odnosząc się jedynie do charakterystyki działań samej tylko ad- ministracji publicznej w sferze gospodarczej (a więc pomijając istotne z punktu widzenia pomocy państwa aspekty interwencji dokonywanej przez szerzej ujęte organy publiczne i podmioty publiczne), postuluje przyjęcie pojęcia „działania administracji gospodarczej”, wskazując, że „działania” te poszczególni autorzy określają różnymi terminami, np. „środki prawne publicznego prawa gospodar- czego” (L. Kieres (red.), Środki publicznego prawa gospodarczego, Wrocław 2007), „prawne formy działania administracji gospodarczej” (K. Pawłowicz, Prawne formy działania administracji gospodarczej – kierunki zmian i próba oceny (w:) B. Popowska, K. Kokocińska (red.), Instrumenty i formy prawne działania admi- nistracji gospodarczej, Poznań 2009, s. 65 i n.), „instrumenty i formy prawne dzia- łania administracji gospodarczej” (tamże), „prawny mechanizm działania admi- nistracji” (T. Rabska, Prawny mechanizm kierowania gospodarką, Wrocław 1990) jako pojęcie obejmujące także działalność legislacyjną i planistyczno-strategiczną władz publicznych. Cyt. za: T. Rabska, Działania administracji publicznej w świet- le współczesnej koncepcji publicznego prawa gospodarczego (w:) B.  Popowska, K. Kokocińska (red.), Instrumenty i formy…, s. 28. W literaturze europejskiego prawa pomocy państwa można wyróżnić kategorię „ogólnych środków interwen- cji”. Środki takie mają obejmować wszelkie działania interwencyjne państwa, któ- 26 2. Instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw… jest przyjęcie pojęcia, które będzie, z jednej strony, na tyle ogólne, aby obejmować wszelkie możliwe działania państwa w celu realizacji różnych funkcji wobec gospodarki i stanowiącego jej cześć sektora przedsiębiorstw energetycznych. Z drugiej strony, pojęcie to powinno być na tyle precy- zyjne, aby adekwatnie oddawać ingerencyjne działania państwa. Pojęcie to ma być wyłącznie narzędziem badawczym, sformułowanym na potrze- by tego opracowania i służyć kontekstowej analizie traktatowego pojęcia „pomocy państwa”, to znaczny analizie tego pojęcia na tle ogólnie ujętych różnych działań państwa wobec przedsiębiorstw energetycznych19. Z tych powodów zaproponowane przez K. Strzyczkowskiego określe- nie instrumentów (środków) prawnych wydaje się właściwym punktem wyjścia do określenia instrumentów ingerencji państwa w  działalność przedsiębiorstw energetycznych. Zaproponowane przez tego autora poję- cie instrumentów (środków) prawnych jako instrumentów (środków) in- gerencji państwa w sferę gospodarki w celu realizacji określonych funkcji państwa jest zarówno odpowiednio pojemne zakresowo, jak i odpowied- nio precyzyjne treściowo. Pojęcie to treściowo obejmuje nie tylko dzia- łania administracji, ale także innych organów publicznych oraz szerzej, podmiotów publicznych; obejmuje także różne formy prawne, w jakich środki mogą być stosowane20. Od strony treściowej zaś pojęcie to wyraź- nie wskazuje na ingerencję publiczną w gospodarkę celem modyfi kacji mechanizmu rynkowego dla realizacji określonych funkcji państwa21. re mają ogólne zastosowanie we wszystkich sektorach (A. Nykiel-Mateo, Pomoc państwa a ogólne środki interwencji w europejskim prawie wspólnotowym, War- szawa 2009, s. 161 i cyt. tam literatura). Zob. też rozdział IV, pkt 3.3.1 niniejszej ksiażki. 19 Autor przyjmując takie narzędzie badawcze w żadnym zakresie nie pre- tenduje to tworzenia nowego pojęcia w dogmatyce publicznego prawa gospodar- czego, działając zgodnie z zasadą „nietworzenia bytów ponad potrzebę” (entia non sunt multiplicanda sine necessitate). 20 K. Strzyczkowski wskazuje np., iż nierzadko te same środki prawne (np. dotacje) stosowane są w różnych formach prawnych (np. umowy cywilnoprawnej bądź decyzji administracyjnej), K. Strzyczkowski, Prawo gospodarcze…, wyd. 4, s. 184. 21 Abstrakcyjnie trudno wskazać na taką interwencję państwa w gospodar- kę, która choćby w niewielkim stopniu nie modyfi kowała mechanizmu rynko- wego (np. poprzez zwiększenie kosztów prowadzenia działalności gospodarczej określonego rodzaju). Dotyczy to nie tylko instrumentów ekonomicznych, ale także nakazów i  zakazów, aktów administracyjnych czy nawet instrumentów uzgodnieniowo-negocjacyjnych. Samo bowiem zaangażowanie organu publicz- 27 Rozdział I. Zagadnienia wstępne Poprzez zawężenie znaczenia tego pojęcia do ingerencji w jeden tylko sektor gospodarki, tj. sektor przedsiębiorstw energetycznych, wyróżnić można „instrumenty (środki) prawne ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych”. Na potrzeby rozważań w niniejszej pra- cy przyjmuję określenie „instrumenty (środki) prawne ingerencji pań- stwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych”22 jako ogólną kate- gorię instrumentów (środków) realizacji funkcji państwa wobec sektora energetycznego. 5. Najbardziej konsekwentna i poprawna metodologicznie jest kla- syfi kacja funkcji administracji gospodarczej, obejmująca: policję go- spodarczą i reglamentację gospodarczą jako funkcje interwencjonizmu restrykcyjnego oraz organizowanie określonych przedsięwzięć makro- ekonomicznych lub aktywne wspieranie pewnych dziedzin gospodarki jako funkcje interwencjonizmu pozytywnego23. W  ramach tej ogólnej typizacji K. Strzyczkowski wyróżnia następujące funkcje państwa wobec gospodarki: 1) policja gospodarcza, 2) reglamentacja gospodarcza, 3) re- gulacja, 4) nadzór gospodarczy, 5) kierownictwa gospodarcze, 6) wspie- ranie gospodarki24. Należy dostrzec, że ingerencja państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych dokonywana jest w ramach każdej z wy- żej wymienionych funkcji i w konsekwencji w ramach każdej z tych funk- cji można wskazać na stosowne instrumenty ingerencji. 6. Celem realizacji funkcji policji gospodarczej jest ochrona po- rządku, bezpieczeństwa i spokoju publicznego, a w szczególności życia, zdrowia i mienia, a także środowiska naturalnego przed ich zagrożeniem wskutek podjęcia i prowadzenia działalności gospodarczej25. Jako przy- nego jako takiego, a nie jako zwykłego uczestnika rynku, modyfi kuje mechanizm rynkowy, wprowadzając do niego elementy, które nie stanowią jego naturalnej części. 22 Dalej określam je jako „instrumenty ingerencji państwa w  działalność przedsiębiorstw energetycznych” lub „instrumenty ingerencji państwa w sektorze energetycznym”. 23 Tak K. Strzyczkowski, Prawo gospodarcze…, wyd. 4, s. 146. 24 Tamże, s. 145–181. 25 Tak T.  Kocowski, Policja gospodarcza (w:) A.  Borkowski, A.  Chełmoń- ski, M.  Guziński, K.  Kiczka, L.  Kieres, T.  Kocowski (red.), Administracyjne…, s. 406–408; K. Strzyczkowski, Prawo gospodarcze…, wyd. 4, s. 148; Z. Leoński, Istota i rodzaje policji administracyjnej (zagadnienia wybrane) (w:) Administracja publiczna u progu XXI wieku. Prace dedykowane prof. zw. dr hab. Janowi Szreniaw- skiemu z okazji jubileusza 45-lecia, Przemyśl 2000, s. 346 i n. 28 2. Instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw… kłady instrumentów ingerencji państwa w  działalność przedsiębiorstw energetycznych w ramach funkcji policji gospodarczej można wskazać zakazy lub nakazy podjęcia przez przedsiębiorstwa energetyczne określo- nych czynności prawnych lub faktycznych w zakresie zapewnienia bez- piecznego dla ludzi i środowiska funkcjonowania instalacji wytwarzania przesyłania lub dystrybucji paliw lub energii26. Działalność przedsiębiorstw energetycznych podlega także ingeren- cji państwa w ramach reglamentacji gospodarczej. Przez reglamentację gospodarczą rozumie się restrykcyjną interwencję publiczną polegającą na zapewnieniu, zgodnie z interesem publicznym, funkcjonowania go- spodarki rynkowej przede wszystkim przez ograniczenie swobody po- dejmowania i  prowadzenia działalności gospodarczej, między innymi przez limitowanie produkcji dóbr, świadczenia usług oraz obrotu towa- rowego27. Przedsiębiorstwa energetyczne podlegają daleko idącej regla- mentacji, co wyraża się przede wszystkim w stosowaniu instrumentów ingerencji w postaci aktów indywidualnych, w szczególności w zakresie koncesjonowania działalności gospodarczej polegającej na wytwarzaniu, 26 Zob. np. dyrektywa 94/63/WE z dnia 20 grudnia 1994 r. w sprawie kon- troli emisji lotnych związków organicznych (LZO) wynikających ze składo- wania paliwa i jego dystrybucji z terminali do stacji paliw (Dz. Urz. WE L 365 z 31.12.1994, s. 24); dyrektywa Rady 96/61/WE z dnia 24 września 1996 r. doty- cząca zintegrowanego zapobiegania zanieczyszczeniom i ich kontroli (Dz. Urz. WE L 257 z 10.10.1996, s. 26 z późn. zm.) – tzw. dyrektywa IPPC; dyrektywa Rady 96/82/WE z dnia 9 grudnia 1996 r. w sprawie kontroli niebezpieczeństwa poważnych wypadków związanych z  substancjami niebezpiecznymi (Dz.  Urz. WE L 10 z 14.01.1997, s. 13 z późn. zm.) – tzw. dyrektywa Seveso II; rozdział 6 „Urządzenia, instalacje, sieci i ich eksploatacja” pr. energet.; ustawa z dnia 29 li- stopada 2000 r. – Prawo atomowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 42, poz. 276 z późn. zm.); rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 21 listopada 2005 r. w  sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać bazy i  stacje paliw płynnych, rurociągi przesyłowe dalekosiężne służące do transportu ropy naft owej i  produktów naft owych i  ich usytuowanie (Dz.  U. Nr  243, poz.  2063 z  późn.  zm.). Zob.  M.  Stoczkiewicz, Prawne instrumenty ochrony środowiska w sektorze energetycznym (w:) M. Wierzbowski, R. Stankiewicz (red.), Współczes- ne problemy prawa energetycznego, Warszawa 2010, s. 124–144. 27 Tak K. Strzyczkowski, Prawo gospodarcze…, wyd. 4, s. 151; T. Kocowski, Reglamentacja gospodarcza (w:) A.  Borkowski, A.  Chełmoński, M.  Guziński, K. Kiczka, L. Kieres, T. Kocowski (red.), Administracyjne…, s. 434–435; zob. też T. Rabska, Czy jeszcze „reglamentacja administracyjna”? (w:) Księga jubileuszowa profesora Stanisława Jędrzejewskiego, Toruń 2009, s. 441–455. 29 Rozdział I. Zagadnienia wstępne przetwarzaniu, magazynowaniu, przesyłaniu, dystrybucji i obrocie pali- wami i energią28. Przedsiębiorstwa energetyczne podlegają także intensywnej ingeren- cji państwa w ramach funkcji regulacji sektorowej. Regulacja jest zbio- rem norm prawnych oraz zindywidualizowanych aktów ich stosowania i egzekwowania, które ograniczają wolność gospodarczą przedsiębiorstw działających w  sektorach użyteczności publicznej29. Działania państwa w  ramach realizacji funkcji regulacji służą realizacji dwóch zasadni- czych celów, tj. wprowadzeniu i rozwojowi konkurencji w sektorach in- frastrukturalnych oraz zapewnieniu społeczeństwu usług publicznych30. Sektor energetyczny jest jednym z  tych sektorów infrastrukturalnych (sieciowych), w  których zarówno rozwój konkurencji, jak i  realizacja usług publicznych mają zasadnicze znaczenie w funkcjonowaniu współ- czesnego państwa. Stąd podlega on intensywnej regulacji. Wyraża się to m.in. w działalności wyspecjalizowanych organów regulacyjnych (w Pol- sce organem tym jest Prezes Urzędu Regulacji Energetyki), stosujących w ramach przyznanych kompetencji instrumenty ingerencji, takie jak np. zatwierdzanie i kontrola taryf paliw gazowych, energii elektrycznej i cie- pła, wyznaczanie operatorów poszczególnych systemów, ustalanie współ- czynników określających efektywności funkcjonowania przedsiębiorstwa energetycznego, zatwierdzanie instrukcji ruchu i eksploatacji sieci oraz szereg innych31. 28 Zob. dyrektywa 94/22/WE Parlamentu Europejskiego i  Rady z  dnia 30 maja 1994 r. dotycząca warunków udzielania i korzystania z zezwoleń na po- szukiwanie, badanie i produkcję węglowodorów (Dz. Urz. UE L 164 z 30.06.1994, s. 3); zob. też art. 32–43 pr. energet.; zob. M. Spyra, Koncesje w prawie energetycz- nym, PUG 1998, nr 6, s. 2 i n.; M. Czarnecka, T. Ogłódek, Prawo energetyczne. Komentarz, Warszawa 2009, s. 423–472; P. Lissoń, Reglamentacja jako instrument regulacji w sektorach infrastrukturalnych (w:) W. Szwajdler, H. Nowacki (red.), Konstytucyjna zasada wolności gospodarczej, Toruń 2009, s. 257–280. 29 Tak T.  Skoczny, Ochrona konkurencji i  niezależna regulacja sektorowa, Problemy Zarządzania 2004, nr 3, s. 159. 30 Tak K. Strzyczkowski, Prawo gospodarcze…, wyd. 4, s. 157. 31 Zob. dyrektywa 96/92/WE Parlamentu Europejskiego i  Rady z  dnia 19 grudnia 1996 r. dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elek- trycznej (Dz. Urz. UE L 27 z 03.02.1996, s. 20); dyrektywa 2003/54/WE Parla- mentu Europejskiego i Rady z dnia 26 czerwca 2003 r. dotycząca wspólnych za- sad rynku wewnętrznego energii elektrycznej i uchylająca dyrektywę 96/92/WE (Dz. Urz. UE L 176 z 15.07.2003, s. 37); dyrektywa 98/30/WE Parlamentu Europej- skiego i Rady z dnia 22 czerwca 1998 r. dotyczącej wspólnych zasad w odniesieniu 30 2. Instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw… Ingerencja państwa w sferę działalności przedsiębiorstw energetycz- nych dokonywana jest także w ramach funkcji nadzoru gospodarczego. Jako nadzór gospodarczy rozumie się ingerencyjną działalność państwa podejmowaną w  interesie publicznym wobec działalności przedsiębior- ców, zasadniczo w przestrzeni wyznaczonej przez wolności i prawa pod- miotowe w  obrocie gospodarczym. Celem nadzoru gospodarczego jest zapewnienie, aby samodzielne uczestnictwo autonomicznych podmiotów w obrocie gospodarczym pozostawało w zgodzie z ustalonymi regułami prawnymi. W tym sensie funkcja nadzoru jest w tych przypadkach funkcją służebną wobec pozostałych funkcji organów administracji publicznej32. W konsekwencji ingerencja państwa w działalność przedsiębiorstw ener- getycznych dokonywana jest we wszystkich formach nadzoru gospodar- czego, tj. nadzoru policyjnego, reglamentacyjnego, gwarantującego oraz właścicielskiego33. Wyrazem realizacji funkcji nadzoru policyjnego wobec do rynku wewnętrznego gazu ziemnego (Dz. Urz. WE L 204 z 21.07.1998, s. 1); dyrektywa 2003/55/WE Parlamentu Europejskiego i  Rady z  dnia 26 czerwca 2003 r. dotyczącą wspólnych zasad rynku wewnętrznego gazu ziemnego i uchyla- jącą dyrektywę 98/30/WE (Dz. Urz. UE L 176 z 15.07.2003, s. 57); ustawa – Prawo energetyczne – art. 23 ust. 2. Zob. T. Skoczny, Wspólnotowe prawo regulacji in statu nascendi (w:) C. Mik (red.), Prawo gospodarcze Wspólnoty Europejskiej na progu XXI wieku, Toruń 2002, s. 231–250; M. Szydło, Regulacja sektorów infrastruktu- ralnych jako rodzaj funkcji państwa wobec gospodarki, Warszawa 2005; A. Wala- szek-Pyzioł, Taryfy w polskim prawie energetycznym (zagadnienia wybrane) (w:) Granice wolności gospodarczej w systemie społecznej gospodarki rynkowej – księga jubileuszowa z okazji 40-lecia pracy naukowej prof. dr hab. Jana Grabowskiego, Katowice 2004, s. 305–317; W. Pyzioł, Taryfy w polskim prawie energetycznym (za- gadnienia wybrane) (w:) Granice wolności…, s. 226–237; M. Będkowski-Kozioł, Plan jako instrument regulacji sektorów infrastrukturalnych? (w:) B.  Popowska, K. Kokocińska (red.), Instrumenty i formy prawne działania administracji gospo- darczej, Poznań 2009, s. 181–212; P. Lissoń, Formy oraz instrumenty prawne dzia- łania organu regulacyjnego na przykładzie Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki (w:) B. Popowska, K. Kokocińska (red.), Instrumenty…, s. 323–352; R. Stankie- wicz, Kilka uwag o  regulacji jako funkcji administracji gospodarczej w  rozwoju sektora energetycznego (w:) M. Wierzbowski, R. Stankiewicz (red.), Współczesne problemy prawa energetycznego, Warszawa 2010, s. 104–123. 32 Zob. K. Strzyczkowski, Prawo gospodarcze…, wyd. 4, s. 162–163 i cytowa- na tam literatura. 33 Na temat charakterystyki tych funkcji zob. tamże, s. 161–170; A. Cheł- moński, Nadzór policyjny i  reglamentacyjny w  administracyjnym prawie gospo- darczym (w:) A. Borkowski, A. Chełmoński, M. Guziński, K. Kiczka, L. Kieres, T. Kocowski (red.), Administracyjne…, s. 456–467. 31 Rozdział I. Zagadnienia wstępne przedsiębiorstw energetycznych są na przykład uprawnienia organów publicznych związane z przestrzeganiem przez te przedsiębiorstwa obo- wiązujących norm ochrony środowiska, polegające na stosowaniu takich instrumentów ingerencji jak cofanie lub ograniczanie pozwoleń na wpro- wadzanie do środowiska substancji lub energii34. Do realizacji funkcji nad- zoru reglamentacyjnego wobec przedsiębiorstw energetycznych zaliczyć należy na przykład określone przez polskie prawo energetyczne uprawnie- nia Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki do nakładania kar pieniężnych na przedsiębiorstwa energetycznie, które nie spełniają obowiązków regla- mentacyjnych35. Ingerencja w działalność przedsiębiorstw energetycznych wykonywana jest także w zakresie realizacji funkcji nadzoru gwarantujące- go, który jest wyrazem gwarantowania przez państwo realizacji usług uży- teczności publicznej realizowanych przez podmioty sektora prywatnego36. Wykonywanie w  dużym zakresie przez przedsiębiorstwa energetyczne w Unii Europejskiej usług w ogólnym interesie gospodarczym powoduje, że rozwinięte muszą być także instrumenty nadzoru nad wykonywaniem tych usług37. Należy wreszcie zauważyć, że znacząca część przedsiębiorstw energetycznych w państwach członkowskich Unii Europejskiej to przed- siębiorstwa publiczne. W związku z tym wobec tych przedsiębiorstw ener- getycznych realizowana jest funkcja nadzoru właścicielskiego, realizowana przy użyciu takich instrumentów ingerencji, jak np. zgoda właściwego or- ganu administracji publicznej na dokonywanie czynności prawnych w za- kresie rozporządzania składnikami aktywów przedsiębiorstwa38. W dużym zakresie państwo ingeruje też w  działalność przedsię- biorstw energetycznych realizując funkcję kierownictwa gospodarcze- 34 Zob. tytuł III, dział IV, rozdział 3 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Pra- wo ochrony środowiska (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150 z późn. zm.); por. M. Górski, Wygaśnięcie, cofniecie i ograniczenie pozwolenia (w:) J. Jendrośka (red.), Ustawa Prawo ochrony środowiska. Komentarz, Wrocław 2001, s. 588–602. 35 Zob. art. 23 ust. 2 pkt 13 pr. energet.; A. Walaszek-Pyzioł, Energia i prawo, Warszawa 2002, s. 81–84. 36 Zob. K. Strzyczkowski, Prawo gospodarcze…, wyd. 4, s. 166. 37 Zob. M. Stoczkiewicz, Przedsiębiorstwo energetyczne jako przedsiębiorstwo świadczące usługi w ogólnym interesie gospodarczym a pomoc państwa, cz. I, PUG 2010, nr 2, s. 18. 38 Zob. M.  Możdżeń-Marcinkowski, Nadzór właścicielski Skarbu Państwa w  systemie kontroli administracji publicznej –  zarys problematyki (w:) J.  Zim- mermann (red.), Koncepcja systemu prawa administracyjnego, Warszawa 2007, s. 313–329. 32 2. Instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw… go. W ścisłym sensie funkcja kierownictwa gospodarczego oznacza ca- łokształt państwowych środków prawnych, za których pośrednictwem państwo ingeruje bezpośrednio lub pośrednio w procesy gospodarcze dla osiągnięcia określonych celów polityczno-gospodarczych, bez względu na rodzaj i charakter stosowanych prawnych środków i form działania organów władzy publicznej (ustawa, plan, program, akt administracyjny, umowa)39. Ingerencja państwa w sektorze energetycznym ma na celu rea- lizację, w pierwszym rzędzie, polityki energetycznej, ale także innych po- lityk publicznych (np. polityki strukturalnej, regionalnej, klimatycznej)40. Instrumenty realizacji tej funkcji nie ograniczają się tylko do instrumen- tów i form działania administracji gospodarczej, gdyż stosowane są prze- de wszystkim, ale nie tylko, przez organy władzy publicznej o kompeten- cjach kierownictwa gospodarczego (parlament, rząd, organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego). W tym miejscu można wskazać na takie instrumenty realizacji funkcji kierownictwa gospodarczego wobec przedsiębiorstw energetycznych jak ceny minimalne sprzedaży energii ze źródeł odnawialnych, obowiązek zakupu oferowanej energii elektrycznej wytworzonej ze źródeł odnawialnych41, zaangażowanie państwa w zawie- ranie kontraktów długoterminowych sprzedaży mocy i energii elektrycz- nej42 czy wreszcie opodatkowanie produktów energetycznych43. 39 K. Strzyczkowski, Prawo gospodarcze…, wyd.  4, s.  170–171; zob. też M. Szydło, Planowanie w gospodarce energetycznej na obszarze gminy, Samorząd Terytorialny 2004, nr 5, s. 50–66. 40 Zob. A.  Piebalgs, Europe’s New Energy Policy, Leuven 2009, s.  15–31; A. Walaszek-Pyzioł, Kształtowanie i realizacja polityki energetycznej państwa na gruncie ustawy Prawo energetyczne (podmioty, instrumenty), Acta Universitatis Wratislaviensis. Prawo CCLXVI, Wrocław 1999, No. 2154, s. 411–421; F. Elża- nowski, Polityka energetyczna. Prawne instrumenty realizacji, Warszawa 2008; Z.M. Karaczun, A. Kassenberg, M. Sobolewski, Polityka klimatyczna Polski – wy- zwanie XXI wieku, Warszawa 2009. 41 Zob. L.  Werring (red.), EU Energy Law, t.  III, EU Environmental Law. Energy Effi ciency and Renewable Energy Sources, Leuven 2006, s. 31–36; F. Elża- nowski, What does an obligation to purchase „Green energy” mean? Case comment to the judgment of the Supreme Court of 5 July 2007 – Green energy (Ref. No. III SK 13/07), Yearbook of Antitrust and Regulatory Studies 2008, vol. 1(1), s. 249–252. 42 Zob. M. Marszałek, Usunięcie barier rozwoju rynku konkurencyjnego ener- gii elektrycznej, PUG 2008, nr 10, s. 24–30; J. Czekaj, Kontrakty długoterminowe a rynek energii elektrycznej w Polsce, Warszawa 2001. 43 Wprowadzanie podatków energetycznych należy zasadniczo do kompe- tencji państw członkowskich. W pewnym zakresie także Unia Europejska podjęła 33 Rozdział I. Zagadnienia wstępne 7. Ingerencja państwa w  funkcjonowanie przedsiębiorstw sektora energetycznego ma wreszcie postać realizacji funkcji interwencjonizmu pozytywnego, czyli wspierania gospodarki44. Instrumenty wspierania go- spodarczego przedsiębiorstw energetycznych (np. w  formie subwencji, dotacji, preferencji kredytowych, ulg i zwolnień podatkowych) stanowią najczęściej pomoc państwa. Analizy dokonywane w tej pracy będą skon- centrowane w  dużym zakresie na instrumentach realizacji tej funkcji. K. Strzyczkowski dostrzegł, że organy administracji publicznej i inne pod- mioty publiczne wykorzystują także do realizacji funkcji wspierania go- spodarki instrumenty prawne typowe dla klasycznych funkcji ingerencji w sferę gospodarki, takich jak: reglamentacja, nadzór i kontrola45. Jest to spostrzeżenie o dużym znaczeniu. Wsparcie (pomoc), w ekonomicznym sensie, może być także wynikiem zwolnienia przedsiębiorstwa z pewnych ogólnie obowiązujących wymagań (nakazów lub zakazów) o charakterze policji administracyjnej, wynikiem korzystania przez przedsiębiorstwo z preferencyjnej taryfy energetycznej, z zakupu przez przedsiębiorstwo mienia publicznego po cenach niższych niż rynkowe, kontraktów długo- terminowych, w których zawarcie zaangażowane są organy państwa lub przedsiębiorstwa publiczne czy też z obowiązku stosowania cen minimal- nych lub maksymalnych. szereg działań. P.D. Cameron wymienia trzy grupy środków prawnych podejmo- wanych przez Unię: (1) projekt dyrektywy w sprawie podatku od dwutlenku węgla (Proposal for a Council Directive introducing a tax on carbon dioxide emissions and energy, 30 June 1992, COM (92) 226 fi nal, [1992] OJ C 196/1), dyrektywa ta nie została przyjęta; (2) dyrektywa 2003/96/WE w sprawie opodatkowania pro- duktów energetycznych, weszła w życie w dniu 31.10.2003 r. oraz (3) interwencje Komisji w wielu przypadkach dotyczących odstępstw od opodatkowania według krajowych podatków energetycznych z uwagi na reguły pomocy państwa. Zob. P.D. Cameron, Competition in Energy Markets. Law and Regulation in the Euro- pean Union, Oxford 2007, s. 502. 44 Tak K. Strzyczkowski, Prawo gospodarcze…, wyd. 4, s. 176. 45 Tamże, s. 181. 34 3. Problem badawczy i cel badań 3. Problem badawczy i cel badań 8. Jak wiadomo, pojęcie „pomocy państwa” w  prawie Unii Euro- pejskiej odwołuje się do gospodarczej istoty zjawiska wspierania przed- siębiorstw, pomijając wszelkie, zmienne w czasie i przestrzeni, względy formalne46. Co więcej, istotnym elementem pomocy państwa jest skutek, jaki ona wywołuje na rynku, bez znaczenia są zaś intencje stron (państwa i  benefi cjenta) dotyczące zamiaru wsparcia przedsiębiorstwa47. W  tym kontekście spostrzeżenie K. Strzyczkowskiego, iż funkcja wspierania go- spodarki jest realizowana zarówno za pomocą instrumentarium prawne- go jej tylko właściwego, jak i instrumentarium realizacji innych funkcji państwa dotyczy istotnego problemu związanego z kwalifi kacją prawną klasycznych instrumentów interwencjonizmu restrykcyjnego (policja, reglamentacja, regulacja, nadzór) oraz pozytywnego (kierownictwo go- spodarcze, wspieranie gospodarki) z punktu widzenia pomocy państwa w  znaczeniu art.  107 ust.  1 TFUE. Z  uwagi na zawężenie przedmiotu opracowania, problem ten należy odnieść do instrumentów ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych. 9. Problem ten można skonkretyzować w postaci pytania: w jakim zakresie instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych stanowią pomoc państwa w  znaczeniu art.  107 ust.  1 TFUE? Udzielenie poprawnej i pełnej odpowiedzi na tak sformułowane pytanie nie wydaje się możliwe z uwagi na jego dużą ogólność. Popraw- na odpowiedź na to pytanie nie jest możliwa także ze względu na brak defi nicji legalnej pomocy państwa w prawie Unii Europejskiej, jego ot- wartość zakresową oraz z uwagi na cechy składowe tegoż pojęcia, które odwołują się do okoliczności zrelatywizowanych do miejsca i czasu sto- sowania określonego instrument ingerencji (np. cechy: „możliwość wpły- wu na handel”, „zakłócenie konkurencji lub jej groźba”). Z tego powodu, dostrzegając ogólny problem badawczy, należy ograniczyć się do próby wskazania na czynniki (okoliczności faktyczne i prawne), w których róż- ne instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw ener- getycznych mogą lub też nie mogą spełniać cech pojęciowych pomocy państwa w rozumieniu art. 107 ust. 1 TFUE. 46 Zob S. Dudzik, Pomoc państwa…, s. 95–96. 47 Zob. tamże, s. 70. 35 Rozdział I. Zagadnienia wstępne Programem badawczym, jaki został przyjęty w tej pracy, jest wiec analiza pojęcia pomocy państwa w  znaczeniu art.  107 ust.  1 TFUE w  kontekście użycia tego pojęcia do oceny instrumentów ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych. Stąd rozważa- nia rozpoczną się od ustalenia zakresu pracy poprzez próbę określe- nia „przedsiębiorstwa energetycznego” (rozdział II). Analiza ta będzie skoncentrowana na wyróżnionych w wyroku w sprawie Altmark Trans48 następujących elementach składowych (cechach) pojęcia „pomoc pań- stwa”: przyznawaniu przez państwo członkowskie lub przy użyciu zaso- bów państwowych (rozdział III), selektywnej korzyści (rozdział IV), za- kłóceniu lub zagrożeniu zakłóceniem konkurencji (rozdział V), wpływie na wymianę handlową między państwami członkowskimi (VI). Podjęta będzie próba wyróżnienia w ramach tych cech ich elementów koniecz- nych, co może doprowadzić do sformułowania nowej propozycji listy cech konstytutywnych. Samo pojęcie „pomocy” w moim przekonaniu zawiera się w kryterium selektywnej korzyści i będzie poddane analizie w ramach tej cechy. Celem badań jest zaś próba zidentyfi kowania czynników (okoliczno- ści faktycznych i prawnych), które determinują, że określone instrumenty ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energetycznych mogą spełniać poszczególne cechy pojęciowe pomocy państwa lub też determi- nują wykluczenie spełnienia tych cech. 10. Tak określony cel badań ma istotne znaczenie teoretyczne i prak- tyczne. Wyniki analizy mogą być bowiem przydatne w kwalifi kacji okreś- lonych instrumentów ingerencji jako pomoc państwa, co wywołuje z kolei istotne skutki prawne i gospodarcze. Podstawową konsekwencją prawną jest to, iż na skutek kwalifi kacji instrumentu jako pomoc państwa autonomia państw członkowskich w  zakresie wykonywania podstawo- wych funkcji państwa w gospodarce doznaje ograniczenia. Wykonując swe funkcje w  gospodarce przy użyciu instrumentów ingerencji, które kwalifi kowane są jako pomoc państwa, państwo członkowskie musi, po pierwsze, brać pod uwagę ogólny zakaz takiej pomocy bez zgłoszenia jej Komisji Europejskiej49 (określony w art. 107 ust. 1 TFUE poprzez sfor- mułowanie „jest niezgodna z rynkiem wewnętrznym”), a po drugie, brać 48 Wyrok ETS w sprawie C-280/00, Altmark Trans, Zb. Orz. 2003, s. I-7747, 49 W dalszej części rozważań, gdy posługuję się zwrotem „zakaz pomocy państwa”, rozumiem przez to „zakaz pomocy państwa bez jej uprzedniej notyfi - kacji do Komisji Europejskiej”. pkt 75. 36 4. Metodologia i ograniczenia badawcze pod uwagę szeroki zakres swobody decyzyjnej organów Unii Europejskiej (przede wszystkim Komisji) co do uznania pomocy za zgodną z rynkiem wewnętrznym, czyli dopuszczalną (art. 107 ust. 3 TFUE). 4. Metodologia i ograniczenia badawcze 11. Sformułowanie przedmiotu badań, problemu badawczego i celu badań prezentowanych w  tej pracy determinuje wybór odpowiedniej metodologii. Metodologia użyta w programie badań powinna być ade- kwatna do analizy pojęcia pomocy państwa w znaczeniu art. 107 ust. 1 TFUE i jego cech składowych, w kontekście użycia tego pojęcia do oceny instrumentów ingerencji państwa w działalność przedsiębiorstw energe- tycznych. 12. W moim przekonaniu wymagania adekwatności, o któ
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pomoc państwa dla przedsiębiorstw energetycznych w prawie Unii Europejskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: