Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00412 007499 11260821 na godz. na dobę w sumie
Poręczenie majątkowe w polskim procesie karnym - ebook/pdf
Poręczenie majątkowe w polskim procesie karnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-166-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Piotr Karlik doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Postępowania Karnego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu; autor kilkudziesięciu publikacji z zakresu postępowania karnego; uczestnik i organizator krajowych i międzynarodowych konferencji dotyczących problematyki postępowania karnego; koordynator projektów europejskich DG Justice; stypendysta Fundacji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz programu Unikatowy Absolwent.

Prezentowana publikacja stanowi kluczowe opracowanie dotyczące zagadnienia stosowania poręczenia majątkowego jako środka zapobiegawczego w polskim procesie karnym. W książce przedstawiono szczególną rolę i miejsce tej niezwykle złożonej instytucji oraz jej dogłębną analizę w świetle obowiązujących przepisów, stanowiska nauki oraz orzecznictwa sądowego. W sposób kompleksowy zaprezentowano praktyczne aspekty związane ze stosowaniem poręczenia majątkowego oraz orzekaniem przepadku przedmiotów stanowiących jego przedmiot.
Na podstawie badań aktowych i ankietowych przeprowadzonych w sądach powszechnych i jednostkach powszechnych prokuratur w Polsce oraz konfrontacji z praktyką stosowania tego środka zapobiegawczego uzyskano całościowy obraz poręczenia majątkowego w polskim procesie karnym jako złożonej czynności prawnej. Dzięki temu udzielono także odpowiedzi na najbardziej nurtujące pytania praktyki, które dotychczas pozostawały nierozstrzygnięte.
Książka jest skierowana przede wszystkim do praktyków, tj. sędziów, prokuratorów, adwokatów i radców prawnych. Ze względu na poruszane problemy o charakterze teoretycznoprawnym z pewnością zainteresuje również przedstawicieli nauki.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

poręczenie majątkowe w polskim procesie karnym Piotr Karlik MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Publikacja dofi nansowana ze stypendium: „UAM Unikatowy Absolwent = Możliwości. Wzrost potencjału dydaktycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza poprzez proinnowacyjne kształcenie w jęz. angielskim, interdyscyplinarność, e-learning, inwestycje w kadry” współfi nansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego (UDA-POKL.04.01.01-00-019/10-00) Stan prawny na 1 grudnia 2015 r. Recenzent Dr hab. Jacek Izydorczyk, prof. UŁ Wydawca Małgorzata Stańczak Redaktor prowadzący Katarzyna Gierłowska Opracowanie redakcyjne Agnieszka Bąk Łamanie Fotoedytor Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN 978-83-264-9647-9 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Moim rodzicom Spis treści Wykaz skrótów / 13 Wstęp / 17 Rozdział I Poręczenie majątkowe – zagadnienia ogólne / 23 1. Uwagi wprowadzające / 23 2. Poręczenie w innych dziedzinach prawa / 24 2.1. Poręczenie w prawie cywilnym / 24 2.2. Poręczenie w prawie karnym materialnym / 25 2.3. Poręczenie w polskim procesie karnym / 26 3. Poręczenie majątkowe w świetle Konstytucji RP / 28 4. Istota poręczenia majątkowego / 34 5. Poręczenie majątkowe jako środek przymusu / 38 5.1. Przymus prawny w ujęciu teoretycznym / 38 5.2. Środki przymusu w polskim postępowaniu karnym / 41 5.3. Poręczenie majątkowe a przymus prawny / 47 Rozdział II Poręczenie majątkowe jako środek zapobiegawczy / 52 1. Poręczenie majątkowe w ujęciu historycznym / 52 1.1. Uwagi wprowadzające / 52 1.2. Gwarancja stawiennictwa w czasach starożytnych / 53 1.3. Poręczenie majątkowe w procesie rzymskim / 54 1.4. Rękojemstwo w średniowiecznym prawie karnym / 56 1.5. Ewolucja poręczenia majątkowego w Polsce od 1918 r. / 58 1.5.1. Poręczenie majątkowe w kodeksie postępowania karnego z 1928 r. / 58 Spis treści Spis treści 7 Spis treści 1.5.2. Poręczenie majątkowe w kodeksie postępowania karnego z 1969 r. / 60 1.5.3. Poręczenie majątkowe w kodeksie postępowania karnego z 1997 r. / 61 1.6. Podsumowanie / 61 2. Poręczenie majątkowe w ujęciu prawnoporównawczym / 62 2.1. Uwagi wprowadzające / 62 2.2. Poręczenie w amerykańskim procesie karnym / 63 2.3. Poręczenie w brytyjskim procesie karnym / 65 2.4. Poręczenie w australijskim procesie karnym / 68 2.5. Poręczenie w hiszpańskim procesie karnym / 70 2.6. Poręczenie w greckim procesie karnym / 71 3. Poręczenie majątkowe w systemie środków zapobiegawczych / 73 4. Poręczenie majątkowe jako środek zapobiegawczy / 81 4.1. Uwagi wprowadzające / 81 4.2. Zagadnienie samodzielności poręczenia majątkowego / 82 4.3. Zagadnienie subsydiarności poręczenia majątkowego / 86 5. Organy uprawnione do stosowania poręczenia majątkowego / 88 5.1. Uwagi wprowadzające / 88 5.2. Organy uprawnione do stosowania poręczenia majątkowego w postępowaniu przygotowawczym / 88 5.3. Organy uprawnione do stosowania poręczenia majątkowego w postępowaniu sądowym / 91 5.4. Podsumowanie / 92 6. Osoba uprawniona do złożenia poręczenia majątkowego / 94 6.1. Uwagi wprowadzające / 94 6.2. Oskarżony jako podmiot składający poręczenie 6.3. Inna osoba jako podmiot składający poręczenie majątkowe / 94 majątkowe / 98 7. Cel stosowania poręczenia majątkowego / 105 8. Podstawy stosowania poręczenia majątkowego przed 1 lipca 2015 r. / 109 9. Podstawy stosowania poręczenia majątkowego po 1 lipca 2015 r. / 118 10. Zasady stosowania poręczenia majątkowego / 119 8 Spis treści 10.1. Zasada proporcjonalności stosowania środków zapobiegawczych / 120 10.1.1. Dyrektywa konieczności a stosowanie poręczenia 10.1.2. Dyrektywa minimalizacji a poręczenie majątkowego / 121 majątkowe / 124 10.1.3. Dyrektywa adaptacji środka zapobiegawczego a poręczenie majątkowe / 128 10.2. Zasada ustawowej określoności środków zapobiegawczych / 129 11. Funkcje poręczenia majątkowego / 130 Rozdział III Poręczenie majątkowe jako czynność złożona w polskim procesie karnym / 135 1. Uwagi wprowadzające / 135 2. Inicjatywa stosowania poręczenia majątkowego / 135 3. Elementy postanowienia o zastosowaniu poręczenia majątkowego / 138 3.1. Uwagi wprowadzające / 138 3.2. Elementy szczególne postanowienia o zastosowaniu poręczenia majątkowego / 140 3.3. Wysokość poręczenia majątkowego / 141 3.4. Rodzaj poręczenia majątkowego / 143 3.5. Przedmiot poręczenia majątkowego / 144 3.5.1. Uwagi wprowadzające / 144 3.5.2. Pieniądze jako przedmiot poręczenia 3.5.3. Papiery wartościowe jako przedmiot poręczenia majątkowego / 146 majątkowego / 149 majątkowego / 156 3.5.4. Zastaw jako przedmiot poręczenia 3.5.5. Hipoteka jako przedmiot poręczenia majątkowego / 160 3.5.6. Podsumowanie / 163 3.6. Warunki poręczenia majątkowego / 164 3.7. Termin złożenia poręczenia majątkowego / 165 9 Spis treści 3.8. Czynniki decydujące o wysokości, rodzaju, warunkach i terminie złożenia poręczenia majątkowego / 167 3.9. Uzasadnienie postanowienia o zastosowaniu poręczenia majątkowego / 171 3.10. Warunkowy charakter postanowienia o zastosowaniu poręczenia majątkowego / 173 3.11. Podsumowanie / 176 4. Przyjęcie poręczenia majątkowego / 177 5. Informacja przekazywana poręczającemu / 179 5.1. Uwagi wprowadzające / 179 5.2. Zakres informacji przekazywanej osobie składającej poręczenie majątkowe / 180 5.3. Obowiązki poręczyciela majątkowego / 185 5.4. Moment pouczenia osoby składającej poręczenie majątkowe / 187 5.5. Konsekwencje niepouczenia poręczyciela / 192 6. Wzruszenie postanowienia w przedmiocie poręczenia majątkowego / 192 6.1. Uwagi wprowadzające / 192 6.2. Zażalenie na postanowienie w przedmiocie poręczenia majątkowego / 193 6.3. Uchylenie lub zmiana z urzędu postanowienia o zastosowaniu poręczenia majątkowego / 196 6.4. Rozpoznanie wniosku o zmianę poręczenia majątkowego / 200 7. Cofnięcie poręczenia majątkowego / 203 8. Ustanie poręczenia majątkowego / 205 9. Konsekwencje majątkowe ustania poręczenia majątkowego / 208 9.1. Zwrot kwoty poręczenia majątkowego wraz z odsetkami / 208 9.2. Zaliczenie kwoty poręczenia majątkowego na poczet grzywny i kosztów procesu / 213 Rozdział IV Przepadek poręczenia majątkowego / 217 1. Uwagi wprowadzające / 217 2. Podstawy orzeczenia przepadku poręczenia majątkowego / 219 2.1. Uwagi wprowadzające / 219 10 Spis treści 2.2. Podstawy obligatoryjnego przepadku poręczenia 2.3. Podstawy fakultatywnego przepadku poręczenia majątkowego / 224 majątkowego / 226 2.4. Podstawy orzeczenia przepadku poręczenia majątkowego a podstawy zastosowania tego środka / 230 3. Orzeczenie przepadku poręczenia majątkowego / 232 4. Wykonanie postanowienia o przepadku poręczenia majątkowego / 238 5. Ochrona praw osób trzecich w przypadku orzeczenia przepadku poręczenia majątkowego / 243 6. Zaspokojenie roszczeń pokrzywdzonego w przypadku orzeczenia przepadku poręczenia majątkowego / 246 7. Częściowy przepadek poręczenia majątkowego po 1 lipca 2015 r. / 248 Rozdział V Próba nowego spojrzenia na poręczenie majątkowe / 252 1. Uwagi wprowadzające / 252 2. Poręczenie majątkowe jako (nie)samodzielny środek zapobiegawczy / 253 3. Niejednolity charakter poręczenia majątkowego / 257 4. Sąd jako jedyny organ uprawniony do stosowania poręczenia majątkowego / 261 5. Prawo do poręczenia majątkowego / 264 6. Podsumowanie / 267 Wnioski końcowe / 269 Bibliografia / 275 Wykaz tabel i wykresów / 289 Akty prawne d.k.k. d.k.p.k. EKPC k.c. k.k. k.k.w. Konstytucja RP k.p.c. k.p.k. k.p.k. z 1928 r. Wykaz skrótów Wykaz skrótów Wykaz skrótów ustawa z  dnia 19  kwietnia 1969  r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z  dnia 19  kwietnia 1969  r. – Kodeks postę‑ powania karnego (Dz. U. Nr 13, poz. 96 z późn. zm.) europejska Konwencja o  ochronie praw człowieka i  podstawowych wolności, sporządzona w  Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Proto‑ kołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) ustawa z  dnia 6  czerwca 1997  r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wy‑ konawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwiet‑ nia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z  dnia 17  listopada 1964  r. – Kodeks po‑ stępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z  2014  r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z  dnia 6  czerwca 1997  r. – Kodeks postępo‑ wania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z  dnia 19  marca 1928  r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 33, poz. 313) 13 Wykaz skrótów k.s.h. ustawa z  dnia 15  września 2000  r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn.: Dz. U. z  2013  r. poz.  1030 z późn. zm.) LECrim Ley de Enjuiciamiento Criminal (hiszpański kodeks postępowania karnego) Publikatory, zbiory orzecznictwa i czasopisma Apel.-Lub. Dz. U. Dz. Urz. WE KPP KZS M.P. Monitor Polski Apelacja. Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Lublinie Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich Kwartalnik Prawa Prywatnego Krakowskie Zeszyty Sądowe M. Praw. Monitor Prawniczy NP OSA OSA/Kat. OSAŁ OSNC Nowe Prawo Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Łodzi Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna OSNKW Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Woj‑ skowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydawnictwo Pro‑ kuratury Generalnej Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Dyscy‑ plinarnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego w  Sprawach Kar‑ nych Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria B (od 2002 r.) Państwo i Prawo Prokuratura i Prawo Prokuratura i Prawo – wkładka Przegląd Sejmowy OSNPG OSNSD OSNwSK OSP OTK OTK-A OTK-B PiP Prok. i Pr. Prok. i Pr.-wkł. Prz. Sejm. 14 Wykaz skrótów PS PUG RPEiS St. Praw. Przegląd Sądowy Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Studia Prawnicze WPP Wojskowy Przegląd Prawniczy ZNUJ Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Inne ETPC KKPK NSA SA SN SO TK Europejski Trybunał Praw Człowieka Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego Naczelny Sąd Administracyjny Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Sąd Okręgowy Trybunał Konstytucyjny Wstęp Wstęp Wstęp Poręczenie majątkowe zgodnie z  systematyką kodeksu postępowania karnego zaliczane jest do nieizolacyjnych środków zapobiegawczych. Obok pozostałych rodzajów poręczeń, dozoru Policji, nakazu opusz‑ czenia mieszkania zajmowanego wspólnie z  pokrzywdzonym, zakazów określonych w art. 276 k.p.k. i zakazu opuszczania kraju, ma ono stano‑ wić alternatywę dla najsurowszego środka zapobiegawczego, jakim jest tymczasowe aresztowanie. Nie oznacza to jednak, jak uznaje się zgodnie w orzecznictwie i nauce procesu karnego, że poręczenie majątkowe ma charakter subsydiarny względem izolacyjnego środka zapobiegawczego. Poręczenie majątkowe uważane jest za drugi, po tymczasowym areszto‑ waniu, najbardziej dolegliwy (surowy) środek zapobiegawczy. Wkracza ono w  prawa i  wolności obywatelskie, wprowadzając zasadnicze ogra‑ niczenie możliwości dysponowania określonymi wartościami majątko‑ wymi, takimi jak: pieniądze, papiery wartościowe, zastaw czy hipoteka. W najbardziej skrajnych przypadkach stosowanie tego środka może za‑ kończyć się orzeczeniem przepadku przedmiotu poręczenia. Przedmiot złożony tytułem poręczenia majątkowego staje się wówczas własnością Skarbu Państwa. Wykształcenie się instytucji poręczenia majątkowego w  znanym dziś kształcie nastąpiło w latach 70. XX w., wraz z przyjęciem przepisów ko‑ deksu postępowania karnego z 1969 r. Przepis art. 266 k.p.k. z 1997 r. sta‑ nowi dosłowne powtórzenie wcześniejszej regulacji. Przebudowany został jednak model stosowania środków zapobiegawczych. Istotną, choć nie zawsze docenianą rolę, pełni w  tym zakresie przepis art.  257 §  2  k.p.k., który – jak się wydaje – kształtuje właściwy obraz funkcjonowania środ‑ ków zapobiegawczych. 17 Wstęp Zauważyć należy, że instytucja poręczenia majątkowego była dotychczas przedmiotem dwóch opracowań monograficznych. Pierwsze, autorstwa A.  Bulsiewicza, zostało opublikowane w  1991  r. Stanowiło pionierską w  nauce polskiego procesu karnego pracę w  całości poświęconą porę‑ czeniu majątkowemu. Druga praca, napisana przez D.  Tarnowską, po‑ wstała już w  realiach obowiązującego kodeksu postępowania karnego (2002 r.). Obie, niezwykle wartościowe monografie, nie wyczerpały jed‑ nak przedmiotu poręczenia majątkowego. Podobną uwagę odnieść nale‑ ży do opracowań cząstkowych dotyczących instytucji poręczenia mająt‑ kowego, których pełen wykaz zawiera bibliografia dołączona do pracy. Pokazały jednocześnie, że instytucja ta jest niezwykle złożona, a oceny dotyczące konstrukcji i praktycznych aspektów jej funkcjonowania po‑ zostały w  wielu miejscach rozbieżne. Ponadto od czasu opublikowania wskazanych opracowań praktyka stosowania poręczenia majątkowego napotkała nowe problemy i  trudności, które – jak dotąd – pozostają nierozstrzygnięte. Kontrowersyjność instytucji, złożoność związanych z  nią problemów, a  nadto jej praktyczna przydatność przesądziły o  wyborze tematu ni‑ niejszej pracy. Wskazane okoliczności miały także istotny wpływ na jej charakter oraz przyjęte w niej założenia. Przesądziły ponadto o wyborze metod badawczych. Metoda dedukcyjna, polegająca na analizie źródeł prawa, orzecznictwa sądowego i literatury przedmiotu, została uzupełnio‑ na metodą indukcyjną, opartą na analizie wyników przeprowadzonych badań. Otrzymano w ten sposób kompletny materiał badawczy. Umożli‑ wił on spojrzenie na poręczenie majątkowe ze wszystkich możliwych per‑ spektyw i płaszczyzn. Książka została oparta w istotnym stopniu na rezultatach badań aktowych i  ankietowych. Badania ankietowe przeprowadzone zostały w  oparciu o  kwestionariusz ankiet zawierający najważniejsze pytania z  punktu wi‑ dzenia funkcjonowania poręczenia majątkowego, skierowany do sędziów sądów powszechnych i  prokuratorów powszechnych jednostek prokura‑ tury. Badaniami objęto 20 prokuratur rejonowych i  26 prokuratur okrę‑ gowych oraz 20 sądów rejonowych i 26 sądów okręgowych. Odpowiedzi uzyskano z 68 jednostek, co stanowi blisko 74 ogółu wysłanych ankiet. Analiza odpowiedzi udzielonych na pytania zawarte w ankiecie pozwoliła 18 Wstęp na poznanie opinii sędziów i prokuratorów na temat praktycznych aspek‑ tów funkcjonowania instytucji poręczenia majątkowego. Wyniki te zostały zestawione z rezultatami drugiej części badań, tj. z ana‑ lizą akt spraw, w których zastosowane zostało poręczenie majątkowe. Tym razem próba badawcza objęła następujące sądy okręgowe: Sąd Okręgowy w  Poznaniu, Sąd Okręgowy w  Gdańsku, Sąd Okręgowy w  Koninie oraz Sąd Okręgowy w  Zielonej Górze. W  ten sposób udało się wyodrębnić i objąć badaniami 157 postanowień o zastosowaniu poręczenia majątko‑ wego i niemal taką samą liczbę protokołów z przyjęcia przedmiotu skła‑ danego tytułem tego środka. Pozwoliło to na ustalenie rzeczywistego ob‑ razu funkcjonowania instytucji poręczenia w praktyce polskiego wymiaru sprawiedliwości. Przedstawione w  pracy wnioski sformułowane zostały zatem przy uwzględnieniu trzech płaszczyzn badawczych: opinii sędziów i prokurato‑ rów na temat roli poręczenia majątkowego i jego funkcjonowania w pro‑ cesie karnym, akt spraw karnych, w których zastosowano poręczenie ma‑ jątkowe oraz analizy obowiązujących przepisów i  stanowiska doktryny procesu karnego. Podstawowym celem niniejszej pracy jest pokazanie szczególnej roli i miejsca poręczenia majątkowego w systemie środków zapobiegawczych. Wynika to z przyjętego na wstępie założenia, zgodnie z którym ten nie‑ izolacyjny środek zapobiegawczy w  sposób zasadniczy różni się od po‑ zostałych środków zapobiegawczych. W przekonaniu autora dopiero zro‑ zumienie istoty tej instytucji pozwoli na właściwe jej wykorzystywanie w  ramach postępowania karnego. W  przeciwnym wypadku poręczenie majątkowe nie będzie miało szans stać się realną alternatywą dla tymcza‑ sowego aresztowania. Przyjętym założeniom, metodom badawczym oraz celowi pracy odpowia‑ da struktura książki, w której wydzielono pięć rozdziałów, które zawierają krytyczną analizę instytucji poręczenia majątkowego w  świetle obowią‑ zujących przepisów, stanowiska nauki oraz orzecznictwa sądowego. Zo‑ stało to wzbogacone o wyniki badań zrealizowanych w ramach pracy ba‑ dawczej. Dzięki takiej kompozycji możliwe było pokazanie teoretycznych 19 Wstęp rozważań poświęconych poręczeniu majątkowemu na tle praktyki sądów i prokuratur. Rozdział I  poświęcony został rozważaniom o  charakterze teoretycz‑ noprawnym. Poza prezentacją poręczenia majątkowego na tle innych dziedzin prawa, skupiono się przede wszystkim na ukazaniu jego isto‑ ty. Szczególne znaczenie przypisano zagadnieniu przymusu prawnego w kontekście stosowania poręczenia majątkowego. Sporo miejsca poświę‑ cono także instytucji poręczenia w świetle obowiązującej Konstytucji RP, zwłaszcza w kontekście zgodności orzekania przepadku jego przedmiotu z normami ustawy zasadniczej. Rozdział II przedstawia poręczenie majątkowe na tle pozostałych środków zapobiegawczych. Omówiono w  nim przede wszystkim zasady stosowa‑ nia środków zapobiegawczych i wynikające z nich dyrektywy. W rozdzia‑ le tym dokonano także prezentacji celów i  funkcji, jakie ma realizować poręczenie majątkowe w  procesie karnym. Kilka uwag poczyniono też o  relacjach, jakie zachodzą pomiędzy poręczeniem majątkowym a  po‑ zostałymi środkami przymusu, zwłaszcza tymczasowym aresztowaniem i  listem żelaznym. Ponadto w  rozdziale tym zawarto rozważania natury historycznej oraz prawnoporównawczej. Rozdział III prezentuje instytucję poręczenia majątkowego w  ujęciu dy‑ namicznym. Stosowanie poręczenia majątkowego stanowi złożony proces, który składa się z  wielu następujących po sobie elementów. Ominięcie któregokolwiek z  nich spowoduje, że środek ten będzie po prostu nie‑ efektywny. W rozdziale tym wszechstronnej analizie zostały poddane wy‑ magania stawiane postanowieniu o zastosowaniu poręczenia majątkowe‑ go. Rozwiązano też kwestię statusu osoby poręczającej. W rozdziale tym przedstawiono także, jak powinno wyglądać postępowanie organu proce‑ sowego po ustaniu poręczenia majątkowego. Dotyczy to zwłaszcza kwestii zwracania kwoty poręczenia majątkowego wraz z odsetkami i możliwości jej zaliczania na poczet orzeczonej grzywny, kosztów procesu itp. W  rozdziale IV omówiono zagadnienie przepadku poręczenia majątko‑ wego. Przedstawiono podstawy orzekania przepadku, które w  znaczą‑ cy sposób ograniczają szersze wykorzystywanie tego środka w  praktyce. 20 Wstęp Zweryfikowano także model postępowania w  ramach wykonania orze‑ czenia o przepadku poręczenia majątkowego. Zwrócono uwagę na to, że dokonano kilku istotnych nowelizacji w ramach postępowania egzekucyj‑ nego w  administracji, które obecnie dają więcej możliwości właściwym organom egzekucyjnym. Rozdział V zawiera krytyczne podsumowanie istniejących obecnie regu‑ lacji. Została w  nim także wysunięta propozycja nowego spojrzenia na poręczenie majątkowe. Zwrócono uwagę, że choć pozostaje ono nieizola‑ cyjnym środkiem zapobiegawczym, to w praktyce jest ono silnie powiąza‑ ne z tymczasowym aresztowaniem. Książka powstała na podstawie doktoratu przygotowanego w  Zakładzie Postępowania Karnego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w  Pozna‑ niu, stąd też chciałbym złożyć szczególne podziękowania mojemu Pro‑ motorowi – Panu prof. dr. hab. Pawłowi Wilińskiemu za pełną życzliwości i wyrozumiałości opiekę naukową. Pragnę także wyrazić swoją wdzięczność recenzentom – Pani prof. UAM dr hab. Hannie Paluszkiewicz i Panu prof. dr. hab. Jerzemu Skorupce, któ‑ rych cenne rady stanowiły dla mnie nieocenioną pomoc i przyczyniły się do powstania tej książki. Słowa podziękowania należą się także Panu prof. UŁ dr. hab. Jackowi Izydorczykowi – recenzentowi wydawniczemu. Rozdział I Poręczenie majątkowe – zagadnienia ogólne Rozdział I. Poręczenie majątkowe – zagadnienia ogólne 1. Uwagi wprowadzające 1. Uwagi wprowadzające Rozważania poświęcone poręczeniu majątkowemu w  polskim proce‑ sie karnym należy rozpocząć od wyjaśnienia znaczenia tego pojęcia. Jest to niezwykle istotne, gdyż – jak słusznie stwierdza A.  Bulsiewicz – w  różnych działach prawa można spotkać instytucje prawne, które w  swej nazwie zawierają pojęcie poręczenia1. Najlepszym i  najbardziej znanym przykładem jest umowa poręczenia występująca na gruncie prawa cywilnego. Również w  samym kodeksie postępowania karnego pojawiają się poręczenia różnego rodzaju: majątkowe, osoby godnej zaufania i  tzw.  indywidualne. Wszystkie te rodzaje poręczeń, pomimo swoistej zbieżności terminologicznej, w  sposób zasadniczy różnią się od siebie. Według Słownika współczesnego języka polskiego poręczyć to tyle, co dać gwarancję, zaręczyć lub zapewnić o czymś2. Podobnie poręczenie definiu‑ je Słownik języka polskiego3. Widać zatem wyraźnie, że w języku polskim termin „poręczenie” ma ujednolicone znaczenie. Odnosi się do sytuacji, w której jeden podmiot, najczęściej osoba fizyczna, składa rękojmię, daje gwarancje za kogoś, za coś. Ustalone w ten sposób znaczenie „poręcze‑ nia” można przenieść na grunt procesu karnego. Poręczenie majątkowe określone w  przepisie art.  266 §  1  k.p.k. będzie się zatem sprowadzać do sytuacji, w  której podmiot (w  tym przypadku oskarżony lub inna osoba) będzie występował z  określoną gwarancją (postać poręczenia 1 A. Bulsiewicz, Poręczenie majątkowe w polskim procesie karnym, Toruń 1991, s. 9. 2 Słownik współczesnego języka polskiego, pod red. B. Dunaja, Warszawa 1996, s. 811. 3 Słownik języka polskiego, pod red. M. Szymczaka, t. 2, Warszawa 1982, s. 822. 23 Rozdział I. Poręczenie majątkowe – zagadnienia ogólne majątkowego) wobec organów postępowania karnego. Poszczególne ele‑ menty tego stosunku prawnego, a zwłaszcza jego charakter, będą przed‑ miotem wnikliwej analizy w dalszej części pracy. 2. Poręczenie w innych dziedzinach prawa 2. Poręczenie w innych dziedzinach prawa 2.1. Poręczenie w prawie cywilnym Z  typową postacią poręczenia, polegającą na wzięciu odpowiedzialności za cudzy dług, mamy do czynienia w prawie cywilnym4. Zgodnie z prze‑ pisem art. 876 k.c. przez umowę poręczenia poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby dłużnik zobowiązania nie wykonał. Poręczenie obok umowy gwarancyjnej i  we‑ ksla stanowi klasyczną postać zabezpieczenia typu osobistego. Poprzez umocnienie swojej pozycji prawnej wierzyciel może szukać zaspokojenia wierzytelności także z  majątku poręczyciela5. Stosunek poręczenia po‑ wstaje na podstawie umowy, której stronami są wierzyciel oraz poręczy‑ ciel6. Na podstawie przepisu art.  876 §  2  k.c. oświadczenie poręczyciela pod rygorem nieważności powinno przybrać formę pisemną (ad solemni‑ tatem)7. W odróżnieniu od poręczenia występującego w procesie karnym, może ono dojść do skutku także bez wiedzy dłużnika8. Podstawową ce‑ chą umowy poręczenia jest jej akcesoryjność, co oznacza, że zobowiąza‑ nie poręczyciela zasadniczo dzieli los zobowiązania dłużnika głównego9. Warto również zaznaczyć, że w polskim prawie cywilnym poręczenie nie ma charakteru subsydiarnego. Oznacza to, że obowiązuje równorzędność odpowiedzialności dłużnika głównego i poręczyciela. 4 Poręczenie występuje także w prawie bankowym (art. 80 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Pra‑ wo bankowe, tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 128 z późn. zm.), jednak ponieważ jest to umowa cywilna nazwana, mają do niej zastosowanie odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego. M. Spy‑ ra (w:) Prawo bankowe. Komentarz, pod red. F. Zolla, Kraków 2005, s. 757 i n. 5 A. Szpunar, Zabezpieczenia osobiste wierzytelności, Sopot 1997, s. 23. 6 R. Trzaskowski, Poręczenie: analiza instytucji i perspektywa kodyfikacyjna, Warszawa 2012, 7 A.S. Ważbiński, Umowa poręczenia w nowym kodeksie cywilnym PRL, PUG 1964, nr 8–9, s. 211; Z. Radwański (w:) Prawo zobowiązań – część szczegółowa, pod red. J. Panowicz ‑Lipskiej, System Prawa Prywatnego, t. 8, Warszawa 2004, s. 411. 8 Z. Gawlik (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, pod red. A. Kidyby, Warszawa 2010, s. 1149. 9 M. Mikłaszewicz, Zobowiązanie del credere a umowa o świadczenie przez osobę trzecią i poręcze‑ nie – problematyka kauzalności i akcesoryjności czynności prawnych, KPP 2005, z. 4, s. 1025. s. 13. 24 2. Poręczenie w innych dziedzinach prawa Powyższa, krótka prezentacja umowy poręczenia pokazuje, że poza samą ideą pojawienia się osoby trzeciej w ramach istniejącego stosunku praw‑ nego pomiędzy dwoma podmiotami, nie ma żadnych innych podobieństw pozwalających na utożsamianie tej instytucji z poręczeniem majątkowym występującym w  postępowaniu karnym. Pozostaje zatem zgodzić się ze stwierdzeniem A.  Bulsiewicza, iż „należy sobie uzmysłowić, że umowa poręczenia oraz poręczenie majątkowe są instytucjami unormowany‑ mi w  różnych działach prawa, różna jest ich istota i  służą one różnym celom”10. 2.2. Poręczenie w prawie karnym materialnym Instytucję poręczenia do niedawna można było spotkać także w  przepi‑ sach prawa karnego materialnego. W kodeksie karnym z 1969 r.11 funk‑ cjonowały tzw. poręczenia społeczne i poręczenia osoby godnej zaufania. Były one ściśle powiązane ze środkami probacyjnymi określonymi w usta‑ wie karnej, tj. z warunkowym umorzeniem postępowania, warunkowym zawieszeniem wykonania kary i  warunkowym przedterminowym zwol‑ nieniem. Ustawodawca przewidział możliwość uzależnienia stosowania tych instytucji od udzielenia stosownego poręczenia (przepisy: art. 28 § 1, art.  76 §  1 i  art.  94 d.k.k.). Pod rządami poprzedniego kodeksu karne‑ go wprowadzenie takiego rozwiązania spotkało się z  powszechną apro‑ batą, ściśle wiązało się bowiem z  przesłankami i  celami wspomnianych instytucji12. Zgodnie z  powszechnym stanowiskiem doktryny „poręczenie polega na zapewnieniu podjęcia starań wobec przestępcy, aby go skłonić do wypełnienia obowiązków próby i  przestrzegania porządku prawnego, a zwłaszcza aby powstrzymać go przed dokonaniem nowego czynu prze‑ stępnego”13. Poręczenie mogła złożyć osoba godna zaufania, moralnie nie‑ poszlakowana, o  odpowiednim wyrobieniu społecznym i  doświadczeniu 10 A. Bulsiewicz, Poręczenie majątkowe w polskim procesie..., s. 14. 11 Dz. U. Nr 13, poz. 94. 12 M. Cieślak, Z. Doda, Społeczne poręczenie (w związku z pracą prof. A. Liedlego oraz projekta‑ mi kodyfikacji prawa karnego), Palestra 1968, z. 12; Z. Iwaszkiewicz, Poręczenie wychowawcze, NP 1968, nr 12. 13 M. Leonieni, Warunkowe umorzenie za poręczeniem, Gazeta Sądowa i Penitencjarna 1968, nr 10, s. 8. 25 Rozdział I. Poręczenie majątkowe – zagadnienia ogólne życiowym, które były niezbędne do wykonania stojących przed nią za‑ dań14. Najbardziej preferowane było poręczenie udzielane przez organiza‑ cję społeczną lub kolektyw, w którym pracował sprawca. Było to przede wszystkim podyktowane celami, które zostały postawione przed wymia‑ rem sprawiedliwości PRL, do których zaliczano między innymi kształto‑ wanie świadomości obywatelskiej w kierunku socjalizmu. Jednakże tak jak znaczna część rozwiązań o  charakterze ideologicznym, tak i  poręczenie nie odgrywało znaczącej roli w  praktyce organów pro‑ cesowych. Jak pokazują dane statystyczne, poręczenie przy warunkowym umorzeniu postępowania i warunkowym zawieszeniu wykonania kary sto‑ sowano zaledwie w  stosunku do 0,4 ogółu osób, które korzystały z  do‑ brodziejstwa tych instytucji15. Przyczyn takiego stanu rzeczy należy upatry‑ wać w niedostosowaniu tych instytucji do realiów panujących w ówczesnej Polsce. Słaba świadomość prawna, a  przede wszystkim niechęć znacznej części społeczeństwa do współpracy z  wymiarem sprawiedliwości sprawi‑ ły, że poręczenie stało się instytucją wręcz marginalną. Konsekwencją tego była rezygnacja z tych rozwiązań w nowym kodeksie karnym uchwalonym w 1997 r.16, co należy ocenić zdecydowanie pozytywnie. 2.3. Poręczenie w polskim procesie karnym Również na gruncie postępowania karnego poręczenie nie jest instytu‑ cją jednolitą. Obok w  zasadzie podstawowego poręczenia majątkowe‑ go wyróżnia się także dwa inne rodzaje poręczeń: poręczenie społeczne (art. 271 k.p.k.) oraz poręczenie osoby godnej zaufania (art. 272 k.p.k.)17. Po raz pierwszy zostały one unormowane w  kodeksie postępowania karnego z  1969  r.18 jako przejaw dążenia do zracjonalizowania systemu środków zapobiegawczych19. Ich uzasadnienie ideologiczne było zbliżo‑ 14 M. Leonieni, W. Michalski, Poręczenie w ustawie i praktyce sądowej, Palestra 1972, z. 4, s. 53. 15 Ibidem, s. 60. Zob. też: M. Leonieni, Poręczenie społeczne i indywidualne przy warunkowym umo‑ rzeniu postępowania karnego w świetle ustawy i praktyki, Warszawa 1979; idem, Poręczenie przy warunkowym zawieszeniu wykonywania kary, Warszawa 1979. 16 Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm. 17 J. Tylman (w:) T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2009, s. 567. 18 Dz. U. Nr 13, poz. 96. 19 M.  Lipczyńska, Nowe formy udziału czynnika społecznego w  procesie karnym, Prawo i  Życie 1970, nr 18, s. 3. 26 2. Poręczenie w innych dziedzinach prawa ne do uzasadnienia poręczeń występujących na gruncie prawa karnego. Podkreś lano zwłaszcza, że środek ten dopiero w  społeczeństwie socjali‑ stycznym ma realną szansę na osiągnięcie przypisanych mu celów i  za‑ dań20. Zwracano szczególną uwagę na wychowawcze aspekty tego środka zapobiegawczego w  stosunku do społeczeństwa21. Ale pomimo licznych zabiegów władzy ludowej środki te nie cieszyły się popularnością i  były orzekane w stosunkowo niewielkiej liczbie spraw22. Obie te instytucje zostały zaadaptowane do kodeksu postępowania karne‑ go z 1997 r. Głównym ratio legis obu poręczeń jest wzbogacenie arsenału środków, za pomocą których możliwe jest zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania23. Zarówno poręczenie społeczne, jak i indywidualne polega na przyjęciu poręczenia, że oskarżony stawi się na każde wezwa‑ nie i  nie będzie w  sposób bezprawny utrudniał postępowania. Na porę‑ czającego zgodnie z przepisem art. 273 k.p.k. zostają nałożone obowiązki polegające na niezwłocznym zawiadamianiu sądu lub prokuratora o wia‑ domych mu poczynaniach oskarżonego zmierzających do uchylenia się od obowiązku stawienia się na wezwanie lub do utrudniania w inny bez‑ prawny sposób postępowania. Istotnym novum, które wprowadziła nowelizacja kodeksu postępowania karnego z  2003  r.24, było dodanie możliwości odpowiedniego stosowa‑ nia obowiązków orzekanych przy dozorze Policji (art.  275 §  2  k.p.k.). Jednak pomimo uwolnienia tych instytucji od wpływu ideologii i przed‑ stawionych zmian, poręczenie społeczne i poręczenie osoby godnej za‑ ufania nadal nie cieszą się popularnością25. W  związku z  powyższym pojawia się wątpliwość co do zasadności dalszego utrzymywania tych instytucji w systemie środków zapobiegawczych, zwłaszcza że nie stano‑ 20 Z. Iwaszkiewicz, Poręczenie społeczne jako środek zapobiegawczy, Warszawa 1974, s. 19. 21 H.  Kosowski, Wychowawcze aspekty poręczenia społecznego jako środka zapobiegawczego, NP 1975, nr 3, s. 453 i n. 22 Z. Iwaszkiewicz, Poręczenie..., s. 144; idem, Nie dość wykorzystywany oręż wychowawczy – porę‑ czenie społeczne, Przegląd Związkowy 1970, nr 9, s. 56. 23 P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego, t. 1, Komentarz do artyku‑ łów 1–296, pod red. P. Homańskiego, Warszawa 2007, s. 1227. 24 Dz. U. Nr 111, poz. 1061. 25 Zgodnie z danymi Ministerstwa Sprawiedliwości w 2011 r. liczba zastosowanych poręczeń spo‑ łecznych i poręczeń osoby zaufania w sądach rejonowych i okręgowych wyniosła łącznie 79 (Środki zapobiegawcze orzeczone przez sądy rejonowe i okręgowe w latach 2005–2011). 27 Rozdział I. Poręczenie majątkowe – zagadnienia ogólne wią one realnej alternatywy dla tymczasowego aresztowania, co miało być głównym motywem ich utrzymania w  kodeksie postępowania kar‑ nego z 1997 r. 3. Poręczenie majątkowe w świetle Konstytucji RP 3. Poręczenie majątkowe w świetle Konstytucji RP W  rozważaniach poświęconych poręczeniu majątkowemu szczególną uwagę należy poświęcić zagadnieniom konstytucyjnym. Jest to istot‑ ne, ponieważ stosowanie tego nieizolacyjnego środka zapobiegawczego wiąże się z  możliwością ingerencji w  konstytucyjnie chronione prawo własności. Dzieje się tak, jeżeli na skutek ucieczki lub ukrywania się oskarżonego albo na skutek utrudniania przez niego postępowania kar‑ nego w  inny sposób dojdzie do orzeczenia przepadku poręczenia ma‑ jątkowego (art. 268 k.p.k.). Należy zatem ustalić, czy i w jakim stopniu rozwiązanie to jest zgodne z normami konstytucyjnymi. Konstytucja z  1997  r.26 zagadnienie własności porusza w  wielu miej‑ scach, dlatego można odnieść wrażenie, że ustrojodawca w  sposób szczególny chciał zademonstrować swój stosunek do niej27. Rudymen‑ tarny charakter ma chociażby przepis art.  21 ust.  1 Konstytucji  RP, w  którym mowa jest o  tym, że Rzeczpospolita Polska chroni włas‑ ność i prawo do dziedziczenia. Pozostaje on w funkcjonalnym związku z  przepisem art.  64 ust.  1 Konstytucji  RP28, który każdemu przyznaje prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo do dzie‑ dziczenia. Trzeba jednak stwierdzić, że prawo własności nie ma charakteru absolut‑ nego29. Możliwość jego ograniczenia została przewidziana już w postano‑ wieniach samej Konstytucji. Przepis art. 64 ust. 3 Konstytucji RP stano‑ wi, że własność może być ograniczona jedynie w  drodze ustawy i  tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty tego prawa. Z treścią tej nor‑ my koreluje także regulacja zawarta w  przepisie art.  46 Konstytucji  RP, 26 Dz. U. Nr 78, poz. 483. 27 S. Jarosz ‑Żukowska (w:) Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, pod red. B. Banaszaka, A. Preisnera, Warszawa 2002, s. 251. 28 Ibidem, s. 256. 29 Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach P 2/98, K 27/00, P 11/98. 28 3. Poręczenie majątkowe w świetle Konstytucji RP który dopuszcza stosowanie przepadku rzeczy30. Prawo własności może doznać ograniczeń także na skutek wywłaszczenia, które zostało przewi‑ dziane w  art.  21 ust.  2 Konstytucji  RP. Nie można również zapomnieć o  treści przepisu art.  31 ust.  3 Konstytucji  RP, zezwalającego na ograni‑ czenia w  zakresie korzystania z  konstytucyjnych wolności i  praw w  wa‑ runkach określonych w  tym przepisie (tzw.  zasada proporcjonalności). Pojawia się w związku z tym pytanie: która z powyższych regulacji stano‑ wi podstawę ograniczania prawa własności poprzez orzekanie przepadku poręczenia majątkowego w procesie karnym? Jako pierwszą z całkowitą pewnością odrzucić można instytucję wywłasz‑ czenia. Przepadek poręczenia majątkowego nie spełnia bowiem podsta‑ wowych celów, dla których wywłaszczenie może być stosowane31. Udzie‑ lenie odpowiedzi na powyższe pytanie nie jest już tak proste w stosunku do pozostałych dwóch regulacji, tj. ogólnej możliwości ograniczania praw i wolności konstytucyjnych (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP) oraz możliwo‑ ści orzekania przepadku na mocy przepisu art. 46 Konstytucji RP. Wydaje się, że podstaw orzekania przepadku nie należy poszukiwać w tre‑ ści przepisu art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, a więc przy zastosowaniu tzw. za‑ sady proporcjonalności32. Jest to bowiem regulacja zezwalająca jedynie na ograniczenie praw i wolności określonych w Konstytucji, natomiast orze‑ czenie przepadku stanowi już naruszenie istoty prawa własności. Nasuwa się myśl o  związku przepadku poręczenia majątkowego z  prze‑ pisem art. 46 Konstytucji RP. Przede wszystkim dlatego, że także w tym przepisie ustawodawca posłużył się pojęciem przepadku. Regulacja ta ma charakter gwarancyjny i  stanowi potwierdzenie nienaruszalności wła‑ sności33. Jednocześnie jednak ustanawia ona jedną z  dwóch dopuszczo‑ 30 A. Młynarska ‑Sobaczewska (w:) Polskie prawo konstytucyjne, pod red. D. Góreckiego, Warszawa 2012, s. 100; P. Wiliński (w:) System prawa karnego procesowego. Zagadnienia ogólne, t. I, cz. 1, pod red. P. Hofmańskiego, Warszawa 2013, s. 794 i n. 31 A. Kulig (w:) Prawo konstytucyjne RP, pod red. P. Sarneckiego, Warszawa 2011, s. 153. 32 A. Stępkowski, Zasada proporcjonalności w europejskiej kulturze prawnej. Sądowa kontrola wła‑ dzy dyskrecjonalnej w nowoczesnej Europie, Warszawa 2010, s. 354 i n. 33 P. Sarnecki, komentarz do art. 46 Konstytucji (w:) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komen‑ tarz, pod red. L. Garlickiego, Warszawa 2011, s. 2; P. Wiliński, Proces karny w świetle konstytucji, Warszawa 2011, s. 239. 29
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Poręczenie majątkowe w polskim procesie karnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: