Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00339 010963 20623882 na godz. na dobę w sumie
Postępowanie administracyjne szczególne w sprawach ubezpieczeń społecznych - ebook/pdf
Postępowanie administracyjne szczególne w sprawach ubezpieczeń społecznych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 399
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8198-975-6 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> konstytucyjne
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Monografia stanowi rezultat badań nad koncepcją postępowania administracyjnego szczególnego w sprawach ubezpieczeń społecznych.

Poddanie postępowania w tych sprawach refleksji teoretycznoprawnej jest wynikiem kontrowersji, jakie wzbudza sposób włączenia do KPA postępowania szczególnego w sprawach ubezpieczeń społecznych oraz wpływ przeprowadzonego zabiegu unifikacyjnego na charakter prawny postępowania oraz jego miejsce w systemie prawa administracyjnego procesowego.

Publikacja odpowiada społecznemu i naukowemu zapotrzebowaniu, tym bardziej, że brak jest w literaturze przedmiotu aktualnego opracowania monograficznego, które w sposób całościowy traktowałoby zagadnienia czynności procesowych postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych podejmowanych w trybie zwykłym, w trybach zaskarżenia decyzji, w trybach nadzwyczajnych weryfikacji, a także w procesie wykonania rozstrzygnięć, z uwzględnieniem systemu relacji przepisów szczególnych oraz przepisów ogólnych KPA.

Publikacja przeznaczona jest dla przedstawicieli nauki, a także szeroko rozumianej praktyki - urzędników organów instytucji ubezpieczenia społecznego, osób uczestniczących - z racji powierzonych obowiązków - w procesie stosowania prawa ubezpieczeń społecznych, sędziów, osób świadczących profesjonalną pomoc prawną.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Założenia ogólne postępowania administracyjnego szczególnego w sprawach ubezpieczeń społecznych § 1. Geneza i rozwój postępowania w sprawach ubezpieczeń społecznych Postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych było podda- wane – w przebiegu ewolucji – zmiennym zabiegom zespalania i derogowania ze skodyfikowanej regulacji procesu administracyjnego. Pierwsza kodyfikacja ogólnego postępowania administracyjnego – rozporządzenie Prezydenta Rze- czypospolitej Polskiej z 22.3.1928 r. o postępowaniu administracyjnym1 prze- sądzała w początkowym etapie jej obowiązywania o powiązaniu postępowania ogólnego z postępowaniem w sprawach ubezpieczeń społecznych na zasadzie klauzuli o generalnym stosowaniu PAdmR w tej kategorii spraw, obwarowa- nej jednak licznymi zastrzeżeniami i wyłączeniami, określonymi w art. 116 PAdmR. Przepis art. 116 rozporządzenia, w brzmieniu tekstu pierwotnego, przesądzał o zastosowaniu do postępowania orzeczniczego w sprawach ubez- pieczeń społecznych przepisów PAdmR wyłącznie w okresie przejściowym, tj. do czasu unormowania osobną ustawą orzecznictwa w tych sprawach i tylko w takim zakresie, w jakim w myśl przepisów obowiązujących w chwili wej- ścia w życie PAdmR, orzecznictwo to będzie należało do władz administracji ogólnej2. W konsekwencji formalne wyodrębnienie postępowania w sprawach ubezpieczeń społecznych spod mocy obowiązującej PAdmR stało się następ- 1 Dz.U. Nr 36 poz. 341 ze zm. (nieobowiązujące), dalej: PAdmR. 2 „Władzami administracji ogólnej” byli starostowie i wojewodowie, których kompetencje przejęły powiatowe i wojewódzkie rady narodowe. Por. ustawa z 20.3.1950 r. o terenowych orga- nach jednolitej władzy państwowej (Dz.U. Nr 14, poz. 130). 1 Rozdział I. Założenia ogólne postępowania... stwem uregulowania zasad rozpatrywania sporów z zakresu ubezpieczeń spo- łecznych w postępowaniu przed sądem ubezpieczeń społecznych. Na mocy ustawy z 26.3.1935 r. powołano do życia Inwalidzki Sąd Administracyjny3, który stanowił specjalne sądownictwo administracyjne względem ogólnego – reprezentowanego przez Najwyższy Trybunał Administracyjny. Następnie w ustawie z 28.7.1939 r. – Prawo o sądach ubezpieczeń społecznych4 oraz licz- nych aktach wykonawczych, określono zasady organizacji sądownictwa ubez- pieczeń społecznych, jako specjalnego sądownictwa administracyjnego oraz tryb postępowania przed tymi sądami. Na mocy wskazanej ustawy, zaraz po wojnie rozpoczęły działalność okręgowe sądy ubezpieczeń społecznych i Try- bunał Ubezpieczeń Społecznych; po reorganizacji z 1974 r. orzekające w struk- turze okręgowych sądów pracy i ubezpieczeń społecznych – nadal jako swego rodzaju specjalne sądy administracyjne oraz Izby Pracy i Ubezpieczeń Spo- łecznych Sądu Najwyższego5. Poddanie orzecznictwa w sprawach ubezpieczeń społecznych sądownictwu specjalnemu sprawiło, że postępowanie w tych spra- wach znalazło się formalnie w katalogu wyraźnych wyłączeń spod zakresu obo- wiązywania PAdmR. Uchwalenie Kodeksu postępowania administracyjnego z 1960 r.6, pomimo zadania pełnej konsolidacji i kodyfikacji najszerzej rozumianego postępowa- nia administracyjnego7, nie zmieniło tego stanu rzeczy. Nadal w art. 194 § 1 i 2 KPA60 utrzymano szereg wyłączeń, które występowały wcześniej w PAdmR, co łącznie z kolejnymi wyłączeniami tworzyło listę 13 dziedzin spraw, w któ- rych zastrzeżono, że przepisów Kodeksu nie stosuje się. Zgodnie z art. 194 § 1 pkt 5 KPA60 przepisy Kodeksu nie znajdowały zastosowania do postępo- wania w sprawach ubezpieczeń społecznych, rent i zaopatrzeń z innych tytu- łów. Klauzula derogacyjna art. 194 § 1 pkt 5 KPA60, pomimo generalnego cha- rakteru, nie miała natomiast znaczenia prawnego w zakresie, w jakim prze- pisy ustaw szczególnych lub rozporządzeń wykonawczych wprost odsyłały do stosowania Kodeksu. Takie odesłanie na gruncie szerokiej materii spraw do- tyczących ubezpieczeń społecznych zawierało jedynie rozporządzenie Prze- 3 Por. ustawa z 26.3.1935 r. o Inwalidzkim Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 26, poz. 177). 4 Dz.U. Nr 71, poz. 476. 5 Por. ustawa z 24.10.1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych 6 Por. ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. Nr 30, poz. 168 7 J. Litwin, Z zagadnień mocy obowiązującej niektórych przepisów proceduralnych pod rzą- dem Kodeksu postępowania administracyjnego, Pal. 1961, Nr 10, s. 20. (Dz.U. Nr 39, poz. 231 ze zm.). ze zm.), dalej: KPA60. 2 § 1. Geneza i rozwój postępowania w sprawach... wodniczącego Komitetu Pracy i Płac z 12.12.1968 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalne i zasad wypłaty tych świadczeń8, będące aktem wy- konawczym do ustawy z 23.1.1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytal- nym pracowników i ich rodzin9 oraz do ustawy z 28.5.1957 r. o zaopatrze- niu emerytalnym górników i ich rodzin10. Uregulowano w nim postępowanie dotyczące świadczeń emerytalnych, tj. emerytur, rent inwalidzkich, chorobo- wych i rodzinnych, dodatków do emerytur i rent, a także innych świadczeń przysługujących emerytom, rencistom i członkom ich rodzin. W § 81 roz- porządzenia wymieniono enumeratywnie przepisy KPA60, mające zastosowa- nie w postępowaniu w tej grupie spraw, a mianowicie dotyczące: 1) zasad ogólnych postępowania (art. 4–7, 10–11 KPA60), 2) wyłączenia pracownika i organu (art. 21–24 KPA60), doręczeń (art. 38, 39, 42 i 44 KPA60), wezwań (art. 46−51 KPA60), terminów (art. 53 KPA60). Podobnego odesłania do sto- sowania KPA60 brak było natomiast w aktach prawnych regulujących zagad- nienia materialnoprawne dotyczące pozostałych spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. W konsekwencji w sferze unormowania postępowania ubezpie- czeniowego, pomimo istotnie rozbudowanej procedury szczególnej, notowano luki przesądzające o braku zupełnej regulacji prawnej. W związku z tym w lite- raturze podnoszono, że art. 194 § 1 pkt 5 KPA60 nie może wyłączać stosowania Kodeksu przed organem rentowym – w drodze analogii – w zakresie zagad- nień nieunormowanych przepisami dotyczącymi tego postępowania11, w tym zasad ogólnych postępowania12. W praktyce natomiast, w celu ograniczenia dowolności w istotnych kwestiach procesowych nieunormowanych w aktach szczególnych w ogóle lub tylko częściowo, wiele zagadnień – przy braku dele- gacji ustawowej do wydania rozporządzenia – regulowano w sposób instruk- tażowy w zarządzeniach i pismach okólnych ZUS, nierzadko odmiennie niż zagadnienie takie uregulowano w KPA60. Na przykład w instrukcji dotyczącej zasad wypłaty zasiłków z ubezpieczenia społecznego13 uregulowano m.in. ta- 8 Dz.U. Nr 48, poz. 347. 9 Dz.U. Nr 3, poz. 6. 10 Dz.U. z 1968 r. Nr 3, poz. 19. 11 S. Garlicki, E. Szeremeta, Prawo o sądach ubezpieczeń społecznych. Komentarz, Warszawa 1962, s. 180; W. Szubert, O charakterze prawnym ubezpieczenia społecznego, PiZS 1972, Nr 3, s. 10. 12 M. Beca, Zasady ogólne Kodeksu postępowania administracyjnego w postępowaniu rento- wym, PiZS 1965, Nr 5, s. 14 i n. 13 Zarządzenie Nr 38 Prezesa ZUS z 24.10.1975 r. wprowadzające instrukcję w sprawie świad- czeń pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.Urz. ZUS Nr 10–13, poz. 26). 3 Rozdział I. Założenia ogólne postępowania... kie zagadnienia, jak: pojęcie „osoby zainteresowanej” w postępowaniu o zasi- łek (pkt 199); badanie prawidłowości i oryginalności dokumentów (pkt 200); sposób załatwienia sprawy przez oddział ZUS w przypadku, gdy w związku z zaistniałymi wątpliwościami z wnioskiem o ustalenie uprawnień pracownika zwrócił się zakład pracy (pkt 201) – zgodnie z instrukcją oddział ZUS wyda- wał wówczas, na zasadzie uznania „wyjaśnienie lub decyzję”. Instrukcje, obok kwestii formalnoprawnych, związanych z trybem załatwiania spraw, regulo- wały również zasady postępowania mające wpływ na prawa i obowiązki pra- cownika oraz zakładu pracy w toku postępowania14. System procesowy w tej dziedzinie był zatem dosyć rozbudowany, nie od- powiadał jednak w pełni rozwiniętej procedurze administracyjnej15. Manka- menty prawnej regulacji postępowania uzasadniały zmianę tego stanu rzeczy16. Wysuwane argumenty na rzecz modernizacji postępowania ubezpieczenio- wego opierano na założeniu konieczności zbliżenia postępowania do standar- dów KPA. Znaczący postęp w procesie modernizacji procedury ubezpieczeniowej miał dokonać się wskutek nowelizacji KPA z 1980 r.17, między innymi przez rozciągnięcie przepisów Kodeksu na postępowanie w sprawach z zakresu ubez- pieczeń społecznych. Proces zespalania z KPA60 objął równocześnie dwa po- stępowania szczególne, tj. postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i postępowanie w sprawach podatkowych. Kodeks oparty został na koncepcji regulacji obejmującej postępowanie ogólne i połączone z nim procedury szczególne, wyodrębnione w dziale III Kodeksu zatytułowanym: Przepisy szczególne postępowania w sprawach zobowiązań podatkowych oraz ubezpieczeń społecznych18. Znamienną cechą tak pojętej integracji było jednak przyjęcie odmiennych wariantów postępowań związanych, na ten czas, ze spe- 14 Bliżej na ten temat por. J. Brol, Postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecz- nych po nowelizacji Kodeksu postępowania administracyjnego, PiP 1980, Nr 4. 15 W literaturze przedmiotu podkreślano wówczas potrzebę stosowania KPA, gdy nastręcza się kwestia prawa formalnego pominięta regulacją przepisów ustaw szczególnych czy rozporzą- dzeń wykonawczych. Tak w szczególności J. Starościak, w: E. Iserzon, J. Starościak, Kodeks postę- powania administracyjnego. Komentarz. Teksty, wzory, formularze, Warszawa 1970, s. 333. 16 Uwagi w powyższym zakresie zgłaszał de lege lata J. Brol, Postępowanie w sprawach z za- kresu ubezpieczeń społecznych, s. 45. Mankamenty regulacji prawnej tej dziedziny dostrzegał rów- nież S. Zawadzki, Teoretyczne i legislacyjne aspekty, s. 21. 17 Ustawa z 31.1.1980 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz zmianie ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. Nr 4, poz. 8). 18 Bliżej na ten temat zob. S. Zawadzki, Teoretyczne i legislacyjne aspekty, s. 21; J. Borkowski, Problemy rozszerzania, s. 37 i n. 4 § 1. Geneza i rozwój postępowania w sprawach... cyfiką odrębności procesowych. W zakresie zobowiązań podatkowych okazało się, że ilość wyspecjalizowanych przepisów procesowych nie powiększy po- ważnie objętości nowelizowanego aktu, stąd też z powodzeniem można było dokonać ściślejszego podporządkowania procedurze KPA60 z zastrzeżeniem specjalnych, podyktowanych charakterem regulacji prawnomaterialnych, od- rębności proceduralnych, które ujęto w ramy art. 164 do 179 KPA80. Inaczej sytuacja przedstawiała się w procesie zespalania z KPA60 postępo- wania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Podobnie jak w spra- wach podatkowych, również w tym przypadku u źródeł koncepcji polega- jącej na włączeniu postępowania ubezpieczeniowego do systemu proceso- wego Kodeksu stanęły pryncypia stworzenia, przez wprowadzenie zupełnej regulacji prawnej postępowania w tym trybie, jednolitego wzorca normatyw- nego w relacjach pomiędzy administracją a jednostką w każdej dziedzinie sto- sunków procesowych, a w konsekwencji uproszczenia procedury i lepszego opanowania jej postanowień przez pracowników organu stosującego prawo. Jedną z miar założonego procesu kodyfikacyjnego miało być jednocześnie ukształtowanie w dziedzinie ubezpieczeń społecznych jednolitego i klarow- nego systemu procesowego odpowiadającego cechom postępowania admi- nistracyjnego19. Względy praktyki stosowania prawa dyktowały konieczność stworzenia systemu procesowego odpowiadającego specyfice spraw ubezpie- czeniowych, zwłaszcza z punktu widzenia ich szczególnej wagi i masowej skali. Wydawało się jednocześnie, że nie będzie przeszkód do unifikacji tego po- stępowania z KPA60 przy zachowaniu rzeczywiście niezbędnych odrębno- ści w kilku kwestiach20. Jednakże stan ówczesnej regulacji przepisów ustaw szczególnych i rozporządzeń wykonawczych z góry przesądzał, że będzie to musiał być proces znacznie rozciągnięty w czasie. Dynamika rozwoju ubez- pieczeń społecznych i jego poszczególnych form świadczeniowych sprawiła, że na dzień 31.1.1980 r. stan prawny w tej dziedzinie charakteryzował się dużą ilością i różnorodnością aktów, z których każdy zawierał zwykle od- rębny rozdział poświęcony postępowaniu. Przepisy te regulowały fragmenta- rycznie poszczególne zagadnienia postępowania przed organami ZUS. Były to z reguły mini procedury przywiązane do norm prawa materialnego – okre- ślających poszczególne formy świadczeniowe. Ich konsekwentne statuowa- nie w różnych aktach prawnych świadczyło przy tym o silnych związkach 19 J. Borkowski, Problemy rozszerzania, s. 43. 20 Tak w szczególności J. Borkowski, w: Problemy rozszerzania, s. 40; S. Zawadzki, Teoretyczne i legislacyjne aspekty, s. 21. 5 Rozdział I. Założenia ogólne postępowania... przepisów prawa formalnego i materialnego, wyrażających się w konieczno- ści dopasowania norm proceduralnych do określonej grupy norm material- nych, uwzględniających ich specyfikę21. Największa koncentracja materiału procesowego miała miejsce w przepisach dotyczących postępowania emery- talno-rentowego. W tym zakresie nadal obowiązujący akt wykonawczy do ustawy z 23.1.1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowni- ków i ich rodzin oraz do ustawy z 28.5.1957 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin, tj. rozporządzenie z 12.12.1968 r. w sprawie postępowa- nia o świadczenia emerytalne i zasad wypłaty tych świadczeń, zawierało obok własnych – licznych postanowień proceduralnych, odesłania do wąskiego za- kresu przepisów KPA. W konsekwencji stan prawa, zasięg regulacji szczegól- nych, ilość odstępstw od zasad ogólnego postępowania administracyjnego, po- dyktowanych swoistą naturą tych spraw sprawiał, że myśl o pełnej unifika- cji postępowania administracyjnego stanowić mogła jedynie nieosiągalną ideę. Zamieszczenie wszystkich odstępstw w KPA uczyniłoby ten akt nadmiernie szczegółowym i kazuistycznym. Koniecznością stało się więc rozwiązanie mi- nimalistyczne, oparte na przejściowym założeniu jedynie formalnoprawnych związków przez zastosowanie konstrukcji art. 180 § 1 KPA80, który miał sta- nowić podstawę dla rozwoju przepisów prawa ubezpieczeniowego ukierunko- wanego na osiągnięcie efektu zbieżności z postępowaniem w trybie KPA, przy zachowaniu jedynie rzeczywiście niezbędnych odrębności22. Docelowo, jako priorytet na drodze osiągnięcia właściwego standardu postępowania, wskazy- wano stan, w którym po dokonaniu niezbędnej selekcji przepisów inkorpo- rowanych do kodyfikacji, w dziale III Kodeksu – poświęconym administra- cyjnym postępowaniom szczególnym zostaną zamieszczone tylko takie prze- pisy, które będą niezbędne i przystosowane wyłącznie do trybu postępowania ubezpieczeniowego23. W pozostałym zakresie znajdzie zastosowanie regulacja ogólna Kodeksu. Rozwiązanie art. 180 § 1 KPA80 oparto zatem na przejścio- wym założeniu formalnoprawnych związków obu procedur. Przepis art. 180 § 1 KPA80 określił formułę stosowania przepisów Kodeksu w zakresie, w ja- kim przepisy ubezpieczeń nie ustalają odmiennych zasad postępowania w tych 21 J. Borkowski, Problemy rozszerzania, s. 37–42; K. Kolasiński, Droga rozpoznawania spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, PiZS 1986, Nr 8, s. 45. 22 S. Zawadzki, Teoretyczne i legislacyjne aspekty, s. 21. 23 J. Borkowski, Problemy rozszerzenia, s. 37–43. 6 § 1. Geneza i rozwój postępowania w sprawach... sprawach. Miało to o tyle pozytywne znaczenie, że zadekretowano regułę sto- sowania KPA80 w kwestiach nienormowanych w przepisach szczególnych24. Znamienne dla podejmowanych zabiegów konsolidacyjnych w obszarze prawa ubezpieczeń społecznych jest jednak to, że ustawodawca w praktyce le- gislacyjnej, jaka miała miejsce po dacie wejścia w życie nowelizacji z 1980 r., przeszedł do porządku dziennego nad założoną koncepcją unifikacyjną. Mo- del sprzężenia regulacji prawnej postępowania w sprawach z zakresu ubezpie- czeń społecznych z Kodeksem, wyznaczony klauzulą generalną art. 180 § 1 KPA80, nie wypełnił oczekiwanej funkcji uniwersalizującej. Sposób wyznacze- nia zakresu związania Kodeksem w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecz- nych, faktycznie zdeterminowanego przepisami prawa materialnego, stał się źródłem destrukcji pierwotnego założenia i swoistego rozprężenia procedural- nego pomiędzy regulacją KPA a przepisami ustaw szczególnych w tych spra- wach w dalszym procesie ich ewolucji. Pierwsze symptomy osłabiania zna- czenia rozwiązań ogólnej procedury administracyjnej w materii postępowa- nia ubezpieczeniowego pojawiły się wkrótce po wejściu w życie noweli KPA z 1980 r. Po pierwsze w praktyce stosowania prawa zaznaczały się wątpliwo- ści interpretacyjne w zakresie określenia relacji pomiędzy klauzulą art. 180 § 1 KPA80 o generalnym stosowaniu przepisów Kodeksu w zakresie nieuregulo- wanym w aktach szczególnych, a § 81 rozporządzenia z 12.12.1968 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalne i zasad wypłaty tych świadczeń, wska- zującego wprost wybrane przepisy KPA, które znajdują zastosowanie. Po dru- gie w ustawodawstwie ubezpieczeniowym zaznaczyła się wyraźna tendencja dekodyfikacyjna, polegająca na zamieszczaniu w nowo uchwalanych ustawach szczególnych i rozporządzeniach wykonawczych przepisów proceduralnych regulujących szczegółowo kwestie dotyczące trybu załatwiania spraw z tego za- kresu. Rozporządzeniem Rady Ministrów z 7.2.1983 r. w sprawie postępowa- nia o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń25, wy- danym z mocy delegacji art. 89 ust. 3, art. 94 i art. 105 ustawy z 14.12.1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin26, unormowano w spo- 24 S. Zawadzki, Teoretyczne i legislacyjne aspekty, s. 21; J. Borkowski, Problemy rozszerzania, s. 40. 25 Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm. 26 Dz.U. Nr 40, poz. 267. Na mocy wskazanej delegacji ustawowej Minister Pracy i Polityki Socjalnej uzyskał upoważnienie do określenia w rozporządzeniu rodzaju dowodów uzasadniają- cych prawo do świadczeń i ich wysokość; określenia szczegółowego trybu postępowania w spra- wach ustalania prawa do świadczeń pieniężnych przewidzianych w ustawie oraz określenia szcze- gółowych zasad wypłaty świadczeń. 7 Rozdział I. Założenia ogólne postępowania... sób szczegółowy te instytucje proceduralne, które są najbardziej typowe i przy- datne w praktyce stosowania prawa. Był to rozległy zakres regulacji, podykto- wany – jak można sądzić – wolą objęcia jednym aktem prawnym wszystkich podstawowych instytucji proceduralnych w tej najliczniejszej grupie spraw. Przepisy KPA80 znajdowały zastosowanie tylko w nielicznych kwestiach, za- sadniczo dotyczących czynności materialno-technicznych organu lub w zakre- sie uzupełniającym luki w regulacji szczególnej poświęconej adekwatnym in- stytucjom procesowym. Niepokojącym był przy tym fakt, że za sprawą klauzuli art. 180 § 1 KPA80, podjęty zabieg legislacyjny – ustalania odmiennych zasad postępowania w przepisach dotyczących ubezpieczeń społecznych (ustawach i aktach wykonawczych do ustawy) – pozostawał w zgodzie z prawnie dopusz- czalnym mechanizmem ustanawiania dyspens od stosowania KPA w sprawach z tego zakresu. Proces emancypacji rozwiązań szczególnych został zintensyfikowany w pracach nad ustawą z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych27 oraz nad ustawą z 13.10.1998 r. o systemie ubez- pieczeń społecznych28. Są to akty prawne, mocą których zreformowano sys- tem ubezpieczeń społecznych w Polsce29. Wymierne skutki reformy przeja- wiają się jednak jedynie w sferze materialnoprawnej. Na gruncie postępo- wania ubezpieczeniowego utrzymano status quo, tj. zachowano konstrukcję art. 180 § 1 KPA80, przy jednoczesnym utrzymaniu wariantu odrębnego re- gulowania kwestii procesowych natury podstawowej w przepisach szczegól- nych. Dodatkowo zapowiedzią jeszcze dalej idących zmian była, wynikająca z art. 123 EmRentyFUSU98, perspektywa uregulowania w drodze rozporzą- dzenia zasad postępowania niezbędnych w głównych sprawach z zakresu ubez- pieczeń społecznych w sposób szczególny względem reguł postępowania wyni- 27 Dz.U. z 1998 r. Nr 162, poz. 1118, dalej: EmRentyFUSU98. 28 Dz.U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887, dalej: SysUbSpołU98. 29 Zreformowany system ubezpieczeń społecznych w Polsce rozpoczął funkcjonowanie z dniem 1.1.1999 r. W zakresie przyjętych rozwiązań, por. M. Rymsza, Stan i perspektywy reformy ubezpieczeń w Polsce, PiZS 1997, Nr 12, s. 3–12; M. Rymsza, Docelowy model ubezpieczeń spo- łecznych w Polsce, PiZS 1998, Nr 9, s. 3–9; U. Kalina-Prasznic, Uwagi na temat reformy ubezpie- czenia społecznego pracowników, PiZS 1999, Nr 1, s. 5–9; taż, Uwagi o reformowaniu systemu emerytalnego, PiZS 1997, Nr 9, s. 3–6; B. Wagner, Sytuacja ubezpieczonych po zmianie systemu emerytalnego, PUSiG 1999, Nr 10, s. 3–5; taż, Podmiotowy zakres ubezpieczeń: emerytalnego i rentowego, PUSiG 1999, Nr 3, s. 3–6; T. Liszcz, Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych, PUSiG 1999, Nr 3, s. 7–9; J. Jędrasik-Jankowska, Nowy system ubezpieczeń społecznych – wybrane problemy, PiZS 1999, Nr 3, s. 19–21; J. Kuźniar, System ubezpieczeń społecznych, PUSiG 1999, Nr 6, s. 3–8; M. Janiszewska-Wyszyńska, Emerytura po reformie, Sł. Prac. 1999, Nr 1, s. 1−6. 8 § 1. Geneza i rozwój postępowania w sprawach... kających z KPA. W tym świetle formuła pierwszeństwa stosowania przepisów ustaw szczególnych przed postanowieniami KPA rodziła niebezpieczeństwo sukcesywnego minimalizowania znaczenia Kodeksu w postępowaniu ubezpie- czeniowym. W związku z faktem, że minister nie korzystał przez długi czas, po wejściu w życie ustawy, ze swojego prawa ukonstytuowanego przepisem art. 123 EmRentyFUSU98, zakres delegacji ustawowej uległ swoistej dezak- tualizacji, a w konsekwencji derogacji mocą ustawy z 25.3.2011 r. o zmia- nie niektórych ustaw w związku z funkcjonowaniem systemu ubezpieczeń społecznych30. Podwaliny dla uszczegółowienia procedury aktem rangi pod- ustawowej, z kazuistycznym wyznaczeniem przedmiotowych ram emancypa- cji względem reguł ogólnego postępowania administracyjnego, ukształtował dodany przepis art. 128a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez- pieczeń Społecznych31. Statuowana w nim delegacja ustawowa dla ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego sformułowała umocowanie do określenia: 1) zakresu obowiązków informacyjnych organów rentowych; 2) warunków i trybu wszczęcia postępowania w sprawach świadczeń; 3) spo- sobu ustalania daty zgłoszenia wniosku o świadczenie lub o ustalenie jego wy- sokości, jeżeli wniosek nie został złożony w organie rentowym; 4) rodzajów do- wodów uzasadniających prawo do świadczeń lub ich wysokości w przypadku, gdy konto ubezpieczeniowe nie zawiera tych danych; 5) zakresu danych, które mogą być udowodnione w drodze zeznań świadków lub oświadczeń ubez- pieczonych, wraz ze wskazaniem formy tych zeznań lub oświadczeń; 6) spo- sobu obliczania świadczeń i okresów uwzględnianych przy ustalaniu świad- czeń; 7) elementów, jakie powinna zawierać decyzja organu rentowego oraz jej uzasadnienie, a także zakresu informacji, które powinny być zawarte w po- uczeniu do tej decyzji; 8) formy prowadzenia akt sprawy i ich przechowywania oraz okresu przechowywania akt sprawy prowadzonych w formie elektronicz- nej; 9) trybu postępowania oraz rodzajów dowodów niezbędnych do przyzna- nia przez Prezesa Zakładu świadczeń w drodze wyjątku – przy uwzględnieniu konieczności zapewnienia sprawnego i terminowego ustalania prawa i wyso- kości świadczeń przewidzianych w ustawie. Znacznie rozszerzony zakres upoważnienia ustawowego określił zasięg eks- pansji przepisów szczególnych, inflacji prawa w dziedzinie procesu admi- 30 Por. Dz.U. Nr 75, poz. 398. 31 Artykuł 128a EmRentyFUSU został dodany mocą art. 8 pkt 6 ustawy z 25.3.2011 r. o zmia- nie niektórych ustaw w związku z funkcjonowaniem systemu ubezpieczeń społecznych z dniem 1.5.2011 r. 9 Rozdział I. Założenia ogólne postępowania... nistracyjnego, daleko idącej emancypacji względem rozwiązań kodeksowych i eksponowania odrębności proceduralnej w obszarze prawa ubezpieczeń spo- łecznych. Materializacja zapowiadanych zmian nastąpiła mocą rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 11.10.2011 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe32, co z nakładającymi się dalszymi – sukce- sywnymi zabiegami uszczegóławiania rozwiązań procesowych w aktach szcze- gólnych, wyznaczyło kolejny etap rozwoju przepisów prawa o postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych w kierunku faktycznej autono- mizacji postępowania, pomimo formalnoprawnego związania zakresem obo- wiązywania KPA. Oznacza to w praktyce brak rokowań na przyszłość w zakre- sie unifikacji postępowania w sensie merytorycznym przez poddanie go jed- nolitym zasadom i zintegrowanie z procedurą przewidzianą w Kodeksie; co więcej przeprowadzone zmiany w wymiarze formalnoprawnym wskazują, że głoszony niegdyś postulat maksymalnego dostosowania trybu postępowania i utrzymania jedynie obiektywnie niezbędnych odrębności, przestał być już priorytetem. § 2. Regulacja prawna postępowania w sprawach ubezpieczeń społecznych W rozważaniach nad problematyką regulacji prawnej postępowania w ma- terii ubezpieczeń społecznych zasadnicze znaczenie należy przypisać rozwią- zaniu zawartemu w art. 180 § 1 KPA, zamieszczonym w dziale III Kodeksu. Zgodnie z jego brzmieniem w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych stosuje się przepisy kodeksu, chyba że przepisy dotyczące ubezpieczeń społecz- nych ustalają odmienne zasady postępowania w tych sprawach. Artykuł 180 § 1 KPA ustanawia zasadę stosowania przepisów Kodeksu, z zastrzeżeniem wyłączenia stosowania w warunkach przyjęcia odmiennych zasad postępo- wania w przepisach odrębnych. Konstrukcja art. 180 § 1 KPA znajduje rów- nież odbicie w ustawach szczególnych, które statuują odpowiednio w art. 124 EmRentyFUSU oraz w art. 123 SysUbSpołU analogiczną (co do istoty) regułę, w myśl której, w postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych stosuje się przepisy KPA, chyba że niniejsza ustawa stanowi inaczej. Okazuje się zatem, że mamy tu do czynienia z całym systemem odesłań, z których klu- 32 Dz.U. z 2011 r. Nr 237, poz. 1412, dalej: PostEmRentR. 10 § 2. Regulacja prawna postępowania w sprawach... czowe znaczenie przypisuje się odesłaniu art. 180 § 1 KPA tylko z tej racji, że przesądza o konieczności kwalifikacji postępowania ubezpieczeniowego, jako formy szczególnego postępowania administracyjnego zintegrowanego z KPA, a tym samym determinuje formalnie ocenę charakteru prawnego postępowa- nia w fazie procesu przed organem rentowym. Faktycznie jednak konsekwent- nie utrzymywany model rozwiązań prawnych, opartych na klauzuli art. 180 § 1 KPA, przesądza, w warunkach stanu regulacji szczególnych, o pierwszeń- stwie zastosowania leges speciales przed rozwiązaniami ogólnymi KPA. Prze- pisy SysUbSpołU i EmRentyFUSU wraz z rozporządzeniami wykonawczymi zawierają szereg odrębności proceduralnych, stanowiących rozwiązania szcze- gólne względem obowiązujących w tym zakresie unormowań KPA. Stąd też pomimo generalnej formuły art. 180 § 1 KPA, główny ciężar regulacji prawnej postępowania spoczywa na przepisach aktów szczególnych. Z kolei dla oceny regulacji prawnej postępowania w innym aspekcie od- niesienia, tj. określonej kwalifikacji w ramach systematyki postępowań admi- nistracyjnych szczególnych, przede wszystkim na linii – autonomiczne lub nieautonomiczne, nie bez znaczenia pozostają również normy wyprowadzone z przepisu art. 1 KPA. Zasadniczo na mocy klauzuli generalnej art. 1 pkt 1 i 2 Kodeksu, postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zy- skuje znamiona procesu jurysdykcyjnego, który jako nieobjęty systemem wy- łączeń statuowanych w art. 3 Kodeksu, pozostaje w zakresie oddziaływania przepisów KPA. Niemniej jednak w kontekście regulacji działu III Kodeksu po- wstaje pytanie, czy objęcie postępowania w tych sprawach kodyfikacją również za sprawą wyodrębnienia przepisów szczególnych w postaci osobnego działu Kodeksu, ma wyznaczać jakieś istotne różnice jakościowe w sposobie normo- wania tej procedury względem innych postępowań jurysdykcyjnych, które są związane reżimem KPA przez sam fakt kwalifikacji sprawy, jako przedmiotu postępowania, w kategoriach, o których mowa w art. 1 pkt 1 i 2 Kodeksu. Nie- wątpliwie przepis art. 180 § 1 KPA, ale również norma art. 1 Kodeksu – wyzna- czająca enumeratywnie postępowania będące przedmiotem normowania KPA i objęte zakresem obowiązywania ustawy, wyrażają swoisty sposób zespolenia postępowania szczególnego z Kodeksem. W enumeracji pozytywnej zakresu obowiązywania Kodeksu (art. 1 pkt 1–6 KPA) brak jest wyraźnego odniesienia do postępowania szczególnego w sprawach ubezpieczeń społecznych, pomimo regulacji działu III, skompilowanej de facto z kodyfikacją. Wydaje się, że tak wyznaczony system relacji nie jest przypadkowy. Należy zauważyć, że pomię- dzy terminem „normuje postępowanie”, zamieszonym w przepisie art. 1 KPA – wyznaczającym zakres obowiązywania Kodeksu a terminem „stosuje się prze- 11 Rozdział I. Założenia ogólne postępowania... pisy Kodeksu”, statuowanym normą art. 180 § 1 KPA, występuje różnica za- kresów znaczeniowych pojęć o dużym ciężarze gatunkowym, posiadającym wymierny wpływ na ocenę charakteru prawnego regulacji. „Normowanie” oznacza w istocie regulowanie według pewnych znormalizowanych, ujednoli- conych i wystandaryzowanych reguł prawnych, natomiast „stosowanie” wiąże się wyłącznie z czynieniem użytku, posługiwaniem się przepisami dla osiągnię- cia określonego efektu – w przypadku procedury, efektu zupełności regula- cji prawnej. W konsekwencji sposób zespolenia postępowania szczególnego z KPA, po pierwsze wyznacza swoisty system relacji względem standardu pod- stawowego Kodeksu, pozostawiając w istocie sferę normowania procedury re- gulacji ustaw szczególnych, z zastrzeżeniem stosowania KPA w materii nieob- jętej zakresem normowania, po drugie nie wyłącza a limine autonomicznego charakteru postępowania ubezpieczeniowego. O tym przesądzać będzie sto- sowana technika legislacyjna w konstruowaniu postępowania szczególnego, wpływająca na przejrzystość aktu prawnego i zwartość jego konstrukcji33. Au- tonomiczny charakter procedury łączy się zasadniczo z możliwością odnoto- wania kompletnego zespołu unormowań umożliwiających całościowe prze- prowadzenie postępowania od momentu jego wszczęcia do zakończenia, bez względu na technikę tworzenia zupełnego zbioru uregulowań, a zatem nie wy- łączając również techniki bezpośrednich lub generalnych odesłań34. Jest to przy tym nie tylko efekt tworzenia procedur jurysdykcyjnych wyraźnie wyłączo- nych spod zakresu stosowania KPA, ale również następstwo konsolidacji prze- pisów procesowych poza Kodeksem – tworzących zwarty, odmienny w zało- żeniach podstawowych i rozwiązaniach proceduralnych, w miarę całościowy zespół rozwiązań prawnych składających się na ciąg czynności procesowych organu w wydzielonej przedmiotowo materii spraw, bez wyraźnego derogo- wania spod mocy obowiązującej Kodeksu35. Nie bez powodu Kodeks oparty został bowiem na koncepcji regulacji obejmującej postępowanie ogólne i po- łączone z nim procedury szczególne, wyodrębnione w dziale III Kodeksu. Tym samym ze swej istoty pozostaje zbiorem procedur o różnym charakterze, zinte- growanych funkcjonalnie, lecz wyłącznie zrelatywizowanych w sposób swoisty względem postępowania ogólnego, wytyczonego przepisami działu I i II KPA. 33 J. Borkowski, Postępowanie administracyjne. Zarys systemu, Warszawa 1976, s. 21. 34 M. Gajda-Durlik, Dekodyfikacja, s. 537. 35 M. Jaśkowska, Atomizacja procedury administracyjnej a tworzenie specustaw inwestycyj- nych, w: Źródła prawa administracyjnego a ochrona wolności i praw obywateli, M. Błachucki, T. Górzyńska (red.), Warszawa 2014, s. 71 i n.; M. Gajda-Durlik, Dekodyfikacja, s. 526 i n. 12 § 2. Regulacja prawna postępowania w sprawach... Problematyka regulacji prawnej postępowania, a także kwalifikacji w ra- mach przyjętej systematyki postępowań szczególnych na autonomiczne i nie- autonomiczne, wymaga również zaakcentowania istotnej kwestii złożonego toku postępowania, przekształcającego się – co do zasady – z administracyj- nego, przed organem rentowym, w cywilne, na etapie odwoławczym, prowa- dzone w postępowaniu przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych. Przy- jęta etapowość w konstrukcji postępowania zawierającego elementy procesu administracyjnego, jak i cywilnego, kształtuje jego złożony charakter prawny. Formuła sądowego postępowania odwoławczego wyłącza przy tym gwaran- cje ochrony praw jednostki, które wynikają z zawartego w KPA katalogu prawnych środków kontroli rozstrzygnięć w administracyjnym toku instan- cji. Ograniczenia stosowania KPA w administracyjnym postępowaniu ubez- pieczeniowym wynikają zatem nie tylko ze szczególnych względem KPA zasad i trybu postępowania w procesie decyzyjnego kształtowania praw lub obowiąz- ków, lecz przede wszystkim z jednoinstancyjności postępowania36. Dodatkowo przypisanie istotnej roli sądownictwu powszechnemu i standardom procedury cywilnej powoduje, że postępowanie przed organem instytucji ubezpieczenio- wej, pomimo dużego sformalizowania, pełni niejako rolę postępowania wstęp- nego – przedsądowego postępowania niespornego przed jedną ze stron sto- sunku prawnego ubezpieczenia społecznego. Jego zakończenie, jak i bezsku- teczny upływ terminu, w którym postępowanie to powinno być zakończone, otwiera drogę postępowania spornego, które zmierza do merytorycznego roz- strzygnięcia o uprawnieniach i obowiązkach stron sporu37. Wyłożone względy dają powody do twierdzenia, że postępowanie szcze- gólne w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych wykazuje, z racji swej struktury i źródeł regulacji, wszelkie cechy procedury złożonej, zakładającej mieszany, administracyjno-sądowy wariant postępowania. W postępowaniu szczególnym notuje się istotne modyfikacje rozwiązań ogólnego postępowania administracyjnego, a co więcej, własne oryginalne normy i konstrukcje wyka- zujące niekiedy względem KPA pewne zewnętrzne związki o charakterze po- jęciowym, czy też wyrażające się w istocie tych rozwiązań w praktyce stoso- wania prawa, lecz stworzone lub zmodyfikowane wyłącznie na użytek spraw z zakresu ubezpieczenia społecznego38. Ich wdrożenie wynika z praktyki sto- 36 K. Kolasiński, Rozpoznawanie spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, Warszawa 1989, s. 9. 37 K. Kolasiński, Droga rozpoznawania spraw, s. 45. 38 S. Płażek, Autonomia prawa ubezpieczenia społecznego, w: B. Wagner (red.), Problemy Prawa Ubezpieczeń Społecznych, Kraków 1996, s. 50. 13 Rozdział I. Założenia ogólne postępowania... sowania prawa, stąd też mniejszą wagę przywiązuje się do kwestii zachowania „czystości” tworzonych konstrukcji. W wyniku przyjęcia podanych kryteriów wyboru doszło bowiem do powstania procedury zawierającej elementy wła- ściwe dla odmiennych typów postępowań, celem zachowania zespołu odpo- wiednich gwarancji ochrony interesów jednostki oraz standardów rozstrzyga- nia. Jednocześnie zespół ogólnych norm procesowych KPA zachowuje dla nich pozycję bezpośredniego leges generales39. Można powiedzieć, śledząc poszcze- gólne rozwiązania procesowe, że postępowanie ubezpieczeniowe kształtowało się według wzoru administracyjnego, przy jednoczesnym uwzględnieniu go- towych, sprawdzonych urządzeń procesu cywilnego. Ze względu na znacze- nie i skalę przyjętych rozwiązań procesowych, wykazuje więc wszelkie cechy szczególnej – wyczerpującej procedury administracyjnej, która korzysta z za- pożyczeń pojęciowych i normatywnych, odpowiednio modyfikowanych, co jest generalnie zjawiskiem pozytywnym, służącym urzeczywistnieniu ekono- mii legislacyjnej40. Są one recypowane bezpośrednio na grunt postępowania ubezpieczeniowego, odpowiednio modyfikowane, bądź też wdrażane drogą bezpośrednich odesłań do przepisów innych aktów, co stanowi powszechnie stosowaną technikę prawodawczą41. W tym świetle, wobec obecnego stanu regulacji prawnej, można mó- wić o faktycznej autonomizacji postępowania ubezpieczeniowego. Co więcej, znaczny czas, jaki upłynął od nowelizacji KPA z 1980 r., w związku z utrzy- maniem zasadniczo tożsamego zakresu regulacji prawnej postępowania, wy- wołuje wrażenie, że głoszony niegdyś postulat unifikacji traci praktyczne zna- czenie. Jedynie idea kompleksowego unormowania postępowania administra- cyjnego w jednym akcie prawnym stanowi argument na rzecz utrzymania formalnych związków postępowania ubezpieczeniowego z uregulowaniem za- wartym w Kodeksie42. Urealnienie koncepcji unifikacyjnej musiałoby jednak 39 Podobne stanowisko na gruncie norm materialnoprawnych prezentuje S. Płażek, Autono- mia prawa ubezpieczenia społecznego, s. 50. 40 Ibidem, s. 51. 41 J. Nowacki, „Odpowiednie” stosowanie przepisów prawa, PiP 1964, Nr 3, s. 367; zob. rów- nież S. Wronkowska, M. Zieliński, Zasady techniki prawodawczej. Komentarz, Warszawa 1997, s. 25 i n. 42 Potrzeba kompleksowego unormowania postępowania administracyjnego była w latach 70. powszechnie akceptowana w literaturze przedmiotu. Por. J. Jendrośka, Kodeks postępowania ad- ministracyjnego a proces doskonalenia funkcjonowania administracji państwowej, PiP 1977, Nr 4, s. 28; Z. Janowicz, Uwagi o doskonaleniu postępowania administracyjnego, PiP 1978, Nr 5, s. 54 i n. Za potrzebą utrzymania jednolitości postępowania administracyjnego w związku z wyodrębnie- 14 § 2. Regulacja prawna postępowania w sprawach... oznaczać, przy utrzymaniu konstrukcji szczególnego postępowania admini- stracyjnego wcielonego do KPA, konieczność zamieszczenia odrębnych prze- pisów proceduralnych w Kodeksie. Nieodzownym byłoby w konsekwencji poddanie rewizji wszystkich odrębności postępowania ubezpieczeniowego, zbadanie ich przydatności praktycznej oraz ich wartości z punktu widzenia interesów stron i pozycji organu prowadzącego postępowanie, przy założeniu pewnego kompromisu, którego wynikiem miałoby być przybliżenie procedury szczególnej do wzoru procedury ogólnej przez zredukowanie liczby odrębnych rozwiązań prawnych. Granica, do której można by ten kompromis sprowa- dzić, musiałaby zostać wyznaczona przez merytorycznie uzasadnione odręb- ności podyktowane specyfiką spraw rozpoznawanych w postępowaniu ubez- pieczeniowym43. Taki zabieg jest w obecnym stanie regulacji w zasadzie nieosiągalny oraz mijałby się z założeniem racjonalnego tworzenia prawa. Swoista natura spraw ubezpieczeniowych wymaga szeregu obiektywnie uzasadnionych odstępstw od zasad i trybu ogólnego postępowania administracyjnego. Są to zagadnie- nia proceduralne regulowane łącznie z problematyką ustrojowo-organizacyjną oraz prawnomaterialną, stąd też wymagają odrębnej, bardziej szczegółowej re- gulacji zagadnień proceduralnych44. Sama konstrukcja art. 180 § 1 KPA zdaje się temu nie przeczyć. Zastrzeżenie uczynione w art. 180 § 1 KPA, tj. o sto- sowaniu KPA, chyba że przepisy szczególne ustalają odmienne zasady postę- powania w tych sprawach, uwzględnia – z mocy statuowanej w nim normy prawnej – differentia specifica tej kategorii spraw. Wobec obecnego stanu re- gulacji prawnej postępowania ubezpieczeniowego – faktycznej jego autono- mizacji, wydaje się zatem, że warto zastanowić się nad sensem dalszego utrzy- mywania działu III Kodeksu, zrewidować trafność przyjętych założeń legisla- cyjnych w celu wypracowania, adekwatnej dla tej kategorii spraw, koncepcji jednolitego unormowania poza kodyfikacją. Oznaczałoby to niewątpliwie mi- lowy krok na drodze gwarantowania właściwego systemu procesowego, od- powiadającego w swej jakości pełnej, rozwiniętej procedurze administracyj- nej. Nie oznacza to przy tym, że przepisy KPA, jako normujące postępowa- niem spraw podatkowych zob. również Z. Janowicz, Nowe prawo procesowe w sferze administra- cji publicznej, RPEiS 1995, Nr 1, s. 40. 43 J. Borkowski, Problemy rozszerzania, s. 40. 44 W szczególności E. Ochendowski podkreśla w takich przypadkach potrzebę odrębnych, szczegółowych regulacji. E. Ochendowski, O dekodyfikacji postępowania administracyjnego na przykładzie Ordynacji podatkowej. Prace dedykowane prof. dr hab. Januszowi Łętowskiemu, PPAS, Warszawa 1999, s. 221. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Postępowanie administracyjne szczególne w sprawach ubezpieczeń społecznych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: