Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00165 002627 12923717 na godz. na dobę w sumie
Portret dziewczynki, dziewczyny i kobiety w powieściach Marii Krüger - ebook/pdf
Portret dziewczynki, dziewczyny i kobiety w powieściach Marii Krüger - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 198
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-226-3042-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

Książka jest pierwszym opracowaniem filologicznym dorobku pisarskiego Marii Krüger. Autorka pracy podjęła się interpretacji powieści Krüger adresowanych do dziewcząt i kobiet. Wykorzystując metodologie takie jak krytyka feministyczna, gender, teoria poetyki wyobraźni Gastona Bachelarda, autorka przygląda się bohaterkom wykreowanym przez pisarkę i światom, w jakich żyją. Szczególną uwagę zwraca na kwestie takie jak rola ubrań i mody w życiu bohaterek, relacje z matką, poszukiwanie tożsamości, wspomnienia z II wojny światowej. Wskazuje na dużą kompensacyjną rolę literatury, którą Krüger niejednokrotnie podkreśla w swoich książkach. Autorka próbuje też odpowiedzieć na pytanie, kim była Maria Krüger – autorka, której przyznaje się szczególne miejsce w historii literatury dla młodego czytelnika, ale o której życiu do dziś niewiele wiadomo. Praca może zainteresować badaczy prozy XX wieku, badaczy literatury dziecięcej i młodzieżowej, osoby zajmujące się historią i przemianami tzw. powieści dla dziewcząt.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Portret dziewczynki, dziewczyny i kobiety w powieściach Marii Krüger Dziewczynka.indb 1 2017-10-19 22:24:41 Dziewczynka.indb 2 2017-10-19 22:24:41 Karolina Jędrych Portret dziewczynki, dziewczyny i kobiety w powieściach Marii Krüger Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2017 Dziewczynka.indb 3 2017-10-19 22:24:41 Redaktor serii: Dydaktyka Języka i Literatury Polskiej Ewa Jaskółowa Recenzent Krzysztof Biedrzycki Dziewczynka.indb 4 2017-10-19 22:24:41 Spis treści Wykaz skrótów Wstęp Przedmiot badań. Powieść dla dziewcząt Feministyczna krytyka literacka Gender Dziewczynka, dziewczyna, kobieta I. Tło portretu Powieść dziewczęca jako „miejsce bezpieczne” „[…] wyobrażałam sobie moją dorosłość na podstawie lektury wszystkich powieści dla dziewcząt” „Jeno wyjmij mi z tych oczu / szkło bolesne – obraz dni” Dawno, dawno temu, za górami, za lasami – żyli długo i szczęśliwie Niech żyje bal! II. Portrety Portret 1. Ubrana Ubrana czy przebrana? W skarbcu garderoby Jestem ciucharą Portret 2. Odpowiednia Mglista postać męża Wzorowa pani domu Dziwna miłość (do) małej komediantki Portret 3. Matka Matka syna Matka córki Ojciec dzieciom Zakończenie Tropy biografii Nota bibliograficzna Bibliografia Summary Zusammenfassung 7 9 9 16 18 23 33 35 37 46 54 69 79 81 83 102 110 121 123 130 141 149 150 156 174 179 181 187 189 193 195 Dziewczynka.indb 5 2017-10-19 22:24:41 Wstęp Przedmiot badań. Powieść dla dziewcząt Maria Krüger przyszła na świat w Warszawie 6 września 1904 roku1. W tym mieście, z małymi przerwami, mieszkała przez całe życie. Była córką Edmunda Krügera, powieściopisarza publikującego pod pseudonimem Edmund Jezierski. Ukończyła ekonomię politycz‑ ną, studiowała również polonistykę oraz prawo. Od lat 30. XX wieku pracowała jako dziennikarka w różnych periodykach oraz w wydaw‑ nictwach Trzaska, Evert i Michalski oraz Instytucie Wydawniczym Nasza Księgarnia. Pisywała opowiadania dla dzieci, ukazujące się w „Płomyku” i „Płomyczku”. I choć przed wojną w prasie dla młodego odbiorcy można było przeczytać jej artykuły, powiastki i wiersze2, to 1 Dla porządku należy zaznaczyć, że kolejne źródła podają trzy różne daty uro‑ dzenia: rok 1904 (hasło: Krüger Maria. W: Słownik literatury dziecięcej i młodzieżowej. Red. B. Tylicka, G. Leszczyński. Wrocław 2002; hasło: Krüger Maria. W: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. T. 4. Red. J. Czachowska, A. Szałagan. Warszawa 1996), 1909 (hasło: Krüger Maria. W: Słownik współczesnych pisarzy polskich. Seria II. T. 1. Red. J. Czachowska. Warszawa 1977), 1911 (hasło: Krüger Maria. W: T. Januszewski: Słownik pisarzy, lektur, terminów literackich dla szkół podstawowych. Warszawa 1996; hasło: Krüger Maria. W: Słownik pisarzy polskich. Red. A. Latusek. Kraków 2003). Rok 1904 jako data urodzenia widnieje na nagrobku autorki, który znajduje się na Cmentarzu Powązkowskim. Ten rok, jako rok uro‑ dzenia Krüger, potwierdza także Piotr Bieliński, syn Haliny Bielińskiej (siostry Marii Krüger), profesor archeologii z Uniwersytetu Warszawskiego. Informacje biograficzne podaję za: Krüger Maria. W: Współcześni polscy pisarze… 2 Słownik współczesnych pisarzy polskich podaje, że Krüger w okresie między‑ wojennym współpracowała też z gazetami dla dorosłych odbiorców. Informacja ta nie została jeszcze przeze mnie zweryfikowana. Przeprowadzone kwerendy biblio‑ teczne pozwalają natomiast ustalić, że Maria Krüger w okresie międzywojennym współpracowała z „Płomykiem” i „Płomyczkiem”. W tych czasopismach dla dzieci i młodzieży ukazywały się instrukcje wykonania różnych drobnych przedmiotów (np. koszyczka na jajka), krótkie artykuły, wiersze i opowiadania. Pierwsze opo‑ Dziewczynka.indb 9 2017-10-19 22:24:42 10 Wstęp pierwszą książkę wydała dopiero w 1945 roku. Kolejne ukazywały się aż do lat 90. Autorka zmarła w Warszawie w 1999 roku. Była świad‑ kiem i obserwatorem niemal całego XX wieku. O jej powieściach, zwłaszcza Karolci oraz Godzinie pąsowej róży, wspomina się w wie‑ lu opracowaniach dotyczących literatury dziecięcej i młodzieżowej. Wspomina3 – ale nie poświęca zbyt wiele uwagi, nawet wtedy, kiedy wskazuje się prekursorski charakter tych książek na polskim rynku wydawniczym. Próżno na bibliotecznych półkach szukać biografii Marii Krüger, wspomnień o niej, czy opublikowanej korespondencji. Podobnie bez‑ owocne okazuje się wertowanie czasopism, także tych naukowych. Wzmianki o twórczości w opracowaniach zbiorowych poświęconych określonemu tematowi (np. prozie dla dziewcząt czy powieści historycz‑ nej dla młodego czytelnika), kilkanaście recenzji powieści, jeden wywiad, reportaż oraz list dostarczają niewielu informacji i sprawiają, że pisanie o twórczości Krüger staje się jednocześnie bardzo łatwe i niesamowicie trudne; łatwe, ponieważ nie ma konieczności czytania kolejnych opra‑ cowań twórczości, ustosunkowania się do sądów poprzedników, a two‑ rzy się pierwsze interpretacje dorobku autorki; trudne, gdyż podczas badań okazuje się, że wielość motywów czy problemów występujących w powieściach wystarczyłaby na napisanie niejednej książki. Konieczna staje się rygorystyczna selekcja materiału oraz jednoczesna próba zapre‑ zentowania nie tylko problematyki, lecz także treści książek poddawa‑ nych interpretacji. Przyglądając się dorobkowi pisarskiemu Marii Krüger postanowi‑ łam zawęzić zakres swoich badań do prezentacji bohaterek powieści, których wirtualnym odbiorcą jest dziewczyna lub kobieta oraz powie‑ ści, których główną bohaterką jest dziewczynka, dziewczyna i kobieta. Ze swoich analiz wyłączyłam jednak dylogię o Karolci (Karolcia, 1959; wiadanie Krüger – Jak pies wilka częstował – ukazało się w 1936 roku w 29. numerze „Płomyczka”. 3 Zob. S. Frycie: Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1945–1970. T. 1. Proza. Warszawa 1798, s. 94 oraz T. 2. Baśń i bajka, poezja, książka dla najmłodszych, utwory sceniczne, grafika, czasopiśmiennictwo, krytyka literacka. Warszawa 1982, s. 328–329. R. Waksmund: Od literatury dla dzieci do literatury dziecięcej (tematy – gatunki – kon- teksty). Wrocław 2000, s. 242; G. Skotnicka: Barwy przeszłości: o powieściach histo- rycznych dla dzieci i młodzieży 1939–1989. Gdańsk 2008, s. 24–26, 123, 142–144, 225, 231–232, 286–288; G. Lasoń ‑Kochańska: Gender w literaturze dla dzieci i młodzieży. Wzorce płciowe i kobiecy repertuar topiczny. Słupsk 2012, s. 104 –107, 121; Literatura dla dzieci i młodzieży (1945–1989). T. 3. Red. K. Heska ‑Kwaśniewicz, K. Tałuć…, s. 113– 114, 171, 236–237, 247, 364, 372; M. Chrobak: Realizm magiczny w polskiej literaturze dla dzieci i młodzieży. Kraków 2010, s. 101, 109, 110, 156, 211. I inne cytowane w książce opracowania o charakterze monograficznym. Dziewczynka.indb 10 2017-10-19 22:24:42 Przedmiot badań. Powieść dla dziewcząt 11 Witaj Karolciu, 1970). Są to krótkie opowieści realno ‑magiczne oparte na tym samym schemacie fabularnym4: główna bohaterka znajduje zacza‑ rowany przedmiot, którego używanie prowadzi do wielu zabawnych perypetii oraz przyciąga złą czarownicę Filomenę, pragnącą go zdobyć. W pierwszej części jest to koralik spełniający życzenia, w drugiej zaś niebieska kredka, którą cokolwiek się narysuje – ożywa. W książeczkach tych ważni są nie tyle bohaterowie, co ich magiczne przygody, które przytrafiają się w realnym świecie. Prostota bohaterki i świata przed‑ stawionego nie jest wadą tej dylogii, ale wyraźnie różni ją od pozosta‑ łych powieści Krüger. Niemniej jednak Karolcia posłuży jako kontekst dla omawianych powieści5. W wyniku zawężenia obszaru badań bibliografia podmiotowa tej książki liczy osiem powieści. Wśród nich są książki obyczajowe, fanta‑ styczne, historyczne i współczesne; skierowane do dzieci dziesięcio‑ ‑dwunastoletnich, do dorastających dziewcząt oraz kobiet. W kolejności roku wydania są to: Szkoła narzeczonych (1945), Petra (1957; współautorka: Halina Bielińska), Godzina pąsowej róży (1960), Klimek i Klementynka (1962), Brygida (1970), Gorzkie wino (1975), Po prostu Lucynka P. (1980) oraz Odpo- wiednia dziewczyna (1988). Pięć z wymienionych wyżej pozycji to powieści dla dziewcząt, któ‑ rych młode bohaterki (w wieku od 11 do ponad 20 lat) na początku histo‑ rii zostają przedstawione jako osoby szukające swojego miejsca w życiu, zagubione (Szkoła narzeczonych, Po prostu Lucynka P., Odpowiednia dziew- czyna, Petra) lub też zwyczajne, a przy tym nieco niepokorne (Godzina pąso- wej róży). Wszystkie te dziewczęta zmieniają się pod wpływem wydarzeń, których są uczestniczkami. Dojrzewają, pokornieją, zmieniają poglądy, 4 Maria Krüger przyznała, że druga część przygód jasnowłosej, zielonookiej Karolci powstała na zamówienie: „Po prostu uległam presji moich czytelników i wydawnictwa, ale zdecydowanie odmówiłam ciągnięcia tych przygód dalej i trzeciego tomu Karolci nie będzie. Tzw. dalsze ciągi nigdy nie mają świeżości oryginalnego pomysłu”. Niebieski koralik. Z Marią Krüger koresponduje Urszula Kazi- mierczak. „Guliwer” 1998, nr 6, s. 18. Co ciekawe, trzecia część Karolci i tak się uka‑ zała. W 2009 roku wydawnictwo „Telbit” opublikowało Karolcię na wakacjach autor‑ stwa Krzysztofa Zięcika. Choć książeczka nie jest zła, niestety wypada zgodzić się z Krüger – temu dalszemu ciągowi brak świeżości i oryginalności. Książeczkom Karolcia i Witaj Karolciu! poświęciłam natomiast osobny artykuł. Zob.: K. Jędrych: Magia dziecięcej wyobraźni w dylogii o Karolci Marii Krüger. W: Językowe, literackie i kulturowe ścieżki edukacji polonistycznej (tradycja i współczesność). Księga jubileuszowa dedykowana profesor Helenie Synowiec w czterdziestolecie pracy naukowej i dydaktycznej. Red. D. Krzyżyk, B. Niesporek ‑Szamburska. Katowice 2014. 5 Poza kręgiem moich zainteresowań badawczych znalazły się również po‑ wieść fantastyczna Ucho, dynia, sto dwadzieścia pięć!, zbiór baśni Dar rzeki Fly, zbiór opowiadań historycznych Złota korona i inne utwory przeznaczone dla czytelni‑ ków w młodszym wieku szkolnym. Dziewczynka.indb 11 2017-10-19 22:24:42 12 Wstęp tracą część młodzieńczego egoizmu na rzecz dorosłej empatii, a nawet – w trzech przypadkach – zdobywają, jak w baśniach, męża. Monika Graban ‑Pomirska, zajmująca się genezą, historią oraz prze‑ mianami powieści dla dziewcząt, pisze, że „Ścisłe zdefiniowanie powie‑ ści dla dziewcząt jest działaniem trudnym, w trakcie którego natykamy się na niejasności i brak konkretnych wyznaczników, umożliwiających przypisanie danego utworu do tej odmiany gatunkowej”6. Kilkadzie‑ siąt lat wcześniej Anna Kruszewska ‑Kudelska również pisała o swoich wątpliwościach dotyczących określenia ram definicyjnych powieści dla dziewcząt. Badaczka zastanawiała się, czy powieściom zawierającym w podtytule frazę „powieść pensjonarska”, „powieść dla dorastających dziewcząt” itp., bliżej jest do beletrystyki, czy też do pedagogiki i publi‑ cystyki7. Postanawia w końcu w swojej pracy traktować powieść dla dziewcząt „jako podgatunek powieściowy”8. Głównymi wyznacznikami tego „subgatunku” czy też „substruktury” (określenia Kruszewskiej‑ ‑Kudelskiej) byłyby: „wirtualny odbiorca – dorastająca dziewczyna, i nar‑ rator – moralista i dydaktyk”9. Graban ‑Pomirska, nie pomijając aspektu dydaktycznego10 powieści o dziewczętach dla dziewcząt, wirtualnego odbiorcę czyni „najważniej‑ szym elementem, który pozwala w przybliżeniu rozpoznawać przyna‑ leżność utworu”11. Wnioski badaczki płynące z analizy kilkudziesięciu powieści są następujące: Wszystkie poziomy struktury tekstu odwołują się do odbiorcy konkretne­ go, w określonym wieku i o określonej płci. […] utwór jest kwalifikowany jako powieść dla dziewcząt, gdy posiada konkretnego adresata, który wpi­ sany jest we wszystkie składniki jego budowy, z drugiej strony ich ukształ­ towanie staje się sygnałem konwencji, implikującej określony styl odbioru i zawężającej krąg czytelniczy12. 6 M. Graban ‑Pomirska: Szkoła narzeczonych. O powieści dla dziewcząt w dwudzie- stoleciu międzywojennym. Gdańsk 2006, s. 7. 7 A. Kruszewska ‑Kudelska: Polskie powieści dla dziewcząt po roku 1945. Wrocław 1972, s. 5–6. 8 Ibidem, s. 6. 9 Ibidem. 10 „Drugim czynnikiem potwierdzającym istnienie takiego odbiorcy [tj. kon‑ kretnego, dziewczęcego – K.J.] jest dydaktyczność utworów dla panienek; wycho‑ wawcza rola, do jakiej powołana została ta odmiana powieściowa”. M. Graban‑ ‑Pomirska: Szkoła narzeczonych…, s. 7–8. 11 Ibidem, s. 8. 12 Ibidem. Dziewczynka.indb 12 2017-10-19 22:24:42 Przedmiot badań. Powieść dla dziewcząt 13 Natomiast wyznaczniki omawianego podgatunku, czy odmiany powieści obyczajowej według Kruszewskiej ‑Kudelskiej, prezentują się (w ujęciu Małgorzaty Wójcik ‑Dudek) następująco: […] konkretny odbiorca – młoda dorastająca dziewczyna, proweniencja – moralizatorski romans dydaktyczny, zakres problematyki  – dydaktyczno­ ­moralizatorska, chwyty artystyczne  – happy end, zbliżenie stylu i  języka do mowy potocznej i slangu, a także tendencja do ukazywania realistycz­ nego obrazu świata i bohatera z naturalnymi dla literatury młodzieżowej ograniczeniami13. Podobny katalog cech powieści dla dziewcząt tworzy Elżbieta Kru‑ szyńska, zwracając ponadto uwagę na tematykę oraz schematyzm tego gatunku: – bohaterką (często też i  narratorką) jest panienka w  wieku dorastania, a  tematem powieści najczęściej pewien okres z  jej życia (pobyt na pen­ sji, w szkole, w domu, w najbliższym otoczeniu, wśród rodziny, przyjaciół i  znajomych, kształtowanie charakteru, rozwiązywanie podstawowych konfliktów społecznych czy moralnych); – stereotypy fabularne, polegające na takim prowadzeniu życia głównej bohaterki, aby na skutek różnych niepomyślnych sytuacji oraz szczęśli­ wych zbiegów okoliczności doszło do wyciągnięcia przez nią (a także ad­ resatów) określonych wniosków dydaktyczno ­wychowawczych; utwory te zawsze mają szczęśliwe zakończenie14. Wywodzące się z romansu sentymentalnego oraz romansu dydak‑ tycznego „powieści dla panienek” miały przygotować młodą czytelniczkę do wzorowego pełnienia obowiązków żony i matki15. W Polsce nurt ten rozwijał się – jak to trafnie określiła Graban ‑Pomirska – „pod auspi‑ cjami Klementyny z Tańskich ‑Hoffmanowej”16. Kruszewska ‑Kudelska mówi o niej, że to pierwsza „pisarka polska, której twórczość literacka wyrasta ze świadomych założeń pedagogicznych, skierowana jest do młodego czytelnika, a szczególnie do młodych dziewcząt”17. W opra‑ cowaniach historycznoliterackich wskazuje się przede wszystkim na 13 M. Wójcik ‑Dudek: Czytająca dziewczyna. O przemianach współczesnej powie- ści dla dziewcząt. W: Literatura dla dzieci i młodzieży (po roku 1980). Red. K. Heska‑ ‑Kwaśniewicz. Katowice 2008, s. 159. 14 E. Kruszyńska: Dydaktyczny charakter powieści dla dziewcząt w dwudziestoleciu międzywojennym. Toruń 2009, s. 15–16. 15 M. Graban ‑Pomirska: Szkoła narzeczonych…, s. 16–17. Zob. też E. Kruszyńska: Dydaktyczny charakter… 16 M. Graban ‑Pomirska: Szkoła narzeczonych…, s. 15. 17 A. Kruszewska ‑Kudelska: Polskie powieści…, s. 18. Dziewczynka.indb 13 2017-10-19 22:24:42 14 Wstęp debiut pisarski Klementyny Hoffmanowej, wydaną w 1819 r. Pamiątkę po dobrej matce, jako książkę, która wpłynęła na kształt polskiej powie‑ ści dla dziewcząt18. Autorka stworzyła „literacki konterfekt dziewczę‑ cia pobożnego, rozsądnego, umiejącego gospodarnie i miło zorganizo‑ wać życie rodzinne, bohaterki nie salonów i zamków, ale przeciętnie zamożnego mieszczańskiego domu”19. Taki portret bohaterki, według Kruszewskiej ‑Kudelskiej „stał się modelem w polskiej literaturze nie tylko dla dziewczynek, ale powielanym w powieści obyczajowej dla dorosłych”20. Zdanie to podziela Graban ‑Pomirska21, udowadniając jed‑ nocześnie, że mimo ogromnej popularności, jaką jeszcze w dwudziestole‑ ciu międzywojennym cieszyła się „zamknięta w świecie sentymentów”22 powieść dla dziewcząt, gatunek ten nie nadążał za przemianami spo‑ łecznymi i obyczajowymi okresu międzywojnia; bohaterkami pozosta‑ wały pensjonarki rodem ze świata tworzonego przez Hoffmanową, nie zaś „koleżanki oraz partnerki zarówno zabaw, jak i poważnych dyskusji czy przedsięwzięć”23. Dla badaczki taki stan rzeczy jest dowodem na istnienie nurtu kulturowego, przeciwstawiającego się ruchom emancy‑ pacyjnym, które zagrażały nie tylko „prawdziwej naturze” kobiety, ale także bytowi narodowemu24. Po II wojnie światowej powieści dla dziewcząt na jakiś czas znala‑ zły się na swego rodzaju liście ksiąg zakazanych25. Później na rynku pojawiały się zarówno wznowienia książek przedwojennych (polskich oraz przekładów), jak i nowe propozycje skierowane do młodych czy‑ telniczek. I choć znajdziemy wśród nich tytuły przesiąknięte sentymen‑ talizmem, oparte na schemacie baśniowej historii Kopciuszka, a więc 18 Zob. ibidem, s. 18–19; M. Graban ‑Pomirska: Szkoła narzeczonych…, s. 15–28; G. Lasoń ‑Kochańska: Gender w literaturze dla dzieci i młodzieży. Wzorce płciowe i ko- biecy repertuar topiczny. Słupsk 2012, s. 14. 19 A. Kruszewska ‑Kudelska: Polskie powieści…, s. 18. 20 Ibidem, s. 18–19. 21 „Działalność […] Klementyny z Tańskich decydująco oddziaływała na ro‑ dzącą się odmianę powieści dla dziewcząt. Drobne opowiadania i powiastki, zamieszczane na łamach »Rozrywek« oraz Pamiątka po dobrej matce stworzyły model konstrukcji fabularnej, powielany i naśladowany przez następne poko‑ lenia pisarek, w którym centralne miejsce zajmuje treść edukacyjna, ukierun‑ kowana na przekazanie nauki moralnej”. M. Graban ‑Pomirska: Szkoła narzeczo- nych…, s. 23. 22 Ibidem, s. 49. 23 Ibidem, s. 48. 24 Zob. ibidem. 25 Pisałam o tym w artykule poświęconym recepcji Szkoły narzeczonych. Zob. K. Jędrych: „Szkoła narzeczonych” – Marii Krüger tęsknota za zwyczajnym życiem. W: Stare i nowe w literaturze dla dzieci i młodzieży. Red. B. Olszewska, E. Łucka ‑Zając. Opole 2010, s. 146–147. Dziewczynka.indb 14 2017-10-19 22:24:42 Przedmiot badań. Powieść dla dziewcząt 15 przedstawiające bohaterkę przeciętną, zakompleksioną oraz zakochaną i – w finale – zdobywającą obiekt swoich westchnień26, jest wiele powie‑ ści, które, bazując na tym schemacie, jednocześnie go modyfikują. Happy end nie jest już tak oczywisty, a bohaterka nie tak kryształowa i pokorna27. Można powiedzieć – parafrazując tytuł książki Ryszarda Waksmunda – że przeszliśmy od powieści dla dziewcząt do powie‑ ści dziewczęcej28. Książki o dziewczętach nie są pisane tylko po to, by wychowywać, pełnią raczej funkcję rozrywkową i kompensacyjną, ukazując świat, w jakim żyje i marzy przeciętna – wcale nie idealna – dorastająca dziewczyna, borykająca się z problemami typowymi dla swojego wieku. Również badacze nie spoglądają na powieści dla dziewcząt i dziew‑ częce jedynie przez pryzmat funkcji wychowawczej. W ostatnich latach coraz częściej mówi się np. o stereotypach ról płciowych, jakie z tej odmiany powieści można wyczytać. Do analizy i interpretacji książek dla młodego czytelnika wykorzystuje się zdobycze m.in. krytyki feministycznej i gen- 26 Wśród nowszych powieści skierowanych do młodzieży, a opartych na ta‑ kim schemacie, warto wymienić czteroksiąg Zmierzch Stephanie Meyer (wydanie powieści w Polsce: Zmierzch – 2007, Księżyc w nowiu – 2008, Zaćmienie – 2008, Przed świtem – 2009), opowiadający historię zwykłej (w dodatku niezdarnej) dziewczyny i „zabójczo” przystojnego wampira. Bohaterowie po licznych perypetiach zawie‑ rają małżeństwo, zostają rodzicami, a po pokonaniu ostatnich wrogów żyją długo i szczęśliwie – w dodatku wiecznie. 27 Zob. M. Wójcik ‑Dudek: Czytająca dziewczyna…; hasło: powieść dla dziewcząt, powieść dla dorastających panienek, powieść dla panien, powieść pensjonarska. W: Słownik literatury dziecięcej i młodzieżowej…, s. 312–315. 28 Ryszard Waksmund pisze: „Zazwyczaj pojęcia »literatura dla dzieci« i »lite‑ ratura dziecięca« traktuje się synonimicznie, wymiennie. Czynią to nawet krytycy i badacze, mając na względzie międzynarodową nomenklaturę w tym zakresie […] i zwyczajowe, powszechnie stosowane użycie terminu. […] takie synonimiczne użycie owych pojęć jest nieuprawnione, a nawet mylne, gdy weźmiemy pod uwagę historyczny rozwój tego piśmiennictwa, które nie da się sprowadzić do jednego tylko modelu estetycznego. […] Ługowska wyodrębniła z kolei lirykę dziecięcą, którą od liryki dla dzieci odróżnia, jej zdaniem, dominacja monologu lirycznego i dziecięcy punkt widzenia. Ale zjawisko to można rozciągnąć i na prozę, czego dowodem jest niemiecka Kindermärchen, traktowana jako lektura uniwersalna – do‑ rosłych i dzieci”. R. Waksmund: Od literatury dla dzieci do literatury dziecięcej (tema- ty – gatunki – konteksty). Wrocław 2000, s. 6–7. Analogicznie: powieść dla dziewcząt to pouczające historie w duchu Hoffmanowej, zaś powieść dziewczęca to taka, która skupia się na prezentacji emocji, przeżyć, doświadczeń dorastającej dziew‑ czyny – bez moralizowania. W pracy będę jednak – ze względów stylistycznych oraz z uwagi na to, iż termin „powieść dla dziewcząt” jest utrwalony w literaturze podmiotowej – używała obu terminów wymiennie. Dziewczynka.indb 15 2017-10-19 22:24:42 16 Wstęp der studies29, traktując literaturę czwartą30 z równą powagą, co literaturę dla dorosłych31. Słowem – narzędzia badawcze, wypracowane przez różne metodologie literaturoznawcze, znajdują zastosowanie także w badaniach literatury dziecięcej i młodzieżowej. Feministyczna krytyka literacka Pisząc zatem o książkach, których bohaterkami oraz wirtualnymi odbiorcami są dziewczynki, dziewczęta i kobiety, nie można pomijać – dostosowując oczywiście język opisu do przedmiotu badania – spojrze‑ nia na literaturę, które wyrasta z krytyki feministycznej. Zdając sobie sprawę ze złożonej historii myśli feministycznej, jaka kryje się pod tą etykietą, przyjmuję – za Anną Burzyńską32 – bardzo ogólną definicję krytyki feministycznej. Jest to „rozumienie, analiza i odbiór dzieła li‑ terackiego oraz języka i instytucji badań literackich lub teorii literatury z punktu widzenia doświadczenia kobiecego”33. Krystyna Kłosińska w obszernym studium Feministyczna krytyka lite- racka34 kreśli obraz przeniknięcia myśli feministycznej do literaturoznaw‑ 29 Najlepszym tego przykładem są książki i artykuły, jakie ukazały się w ostat‑ nich latach. Zob. Siostry i ich Kopciuszek. Red. E. Graczyk, M. Graban ‑Pomirska. Gdynia 2002; G. Lasoń ‑Kochańska: Gender w literaturze dla dzieci i młodzieży…; Nowe opisanie świata. Literatura dla dzieci i młodzieży w kręgach oddziaływań. Red. B. Niesporek ‑Szamburska, M. Wójcik ‑Dudek. Katowice 2013. 30 „Niektórzy badacze, za J. Cieślikowskim, uznają literaturę dla dzieci i mło‑ dzieży za odrębną dziedzinę twórczości i określają ją mianem tzw. literatury czwartej (obok literatury wysoko artystycznej, ludowej i brukowej)”. Hasło: litera- tura dla dzieci i młodzieży. W: Słownik literatury dziecięcej…, s. 224. 31 Zauważmy, że – podobnie jak wyróżnia się „powieść dla dziewcząt”, a nie ma oddzielnej „powieści dla chłopców” – tak samo mówi się jedynie o „powieści dziecięcej i młodzieżowej”, ale nie o „powieści dla dorosłych” (to ostatnie okreś‑ lenie nie kojarzy się zresztą w języku polskim pozytywnie, przywodząc na myśl „filmy” czy „gazety dla dorosłych”). Tak jak to, co męskie, jest (jeszcze) uważane za uniwersalne, tak samo „dorosłe” oznacza prawdziwe, poważne, warte zajmo‑ wania się nim. Przez lata badania literatury dla młodego czytelnika ograniczały się do wskazywania funkcji wychowawczej czy rozrywkowej tych utworów oraz katalogowania kolejnych powieści. 32 Anna Burzyńska z kolei cytuje V. Harris: Dictionary of Concepts in Literary Criticism and Theory. New York 1982, s. 89. 33 A. Burzyńska: Feminizm. W: A. Burzyńska, M.P. Markowski: Teorie literatury XX wieku. Podręcznik. Kraków 2006, s. 399. 34 K. Kłosińska: Feministyczna krytyka literacka. Katowice 2010. Dziewczynka.indb 16 2017-10-19 22:24:42 Karolina Jędrych Image of a Little Girl, an Adolescent and a Woman in the Novels of Maria Krüger Summary The subject of my analyses and interpretations is eight novels by Maria Krüger (1904–1999) ‑ Polish journalist, editor and, after World War II, author of books mainly for children and teenagers. The novels I interpret include a novel for children aged 8 to 12 (Klimek i Klementynka, 1962), novels for teenage girls (Szkoła narzeczonych, 1945; Petra, 1957; Godzina pąsowej róży, 1960; Po prostu Lucynka P., 1980; Odpowiednia dziewczyna, 1988) and women (Brygida, 1970; Gorzkie wino, 1975). Krüger’s best known novels are Karolcia and Godzina pąsowej róży. Many studies concerning Polish novels for children and teenagers point to the innovative nature of Krüger’s writing, however, no study of her literary output or her biography have been written thus far. My dissertation is the first attempt to interpret her novels. I have based it on the literary output of feminist criticism and gender studies, mainly the texts of Lissa Paul concerning three strategies of gender reading of literature for young readers: rereading, reclaiming, redirection. My book has been divided into two parts. The first one – entitled Image background. Girlhood novel as a safe place. – deals with what the heroines of Krüger’s books say and think about the genre called “novels for girls”, especially the type called “boarding school novels”. It turns out that the life portrayed in such novels is a dream of one of the heroines, and other ones perceive the world presented in the boarding school novel as safe, as topophilia written about by Gaston Bachelard and – in relation to novels for young readers – by Alicja Baluch. The world of these novels can be perceived in such a way due to the fact that in the real world, when Krüger was writing Szkoła narzeczonych and Petra, it was the time of World War II. Krüger spent that time in occupied Warsaw. Many characters in her books mention the war, the occupation and the Warsaw Uprising, and talk about the cruelty of the world and their wish for peace and happiness after the war. In part one, I also mention the references to films in Krüger’s novels, the filming of Godzina pąsowej róży and the differences between the world portrayed in this novel and in Gorzkie wino – a book for women, the action of which takes place around the same time as in the case of Godzina... The second part of my book has been divided into three chapters – portrayals of heroines. In the first chapter – Dressed – I discuss the function of clothes in Krüger’s Dziewczynka.indb 193 2017-10-19 22:25:04 194 novels. Clothes are, among others, a way to express subjectivity and construct identity – also the sexuality (two female heroines dress as boys to do forbidden things) – to take control over another person, but they are also a source of pleasure (buying clothes is entertaining). Another portrayal – Appropriate – is an attempt to retrace the characteristics of heroines which allow them to be perceived as girls appropriate for men they marry or will marry in the future. I look at the model of femininity that the author sets in her novels. On the one hand, it is an exemplary housewife, and on the other hand – a girl, an independent woman, an artist. The final chapter of part two is entitled Mother. It discusses the relations of heroines with their mothers and (despite the title) fathers. I focus on the two novels for women – Gorzkie wino and Brygida. Their protagonists – Adelajda and Brygida – were brought up by domineering mothers. The fate of these heroines confirms the thesis that the relations with parents, especially mothers, greatly influence one’s life. In conclusion I write about autobiographic motives in Krüger’s novels for children, teenagers and adults. However, due to the lack of sources that could confirm my presumptions and conclusions, this part is, unfortunately, not very long and exhaustive. Dziewczynka.indb 194 2017-10-19 22:25:04 Summary Karolina Jędrych Das Porträt eines kleinen Mädchens, eines Mädels und einer Frau in Maria Krügers Romanen Zusammenfassung Zum Gegenstand meiner Analysen und Interpretationen sind acht Romane Ma‑ ria Krügers (1904‑1999), der polnischen Journalistin, Redakteurin und nach dem zweiten Weltkrieg auch Schriftstellerin, die vor allem für Kinder und Jugendliche schuf. Unter den hier zu berücksichtigten Büchern sind: ein Roman für 8‑12. jährige Kinder (Klimek i Klementynka, 1962), die Romane für Mädel (Szkoła narzeczo‑ nych, 1945 /dt.: Die Schule der Verlobten/; Petra, 1957; Godzina pąsowej róży /dt.: Die Stunde der Purpurrose/, 1960; Po prostu Lucynka P./dt.: Einfach Lucynka/, 1980; Odpowiednia dziewczyna,/dt.: Richtiges Mädchen/ 1988) und die Romane für Frau‑ en (Brygida, 1970; Gorzkie wino /dt.: Bitterer Wein/ 1975). Die bekanntesten Romane Maria Krügers sind Karolcia und Godzina pąsowej róży. In zahlreichen Monografien über polnische Kinderliteratur wird bahnbre‑ chender Charakter ihrer Romane hervorgehoben, doch erstaunlicherweise sind bis jetzt weder eine Abhandlung über ihre Werke, noch eine Biografie Maria Krügers entstanden worden. Das vorliegende Buch ist der erste Versuch, diese Romane zu erforschen. Ich habe mir dabei die Errungenschaften der feministischen Kritik und der Gender Studies zunutze gemacht, indem ich vor allem die von Lissa Paul formulierten drei Strategien, die Kinderliteratur auf Gender Weise zu interpretieren: rereading, reclaming, redirection, in Rücksicht nahm. Das Buch wurde in zwei Teile geteilt. In dem ersten von ihnen u. d. T.: Tło portretu. Powieść dziewczęca jako miejsce bezpieczne (dt.: Die Porträtfläche. Mäd‑ chenroman als ein sicherer Platz) schreibe ich davon, was die einzelnen Protago‑ nistinnen der Romane über die Gattung „Roman für Mädchen“ und insbesondere über den „Roman für Pensionatsschülerinnen“ meinen. Es zeigt sich, dass eine von den Heldinnen von solch einem Leben träumt und die anderen halten die in den Romanen dargestellte Welt für sicher, für eine Topophilie, von der Gaston Bachel‑ ard und – in Bezug auf den Roman für jungen Leser – Alicja Baluch schrieben. Die dargestellte Welt darf auf solche Weise betrachtet werden, denn in der wirklichen Welt, in der Maria Krüger ihre Bücher: Szkoła narzeczonych und Petra schuf, eine Kriegszeit war. Den 2. Weltkrieg verbrachte Krüger zwar im besetzten Warschau. Viele von ihren Helden erinnern sich an den Krieg, an die Okkupation und den War‑ Dziewczynka.indb 195 2017-10-19 22:25:04 196 schauer Aufstand, sprechen von der Grausamkeit der Welt und dem Bedürfnis, Ruhe und Glück nach dem Krieg zu erfahren. Der Teil handelt auch von Filmanknüpfungen in Krügers Romanen, von der Ver‑ filmung des Romans Godzina pąsowej róży und von den Unterschieden zwischen der dargestellten Welt in dem genannten Roman und in Gorzkie wino – dem Buch für Frauen, dessen Handlung fast zur selben Zeit wie Godzina pąsowej róży, spielt. Der zweite Teil des Buches wurde in drei Kapitel – Porträts der einzelnen Heldin‑ nen geteilt. In dem ersten von ihnen – Ubrana (dt.: Die Angezogene) – untersuche ich die Funktionen der in Krügers Romanen erscheinenden Kleidung, welche: u.a. hilft, eigene Subjektivität ausdrücken und eigene, auch geschlechtliche, Identität bauen (zwei Heldinnen verkleiden sich als Jungen, um die sich bisher verbotenen Taten zu tun), über andere Menschen herrschen, aber auch Vergnügen bereitet (Kleidung kaufen macht doch Spaß). In dem nächsten Porträt – Die Richtige – bemühe ich mich, die Charaktereigen‑ schaften der Heldinnen darzustellen, dank denen sie richtige Partnerinnen für zu‑ künftige Ehemänner sein können. Es interessiert mich, was für ein Weiblichkeitsvor‑ bild von der Schriftstellerin in ihren Romanen eingeprägt wird. Es ist einerseits eine mustergültige Hausfrau und andererseits – ein ewiges Mädchen, eine selbstständige Frau, eine Künstlerin. Das letzte Kapitel in dem Teil heißt Die Mutter. Ich bespreche hier das Ver‑ hältnis der Heldinnen zu ihren Müttern und (trotz dem Titel) zu ihren Vätern. Im Mittelpunkt meiner Erörterung stehen zwei Frauenromane – Gorzkie wino und Brygida, deren Protagonistinnen – Adelajda und Brygida von herrischen Müttern erzogen wurden. Ihr Schicksal bestätigt die These, dass das Verhältnis zu den Eltern und besonders zur Mutter, einen großen Einfluss auf das ganze Leben des Menschen ausübt. Zum Schluss erwähne ich autobiografische Motive in Krügers Romanen für Kin‑ der, Jugendliche und Erwachsene. Bedauerlicherweise ist der Teil wegen fehlender Quellen, die meine Vermutungen und Schlussfolgerungen bestätigen könnten, nicht eingehend. Dziewczynka.indb 196 2017-10-19 22:25:05 Zusammenfassung Redakcja: Agnieszka Markowska Projekt okładki i stron działowych: Anna Krasnodębska‑Okręglicka Korekta: Lidia Szumigała Łamanie: Tomasz Gut Copyright © 2017 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-226-3041-9 (wersja drukowana) ISBN 978-83-226-3042-6 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e‑mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 12,5. Ark. wyd. 14,0. Papier Alto 80 g vol. 1.5. Cena 20 zł (+ VAT) Druk i oprawa: „TOTEM.COM.PL Sp. z o.o.” Sp.K. ul. Jacewska 89, 88‑100 Inowrocław Dziewczynka.indb 198 2017-10-19 22:25:05
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Portret dziewczynki, dziewczyny i kobiety w powieściach Marii Krüger
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: