Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00658 010929 7490135 na godz. na dobę w sumie
Pomóż uzależnionym! - ebook/pdf
Pomóż uzależnionym! - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 158
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7308-811-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Jest to już drugie wydanie książki, której wcześniejszy tytuł brzmiał: „Dlaczego integralny program profilaktyczny w szkole. Pomoc dydaktyczno-wychowawcza dla nauczycieli i wychowawców”. Program został poszerzony oraz uzupełniony.

Celem prezentowanej publikacji było opracowanie założeń integralnego programu profilaktycznego dotyczącego wychowania w trzeźwości dzieci i młodzieży. Program ten nie tylko przekazuje informacje o substancjach uzależniających i uczy konkretnych zachowań wobec własnych emocji, lecz także przedstawia sposoby kształtowania u wychowanków dojrzałych postaw wobec siebie i świata zewnętrznego. Warunkiem opracowania integralnego programu wychowania w trzeźwości było całościowe i realistyczne zrozumienie wychowanka i jego sytuacji egzystencjalnej.

W książce zamieszczono gotowy projekt integralnego programu profilaktycznego dla szkoły.

Publikacja ta jest przeznaczona w szczególny sposób dla nauczycieli i wychowawców, ale także rodziców, którzy nie mają profesjonalnego przygotowania w zakresie profilaktyki uzależnień, a którzy mogą pomagać innym, a zwłaszcza dzieciom i młodzieży, w ochronie ich zagrożonej wolności.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Pomóż uzależnionym! Integralny program proi laktyczny w szkole Poradnik dla nauczycieli i wychowawców 2 Marian Łakomski Pomóż uzależnionym! Integralny program proi laktyczny w szkole Poradnik dla nauczycieli i wychowawców Oi cyna Wydawnicza „Impuls” Kraków 2007 3 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2007 Adiustacja: Małgorzata Miller Korekta: Agnieszka Hebda Projekt okładki: Ewa Tatiana Beniak ISBN 978-83-7308-811-5 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl 4 Wydanie III, Kraków 2007 Spis treści W s t (cid:266) p ....................................................................................................... 7 R o z d z i a ł 1 Problemy alkoholowe w wieku dorastania oraz ich przyczyny .................. 1. Charakterystyka uzale(cid:298)nienia alkoholowego .................................... 2. Uwarunkowania inicjacji alkoholowej dzieci w wieku szkolnym ..... 3. Skutki uzale(cid:298)nienia alkoholowego w wieku szkolnym ..................... R o z d z i a ł 2 Przyczyny małej skuteczno(cid:286)ci obecnie stosowanych programów profi lak- tycznych ..................................................................................................... 1. Kryterium zewn(cid:266)trzne oceny programów profi laktycznych .............. 2. Kryterium wewn(cid:266)trzne oceny programów profi laktycznych ............. R o z d z i a ł 3 Zało(cid:298)enia teoretyczne integralnego programu profi laktyki uzale(cid:298)nienia al- koholowego ................................................................................................ 1. Personalistyczna koncepcja człowieka jako punkt wyj(cid:286)cia integral- nego programu profi laktycznego ....................................................... 2. Elementy informacyjne integralnego programu profi laktycznego uza- le(cid:298)nie(cid:276) ................................................................................................ 2.1. Informacje dotycz(cid:261)ce ciała człowieka ........................................ 2.2. Informacje dotycz(cid:261)ce funkcjonowania psychiki ........................ 2.3. Informacje dotycz(cid:261)ce rozwoju moralnego ................................. 2.4. Informacje dotycz(cid:261)ce podstawowych elementów duchowo(cid:286)ci w człowieku ................................................................................ 2.5. Informacje dotycz(cid:261)ce relacji interpersonalnych ......................... 2.6. Informacje dotycz(cid:261)ce prawidłowej komunikacji ........................ 11 11 21 29 37 39 48 55 55 60 61 62 63 65 66 67 5 Spis treści 3. Elementy formacyjne programu ........................................................ 3.1. Motywacja wychowanków ......................................................... 3.2. Kształtowanie dojrzałych postaw dzieci w wieku szkolnym ..... R o z d z i a ł 4 Znaczenie komunikacji w profi laktyce uzale(cid:298)nie(cid:276) 1. Społecze(cid:276)stwo informacyjne a komunikacja mi(cid:266)dzyludzka ............. 2. Komunikacja bez przemocy ............................................................... 2.1. Aplikacje praktyczne .................................................................. R o z d z i a ł 5 Współpraca szkoły i rodziny w realizacji integralnego programu profi lak- tycznego ...................................................................................................... 1. Rola rodziny w wychowaniu do trze(cid:296)wo(cid:286)ci ...................................... 1.1. Formowanie dojrzało(cid:286)ci w sferze psychofi zycznej .................... 1.2. Formowanie dojrzało(cid:286)ci moralnej i duchowej ............................ 1.3. (cid:285)rodowisko rodzinne a nabywanie kompetencji interpersonalnych 2. Formy współpracy rodziny i szkoły .................................................. 3. Współpraca instytucji wspomagaj(cid:261)cych szkoł(cid:266) i rodzin(cid:266) w realizacji programu profi laktycznego .................... ........................................... 3.1. Samorz(cid:261)dy lokalne ..................................................................... 3.2. Ko(cid:286)ciół ........................................................................................ 3.3. Słu(cid:298)ba zdrowia ........................................................................... 3.4. Poradnie psychologiczno-pedagogiczne ..................................... 3.5. Ruchy samopomocowe ............................................................... 3.6. O(cid:286)rodki pomocy społecznej ........................................................ 3.7. Prokuratura, policja, s(cid:261)dy rodzinne ............................................ 3.8. Mass media ................................................................................. R o z d z i a ł 6 Projekt integralnego programu profi laktycznego dla szkoły ...................... 69 70 71 79 79 81 84 91 91 92 94 98 100 104 104 105 108 109 111 113 115 117 119 Z a k o (cid:276) c z e n i e ......................................................................................... 141 B i b l i o g r a f i a .......................................................................................... 145 6 Wstęp Obecnie jednym z najwi(cid:266)kszych zagro(cid:298)e(cid:276) dla dzieci i młodzie(cid:298)y w Polsce jest uzale(cid:298)nienie od alkoholu – zło(cid:298)ony stan chorobowy, który wi(cid:261)(cid:298)e si(cid:266) zwykle z intensywnym kryzysem we wszystkich sferach ludzkiego (cid:298)ycia. Alkoholizm prowadzi nie tylko do zaburze(cid:276) fi zjologicznych, ale równie(cid:298) do psychicznych i duchowych. Opublikowane w 1997 roku badania ujawniły obraz zmian w spo(cid:298)yciu alko- holu przez młodzie(cid:298) w latach osiemdziesi(cid:261)tych i dziewi(cid:266)ćdziesi(cid:261)tych. Z bada(cid:276) tych wynika, (cid:298)e we wspomnianym okresie: – nast(cid:261)pił gwałtowny, skokowy wzrost spo(cid:298)ycia alkoholu przez młodzie(cid:298); – w(cid:286)ród młodzie(cid:298)y najwi(cid:266)cej pij(cid:261)cej utrzymał si(cid:266) stały trend wzrostu spo(cid:298)ycia alkoholu; – zmniejszyła si(cid:266) liczba abstynentów w(cid:286)ród dzieci i młodzie(cid:298)y; – obni(cid:298)ył si(cid:266) wiek inicjacji alkoholowej, a tak(cid:298)e lobby proalkoholowe rozwin(cid:266)ło działalno(cid:286)ć marketingow(cid:261) skierowan(cid:261) wprost do młodzie(cid:298)y, a nawet dzieci1. Szczegółowe wyniki bada(cid:276) ujawniły te(cid:298) zale(cid:298)no(cid:286)ć zachowa(cid:276) młodzie(cid:298)y od zachowa(cid:276) ludzi dorosłych. Zwi(cid:266)kszone picie w(cid:286)ród młodzie(cid:298)y zwi(cid:261)zane jest ze wzrostem spo(cid:298)ycia alkoholu przez dorosłych, odnotowanym na pocz(cid:261)tku lat dziewi(cid:266)ćdziesi(cid:261)tych. Szczególn(cid:261) uwag(cid:266) nale(cid:298)y zwrócić równie(cid:298) na szkody ponoszone przez dzieci i młodzie(cid:298) z powodu picia alkoholu przez rodziców. W Polsce (cid:298)yje około 1,5–2 milionów dzieci alkoholików. Dzieci te maj(cid:261) bardzo niekorzystne warunki rozwojowe, co powoduje, (cid:298)e s(cid:261) mniej odporne i cz(cid:266)(cid:286)ciej choruj(cid:261) fi zycznie. Rozwijaj(cid:261) si(cid:266) te(cid:298) u nich okre(cid:286)lone zaburzenia emocjonalne, cz(cid:266)sto s(cid:261) ofi arami przemocy i nadu(cid:298)yć seksualnych ze strony najbli(cid:298)szych człon- ków rodziny lub ich otoczenia. Dzieci te stanowi(cid:261) tak zwan(cid:261) grup(cid:266) ryzyka pod wzgl(cid:266)dem prawdopodobie(cid:276)stwa uzale(cid:298)nienia. Grupa ta wymaga bardzo pilnego stworzenia stosownych programów pomocy. Dotychczasowa pomoc jest nie- wystarczaj(cid:261)ca, mimo sporych wysiłków podejmowanych przez gminy, ko(cid:286)cioły i organizacje pozarz(cid:261)dowe. 1 Por. Profi laktyka i rozwi(cid:261)zywanie problemów alkoholowych w Polsce w 1997 roku, PARPA, „Alkohol a Zdrowie” 1998, nr 22, s. 46–48. 7 Wst(cid:266)p Głównym motywem podj(cid:266)cia niniejszej pracy jest niepokój wychowawczy w obliczu wielko(cid:286)ci zagro(cid:298)e(cid:276) i szkód alkoholowych w(cid:286)ród dzieci i młodzie(cid:298)y. W okresie szkolnym młodzi ludzie podejmuj(cid:261) próby eksperymentowania z ró(cid:298)- nymi (cid:286)rodkami odurzaj(cid:261)cymi, a przede wszystkim z alkoholem. Opieraj(cid:261)c si(cid:266) na badaniach polskich i obcych, wymienia si(cid:266) liczne negatywne konsekwencje picia alkoholu przez dzieci. S(cid:261) to: wypadki (zwłaszcza drogowe) i wynikaj(cid:261)ce z nich zgony, kalectwo czy inne kłopoty ze zdrowiem, przest(cid:266)pstwa, gwałty, niepowo- dzenia szkolne, konfl ikty z rodzicami i otoczeniem, łatwiejszy dost(cid:266)p do in nych szkodliwych u(cid:298)ywek (substancji). Wczesna inicjacja alkoholowa jest uwa(cid:298)ana przez specjalistów za jedn(cid:261) z głównych przyczyn pó(cid:296)niejszych trudno(cid:286)ci, z któ- rymi borykaj(cid:261) si(cid:266) ludzie doro(cid:286)li (np. w karierze zawodowej). Wa(cid:298)nym motywem zainteresowania si(cid:266) tym tematem jest stwierdzona mała skuteczno(cid:286)ć elementarnych i najbardziej popularnych programów profi laktycz- nych dla szkół2. Programy te w du(cid:298)ej mierze s(cid:261) wspomagane przez Pa(cid:276)stwow(cid:261) Agencj(cid:266) Rozwi(cid:261)zywania Problemów Alkoholowych (PARPA), a od 1997 roku s(cid:261) współfi nansowane przez gminy. Programy te zawieraj(cid:261) opracowane „technologie”, tzn. opisan(cid:261) strategi(cid:266) działania, struktur(cid:266), materiały pomocnicze oraz schemat realizacji. Wi(cid:266)kszo(cid:286)ć z nich jest stale poddawana badaniom naukowym pod wzgl(cid:266)- dem ich skuteczno(cid:286)ci i ulepszana w miar(cid:266) dostarczania wyników tych bada(cid:276). Na podstawie tych bada(cid:276) mo(cid:298)na stwierdzić, (cid:298)e efekty stosowanych programów s(cid:261) nieproporcjonalne do ponoszonych wysiłków i (cid:286)rodków fi nansowych3. Skuteczno(cid:286)ć tych programów jest niewielka z kilku przyczyn. Po pierwsze, opieraj(cid:261) si(cid:266) one na fragmentarycznej koncepcji wychowanka, bior(cid:261)c pod uwag(cid:266) głównie jego sfer(cid:266) emocjonaln(cid:261). Po drugie, w zbyt małym stopniu uwzgl(cid:266)dniaj(cid:261) negatywny dla (cid:298)ycia w wolno(cid:286)ci i abstynencji kontekst społeczny i kulturowy4. Programy te skupiaj(cid:261) si(cid:266) na uczeniu wychowanka asertywnego wyra(cid:298)ania emocji oraz sztuki odmawiania w obliczu szkodliwej presji otoczenia. Tymczasem okazuje si(cid:266), (cid:298)e najwa(cid:298)niejsz(cid:261) przyczyn(cid:261) zagro(cid:298)e(cid:276) si(cid:266)gania po substancje uzale(cid:298)niaj(cid:261)ce przez dzieci i młodzie(cid:298) nie jest ani zła wola, ani lekkomy(cid:286)lno(cid:286)ć czy przypadkowa ciekawo(cid:286)ć, ani skłonno(cid:286)ci czy uwarunkowania genetyczne organizmu, lecz kryzy- sy – bolesne stany emocjonalne. Z tego wła(cid:286)nie wzgl(cid:266)du substancje uzale(cid:298)niaj(cid:261)ce nie s(cid:261) jednakowo atrakcyjne dla wszystkich. Okazuj(cid:261) si(cid:266) one atrakcyjne w stopniu 2 J. Szyma(cid:276)ska, Programy profi laktyczne. Podstawy profesjonalnej psychoprofi laktyki, Warszawa 2000, s. 51–73. 3 Por. K. Bobrowski, K. Ostaszewski, Ocena skuteczno(cid:286)ci programów profi laktyki alkoholowej „Noe + Drugi Elementarz”, „Problemy Alkoholizmu” 1997, nr 7, s. 6–9. 4 Por. Z. Sareło, Postmodernistyczny styl (cid:298)ycia i my(cid:286)lenia [w:] Postmodernizm: wyzwanie dla chrze(cid:286)cija(cid:276)stwa, red. Z. Sareło, Pozna(cid:276) 1995, s. 9–27. 8 Wstęp proporcjonalnym do kryzysu, którego do(cid:286)wiadcza wychowanek. Kryzys ten ob- jawia si(cid:266) bolesnymi prze(cid:298)yciami, wobec których rodzi si(cid:266) pokusa, by „poprawić” sobie nastrój albo „uciec” od problemów5. Fakt powi(cid:261)zania kryzysu (cid:298)ycia z inicjacj(cid:261) alkoholow(cid:261) i wchodzeniem na drog(cid:266) uzale(cid:298)nie(cid:276) powinien być uwzgl(cid:266)dniany we wszystkich rodzajach działa(cid:276) profi laktycznych. Celem niniejszej publikacji jest opracowanie zało(cid:298)e(cid:276) integralnego progra- mu profi laktycznego dotycz(cid:261)cego wychowania w trze(cid:296)wo(cid:286)ci dzieci i młodzie(cid:298)y. Taki program b(cid:266)dzie nie tylko przekazywał informacje o substancjach uzale(cid:298)- niaj(cid:261)cych i uczył kompetentnych zachowa(cid:276) wobec własnych emocji, lecz tak- (cid:298)e kształtował u wychowanków dojrzałe postawy wobec siebie i (cid:286)wiata zewn(cid:266)- trznego. Warunkiem opracowania integralnego programu wychowania w trze(cid:296)wo(cid:286)ci jest cało(cid:286)ciowe i realistyczne rozumienie wychowanka i jego sytuacji egzy- stencjalnej. Tego typu spojrzenie na wychowanka oznacza, (cid:298)e jego ewentualne problemy z alkoholem lub zdolno(cid:286)ć do zachowania abstynencji wynikaj(cid:261) nie ze skłonno(cid:286)ci biologicznych czy emocjonalnych, ale przede wszystkim s(cid:261) uwa- runkowane jako(cid:286)ci(cid:261) jego wi(cid:266)zi mi(cid:266)dzyosobowych i jego dojrzało(cid:286)ci(cid:261) etyczn(cid:261). W tej perspektywie profi laktyka uzale(cid:298)nie(cid:276) polega nie tylko na promowaniu zdrowia fi zycznego i psychicznego, lecz tak(cid:298)e, a nawet przede wszystkim na poprawianiu jako(cid:286)ci wi(cid:266)zi mi(cid:266)dzyosobowych oraz pogł(cid:266)bianiu etycznej wra(cid:298)li- wo(cid:286)ci wychowanka i jego najbli(cid:298)szego (cid:286)rodowiska: rodzinnego, rówie(cid:286)niczego, szkolnego i społeczno-kulturowego. Skuteczna profi laktyka polega bowiem na takim wychowaniu, które pozwala na odró(cid:298)nienie tego, co rozwija, od tego, co deprecjonuje, aby budować umiej(cid:266)tno(cid:286)ć kierowania własnym (cid:298)yciem w sposób (cid:286)wiadomy i odpowiedzialny. Praca składa si(cid:266) z sze(cid:286)ciu rozdziałów. Rozdział pierwszy ukazuje natur(cid:266) uzale(cid:298)nie(cid:276) oraz przyczyny i skutki inicjacji w wieku szkolnym. Rozdział dru- gi podaje przyczyny małej skuteczno(cid:286)ci dotychczas stosowanych programów profi laktycznych. Rozdział trzeci przedstawia personalistyczn(cid:261) koncepcj(cid:266) czło- wieka jako podstaw(cid:266) w opracowaniu integralnego programu profi laktycznego, którego stosowanie stwarza skuteczniejsz(cid:261) ni(cid:298) dot(cid:261)d ochron(cid:266) dzieci i młodzie(cid:298)y przed uzale(cid:298)nieniami. Rozdział czwarty dotyczy funkcjonowania społecze(cid:276)stwa informacyjnego i przedstawia metod(cid:266) komunikacji bez przemocy i jej aplikacje praktyczne. Rozdział pi(cid:261)ty zawiera zasady współpracy rodziny i szkoły oraz ró(cid:298)nych instytucji wspieraj(cid:261)cych szkoł(cid:266) i rodzin(cid:266) w realizacji integralnego pro- gramu. W rozdziale ostatnim przedstawiony jest projekt integralnego programu 5 Por. M. Dziewiecki, Młodzie(cid:298) wobec alkoholu, „Ateneum Kapła(cid:276)skie” 1997, nr 1, s. 61. 9 Wst(cid:266)p profi laktycznego, metody i formy pracy oraz spodziewane osi(cid:261)gni(cid:266)cia na ró(cid:298)nych etapach edukacji. Niestety, chocia(cid:298) na przestrzeni ostatnich kilku lat (cid:286)rodowisko szkolne zosta- ło obj(cid:266)te szerokimi oddziaływaniami profi laktycznymi, to oddziaływania te nie uwzgl(cid:266)dniaj(cid:261) szeroko rozumianego charakteru profi laktyki. Zdecydowana bowiem wi(cid:266)kszo(cid:286)ć programów profi laktycznych, które s(cid:261) obecnie stosowane w polskich szkołach i innych placówkach wychowawczych skupia si(cid:266) jedynie na cielesno(cid:286)ci i emocjach, natomiast pomija inne wymiary osoby ludzkiej. Z tego wła(cid:286)nie powodu konieczne jest opracowanie zało(cid:298)e(cid:276) programu profi laktycznego, który dostrzegał- by wszystkie uwarunkowania inicjacji alkoholowej oraz uwzgl(cid:266)dniał bioetyczny wymiar pracy wychowawczej w dziedzinie wychowania do trze(cid:296)wo(cid:286)ci. Publikacja ta jest przeznaczona w szczególny sposób dla nauczycieli i wy- chowawców, a tak(cid:298)e rodziców, którzy nie maj(cid:261) profesjonalnego przygotowania w zakresie profi laktyki uzale(cid:298)nie(cid:276), a którzy mog(cid:261) pomagać innym, zwłaszcza dzieciom i młodzie(cid:298)y, w ochronie zagro(cid:298)onej wolno(cid:286)ci. 10 Rozdział 1 Problemy alkoholowe w wieku dorastania oraz ich przyczyny Problemy alkoholowe oznaczaj(cid:261) ró(cid:298)norodne zagro(cid:298)enia oraz negatywne zjawiska zwi(cid:261)zane z nadu(cid:298)ywaniem alkoholu i chorob(cid:261) alkoholow(cid:261). Prowadz(cid:261) one do degradacji psychofi zycznej, a tak(cid:298)e duchowej, społecznej i ekonomicznej poszczególnych osób, rodzin i całych (cid:286)rodowisk. Tego typu problemy dotycz(cid:261) wielu krajów, niezale(cid:298)nie od istniej(cid:261)cych w nich ustrojów społeczno-politycznych czy warunków ekonomicznych. W Polsce rozmiary szkód spowodowanych piciem alkoholu s(cid:261) tak wielkie, i(cid:298) mo(cid:298)na je traktować jako epidemi(cid:266) społeczn(cid:261), która bezpo(cid:286)rednio czy po(cid:286)rednio dotyczy wi(cid:266)kszo(cid:286)ci Polaków. 1. Charakterystyka uzależnienia alkoholowego Najbardziej dramatycznym skutkiem inicjacji alkoholowej w wieku dora- stania jest wchodzenie na drog(cid:266) uzale(cid:298)nienia od alkoholu. Charakterystycznym zjawiskiem we współczesnym (cid:286)wiecie jest wyst(cid:266)powanie patologicznych form zachowania, które przez WHO okre(cid:286)lane s(cid:261) jako uzale(cid:298)nienia. Uzale(cid:298)nienia ko- jarzone s(cid:261) zwykle z długotrwałym u(cid:298)ywaniem i nadu(cid:298)ywaniem takich substancji chemicznych, jak: alkohol, narkotyki i leki, co prowadzi z jednej strony do nawyku ich za(cid:298)ywania, z drugiej za(cid:286) – ma negatywne skutki biologiczne, psychiczne, duchowe i społeczne dla człowieka, który im ulega. Istnieje wiele ró(cid:298)norodnych defi nicji uzale(cid:298)nienia. Jedne z nich stwierdzaj(cid:261), (cid:298)e o uzale(cid:298)nieniu mo(cid:298)na mówić wtedy, gdy jaki(cid:286) (cid:286)rodek lub czynno(cid:286)ć przestaj(cid:261) słu(cid:298)yć człowiekowi zgodnie z jego przeznaczeniem, a staj(cid:261) si(cid:266) dla niego celem samym w sobie. Inne podkre(cid:286)laj(cid:261), (cid:298)e uzale(cid:298)nienie to nawykowe zachowanie ograniczaj(cid:261)ce wolno(cid:286)ć ludzkich pragnie(cid:276). 11 Pomóż uzależnionym! Integralny program proi laktyczny w szkole S. Peele uwa(cid:298)a, (cid:298)e w ka(cid:298)dym uzale(cid:298)nieniu mo(cid:298)na wyró(cid:298)nić nast(cid:266)puj(cid:261)ce cechy: – ci(cid:261)gło(cid:286)ć uzale(cid:298)nienia – człowiek przyzwyczaja si(cid:266) do danej czynno(cid:286)ci, ma skłonno(cid:286)ć, a nawet przymus do jej powtarzania; – zdolno(cid:286)ć do odci(cid:261)gania danej osoby od innych zaj(cid:266)ć; – negatywne doznania towarzysz(cid:261)ce nałogowej czynno(cid:286)ci – przyjemne dozna- nia zwi(cid:261)zane z czynno(cid:286)ci(cid:261) uzale(cid:298)nion(cid:261) towarzysz(cid:261) jej tylko na pocz(cid:261)tku nało- gu; pó(cid:296)niej uzale(cid:298)niony si(cid:266)ga po nie, aby uwolnić si(cid:266) od poczucia winy i od złego nastroju; – przymus dokonywania czynno(cid:286)ci uzale(cid:298)nionej – przymusowy charakter uza- le(cid:298)nienia zwi(cid:261)zany jest, w miar(cid:266) rozwoju nałogu, z osłabieniem siły woli oraz pojawieniem si(cid:266) mechanizmów uzale(cid:298)nienia1. Istniej(cid:261) ró(cid:298)ne koncepcje powstawania uzale(cid:298)nie(cid:276). Wskazuje si(cid:266) na uwarun- kowania biologiczne, psychiczne i (cid:286)rodowiskowe. Niektórzy autorzy podkre(cid:286)laj(cid:261) znaczenie czynnika biologicznego w uzale(cid:298)nieniu, zwłaszcza w alkoholowym. Zwracaj(cid:261) oni uwag(cid:266), (cid:298)e pod wpływem wypitego alkoholu nast(cid:266)puje u alkoholika pocz(cid:261)tkowo poprawa funkcjonowania organizmu, a w konsekwencji poprawa samopoczucia. Najbardziej przemawiaj(cid:261)cym argumentem za obecno(cid:286)ci(cid:261) czynni- ka biologicznego w uzale(cid:298)nieniu chemicznym jest fakt, (cid:298)e poszczególne osoby w sposób zró(cid:298)nicowany reaguj(cid:261) na alkohol lub narkotyk. B. Habrat stwierdza, (cid:298)e choć skłonno(cid:286)ć do alkoholizmu wydaje si(cid:266) w znacz- nym stopniu zdeterminowana genetycznie, nie jest to zdeterminowanie fatalistycz- ne. Uwa(cid:298)a on, (cid:298)e do rozwoju uzale(cid:298)nienia alkoholowego nie wystarczy tylko czyn- nik biologiczny. „Na obecnym etapie wiedzy nie jeste(cid:286)my w stanie zlokalizować wi(cid:266)kszo(cid:286)ci z »podejrzanych« genów i mi(cid:266)dzy innymi z tego po wodu perspektywa in(cid:298)ynierii genowej jest odległa. Na szcz(cid:266)(cid:286)cie wi(cid:266)kszo(cid:286)ć »genów alkoholizmu« wydaje si(cid:266) nie mieć pełnej penetracji, tzn. s(cid:261) raczej »genami skłonno(cid:286)ci do alko- holizmu« i do rozwoju uzale(cid:298)nienia konieczny jest jeszcze czynnik (cid:286)rodowiskowy, na który mo(cid:298)na mieć wpływ”2. Biologiczn(cid:261) natur(cid:266) uzale(cid:298)nienia chemicznego zdecydowanie odrzuca M. Keller. Omawiaj(cid:261)c przyczyn(cid:266) alkoho lizmu, pisze on: „Przyczyn(cid:261) alkoholizmu nie s(cid:261) wywołuj(cid:261)ce nałóg wła(cid:286)ciwo(cid:286)ci alkoholu. Do- wodz(cid:261) tego miliony pij(cid:261)cych, którzy nigdy nie stali si(cid:266) alkoholikami”3. Nale(cid:298)y 1 Por. S. Peele, Do(cid:286)wiadczenie uzale(cid:298)nienia [w:] Wybrane spojrzenia na alkoholizm i jego leczenie, wybór i opracowanie A. Dodziuk, Warszawa 1993, s. 64–99. 2 B. Habrat, Czy skłonno(cid:286)ć do uzale(cid:298)nienia od alkoholu i uzale(cid:298)nie(cid:276) jest uwarunkowana biolo- gicznie i co z tego wynika?, „Arka” 1996, nr 16, s. 12. 3 M. Keller, Wybrane pogl(cid:261)dy na natur(cid:266) nałogu [w:] Wybrane spojrzenia..., dz. cyt., s. 61–66. 12 Rozdział 1. Problemy alkoholowe w wieku dorastania oraz ich przyczyny stwierdzić, (cid:298)e obecno(cid:286)ć biochemicznego czynnika u człowieka zwi(cid:266)ksza jedynie ryzyko alkoholizmu, ale nikogo nie skazuje na uzale(cid:298)nienie. Psychologiczna koncepcja uzale(cid:298)nie(cid:276) zwraca uwag(cid:266) na to, (cid:298)e powstaj(cid:261) one przez poł(cid:261)czenie pozytywnych prze(cid:298)yć psychicznych z okre(cid:286)lonymi zachowania- mi, które człowiek nast(cid:266)pnie powtarza, aby tego typu prze(cid:298)ycia wywołać. Zwo- lennikiem psychologicznej koncepcji uzale(cid:298)nienia jest ameryka(cid:276)ski psycholog S. Peele. Uwa(cid:298)a on, (cid:298)e niektóre osoby nie mog(cid:261) uzyskać w (cid:298)yciu upragnionych celów i si(cid:266)gaj(cid:261) po substancje chemiczne, aby poprawić sobie nastrój, lub podej- muj(cid:261) inne działania, aby zapomnieć o swoich trudno(cid:286)ciach. Za psychologiczn(cid:261) koncepcj(cid:261) uzale(cid:298)nie(cid:276) opowiada si(cid:266) te(cid:298) M. Keller, który traktuje alkoholizm jako jedno z głównych uzale(cid:298)nie(cid:276) chemicznych. W koncepcji tej, autorzy podkre(cid:286)laj(cid:261), (cid:298)e niezwykła wr(cid:266)cz atrakcyjno(cid:286)ć alkoholu czy narkotyków dla pewnych osób nie wynika z atrakcyjno(cid:286)ci biologicznej tych substancji, lecz z ich atrakcyjno(cid:286)ci emo- cjonalnej. Substancje te potrafi (cid:261) szybko i skutecznie zmieniać ludzkie emocje. S(cid:261) wi(cid:266)c bardzo po(cid:298)(cid:261)dane przez tych, którzy do(cid:286)wiadczaj(cid:261) bolesnych prze(cid:298)yć i chc(cid:261) pozbyć si(cid:266) ich szybko i za ka(cid:298)d(cid:261) cen(cid:266). Osoby uzale(cid:298)nione charakteryzuj(cid:261) si(cid:266) takimi cechami osobowymi, jak: niski poziom uspołecznienia, małe opanowanie, brak konsekwencji. Chocia(cid:298) osoby uzale(cid:298)nione posiadaj(cid:261) takie cechy, to nie wiadomo, czy s(cid:261) one przyczyn(cid:261), czy konsekwencj(cid:261) uzale(cid:298)nie(cid:276). W(cid:286)ród czynników osobowych sprzyjaj(cid:261)cych powstaniu uzale(cid:298)nie(cid:276) mo(cid:298)na wskazać: brak sensu (cid:298)ycia, poczucie obni(cid:298)onej warto(cid:286)ci siebie, a tak(cid:298)e sprzyjaj(cid:261)cy zachowaniom nałogowym kontekst społeczny. Uwarunkowania (cid:286)rodowiskowe s(cid:261) bardzo wa(cid:298)nym czynnikiem w po- wstawaniu uzale(cid:298)nie(cid:276) chemicznych. Istotne w (cid:298)yciu człowieka jest (cid:286)rodowisko rodzinne. Wielokrotne badania socjologiczne wskazuj(cid:261) na zwi(cid:261)zek pomi(cid:266)dzy jako(cid:286)ci(cid:261) (cid:298)ycia rodzinnego a podatno(cid:286)ci(cid:261) członków rodziny, szczególnie dzieci, na uzale(cid:298)nienia. Je(cid:298)eli młody człowiek nie znajdzie oparcia w rodzinie, wi(cid:261)(cid:298)e si(cid:266) z grup(cid:261) ludzi prze(cid:298)ywaj(cid:261)cych podobne problemy i przyjmuje stosowne sposoby ich rozwi(cid:261)zywania4. Ogromne znaczenie maj(cid:261) obowi(cid:261)zuj(cid:261)ce w danym społecze(cid:276)stwie modele zachowa(cid:276) w okre(cid:286)lonych sytuacjach i szerz(cid:261)ce si(cid:266) mody w (cid:286)rodowiskach młodzie(cid:298)owych. Przekonanie o tym, (cid:298)e dobra zabawa mo(cid:298)e mieć miejsce wył(cid:261)cznie po spo(cid:298)yciu alkoholu, a za(cid:298)ywanie narkotyku (cid:286)wiadczy o przy- nale(cid:298)no(cid:286)ci do elity towarzyskiej, mo(cid:298)e prowadzić do powstania nałogu. 4 R. Maxwell, Dzieci – Alkohol – Narkotyki. Przewodnik dla rodziców, tłum. J. W(cid:266)grodzka, Gda(cid:276)sk 1994, s. 76. 13 Pomóż uzależnionym! Integralny program proi laktyczny w szkole W naszym społecze(cid:276)stwie uzale(cid:298)nienie od alkoholu nazywane jest popular- nie alkoholizmem lub nałogiem alkoholowym. Sam termin „alkoholizm” został wprowadzony przez szwedzkiego lekarza Magnusa Hussa i po raz pierwszy opublikowany w 1849 roku. Uzale(cid:298)nienie alkoholowe jest bezpo(cid:286)redni(cid:261) konse- kwencj(cid:261) nadu(cid:298)ywania alkoholu i oznacza spo(cid:298)ywanie tej substancji w sposób powoduj(cid:261)cy negatywne, a w dalszych fazach destrukcyjne konsekwencje dla pij(cid:261)cego i dla jego (cid:286)rodowiska. W 1956 roku alkoholizm został wci(cid:261)gni(cid:266)ty na list(cid:266) chorób uznawanych przez WHO. Jest to jedna z najbardziej destrukcyjnych chorób i jednocze(cid:286)nie jedna z niewielu, których istnienie neguje chory. Uzale(cid:298)- nienie od alkoholu jest chorob(cid:261) niszcz(cid:261)c(cid:261) człowieka we wszystkich jego aspek- tach. Prowadzi ono do degradacji (cid:298)ycia psychicznego, duchowego i religijnego. Powoduje stopniowo utrat(cid:266) zdolno(cid:286)ci do normalnego funkcjonowania w rodzinie i społecze(cid:276)stwie5. Osoby w wieku dorastania, czyli dzieci i młodzie(cid:298), si(cid:266)gaj(cid:261)ce po alkohol, s(cid:261) szczególnie nara(cid:298)one na uzale(cid:298)nienie. Wiek inicjacji ma tutaj istotne znaczenie. Choroba alkoholowa rozwija si(cid:266) tym szybciej, im wcze(cid:286)niej dana osoba si(cid:266)ga po raz pierwszy po alkohol. Je(cid:286)li kontakt z alkoholem ma miejsce ju(cid:298) w wieku szkolnym, to uzale(cid:298)nienie mo(cid:298)e nast(cid:261)pić bardzo szybko, nawet po kilku miesi(cid:261)- cach od rozpocz(cid:266)cia spo(cid:298)ywania alkoholu. W tym okresie bowiem, organizmy s(cid:261) dopiero w trakcie kształtowania si(cid:266) i ka(cid:298)da dawka alkoholu zakłóca proces rozwojowy młodego człowieka. Z tego wzgl(cid:266)du nie mo(cid:298)e być mowy o kontrolo- wanym czy bezpiecznym piciu alkoholu przez nastolatków. W. Osiaty(cid:276)ski i wielu innych autorów zajmuj(cid:261)cych si(cid:266) problemem alkoholowym twierdzi, (cid:298)e istnieje małe prawdopodobie(cid:276)stwo uzale(cid:298)nienia od alkoholu, gdy kto(cid:286) zaczyna si(cid:266)gać po alkohol po 21. roku (cid:298)ycia6. Drugim czynnikiem, który ma istotny wpływ na tempo zaistnienia choroby alkoholowej zarówno u dorosłych, jak i u młodzie(cid:298)y, jest ilo(cid:286)ć i cz(cid:266)stotliwo(cid:286)ć spo(cid:298)ywanego alkoholu. Kolejny czynnik sprzyjaj(cid:261)cy powstaniu uzale(cid:298)nienia od alkoholu w wieku rozwojowym zwi(cid:261)zany jest ze spo(cid:298)ywaniem tej substancji dla poprawienia sobie nastroju emocjonalnego. W okresie dorastania młody czło- wiek napotyka problemy, które s(cid:261) dla niego niezrozumiałe czy trudne, albo s(cid:261) wyzwaniem. S(cid:261) to kłopoty osobiste, zawody miłosne, depresje, niepowodzenia w szkole, poczucie braku bezpiecze(cid:276)stwa i zrozumienia. Z jednej strony, młoda osoba uwa(cid:298)a si(cid:266) za dorosłego i tak chce być traktowana, z drugiej za(cid:286) – potrzebuje 5 A. Bielewicz, Problemy alkoholowe w stosunkach mi(cid:266)dzyludzkich [w:] Alkohol oraz zwi(cid:261)zane z nim problemy społeczne i zdrowotne, red. I. Wald, Warszawa 1986, s. 96. 6 W. Osiaty(cid:276)ski, Grzech czy choroba?, Warszawa 1992, s. 23. 14 Rozdział 1. Problemy alkoholowe w wieku dorastania oraz ich przyczyny pomocy, poniewa(cid:298) sama nie mo(cid:298)e sprostać zaistniałym problemom. Tej pomocy szuka przede wszystkim w rodzinie. Je(cid:298)eli rodzice nie oka(cid:298)(cid:261) jej akceptacji, miło- (cid:286)ci i zrozumienia, młoda osoba b(cid:266)dzie usiłowała pozbyć si(cid:266) swojego l(cid:266)ku i bólu w inny sposób, na przykład przy pomocy (cid:286)rodka odurzaj(cid:261)cego, który pozwoli poczuć si(cid:266) jej bezpieczniej7. Tego typu zachowanie jest powi(cid:261)zane głównie ze słabo(cid:286)ci(cid:261) psychiczno-duchow(cid:261) danego człowieka oraz niekorzystnym wpływem (cid:286)rodowiska społecznego. W dziedzinie analizy procesu uzale(cid:298)nienia od alkoholu na szczególn(cid:261) uwag(cid:266) zasługuj(cid:261) pogl(cid:261)dy E. M. Jellinka, który na podstawie przeprowadzonych przez siebie w latach pi(cid:266)ćdziesi(cid:261)tych XX wieku bada(cid:276), stwierdził, (cid:298)e „alkoholizm przewlekły to ka(cid:298)de u(cid:298)ywanie napojów alkoholowych, które powoduje szkod(cid:266) dla osoby pij(cid:261)cej, społecze(cid:276)stwa lub obojga”8. Zwrócił on tak(cid:298)e uwag(cid:266) na fakt, (cid:298)e alkoholizm powstaje na skutek nało(cid:298)enia si(cid:266) na siebie trzech czynników: podatno(cid:286)ci biologicznej, odpowiednich warunków psychicznych i społecznych. Podzielił przebieg nałogu alkoholowego na cztery stadia, z których dwa pierwsze s(cid:261) czysto objawowe, dwa nast(cid:266)pne za(cid:286) oznaczaj(cid:261) stopnie uzale(cid:298)nienia9. Stadium pierwsze przedalkoholowe polega najpierw na okazjonalnym piciu w celu dozna- nia ulgi, a nast(cid:266)pnie przeradza si(cid:266) w picie stałe dla uzyskania po(cid:298)(cid:261)danego stanu ukojenia. Stadium drugie – nazywane zwiastunowym – zaczyna si(cid:266) od nagłego i niewyja(cid:286)nionego do(cid:286)wiadczenia polegaj(cid:261)cego na tym, (cid:298)e człowiek, nie trac(cid:261)c przytomno(cid:286)ci, nie mo(cid:298)e przypomnieć sobie swojego post(cid:266)powania oraz okolicz- no(cid:286)ci zwi(cid:261)zanych z piciem. Zaburzenia pami(cid:266)ci zwi(cid:261)zane z piciem mog(cid:261) równie(cid:298) wyst(cid:266)pować u osób, u których nie rozwija si(cid:266) proces uzale(cid:298)nienia pod wpływem du(cid:298)ych ilo(cid:286)ci alkoholu oraz w stanach wyczerpania fi zycznego lub psychicznego. W dalszym przebiegu tej fazy człowiek zaczyna coraz bardziej koncentrować si(cid:266) na alkoholu (picie po kryjomu, tworzenie specjalnych okazji do picia itp.). W stadium trzecim – krytycznym – w pełni wyst(cid:266)puje zjawisko utraty kontroli przez człowieka. W fazie tej rozwija si(cid:266) ju(cid:298) bardzo szeroki zestaw objawów uzale(cid:298)nienia. Nale(cid:298)(cid:261) do nich przede wszystkim: samooszukiwanie i tworzenie nieracjonalnych uzasadnie(cid:276) do picia, uleganie iluzji wielko(cid:286)ci i odizolowanie od otoczenia, powa(cid:298)ne zaniedbywanie pracy i kontaktów z bliskimi osobami, koncentracja (cid:298)ycia wokół picia i utrata innych zainteresowa(cid:276), zabezpieczanie zapasów alkoholu, zaniedbywanie jedzenia, obni(cid:298)enie pop(cid:266)du seksualnego i epizody zazdro(cid:286)ci alkoholowej, konieczno(cid:286)ć stałego uzupełniania obecno(cid:286)ci 7 Por. M. Gossop, Narkomania. Mity i rzeczywisto(cid:286)ć, tłum. G. Diurdzik-Kra(cid:286)niewska, Warszawa 1993, s. 37. 8 E. M. Jellinek, Stadia nałogu alkoholowego [w:] Wybrane spojrzenia..., dz. cyt., s. 32. 9 Por. tam(cid:298)e, s. 33 nn. 15 Pomóż uzależnionym! Integralny program proi laktyczny w szkole alkoholu w organizmie. Stadium czwarte – zwane chronicznym – wi(cid:261)(cid:298)e si(cid:266) z okresami wielodniowej intoksykacji, to znaczy „ci(cid:261)gami picia”. Przynosz(cid:261) one powa(cid:298)ne uszkodzenia procesów my(cid:286)lenia i zdolno(cid:286)ci do oceny faktów. U cz(cid:266)(cid:286)ci alkoholików (zdaniem Jellinka – około 10 ) mog(cid:261) w tym czasie poja- wiać si(cid:266) psychozy alkoholowe. Wyst(cid:266)puj(cid:261) stany bezprzedmiotowego l(cid:266)ku oraz dr(cid:298)enie i wyra(cid:296)ne obni(cid:298)enie sprawno(cid:286)ci motorycznej10. Od kilkunastu lat postuluje si(cid:266) traktowanie alkoholizmu jako syndromu czy te(cid:298) zespołu uzale(cid:298)nienia od alkoholu. Podstaw(cid:261) wprowadzenia terminu „zespół uzale(cid:298)nienia od alkoholu” była cało(cid:286)ciowa koncepcja alkoholizmu Edwardsa i Grossa. Koncepcja ta uwzgl(cid:266)dnia objawy fi zjologiczne, psychiczne oraz spo- łeczne. Zespół uzale(cid:298)nienia od alkoholu posiada charakteryzuj(cid:261)ce go, niezale(cid:298)ne od wieku, nast(cid:266)puj(cid:261)ce objawy: – Zmiana tolerancji na alkohol, która ujawnia si(cid:266), gdy wypicie tej samej ilo(cid:286)ci, co kiedy(cid:286), powoduje słabsze ni(cid:298) uprzednio efekty. Na ogół wzrost tolerancji, charakterystyczny dla pocz(cid:261)tków uzale(cid:298)nienia nast(cid:266)puje stopniowo. W miar(cid:266) dalszego, intensywnego picia, a wi(cid:266)c równie(cid:298) rozwoju uzale(cid:298)nienia, toleran- cja obni(cid:298)a si(cid:266). – Alkoholowy zespół abstynencyjny. Człowiek, który nie jest uzale(cid:298)niony od alkoholu, nast(cid:266)pnego dnia po wypiciu du(cid:298)ej ilo(cid:286)ci alkoholu czuje si(cid:266) ci(cid:266)(cid:298)ko chory. Wyst(cid:266)puj(cid:261) u niego bóle głowy, ogólne rozbicie, rozdra(cid:298)nienie, brak kon- centracji uwagi, wymioty. Medycyna okre(cid:286)la to jako objawy zatrucia alkoho- lowego. U osoby uzale(cid:298)nionej do objawów zatrucia doł(cid:261)czaj(cid:261) si(cid:266) objawy tzw. zespołu abstynencyjnego, który wykształca si(cid:266) po kilku latach, a w młodym wieku nawet po kilku miesi(cid:261)cach intensywnego picia. Powstaje on tym wcze- (cid:286)niej, im napoje alkoholowe były mocniejsze i im wi(cid:266)ksze ilo(cid:286)ci ich spo(cid:298)ywa- no, a tak(cid:298)e im wcze(cid:286)niejsza była inicjacja alkoholowa. Rozwój zespołu absty- nencyjnego charakteryzuje si(cid:266) swoist(cid:261) dynamik(cid:261). – Utrata kontroli nad piciem. Człowiek uzale(cid:298)niony od alkoholu nie jest w stanie pić w sposób umiarkowany. Po wypiciu nawet małej ilo(cid:286)ci alkoholu pojawia si(cid:266) u osoby uzale(cid:298)nionej nieprzezwyci(cid:266)(cid:298)ona ch(cid:266)ć kontynuowania picia odczu- wana jako przymus psychiczny i fi zyczny. W czasie „ci(cid:261)gu alkoholowego” człowiek uzale(cid:298)niony przyjmuje znacznie mniejsze ilo(cid:286)ci pokarmu ni(cid:298) nor- malnie. Alkohol staje si(cid:266) wówczas jedynym „pokarmem” i (cid:296)ródłem energii. Spo(cid:298)ywanie wył(cid:261)cznie alkoholu pozbawia zatem organizm całego szeregu nie- zb(cid:266)dnych do (cid:298)ycia i do rozwoju organizmu substancji (w(cid:266)glowodanów, tłusz- czów i białek), a tak(cid:298)e witamin, pewnych mikroelementów i pierwiastków (cid:286)ladowych. 10 E. M. Jellinek, Stadia nałogu..., dz. cyt., s. 35 nn. 16 Rozdział 1. Problemy alkoholowe w wieku dorastania oraz ich przyczyny – Zaburzenia pami(cid:266)ci i (cid:286)wiadomo(cid:286)ci. Typowym przykładem s(cid:261) luki pami(cid:266)cio- we, czyli całe fragmenty zdarze(cid:276), które znikaj(cid:261) z pami(cid:266)ci. Mimo wysiłków zmierzaj(cid:261)cych do utrzymania pozorów racjonalno(cid:286)ci i ci(cid:261)gło(cid:286)ci post(cid:266)powa- nia, coraz wi(cid:266)cej wydarze(cid:276) dzieje si(cid:266) poza (cid:286)wiadomo(cid:286)ci(cid:261) osoby uzale(cid:298)nionej. – Koncentracja (cid:298)ycia wokół spraw dotycz(cid:261)cych alkoholu. Obecno(cid:286)ć alkoholu w (cid:298)yciu człowieka uzale(cid:298)nionego staje si(cid:266) czym(cid:286) niezwykle wa(cid:298)nym. Po(cid:286)wi(cid:266)- ca on wiele czasu i zabiegów na zdobycie tej u(cid:298)ywki i stworzenie okazji do – „Głód alkoholowy” – to subiektywne uczucie łaknienia, polegaj(cid:261)ce na we- wn(cid:266)trznym przymusie wypicia, poł(cid:261)czone z uczuciem strachu i obaw(cid:261), (cid:298)e dany człowiek nie wytrzyma długo bez alkoholu. – Nawroty picia – jest to cecha charakterystyczna polegaj(cid:261)ca na tym, (cid:298)e czło- wiek próbuje udowodnić sobie i innym swoj(cid:261) zdolno(cid:286)ć do kontrolowanego picia. Niestety próby te ko(cid:276)cz(cid:261) si(cid:266) z reguły niepowodzeniem11. jej wypicia. Zrozumienie natury choroby alkoholowej polega na poznaniu mechanizmów i procesów, które wyja(cid:286)niaj(cid:261) utrat(cid:266) zdolno(cid:286)ci kontrolowanego picia alkoholu przez człowieka. J. Mellibruda opisał te zjawiska, które wydaj(cid:261) si(cid:266) szczególnie wa(cid:298)ne dla kształtowania si(cid:266) mechanizmów tworz(cid:261)cych uzale(cid:298)nienie od alkoholu nieza- le(cid:298)nie od wieku. W (cid:286)wietle nowoczesnej wiedzy o uzale(cid:298)nieniach uwa(cid:298)a si(cid:266), (cid:298)e główny mechanizm choroby alkoholowej zwi(cid:261)zany jest ze sfer(cid:261) ludzkich emocji. Oznacza to bardzo intensywne uzale(cid:298)nienie emocjonalne chorego od alkoholu. Reakcjami emocjonalnymi zaczynaj(cid:261) sterować nałogowe stereotypy: – alkohol staje si(cid:266) podstawowym (cid:296)ródłem przyjemno(cid:286)ci, zmniejsza si(cid:266) atrakcyj- no(cid:286)ć i dost(cid:266)pno(cid:286)ć innych (cid:296)ródeł; – obni(cid:298)a si(cid:266) odporno(cid:286)ć psychiczna na stany przykre, a l(cid:266)k, który towarzyszy cierpieniu, staje si(cid:266) silniejszy od strachu przed negatywnymi skutkami picia; – alkohol jest podstawowym (cid:286)rodkiem na u(cid:286)mierzanie stanów przykrych, po- zwala on mniej cierpieć i tworzy nadziej(cid:266) na uzyskanie chwilowych stanów przyjemnych; – perspektywa abstynencji nie znajduje poparcia w sferze uczuć i coraz silniejsze staj(cid:261) si(cid:266) subiektywne przekonania, (cid:298)e „picie jest konieczne”. Utrwala si(cid:266) na- stawienie na bezpo(cid:286)rednie i zamierzone manipulowanie własnymi stanami emo- cjonalnymi12. Wszystkie te zjawiska s(cid:261) (cid:286)wiadectwem koncentrowania si(cid:266) (cid:298)ycia emocjo- nalnego wokół efektów u(cid:298)ywania alkoholu. Wynikiem tego jest umocnienie si(cid:266) 11 Por. B. T. Woronowicz, Uzale(cid:298)nienie od alkoholu [w:] Psychiatria praktyczna dla lekarza rodzinnego, red. B. T. Woronowicz, Warszawa 1992; tak(cid:298)e E. Woydyłło, Pocz(cid:261)tek drogi, Warszawa 1990; tak(cid:298)e T. Kulisiewicz, Uzale(cid:298)nienie alkoholowe, Warszawa 1982. 12 Por. J. Mellibruda, Mechanizmy uzale(cid:298)nienia, „(cid:285)wiat Problemów” 1993, nr 9, s. 3. 17 Pomóż uzależnionym! Integralny program proi laktyczny w szkole elementarnych oczekiwa(cid:276) alkoholowych, czyli pot(cid:266)(cid:298)nych pragnie(cid:276) alkoholu, jako jedynego (cid:286)rodka umo(cid:298)liwiaj(cid:261)cego popraw(cid:266) bilansu emocjonalnego. W tym sensie alkohol staje si(cid:266) wa(cid:298)niejszy ni(cid:298) najbli(cid:298)sza osoba, praca, przestrzeganie prawa i zasad moralnych, a wi(cid:266)c wa(cid:298)niejszy od wszystkich elementów (cid:298)ycia, które normalnie stanowi(cid:261) (cid:296)ródła znacz(cid:261)cych i po(cid:298)(cid:261)danych do(cid:286)wiadcze(cid:276) (cid:298)yciowych. Przywi(cid:261)zanie emocjonalne człowieka do alkoholu powoduje zaburzenia w my(cid:286)leniu, które prowadz(cid:261) to powstania tzw. systemu iluzji i zaprzecze(cid:276). We- dług J. Mellibrudy, system ten jest odpowiedzialny za zniekształcenia, a nawet powolne zaburzenia procesów umysłowych wyst(cid:266)puj(cid:261)ce u osoby uzale(cid:298)nionej. Ludzka psychika funkcjonuje w ten sposób, (cid:298)e wszelkie napi(cid:266)cia i zaburzenia emocjonalne powoduj(cid:261) zakłócenia w procesach my(cid:286)lenia i percepcji. Na zacho- wanie człowieka zrównowa(cid:298)onego emocjonalnie wpływaj(cid:261) zarówno subiek- tywne odczucia, jak i obiektywne analizy i informacje. Zaburzenia emocjonalne prowadz(cid:261) natomiast do dominacji emocji w odniesieniu do procesów my(cid:286)lenia i decydowania13. Wszelkie my(cid:286)lenie człowieka uzale(cid:298)nionego od alkoholu jest tak mocno pod- porz(cid:261)dkowane potrzebom emocjonalnym, (cid:298)e na płaszczy(cid:296)nie intelektualnej nie istnieje mo(cid:298)liwo(cid:286)ć porozumienia si(cid:266) z nim. Wyst(cid:266)puj(cid:261)cy tu mechanizm uzale(cid:298)- nienia intelektualnego od alkoholu wyra(cid:298)a si(cid:266) poprzez system iluzji i zaprzecze(cid:276). System iluzji polega na tym, (cid:298)e wbrew elementarnym faktom i do(cid:286)wiadczeniom człowiek uzale(cid:298)niony trwa w subiektywnym przekonaniu o swojej zdolno(cid:286)ci do kontrolowanego picia. Subiektywnie jest on przekonany, (cid:298)e gdyby tylko chciał, czy uwa(cid:298)ał to za konieczne, to w ka(cid:298)dej chwili mógłby przestać pić. Natomiast system zaprzecze(cid:276) polega na takim interpretowaniu i manipulowaniu faktami, by negować istnienie problemów zwi(cid:261)zanych z nadu(cid:298)ywaniem alkoholu. Człowiek uzale(cid:298)niony znajduje zawsze jakie(cid:286) argumenty, które według jego logiki stanowi(cid:261) usprawiedliwienie jego zachowania. Narastanie zniekształce(cid:276) poznawczych stanowi podstawowy fakt w uzale(cid:298)- nieniu od alkoholu i innych (cid:286)rodków chemicznych. Jest ono jednym z głównych symptomów tej kategorii zaburze(cid:276) i rozwija si(cid:266) w postaci coraz bardziej nasi- lonych objawów i szkodliwych konsekwencji dla cało(cid:286)ci funkcjonowania czło- wieka. Zjawisko to wyst(cid:266)puje w mniejszym lub wi(cid:266)kszym zakresie u wi(cid:266)kszo(cid:286)ci osób uzale(cid:298)nionych. Uszkodzeniom ulega zdolno(cid:286)ć do spostrzegania i os(cid:261)du, które prowadz(cid:261) do samooszukiwania si(cid:266) i złudze(cid:276). Zniekształcenia poznawcze obejmuj(cid:261) nie tylko to, co człowiek my(cid:286)li, ale i to, co osoba uzale(cid:298)niona widzi 13 J. Mellibruda, Mechanizmy uzale(cid:298)nienia, art. cyt., s. 5. 18 Rozdział 1. Problemy alkoholowe w wieku dorastania oraz ich przyczyny i słyszy. Mog(cid:261) one wyst(cid:266)pować w wielu formach. Do najbardziej widocznych nale(cid:298)(cid:261): – proste zaprzeczanie – to przekonanie, (cid:298)e co(cid:286) nie istnieje, mimo (cid:298)e w rzeczy- wisto(cid:286)ci to wyst(cid:266)puje. Przykładem takim jest twierdzenie osoby uzale(cid:298)nionej od alkoholu, (cid:298)e nie ma ona z tym problemu, pomimo oczywistych dowodów, które temu zaprzeczaj(cid:261); – minimalizowanie – to przyznawanie si(cid:266) do alkoholizmu, ale w taki sposób, (cid:298)e problemy te wydaj(cid:261) si(cid:266) znacznie mniejsze i nie tak powa(cid:298)ne, jak s(cid:261) w rzeczy- wisto(cid:286)ci; – racjonalizowanie – to budowanie alibi, usprawiedliwie(cid:276) i innych wyja(cid:286)nie(cid:276) własnego zachowania, które pomniejszaj(cid:261) poczucie odpowiedzialno(cid:286)ci czło- wieka uzale(cid:298)nionego; – obwinianie – to zaprzeczanie konieczno(cid:286)ci ponoszenia odpowiedzialno(cid:286)ci za pewne zachowania i utrzymywanie przez osob(cid:266) uzale(cid:298)nion(cid:261), (cid:298)e kto(cid:286) inny jest za nie odpowiedzialny; – intelektualizowanie – to unikanie konkretnej i osobistej (cid:286)wiadomo(cid:286)ci proble- mów alkoholowych przez osob(cid:266) uzale(cid:298)nion(cid:261) i traktowanie ich w sposób abs- – odwracanie uwagi – to zmienianie przedmiotu rozmowy w celu unikni(cid:266)cia – koloryzowanie wspomnie(cid:276) – to modelowanie obrazu minionych wydarze(cid:276) zgod- nie z aktualnymi potrzebami osoby uzale(cid:298)nionej od alkoholu; – marzeniowe planowanie – to tworzenie naiwnych wizji przez człowieka uza- le(cid:298)nionego, potrzebnych mu do rozwi(cid:261)zywania konkretnych problemów (cid:298)y- ciowych14. tematów zagra(cid:298)aj(cid:261)cych i dotycz(cid:261)cych zachowa(cid:276) zwi(cid:261)zanych z alkoholem; trakcyjny, przy pomocy uogólnie(cid:276) i spekulacji intelektualnych; Podstawow(cid:261) funkcj(cid:261) systemu iluzji i zaprzecze(cid:276) jest zabezpieczenie osoby uzale(cid:298)nionej przed u(cid:286)wiadomieniem sobie faktu własnego uzale(cid:298)nienia. Słu(cid:298)y on tak(cid:298)e do ukrywania tego faktu przed innymi lud(cid:296)mi. Do(cid:286)ć cz(cid:266)sto system iluzji i zaprzeczania jest piel(cid:266)gnowany równie(cid:298) przez otoczenie społeczne. Z jednej strony, promuje ono za(cid:298)ywanie ró(cid:298)nych (cid:286)rodków odurzaj(cid:261)cych, z drugiej za(cid:286) – stosuje kary i pi(cid:266)tnowanie moralne tych osób, u których nasiliły si(cid:266) destrukcyjne formy picia15. Rozmiary iluzji i zaprzeczania mog(cid:261) być ró(cid:298)ne. Niektórzy uzale(cid:298)nieni s(cid:261) całkowicie nie(cid:286)wiadomi swoich problemów, inni przyznaj(cid:261) si(cid:266) do tego w jakim(cid:286) 14 J. Mellibruda, System iluzji i zaprzeczenia, „(cid:285)wiat Problemów” 1993, nr 7, s. 4. 15 J. Mellibruda, Psychologiczne mechanizmy uzale(cid:298)nienia i program terapii, „(cid:285)wiat Proble- mów” 1996, nr 11, s. 6 nn. 19 Pomóż uzależnionym! Integralny program proi laktyczny w szkole stopniu, ale naprawd(cid:266) pozostaj(cid:261) oporni wobec uznania osobistego charakteru problemu. Dopóki nie zostanie osłabiona obrona tego systemu, uzale(cid:298)nieni nie s(cid:261) zdolni do zaakceptowania pomocy. Obok uzale(cid:298)nienia emocjonalnego oraz systemu iluzji i zaprzecze(cid:276), wyst(cid:266)- puje jeszcze jeden mechanizm choroby alkoholowej. Polega on na ekstremalnych skokach w sposobie widzenia i prze(cid:298)ywania samego siebie. J. Mellibruda nazy- wa ten mechanizm systemem rozdwajania „ja”. Do podstawowych funkcji tego systemu nale(cid:298)(cid:261): – podtrzymywanie nadziei na nieograniczone dysponowanie moc(cid:261) i kontrolo- wanie własnych stanów psychicznych; – obrona przed bezsilno(cid:286)ci(cid:261) i załamaniem poczucia warto(cid:286)ci16. Normalnie funkcjonuj(cid:261)cy człowiek posiada relatywnie stały, w miar(cid:266) realis- tyczny i odpowiednio zró(cid:298)nicowany system przekona(cid:276) na temat samego siebie oraz analogiczny sposób emocjonalnego prze(cid:298)ywania własnej rzeczywisto(cid:286)ci. Tymczasem u osoby uzale(cid:298)nionej od alkoholu sposób widzenia i prze(cid:298)ywania samego siebie podlega biegunowym skokom i jest bardzo niestabilny. Alko- holik widzi i prze(cid:298)ywa siebie w sposób skrajnie jednostronny i zmienny17. Pod wpływem alkoholu ocenia siebie i prze(cid:298)ywa swoj(cid:261) rzeczywisto(cid:286)ć jednoznacznie pozytywnie. Uwa(cid:298)a si(cid:266) on na przykład za dobrego, przyjacielskiego, zdolnego do wypełniania wszystkich swoich powinno(cid:286)ci, radosnego i silnego we wszystkich aspektach. Jest wtedy pewny siebie, ma łatwo(cid:286)ć „kontaktów” z innymi, zapo- mina o problemach i niepokojach. Z kolei w fazie trze(cid:296)wienia prze(cid:298)ywa siebie w sposób diametralnie przeciwny: cechuje go intensywne poczucie winy, za- wstydzenie, bezradno(cid:286)ć, słabo(cid:286)ć. Ma tendencj(cid:266), by całkowicie przekre(cid:286)lać swoj(cid:261) warto(cid:286)ć, jest w stanie załamania, depresji, rozgoryczenia, buntu wobec wszystkich i wobec wszystkiego. Z tego powodu we wczesnej fazie trze(cid:296)wienia przychodzi najsilniejsza pokusa, by znowu si(cid:266)gn(cid:261)ć po alkohol i szybko zapomnieć o dotkliwym bólu. W zaawansowanym stadium choroby kolejny ci(cid:261)g picia mo(cid:298)e zako(cid:276)czyć si(cid:266) zgonem uzale(cid:298)nionego. Oprócz wymienionych mechanizmów choroby alkoholowej, istniej(cid:261) tak(cid:298)e pewne mechanizmy natury fi zjologicznej, charakterystyczne dla danej choroby. Obecnie intensywnie s(cid:261) prowadzone badania nad innymi, poza zespołem absty- nencyjnym, aspektami fi zjologicznymi choroby alkoholowej. Najcz(cid:266)(cid:286)ciej tego typu badania wykazuj(cid:261), (cid:298)e w miar(cid:266) nadu(cid:298)ywania alkoholu nast(cid:266)puj(cid:261) nieodwra- calne zmiany w procesie jego przyswajania i chemicznego rozkładu. W kon- 16 J. Mellibruda, Mechanizm rozdwajania „ja”, „(cid:285)wiat Problemów” 1993, nr 8, s. 3. 17 Por. tam(cid:298)e, s. 4 nn. 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pomóż uzależnionym!
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: