Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00139 007301 11238931 na godz. na dobę w sumie
Porozumienia w prawie podatkowym. Horyzontalne metody determinacji powinności podatkowej - ebook/pdf
Porozumienia w prawie podatkowym. Horyzontalne metody determinacji powinności podatkowej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7502-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> podatkowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Publikacja dotyczy problematyki porozumień w prawie podatkowym. Jej przedmiotem jest poszukiwanie przejawów oddziaływania na kształt i istnienie powinności podatkowej w oparciu o dialog oraz porozumienie pomiędzy podmiotem uprawnionym z tytułu podatku i podmiotem z tego tytułu obowiązanym.

W monografii omówiono kwestie porozumień przedwymiarowych, współdziałania stron stosunku podatkowoprawnego w procesie wymiaru podatku, a także powymiarowych porozumień dłużnika i wierzyciela podatkowego. W opracowaniu uwzględniono polskie i zagraniczne źródła bibliograficzne oraz orzecznictwo sądów administracyjnych.

Adresaci:
Książka przeznaczona jest dla pracowników naukowych, doradców podatkowych, radców prawnych, adwokatów i sędziów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

W SERII UKAZAŁY SIĘ: ODPOWIEDZIALNOŚĆ ODSZKODOWAWCZA ZA WYDANIE NIEZGODNEJ Z PRAWEM DECYZJI PODATKOWEJ Anna Drywa KONTROLA PODATKOWA, SKARBOWA I CELNA. WYZWANIA TEORII I PRAKTYKI Tomasz Nowak, Aleksandra Sędkowska, Przemysław Malinowski PODATKI A ETYKA Andrzej Gomułowicz WSPÓŁUCZESTNICY W PROCEDURACH PODATKOWYCH Bogumił Pahl OPODATKOWANIE DOCHODÓW KAPITAŁOWYCH OSÓB FIZYCZNYCH Anna Maria Panasiuk INTERPRETACJE PRAWA PODATKOWEGO I CELNEGO – STABILNOŚĆ I ZMIANA Wojciech Morawski REGULACJE W ZAKRESIE PRAWA CELNEGO I PODATKU AKCYZOWEGO PO PRZYSTĄPIENIU POLSKI DO UNII EUROPEJSKIEJ. DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY redakcja naukowa Piotr Stanisławiszyn, Tomasz Nowak OPODATKOWANIE PRZENIESIENIA WŁASNOŚCI NIERUCHOMOŚCI Ewelina Bobrus ZASADA NEUTRALNOŚCI PODATKU OD WARTOŚCI DODANEJ W ORZECZNICTWIE TRYBUNAŁU SPRAWIEDLIWOŚCI UNII EUROPEJSKIEJ Dariusz Gibasiewicz WPROWADZANIE TOWARÓW NA OBSZAR CELNY UNII EUROPEJSKIEJ Karol Piech POROZUMIENIA W PRAWIE PODATKOWYM HORYZONTALNE METODY DETERMINACJI POWINNOŚCI PODATKOWEJ Adam Nita Warszawa 2014 Publikacja dofi nansowana przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego Stan prawny na 1 czerwca 2014 r. Recenzent Prof. dr hab. Bogumił Brzeziński Wydawca Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Katarzyna Rybczyńska Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-3369-6 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 9 Wstęp / 13 Rozdział 1 Metody kształtowania stosunków prawnych – założenia teoretyczne / 19 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. Pojęcie stosunku prawnego – stosunek prawny a norma prawna / 19 Teoretyczne koncepcje relacji zachodzących pomiędzy naturalnymi stosunkami społecznymi i stosunkami prawnymi / 25 Wertykalne oraz horyzontalne metody kształtowania prawa / 30 Typy stosunków prawnych i ich wyróżniki / 36 2.1. Rozdział 2 Granice horyzontalnej determinacji powinności podatkowych / 41 Zasady kształtowania stosunków podatkowoprawnych / 41 2.1.1. 2.1.2. Pojęcie stosunku podatkowoprawnego / 41 Wpływ podatkowego stanu faktycznego na zaistnienie stosunku podatkowoprawnego / 44 2.2. Kryteria sprawiedliwego obciążenia podatkowego / 51 2.2.1. Ekonomiczne determinanty stosunków podatkowoprawnych / 51 Ewolucja wyróżników sprawiedliwego opodatkowania / 56 Współczesne podstawy sprawiedliwego obciążenia podatkowego / 62 2.2.2. 2.2.3. 5 Spis treści 2.3. Uwarunkowania horyzontalnego kształtowania stosunków podatkowoprawnych / 69 2.3.1. Geneza konsensualnych form działania w prawie publicznym / 69 Formy komunikacyjnej determinacji stosunków prawnych w prawie administracyjnym / 74 Przejawy kształtowania treści powinności podatkowych w oparciu o element porozumienia / 81 2.3.2. 2.3.3. Rozdział 3 Przedwymiarowe ustalenia oddziałujące na treść zobowiązania podatkowego / 91 3.1. 3.1.2. Konsensualne kształtowanie powinności podatkowej w wyniku wyboru opcji podatkowej / 91 3.1.1. Miejsce opcji podatkowych (wyborów podatkowych) wśród sposobów horyzontalnej determinacji stosunku podatkowoprawnego / 91 Charakterystyka opcji podatkowych / 92 3.1.2.1. 3.1.2.2. Wyznaczniki wyboru podatkowego / 92 Rodzaje wyborów podatkowych i ich specyfika / 96 Konsekwencje dokonania wyboru podatkowego / 102 Relacja wyboru podatkowego do zwolnienia i ulgi podatkowej / 109 3.1.2.3. 3.1.2.4. Porozumienia co do treści podatkowego stanu faktycznego i prawa / 117 3.2.1. Istota przedwymiarowych porozumień podatkowych / 117 Przedwymiarowe porozumienia podatkowe jako narzędzie wspierania planowania podatkowego / 118 3.2.2.1. 3.2.2.2. 3.2.2. Pojęcie i rodzaje planowania podatkowego / 118 Przejawy planowania podatkowego dokonywanego przed realizacją podatkowego stanu faktycznego / 120 Granice unikania opodatkowania jako instrumentu planowania podatkowego / 126 3.2.2.3. 3.2. 6 Spis treści 3.2.2.4. Oddziaływanie przedwymiarowych porozumień podatkowych na planowanie podatkowe podatnika / 136 Rozdział 4 Współdziałanie stron stosunku podatkowoprawnego w procesie wymiaru podatku / 146 Płaszczyzny wymiarowych porozumień podatkowych / 146 4.1.1. Wzmocniona współpraca stron stosunku podatkowoprawnego / 146 Problem dopuszczalności kształtowania wysokości zobowiązania podatkowego w wyniku dwustronnych ustaleń / 148 4.1.2. Przesłanki udziału podatnika w procesie wymiaru podatku / 154 4.2.1. Deklaracja podatkowa jako instrument komunikatywnego kształtowania wysokości zobowiązania podatkowego / 154 Porozumienia wymiarowe inspirowane przez ustawodawcę / 157 4.2.2. Wymuszona współpraca w procesie wymiaru podatku / 165 4.3.1. 4.3.2. 4.3.3. Przejawy wymuszonej współpracy / 165 Prawne motywy wymuszonej współpracy / 166 Ocena legalności skłaniania podatnika do współdziałania w procesie wymiaru podatku / 173 4.1. 4.2. 4.3. 5.1. 5.2. Rozdział 5 Powymiarowe porozumienia dłużnika i wierzyciela podatkowego / 186 Motywy powymiarowych przekształceń stosunku podatkowoprawnego / 186 Porozumienia poprzedzające uznaniowe decyzje podatkowe / 189 5.2.1. Istota uznaniowych rozstrzygnięć w sprawach podatkowych / 189 Porozumienia dotyczące kierunkowych dyrektyw wyboru konsekwencji / 194 Dialog w zakresie rozstrzygnięcia w sprawie rozstrzyganej decyzją uznaniową / 197 5.2.2. 5.2.3. 7 Spis treści 5.3. Porozumienia związane z efektywnym wygaśnięciem zobowiązania podatkowego / 204 5.3.1. Komunikowanie się w procesie przenoszenia własności rzeczy lub praw majątkowych w zamian za zaległy podatek / 204 Inne porozumienia dotyczące efektywnego wygaśnięcia zobowiązania podatkowego / 210 5.3.2. Zakończenie / 215 Bibliografia / 221 Wykaz skrótów Akty prawne ustawa z dnia z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cy- wilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121) ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 186 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postę- powania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) ustawa z dnia 16 marca 1976 r. – Abgabenord- nung (tekst jedn.: BGBl. I 2002, poz. 3866 z późn. zm.) ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 749 z późn. zm.) ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o po- stępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) ustawa z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 80, poz. 526 z późn. zm.) ustawa z dnia z 6 grudnia 2008 r. o podatku ak- cyzowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 752) 9 k.c. k.k.s. Konstytucja RP k.p.a. niemiecka Ordy- nacja podatkowa o.p. p.p.s.a. u.d.j.s.t. u.p.a. Wykaz skrótów u.p.c.c. u.p.d.f. u.p.d.p. u.p.r. u.p.s.d. u.p.t.u. u.z.o.p. u.z.p.d.f. ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 101, poz. 649 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku docho- dowym od osób fizycznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 361 z późn. zm.) ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku docho- dowym od osób prawnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 851 z późn. zm.) ustawa z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1381 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 93, poz. 768 z późn. zm.) ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od to- warów i usług (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 177, poz. 1054 z późn. zm.) ustawa z dnia 12 września 2002 r. o zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 169, poz. 1387) ustawa z dnia 20 listopada 1998 r. o zryczałtowa- nym podatku dochodowym od niektórych przy- chodów osiąganych przez osoby fizyczne (Dz. U. Nr 144, poz. 930 z późn. zm.) Czasopisma, publikatory AföR AöR AUWr. BB BGBl. Archiv für öffentliches Recht Archiv des öffentlichen Rechts Acta Universitatis Wratislaviensis Betriebs-Berater Bundesgesetzblatt 10 Wykaz skrótów Deutsches Steuerrecht Deutsche Steuer-Zeitung und Wirtschaftlicher Beobachter Dziennik Ustaw Edukacja Prawnicza Finanz-Rundschau für Einkommensteuer und Körperschaftsteuer Głos Prawa Ius er Lex Internationales Steuerrecht International Tax Law Raports Kwartalnik Prawa Podatkowego Monitor Podatkowy Neue Juristische Wochenschrift New York University Law Review Neue Zeitschrift für Verwaltungsrecht Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, Se- ria A Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy Państwo i Prawo Przegląd Orzecznictwa Podatkowego Przegląd Prawa Publicznego Prawo i Podatki Przegląd Podatkowy Steuer und Wirtschaft Tax Notes International Verwaltungs Archiv Virginia Tax Review DStR DStZuWB Dz. U. EP FR GP IeL IS ITLR KPP Mon. Pod. NJW NYULR NZfV OTK OTK-A OTK ZU PiP POP PPP Pr. i Pod. Prz. Pod. StuW TNI VA VTR 11 Wykaz skrótów Inne LEX NSA TK WSA System Informacji Prawnej LEX Naczelny Sąd Administracyjny Trybunał Konstytucyjny wojewódzki sąd administracyjny 12 Wstęp Posługiwanie się określeniem „porozumienia w prawie podatko- wym” może budzić wątpliwości, a nawet sprzeciw. Niewzruszonym kanonem polskiego prawa podatkowego jest bowiem to, że powinność podatkowa powstaje w jeden sposób – na skutek urzeczywistnienia podatkowego stanu faktycznego określonego w ustawie podatkowej. Wykluczone jest zatem zawieranie porozumień, na mocy których kre- owane byłyby obowiązek i zobowiązanie podatkowe. Jak się wydaje, taki model determinacji powinności podatkowej kształtuje także pogląd na wszelkie przejawy komunikowania się w prawie podatkowym, sprawiając, że powszechnie przyjmuje się, iż w tej dziedzinie prawa nie ma miejsca na porozumienia. Relacja prawna powstająca na gruncie prawa podatkowego klasyfikowana jest zaś jako, charakterystyczny również dla prawa administracyjnego, stosunek podległości kompeten- cji, przeciwstawiany stosunkowi zobowiązaniowemu (określanemu również mianem stosunku cywilnoprawnego). Jednocześnie w filozofii, teorii oraz w socjologii prawa od dawna dostrzegane są korzyści wynikające z wykorzystywania dialogu dla od- działywania na treść różnego rodzaju prawnych obowiązków. Dzięki odwołaniu się do takiej metody determinowania stosunków prawnych zwiększa się szansa na to, że zaistniała powinność będzie akceptowana przez podmiot, którego prawa lub obowiązki są przedmiotem regulacji. Porozumiewanie się w procesie kształtowania różnego rodzaju obowiąz- ków sprawia również, że treść w ten sposób wykreowanych powinności jest dostosowana do sytuacji konkretnego podmiotu. To zaś zwiększa prawdopodobieństwo tego, że obowiązek ukształtowany w procesie porozumiewania się zostanie spełniony przez podmiot do tego zobo- wiązany. Wpływ tego dorobku filozofii, teorii oraz socjologii prawa na obowiązujące konstrukcje normatywne daje się zaobserwować w po- krewnym prawu podatkowemu prawie administracyjnym. Wytworzyły 13 Wstęp się tam bowiem różnorodne formy działania administracji oparte na czynniku dialogu, w tym także – niemająca swojego odpowiednika w prawie podatkowym – umowa administracyjna. Komunikacyjne (będące efektem dialogu) determinowanie treści różnego rodzaju powinności ma też swoje wady. Istnieje bowiem nie- bezpieczeństwo narzucania przez podmiot silniejszy różnego rodzaju niekorzystnych rozwiązań słabszej stronie porozumienia. Warto także zauważyć, że komunikowanie się w procesie kształtowania prawnych powinności publicznoprawnych może skutkować nierównością wobec prawa. Niektóre jednostki mogą bowiem wynegocjować korzystniejszą treść ciążących na nich obowiązków niż inne podmioty. Odwoływanie się do komunikacyjnych metod oddziaływania na kształt prawnych powinności wydaje się jednak rozwiązaniem godnym rozważenia. Zagadnieniem dyskusyjnym jest natomiast pytanie o zakres wykorzystania elementu dialogu w poszczególnych dziedzinach prawa. Niewątpliwie przestrzeń dla komunikowania się przez strony stosunków prawnych w prawie prywatnym jest większa niż w prawie publicznym. Nie oznacza to jednak, że porozumiewanie się jest całkowicie obce prawu podatkowemu. W wielu przypadkach to sam ustawodawca kształtuje bowiem mechanizmy prawne umożliwiające współpracę stron stosunku podatkowoprawnego. Obok nich dają się również za- uważyć sytuacje, w których treść regulacji prawnej stanowi podstawę dla porozumiewania się przez organy podatkowe. W tym kontekście powstaje pytanie o granice porozumiewania się w prawie podatkowym, o dopuszczalność wymuszania takiego dialogu przez organy podatkowe, a także o skutki kooperacji dłużnika i wierzyciela podatkowego. Istotnym ograniczeniem możliwości kształtowania treści stosunku podatkowoprawnego w oparciu o porozumienie podmiotu uprawnio- nego z tytułu podatku oraz podmiotu obowiązanego z tytułu tej daniny publicznej niewątpliwie jest konstytucyjna i ustawowa zasada, zgodnie z którą powinność podatkowa może powstać wyłącznie w następstwie urzeczywistnienia podatkowego stanu faktycznego. Podatnik, realizując zachowanie opisane w ustawie, wstępuje więc w gotowe, zaplanowane przez ustawodawcę stosunki prawne. To zaś wyklucza możliwość kre- owania zobowiązań podatkowych w wyniku dialogu prowadzonego przez dłużnika i wierzyciela podatkowego. Dopuszczalne jest natomiast tworzenie takich, opartych na porozumieniu, form oddziaływania na treść powinności podatkowej, które nie pozostają w sprzeczności z za- sadą kształtowania treści powinności podatkowej wprost w ustawie. Są 14 Wstęp one związane z działaniami podejmowanymi jeszcze przed dokonaniem wymiaru podatku, ale dają się zaobserwować także podczas ustalania lub określania wysokości zobowiązania podatkowego oraz już po doko- naniu tych czynności, kiedy zachodzi potrzeba skorygowania dokona- nego wymiaru lub rezygnacji wierzyciela podatkowego z należnej mu kwoty podatku. W wielu przypadkach ustawodawca pozostawia bowiem podatnikowi możliwość wyboru opcji podatkowej, tworzy przestrzeń dla dialogu dotyczącego ustalenia treści zaistniałego lub przyszłego stanu faktycznego oraz kształtuje możliwość porozumiewania się w celu właściwego odkodowania treści normy prawnej. W żadnej z tych sytuacji porozumienia nie zastępują władczego rozstrzygnięcia organu podatkowego. Poprzedzają one natomiast wydanie aktu administracyj- nego, pośrednio wpływając na jego treść. Na tym tle ujawniają się również różnego rodzaju zagadnienia dyskusyjne – w szczególności powstają kwestie: granic współdziałania podatnika z organem podatkowym podczas trwającego postępowania podatkowego, instrumentów prawnych służących kształtowaniu takiego dialogu, a także nadużywania prawa przez organy podatkowe skłania- jące stronę postępowania podatkowego do „porozumiewania się” z nimi. Niejako na marginesie i przy okazji analizy problematyki kooperacji dłużnika i wierzyciela podatkowego pojawia się zaś jeszcze jeden przejaw dialogu prowadzonego w oparciu o przepisy prawa podatkowego. Jest nim porozumiewanie się przez różnego rodzaju organy podatkowe. Fundamentem pracy są zagadnienia z zakresu filozofii oraz teorii i socjologii prawa. Poglądy wypracowane w tych dyscyplinach stanowią bowiem kryterium odniesienia dla koncepcji porozumiewania się ukształtowanych w prawie administracyjnym oraz w prawie podatko- wym. Z tego względu punktem wyjścia w prowadzonych rozważaniach są modele stosunku prawnego oraz – będące ich konsekwencją – teore- tyczne koncepcje prawa. Dzieje się tak, ponieważ następstwem norma- tywistycznej wizji stosunku prawnego, opartej na założeniu, że to norma prawna determinuje stosunki społeczne, jest instrumentalna koncepcja prawa. W tym ujęciu prawo jest instrumentem sterowania procesami społecznymi. Z kolei kontynuacją realistycznego rozumienia stosunku prawnego akcentującego wpływ naturalnych stosunków społecznych na regulację normatywną jest komunikacyjne postrzeganie prawa. Opiera się ono na tezie, że prawo jest płaszczyzną porozumiewania się podmiotów społecznych. Swoistym kompromisem pomiędzy tymi 15 Wstęp skrajnymi wizjami prawa jest zaś koncepcja prawa refleksyjnego (auto- pojetycznego). Istotną podbudową dla prowadzonych rozważań jest również do- robek nauki prawa administracyjnego dotyczący form oraz dopuszczal- nych granic porozumień zawieranych na podstawie przepisów należą- cych do tej dziedziny prawa. Odwołanie się do poglądów prezentowa- nych przez przedstawicieli tej części doktryny prawa wydaje się właściwe przez wzgląd na administracyjnoprawną metodę regulacji stosowaną w prawie podatkowym. Sprawia ona, że w oparciu o przepisy prawa administracyjnego kształtowana jest relacja prawna tego samego typu co w prawie podatkowym, określana mianem stosunku podległości kompetencji. To zaś skutkuje tym, że konstrukcje teoretyczne wypraco- wane w doktrynie prawa administracyjnego dotyczące porozumień zawieranych na gruncie przepisów zaliczanych do tej dyscypliny prawa są pomocne w badaniach nad komunikacyjnymi metodami determino- wania powinności prawnej również w prawie podatkowym. Odwołanie się do nich jest tym bardziej właściwe, że w prawie administracyjnym wykształciło się o wiele więcej form kooperacji stron stosunku prawnego niż w prawie administracyjnym. Wcześniej też niż w prawie podatko- wym dopuszczono tam porozumiewanie się w procesie orzekania o uprawnieniach lub obowiązkach strony. Wszystko to ułatwia poszukiwanie przestrzeni dla horyzontalnej determinacji powinności podatkowych i – wraz z ustaleniami poczynio- nymi przez przedstawicieli nauki prawa podatkowego – pozwala określić dopuszczalny zakres współdziałania dłużnika i wierzyciela podatkowego oraz oddziaływania dialogu tych podmiotów na istnienie, a także na treść obowiązku i zobowiązania podatkowego. Jak już bowiem wcześniej wspomniano, różnego rodzaju porozumienia zawierane przez strony stosunku podatkowoprawnego i poprzedzające wydanie wład- czego rozstrzygnięcia przez organ podatkowy dają się zauważyć zarówno przed dokonaniem wymiaru podatku, jak i w ramach procedury mającej na celu ustalenie albo określenie kwoty zobowiązania podatkowego. Dodatkowo uwidaczniają się one również już po dokonaniu tych czynności, w związku z dokonywaną modyfikacją treści istniejącego zobowiązania podatkowego lub rezygnacją wierzyciela podatkowego z należnego mu świadczenia. Normatywną podstawą prowadzonych rozważań są przede wszystkim przepisy polskiego prawa podatkowego – zarówno obowią- zujące regulacje z zakresu ogólnego prawa podatkowego, jak i unormo- 16 Wstęp wania zawarte w poszczególnych ustawach podatkowych. Ich uzupeł- nieniem, tam gdzie stan normatywny odbiega od kanonów prawa pol- skiego, są zaś konstrukcje prawne istniejące w systemach innych państw. W pracy odwołano się również do różnorodnych pozycji bibliograficz- nych – nie tylko krajowych, ale i zagranicznych. Zgromadzenie tego obcojęzycznego materiału źródłowego było możliwe dzięki kwerendom odbywanym w bibliotekach Uniwersytetu Ruhry w Bochum oraz w bibliotece Centrum Dokumentacji Podatkowej (International Buerau of Fiscal Documentation) w Amsterdamie. 17 Rozdział 1 Metody kształtowania stosunków prawnych – założenia teoretyczne 1.1. Pojęcie stosunku prawnego – stosunek prawny a norma prawna Stosunek prawny jest pojęciem, które nie występuje w tekstach prawnych. Należy więc zaliczyć je nie tyle do języka prawnego, co do języka prawniczego. Jest to termin wykorzystywany przez prawników do opisywania konsekwencji obowiązywania określonych norm praw- nych1. Operowanie określeniem „stosunek prawny” sprawia zaś, że zasadniczego znaczenia nabiera pytanie o jego rozumienie, a także o relację pomiędzy stosunkiem prawnym i prawem. Ponieważ w teorii prawa nie zdołano ukształtować precyzyjnego określenia stosunku prawnego, możliwego do zaakceptowania przez przedstawicieli wszystkich dyscyplin szczegółowych, poszukując znaczenia tego pojęcia, należy odwołać się do ogólnej definicji stosunku prawnego sformuło- wanej przez F. Longchampsa. W jego ujęciu, stosunek prawny polega na przyporządkowaniu sobie korelatywnych sytuacji prawnych okreś- lonych podmiotów2. Pojęcie stosunku prawnego nie ma charakteru uniwersalnego nie tylko przez wzgląd na wspomniany już brak jednej, spójnej i szczegóło- wej definicji, ale i z uwagi na różny stopień jego wykorzystania dla opisywania zjawisk normowanych w poszczególnych dziedzinach prawa. Należy w szczególności zauważyć, że w konsekwencji obowiązywania 1 Z. Ziembiński, Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warszawa 1980, s. 334. 2 F. Longchamps, O pojęciu stosunku prawnego w prawie administracyjnym, AUWr. 1964, nr 19, Prawo XII, s. 45–47. 19 Rozdział 1. Metody kształtowania stosunków prawnych... norm karnoprawnych w ogóle nie są wyznaczane stosunki prawne. Przedmiotem prawa karnego jest bowiem przede wszystkim ochrona stosunków społecznych, a nie ich bezpośrednia regulacja3. Podobna sytuacja ma miejsce w odniesieniu do norm prawnych formułujących nakazy lub zakazy zachowania, które nie jest skierowane wobec okreś- lonego podmiotu prawnego lub które nie zależy od czynności prawnych jakiegoś podmiotu. Należą do nich przykładowo prawne zakazy pew- nych działań w stosunku do powietrza atmosferycznego czy wód mor- skich, zakazy rabunkowej eksploatacji dóbr przyrody, a także normy nakazujące szczepienia ochronne4. Konsekwencją istnienia tego rodzaju norm jest bezpośrednio określony nakaz lub zakaz, a nie powstanie stosunku prawnego pomiędzy adresatem normy obowiązanym do da- nego zachowania oraz konkretnym podmiotem uprawnionym. Tego typu normy prawne nie kreują bowiem podmiotów uprawnionych5. Z kolei przyczyną braku posługiwania się pojęciem stosunku prawnego w nauce prawa konstytucyjnego jest wysoki stopień ogólności norm zaliczanych do tej gałęzi prawa6. Pomimo tego braku uniwersalizmu pojęcie stosunku prawnego jest przydatne w rozważaniach prawniczych. Sens operowania nim jest konsekwencją konwencji terminologiczno-pojęciowej przyjmowanej w prawoznawstwie, zgodnie z którą normy prawne mają charakter ge- neralny i abstrakcyjny7. Normami prawnymi są więc wyłącznie dyrek- tywy wskazujące określonym rodzajowo adresatom w określonych ro- dzajowo okolicznościach określony typ zachowania. W tym ujęciu poza zakresem określenia „norma prawna” znajdują się natomiast odpowied- nie normy indywidualne i konkretne nakazujące imiennie określonemu adresatowi podjęcie w danym przypadku konkretnego działania. Dy- rektywy te są uznawane za konsekwencje norm prawnych, ale nie za normy prawne8. Przyczyną operowania pojęciem „stosunek prawny” jest zatem potrzeba istnienia wyrażenia służącego do oznaczania sytuacji prawnej 3 L. Lisiakiewicz, O normie i stosunku prawnym karno-materialnym (w:) S. Ehrlich (red.), Studia z teorii prawa, Warszawa 1965, s. 371. 4 Z. Ziembiński, Problemy..., s. 313. 5 Ibidem, s. 313–314. 6 Ibidem, s. 335. 7 Z. Ziembiński, O metodzie analizowania „stosunku prawnego”, PiP 1967, z. 2, s. 197. 8 Ibidem. 20 1.1. Pojęcie stosunku prawnego – stosunek prawny a norma prawna polegającej na tym, że ze względu na obowiązywanie normy generalnej i abstrakcyjnej obowiązuje też dyrektywa nakazująca określonej indy- widualnie osobie (jako należącej do danego rodzaju osób) w danych okolicznościach (jako okolicznościach danego rodzaju) zrealizować konkretny czyn (jako należący do wskazanego w normie abstrakcyjnej typu zachowań)9. Oznacza to, że treścią stosunku prawnego jest wyni- kająca z normy prawnej powinność podjęcia przez konkretną osobę, w sytuacji opisanej przez normę prawną, określonego zachowania wobec innego, zindywidualizowanego podmiotu stosunku prawnego. W tym kontekście i przy przyjęciu przedstawionych założeń termi- nologicznych uzasadnione wydaje się twierdzenie, że generalna i abs- trakcyjna norma prawna w odniesieniu do konkretnej, indywidualnie określonej osoby działa poprzez stosunek prawny. Stosunek prawny jest więc przejawem działania normy prawnej – sposobem spełnienia wypowiedzi normatywnej10. Podstawą prawną stosunku prawnego jest zaś norma prawna11. Tym samym pojęcie stosunku prawnego staje się narzędziem analizy prawa w działaniu – jest przydatne dla konceptuali- zacji badań nad konkretnymi zachowaniami określonych podmiotów wobec innych podmiotów jako zachowaniami wyznaczonymi przez normy prawne12. Z tych względów, z wcześniej zaprezentowanymi za- strzeżeniami związanymi z uniwersalnością pojęcia „stosunek prawny”, należy zaaprobować pogląd N. Achterberga, że porządek prawny jest porządkiem stosunków prawnych13. Oddziaływanie norm prawnych na zachowanie konkretnych osób poprzez stosunki prawne sprawia zaś, że stosunki prawne stają się elementami, z których składa się cały porządek prawny14. Koncepcja zindywidualizowanego i konkretnego stosunku praw- nego jako konsekwencji generalnej i abstrakcyjnej normy prawnej wy- klucza operowanie określeniem „abstrakcyjny stosunek prawny”15. 9 Ibidem. 10 Por. S. Ehrlich, Stosunek prawny – węzłowe zagadnienie teorii prawa (W związku z monografią R.O. Chałfiny), PiP 1980, z. 3, s. 77. 11 Por. F. Longchamps, O pojęciu stosunku administracyjno-prawnego w gospodarce państwowej, PiP 1958, z. 1, s. 13. 12 Z. Ziembiński, Problemy..., s. 336. 13 N. Achterberg, Die Rechtsordnung als Rechtsverhältnisordnung, Berlin 1982, s. 104. 14 Ibidem, s. 104 i 110. 15 Z. Ziembiński, Problemy..., s. 197. 21 Rozdział 1. Metody kształtowania stosunków prawnych... W tym ujęciu, jak już wcześniej wspomniano, będącym rezultatem przyjęcia pewnej konwencji terminologiczno-pojęciowej, abstrakcyjna jest bowiem wyłącznie norma prawna. Należy jednak zauważyć, że teoria ta poddawana jest krytyce. Jak twierdzi K. Opałek, uzasadnione jest operowanie zarówno określeniem „abstrakcyjny stosunek prawny”, jak i posługiwanie się terminem „konkretny stosunek prawny”. W przekonaniu tego autora norma prawna przez swoją dyspozycję ustala dwa różne stosunki. Bezpośrednim efektem działania normy prawnej jest powstanie stosun- ku państwa do adresatów normy prawnej, wyznaczającego kierunek państwowej woli w stosunku do ich postępowania. Pośrednią konse- kwencją istnienia normy prawnej jest zaś stosunek pomiędzy samymi jej adresatami16. Stosunek łączący państwo z adresatem normy polega na wyznaczeniu postępowania tych adresatów. Natomiast relacja prawna istniejąca pomiędzy adresatami normy sprowadza się do istnie- nia, wyznaczonych przez państwo, korelatywnych uprawnień i obowiąz- ków do określonego postępowania. Z tych właśnie względów, zdaniem K. Opałka, należy odróżnić dyspozycję normy prawnej i bezpośrednio w niej zawartą relację państwa do adresatów normy prawnej, czyli sto- sunek polegający na wyznaczeniu ich postępowania od abstrakcyjnego stosunku opartego o to wyznaczenie postępowania17. W konsekwencji kształtują się dwa rodzaje stosunków prawnych: konkretny stosunek prawny oraz abstrakcyjny stosunek prawny. Konkretny stosunek prawny w ujęciu K. Opałka jest odpowiedni- kiem stosunku prawnego w teorii Z. Ziembińskiego. K. Opałek definiuje go bowiem jako zastosowanie dyspozycji normy prawnej, uprawnień i obowiązków w niej określonych do konkretnej faktycznie zaistniałej sytuacji, następujące zgodnie z ogólnopojęciowymi sformułowaniami normy18. Z kolei abstrakcyjny stosunek prawny – niemający swojego odpowiednika w teorii Z. Ziembińskiego – różni się od konkretnego stosunku prawnego tym, że podmioty i przedmioty uprawnień i obo- wiązków oraz sytuacje zaistnienia stosunku są w nim określone przez normę prawną tylko ogólnie oraz aktualnie, w momencie ukształtowania tej relacji prawnej, nie występują19. 16 K. Opałek, Prawo podmiotowe. Studium z teorii prawa, Warszawa 1957, s. 430. 17 Ibidem, s. 430–431. 18 K. Opałek, Prawo podmiotowe..., s. 432. 19 Por. ibidem, s. 433. 22 1.1. Pojęcie stosunku prawnego – stosunek prawny a norma prawna Jak się wydaje, nie jest możliwe ustalenie zasadności operowania pojęciem abstrakcyjnego stosunku prawnego na poziomie prawa jako całości. Osobliwości poszczególnych gałęzi prawa utrudniające wykształ- cenie wspólnej, precyzyjnej definicji stosunku prawnego sprawiają na- tomiast, że zagadnienie istnienia abstrakcyjnego stosunku prawnego badać można wyłącznie w odniesieniu do konkretnych działów prawa. W przypadku prawa podatkowego konsekwencją i przejawem zaistnie- nia stosunku prawnego jest powstanie obowiązku podatkowego. Pojęcie to, pomimo jego znaczenia, przez długi czas nie miało normatywnej definicji. Działo się tak pomimo tego, że problem rozu- mienia obowiązku podatkowego był przedmiotem badań naukowych prowadzonych w Polsce już w okresie międzywojennym20. W konse- kwencji poszczególne ustawy podatkowe niejednokrotnie określały moment powstania i wygaśnięcia obowiązku podatkowego. W celu wyjaśnienia tego terminu odwoływano się natomiast do orzecznictwa sądowego oraz do dorobku nauki prawa podatkowego. Przez długi czas zasadnicze znaczenie w rozumieniu pojęcia obowiązku podatkowego miała teza wyroku Najwyższego Trybunału Administracyjnego z dnia 27 lutego 1934 r. W orzeczeniu tym sąd przyjął, że obowiązkiem podat- kowym jest abstrakcyjne zobowiązanie do poniesienia ciężaru podatko- wego, związane przez przepis ustawowy z zaistnieniem pewnego stanu faktycznego21. Zasadnicza zmiana w sposobie rozumienia pojęcia obowiązku po- datkowego nastąpiła z chwilą wejścia w życie aktualnie obowiązującej Ordynacji podatkowej22. W ustawie tej zdefiniowano bowiem obowiązek podatkowy jako wynikającą z ustaw podatkowych nieskonkretyzowaną powinność przymusowego świadczenia pieniężnego w związku z zaist- nieniem zdarzenia określonego w tych ustawach23. Tym samym twórcy Ordynacji podatkowej odrzucili wywodzącą się z okresu międzywojen- nego koncepcję abstrakcyjnego obowiązku podatkowego. Obowiązek podatkowy nie jest już „potencjalną” powinnością podatkową rozumia- ną jako ujęty w treści normy prawnej podatkowy stan faktyczny oraz 20 Por. S. Rosmarin, Obowiązek podatkowy. Studjum krytyczne z zakresu ordynacji podatkowej, GP 1935, nr 3–4, s. 163–179 oraz nr 5–6, s. 305–323. 21 Wyrok Najwyższego Trybunału Administracyjnego z dnia 27 lutego 1934 r., 22 Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn.: Dz. U. L. Rej. 6498/29, POP 1992, z. 1, poz. 1. z 2012 r. poz. 749 z późn. zm.). 23 Art. 4 o.p. 23
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Porozumienia w prawie podatkowym. Horyzontalne metody determinacji powinności podatkowej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: