Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00137 008752 13447486 na godz. na dobę w sumie
Postępowanie dowodowe w sprawach o rozwód w procesie cywilnym oraz o stwierdzenie nieważności małżeństwa w procesie kanonicznym („rozwodowym” procesie  kościelnym) - analiza prawnoporównawcza - ebook/pdf
Postępowanie dowodowe w sprawach o rozwód w procesie cywilnym oraz o stwierdzenie nieważności małżeństwa w procesie kanonicznym („rozwodowym” procesie kościelnym) - analiza prawnoporównawcza - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 340
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-9894-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Niniejsze opracowanie jest pierwszą próbą monograficznego przedstawienia w polskiej literaturze prawniczej aspektu dowodowego rozwiązywania małżeństwa z perspektywy cywilnego procesu rozwodowego jak i procesu kanonicznego o stwierdzenie nieważności małżeństwa, będącego w istocie „rozwodem” kościelnym. W publikacji omówiono funkcje i cele obu procesów a także zasady odnoszące się do postępowania dowodowego na obu obszarach. Na ile było to możliwe omówiono zarówno cywilne, jak i kościelne postępowanie dowodowe w aspekcie porównawczym w odniesieniu do obu procesów małżeńskich przed sądem pierwszej i drugiej instancji. Odrębnie też omówiono poszczególne środki dowodowe, wskazując na podobieństwa jak i różnice zachodzące między omawianymi w monografii procesami.

Autorka nie tylko starała się możliwie szeroko przedstawić opisywane zagadnienie, ale również zaprezentować swoje stanowisko de lege ferenda, które ma walor uniwersalny, odnoszące się praktycznie do każdego procesu.

Prezentowana monografia zasługuje na uwagę teoretyków i praktyków zarówno prawa świeckiego, jak i kanonicznego, a także odgrywa rolę w perspektywie prac nad powstaniem nowego Kodeksu postępowania cywilnego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Funkcje i cele procesu cywilnego o rozwiązanie małżeństwa przez rozwód oraz w procesie kanonicznym o stwierdzenie nieważności małżeństwa § 1. Funkcje procesu rozwodowego I. Uwagi wstępne Rozpoczynając rozważania na temat funkcji procesu sądowego o rozwiąza- nie małżeństwa przez rozwód, najpierw należałoby zastanowić się nad kwestią samej funkcji, jako zjawiska mającego swe zastosowanie na różnych płaszczy- znach. Badanie zjawisk prawnych „to badanie przyczyn, powodujących usta- nowienie danej instytucji prawnej, skutków społecznych, jakie wywołuje jej stosowanie, oraz potrzeb społecznych, jakie przez to są zaspakajane”1. Pojęcie „funkcji” ma wiele znaczeń. W znaczeniu potocznym określa czyn- ności lub działania podczas procesu, w matematyce natomiast jest pojęciem podstawowym i służy do wyrażenia wzajemnego związku lub też zależności2. Pojęcie to używane jest także w naukach społecznych. „Rzecz spełnia pewną funkcję, czy pewne zadanie przez to, że dokonuje się w niej pewną czynność o pewnym wyniku końcowym”3, co oznacza, że funkcja ta jawi się jako pe- wien stały określony skutek4. Funkcje stosowanego prawa można też określić, jako społeczne konsekwencje stosowania określonych przepisów prawa5. Jesz- 1 J. Kowalski, Funkcjonalizm w prawie amerykańskim, s. 62. 2 S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, s. 226. 3 Cz. Znamierowski, Oceny i normy, s. 94 i n. 4 J. Jodłowski, w: J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu, s. 7. 5 F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze, s. 48. 1 Rozdział I. Funkcje i cele procesu cywilnego... cze w innym znaczeniu o funkcji możemy mówić zarówno w stosunku do jed- nostek, jak i do grup oraz instytucji, rozumiejąc przez nią „sposób, w jaki za- spakajają one szeroko pojęte potrzeby występujące w określonym społeczeń- stwie”6. Nasuwa się zatem wniosek, że chodzi o rezultat działania jakiejś części na rzecz nadrzędnej całości7. Postępowanie cywilne jest działaniem, chroniącym relacje społeczne, regu- lowane przez prawo, przez zastosowanie w danym stanie faktycznym odpo- wiedniej normy prawnej8. Chodzi zatem o utrzymanie porządku w ramach sto- sunków cywilnoprawnych, a więc i społecznych. Co do skutków postępowania cywilnego, to występują one zarówno w sferze prawnej jednostki, jak i w sferze porządku prawnego. Co więcej, cel postępowania cywilnego mieścić się będzie zatem w obu tych sferach. W sferze interesu jednostki, dotyczy praw podmio- towych i interesów jednostki prawnie chronionych. Niektóre rodzaje spraw, w jakich interes jednostki ściśle wiąże się z interesem społecznym, otoczony jest szczególną troską ustawodawcy. Należą do nich sprawy o roszczenia ali- mentacyjne, sprawy małżeńskie i ze stosunków pomiędzy rodzicami a dziećmi. W tych wypadkach sąd rozpatrując daną sprawę nie może ograniczyć się jedy- nie do badania i ustalania konkretnego stanu faktycznego, ale powinien zbadać społeczne przyczyny powstania konfliktu między stronami, dążąc do ich usu- nięcia, a następnie stworzenia warunków, w których rozwój stosunków spo- łecznych następowałby bez przeszkód. Zadaniem sądu jest więc zauważenie przeszkód, uświadomienie ich zainteresowanym osobom, oraz wypracowanie dyrektyw odnoszących się do właściwego ich zachowania się, zgodnie z prawi- dłowym rozwojem społecznym9. Przystępując do opisania funkcji i celów instytucji rozwodu w prawie pań- stwowym, należałoby przyjrzeć się samej definicji rozwodu. Pojęcie rozwodu jest wieloznaczne i występuje w następujących znaczeniach: socjologicznym oraz w różnych ujęciach prawnych. W znaczeniu socjologicznym, rozwód „to całokształt dotyczących danej rodziny stanów rzeczy, zachowań i zdarzeń spo- łecznych (w tym i zdarzeń prawnych), które związane są z rozkładem pożycia małżonków i z rozpadem ich rodziny”10. Pojęcie rozwodu w znaczeniu praw- 6 J. Szczepański, Socjologiczne zagadnienia wyższego wykształcenia, s. 11. 7 J. Zieleniewski, Organizacja zespołów ludzkich, s. 168. 8 W. Berutowicz, Sądowe postępowanie cywilne w zarysie, s. 22; zob. M. Cieślak, Dowody w po- stępowaniu, s. 3–9; W. Berutowicz, Funkcja ochronna postępowania cywilnego, s. 19–21; T. Wi- śniewski, Przebieg procesu cywilnego, 2013, s. 20–22. 9 J. Jodłowski, w: J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu, s. 9–11. 10 T. Sokołowski, Skutki prawne rozwodu, s. 18. 2 § 1. Funkcje procesu rozwodowego nym, wskazanym w art. 56, 57 i 58 KRO, odnosi się tylko do pewnego zło- żonego skutku prawnego, którego przyczyną jest socjologicznie pojmowany rozpad rodziny. Orzeczenie rozwodu, rozumianego jako instytucja prawna, stanowi nie tylko zdarzenie prawne, ale także zdarzenie społeczne, kończące definitywnie socjologiczny i prawny proces rozpadu rodziny. W rezultacie, także z socjologicznego punktu widzenia wyrok rozwiązujący małżeństwo daje początek nowemu stanowi rzeczy zarówno od strony prawnej, jak i społecz- nej11. Z drugiej zaś strony, rozwód powinien służyć porządkowaniu i minima- lizowaniu skutków rozłamu jako zjawiska społecznego, i usuwać tzw. martwe związki12. II. Prawne funkcje procesu rozwodowego Proces rozwodowy zajmuje określone miejsce w realizowaniu funkcji ca- łego aparatu państwowego i społecznego. Funkcja ta jest zatem częścią funkcji wewnętrznej państwa13, w której chodzi o utrzymanie porządku w ramach sto- sunków cywilnoprawnych, a więc opartych na stosunkach ekonomicznych14. Rozwód nie jest instytucją samodzielną, ponieważ stanowi następstwo roz- padu małżeństwa. Jest pochodną instytucji małżeństwa. W istocie dotyczy martwych związków, toteż wola małżonków nie powinna mieć dla sędziego znaczenia prawnego, ponieważ nie stanowi ona przesłanki orzeczenia roz- wodu. Prawo rodzinne chroni niektóre, szczególnie społecznie doniosłe stany rzeczy, jakim jest dobro dziecka oraz dobro rodziny. Ochrona indywidualnego interesu małżonków natomiast zajmuje drugorzędne znaczenie15. Polityka rodzinna, a w tym stanowiąca jej fragment polityka rozwodowa, jest jedną z najważniejszych części polityki tworzenia prawa. Celem tej poli- tyki jest tworzenie i wykładnia prawa rozwodowego, spełniająca oczekiwania społeczne, oraz kształtowanie zjawisk rodzinnych w pożądanym kierunku, sta- nowiąc skuteczne przeobrażenie indywidualnych stosunków społecznych, po- wstałych w wyniku ustania małżeństwa16. 11 W. Stojanowska, Rozwód a dobro dziecka, s. 116. 12 Por. Z. Wiszniewski, S. Gross, w: B. Dobrzański, J. Ignatowicz (red.), Kodeks rodzinny i opie- kuńczy, s. 265; por. wyr. SA w Białymstoku z 2.2.1995 r., I ACr 13/95, OSA 1997, Nr 4, poz. 22; 13 A. Łopatka, Wstęp do prawoznawstwa, s. 120. 14 W. Berutowicz, Funkcja postępowania cywilnego, s. 7 i n. 15 T. Sokołowski, Skutki prawne rozwodu, s. 185. 16 T. Sokołowski, w: T. Smyczyński (red.), System Prawa Prywatnego, t. 11, s. 541. 3 Rozdział I. Funkcje i cele procesu cywilnego... Realizacja funkcji postępowania cywilnego rozpoczyna się już w toku roz- prawy, kiedy sąd przygotowuje podstawy do wydania orzeczenia końcowego. Najdonioślejsze znaczenie, z punktu widzenia funkcji postępowania cywil- nego, ma oczywiście orzeczenie merytoryczne (sąd rozstrzyga istotę sprawy w aspekcie przepisów prawa materialnego), w którym zawarte są konkretne nakazy pod adresem stron, w związku z ustalonymi między nimi stosunkami prawnymi i wyjaśnieniem wynikających z nich konsekwencji prawnych. Funk- cja postępowania cywilnego zostanie bowiem zrealizowana wówczas, gdy orze- czenie będzie konsekwentnym rezultatem działań uczestniczących w sprawie podmiotów, a sama treść orzeczenia stanie się dla nich oczywista i nieodzowna w danej sytuacji prawnej17. Kwestia uprawnień i obowiązków ujęta jest w przepisach o odrębnym po- stępowaniu w sprawach małżeńskich (art. 425, 452 KPC). Są w nich zawarte normy dotyczące obowiązków i uprawnień sądu, jak i ograniczeń oraz upraw- nień stron18. Tak np. w sprawie o rozwód, obowiązkowy jest dowód z przesłu- chania stron, w innych sprawach dowód ten ma charakter subsydiarny, jeżeli strona go powołała. Ograniczeniem w swobodzie korzystania z praw proce- sowych strony są natomiast skutki związane z jej niestawiennictwem. W ra- zie nieusprawiedliwionego niestawiennictwa powoda na pierwsze posiedzenie sądu, postępowanie może ulec zawieszeniu19. Kolejne odrębności w postępo- waniu rozwodowym20 stosowane są, jeżeli istnieje szansa na utrzymanie mał- żeństwa. Sąd może wówczas skierować strony do mediacji. W wypadku, gdy sąd uzna, że istnieją widoki na utrzymanie pożycia małżeńskiego, zawiesza po- stępowanie, co może uczynić tylko jeden raz21. W toku postępowania dowodowego sąd ustala okoliczności dotyczące roz- kładu pożycia, jak również okoliczności dotyczące dzieci stron i ich sytu- ację, a w razie uznania powództwa – także przyczyny, które skłoniły do tego stronę pozwaną. Jeżeli pozwany uznaje żądanie pozwu, a małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci, sąd może ograniczyć postępowanie dowo- dowe do przesłuchania stron (art. 441, 442 KPC). Sąd może również z urzędu orzec postanowieniem o obowiązku małżonków przyczyniania się do zaspo- 17 J. Jodłowski, w: J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu, s. 37–38. 18 Z. Krzemiński, Postępowanie odrębne, s. 6 i n.; uchw. SN z 9.6.1976 r., III CZP 46/75, zale- cenia kierunkowe w sprawie wzmożenia ochrony rodziny, OSN 1976, Nr 9, poz. 184. 19 W. Berutowicz, Funkcja ochronna postępowania cywilnego, s. 30–31. 20 Szerzej Z. Krzemiński, Postępowanie rozwodowe. 21 W. Berutowicz, Funkcja ochronna postępowania cywilnego, s. 31. 4 § 1. Funkcje procesu rozwodowego kojenia potrzeb rodziny przez czas trwania procesu oraz o pieczy w tym czasie nad wspólnymi małoletnimi dziećmi (art. 58 KRO)22. Reasumując, należy przyjąć, że główną funkcją postępowania cywilnego jest funkcja ochronna, czyniona za pomocą określonych wartości i dóbr prze- widzianych w prawie materialnym. Prawo procesowe cywilne określa organi- zację działania kompetentnych organów (sądów), zmierzającą do zastosowania odpowiedniej normy prawnej w konkretnym stanie faktycznym w celu zreali- zowania tej ochrony. Strony i uczestnicy postępowania natomiast, obowiązani są dokonywać czynności procesowych zgodnie z dobrymi obyczajami, dawać wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania cze- gokolwiek oraz przedstawiać dowody (art. 3 KPC). III. Socjologiczne funkcje procesu rozwodowego Co się tyczy socjologicznej funkcji procesu rozwodowego, należałoby za- stanowić się nad tym, czy rozwód, to działanie stanowiące wyjątek, tolero- wany przez prawo i społeczeństwo, czy naturalne zjawisko rozpadu wspól- noty małżeńskiej dwojga małżonków, stanowiące prawidłowość społeczną. Społeczności ulegają ciągłym przeobrażeniom, toteż instytucja rozwodu nie tylko służy rozwiązaniu małżeństwa w związku z rozpadem rodziny, ale rów- nież ma wpływ na kierunki przemian społecznych, a co za tym idzie, również wpływa na zmianę modelu życia rodzinnego, a tym samym na postawy spo- łeczne. Liczba rozwodów w Polsce i na świecie cały czas rośnie. Od 1946 r. do 2006 r. odnotowano wzrost od 8000 do 72 000 rozwodów. Według danych Ministerstwa Sprawiedliwości, współczynnik liczby rozwodów w odniesieniu do wieku małżonków jest największy w grupie wieku od 25 do 29 lat. Jeśli cho- dzi o czas trwania małżeństwa, najczęściej w ok. 27 wypadków, rozwiodły się małżeństwa trwające od 5 do 9 lat. Zmniejszeniu natomiast uległa liczba rozwodów następujących po krótkim okresie małżeństwa23. Szczególne znaczenie dla opisu socjologicznego zjawiska rozpadu rodziny i rozwodu, ma sytuacja społeczna osób samotnie wychowujących dzieci po rozwodzie, co stanowi zmianę modelu rodzinnego. Charakterystyczne jest to, że osoby pozostające z dziećmi muszą spełniać obowiązki zarówno swoje, jak i brakującego rodzica względem dzieci, co w jednym wypadku będzie spraw- 22 Tamże. 23 T. Sokołowski, w: T. Smyczyński (red.), System Prawa Prywatnego, t. 11, s. 543. 5 Rozdział I. Funkcje i cele procesu cywilnego... dzało się bardzo dobrze, w innym – niekoniecznie24. Za pozytywnym aspek- tem rozwodu przemawia fakt, że dziecko może osiągnąć spokój i stabilizację sytuacji życiowej, a także eliminację złych wzorów zachowań25. Kolejną funkcją cywilnego procesu rozwodowego, rozpatrywaną w aspek- cie socjologicznym, jest funkcja z tzw. „negatywnego” punktu widzenia. Kon- sekwencją rozwodu, jak wspomniano, jest rozłąka dziecka z jednym z ro- dziców. Towarzyszy temu niejednokrotnie żal do odchodzącego rodzica oraz jednocześnie tęsknota za nim, co obserwuje się u dzieci młodszych, niejedno- krotnie też poczucie niższej wartości – co obserwuje się u dzieci starszych, bę- dących w okresie dojrzewania. Ma to wpływ na fizjologiczne objawy zaburzeń nerwicowych czy symptomy psychologiczne uwewnętrznione, stanowiące naj- bardziej zaawansowany charakter zaburzeń nerwicowych26, dających bardzo wysoki odsetek małoletnich zabójców27, a także połowę małoletnich prostytu- tek28. Rozwody są również przyczyną zmniejszania się przyrostu naturalnego, co wpływa zarówno na kwestie społeczne, jak i ekonomiczne, których konse- kwencje odczuwalne są na bieżąco, związane chociażby niejednokrotnie z ko- niecznością zapewnienia opieki materialnej nad dziećmi rozbitej rodziny, jak i w przyszłości, związane z ogólną ekonomią kraju29. Reasumując, należy wskazać, że relacja zachodząca między socjologicznym a prawnym rozumieniem rozpadu rodziny i jej funkcji, wyznacza cel instytucji prawnej, jaką jest rozwód. Przez „unicestwienie małżeństwa”, zarówno mał- żonkowie, jak i ich dzieci znajdą się w innej sytuacji prawnej oraz socjologicz- nej, co będzie miało wpływ na kształt ich życia, i co odbije się na ogólnopoję- tym modelu społecznym rodziny. IV. Psychologiczne funkcje procesu rozwodowego Funkcje procesu rozwodowego można również rozpatrywać z perspektywy psychologicznej. Dotyczą one zarówno rozwodzących się rodziców, jak i dzieci stron, będących niejako „wynikiem” małżeństwa (w czasie, jak i po jego roz- 24 W. Stojanowska, Problematyka rozwodów, s. 19. 25 A. Kamiński, Tendencje rozwojowe współczesnej rodziny, s. 4. 26 E. Kostuj, Zapobieganie niedostosowaniu społecznemu dzieci, s. 52. 27 J. Komorowska, Przemiany rodziny polskiej, s. 352. 28 M. Jankowska, Prostytucja młodocianych, s. 28. 29 T. Pawluk, Prawo kanoniczne, t. 3, 1996, s. 35–36. 6 § 1. Funkcje procesu rozwodowego wiązaniu). W tym względzie należy mieć na uwadze przede wszystkim kwestię dobra dziecka w rozumieniu prawa cywilnego. Na orzeczenie rozwodu i wykonywanie władzy rodzicielskiej mają wpływ elementy dotyczące dobra dziecka, jako negatywnej przesłanki rozwodu. Są nimi: wiek dziecka, stan jego zdrowia, stosunki z rodzicami, wrażliwość, oraz oddziaływanie na psychikę dziecka konfliktu zaistniałego między małżon- kami30. Wiele małżeństw rezygnuje z rozwodu ze względu na dziecko, chociaż żadna więź między małżonkami praktycznie nie istnieje. Taka postawa wynika z przekonania, że mniejszą szkodę wyrządza się dziecku tworząc jakąkolwiek rodzinę. Niektórzy jednak nie są przekonani co do słuszności pozostawania w związku małżeńskim w imię tzw. dobra dziecka31. Z psychologicznego punktu widzenia, rozwód nie jest nagłym wydarze- niem, gdyż dochodzi do niego po wielu latach konfliktu, mającego miejsce między małżonkami. Co więcej, rozwód oddziałuje negatywnie na dzieci przez wiele lat. Skutkiem tego jest pojawienie się licznych problemów u dzieci32. Z ba- dań psychologicznych wynika, że pojawia się u nich tendencja do odsuwania na plan dalszy wartości, jaką jest kontakt emocjonalny z drugim człowiekiem. Tę tendencję określa się jako „syndrom rozwodowy”, który jest ukierunkowa- niem rozwoju osobowości bardziej na obronę siebie, niż na współuczestnictwo w działaniu z innymi (osobowość dziecka niedostosowana)33. Zauważalny jest także związek między przeżyciem rozwodu przez dziecko a niskim poziomem jego życzliwości wobec rówieśników. Większość dzieci po rozwodzie rodziców staje się mniej życzliwa, czy towarzyska w porównaniu z rówieśnikami z rodzin pełnych34. Utrata jednego z rodziców jest dla dziecka najbardziej dotkliwym skutkiem rozwodu, co w konsekwencji wiąże się ze zmianą podziału obowiąz- ków, czy obyczajów rodzinnych, co przede wszystkim wpływa na utratę po- czucia bezpieczeństwa dziecka35. Z przeprowadzonych badań wynika, że dziecko w wieku przedszkolnym najbardziej uwrażliwione jest na oddziaływanie rodziny36. W tym bowiem wieku kształtuje się „pąk osobowości” dziecka, a z niego rozwija się „kwiat 30 E. Holewińska-Łopińska, Orzekanie separacji, s. 71. 31 A. Kwak, Rozwód a separacja, s. 188 i n. 32 H.R. Shaffer, Psychologia dziecka, s. 120. 33 B. Kaja, Rozwód w rodzinie, s. 85. 34 Tamże, s. 83. 35 U. Sokal, Więzi uczuciowe dorosłych dzieci z rodzicami, s. 46–47. 36 S. Forward, Toksyczni rodzice, s. 122. 7 Rozdział I. Funkcje i cele procesu cywilnego... osobowości”, z którego formuje się w wieku dojrzewania „owoc osobowości”, czyli osobowość skrystalizowana, zdolna do samodzielnego życia i działania37. Większość zaburzeń psychicznych ma swoje podłoże emocjonalne do- świadczane w okresie dzieciństwa i wczesnej młodości, których konsekwen- cją może być niemożliwość nawiązania silnych i trwałych związków uczu- ciowych38. Skutkami takimi mogą być również: poczucie zagrożenia, niska samoocena, zachowania regresyjne i agresywne oraz różne formy nieprzysto- sowania39. Dziecko ma poczucie odrzucenia i zostaje pozbawione afirmacji, co niejednokrotnie przejawia się agresją wobec rodziców40. Zwłaszcza utrata matki powoduje często nieodwracalne zaburzenia rozwoju uczuciowego i spo- łecznego dziecka41. Proces rozwodowy jest również czynnikiem silnie patogen- nym, wpływającym zaburzająco na osobowość dziecka42. I tak np. osobowość mężczyzny kształtująca się w rodzinie niepełnej, może przejawiać się skłon- nością do nadużywania alkoholu i jest powiązana z zaburzeniami psychicz- nymi (infantylizm). Jeśli chodzi o osobowość kobiety, wychowywanej w ro- dzinie niepełnej, brak ojca i jego autorytetu powoduje „wykolejenie się” córki, przejawiające się w większości wypadków współżyciem seksualnym z wieloma mężczyznami, upośledzeniem umysłowym, zachowaniami paranoidalnymi, jak również infantylizmem. Jak z powyższego wynika, w wypadku mężczyzn wychowujących się w rodzinach niepełnych dominuje zaburzenie intelektu, u kobiet – zaburzenia te dotykają głównie sfery wolicjonalnej (wolitywnej)43. § 2. Funkcje procesu kanonicznego o stwierdzenie nieważności małżeństwa I. Uwagi wstępne Funkcje i cele kanonicznego procesu o stwierdzenie nieważności małżeń- stwa są zawarte w Kodeksie prawa kanonicznego z 1983 r. i doktrynie ka- 37 H. Szymański, Rodzina współczesna, s. 12. 38 M. Halsam, Psychiatria, s. 485–486. 39 B.E. Curran, Divorce in Clinical practice, s. 471–476. 40 T. Kukołowicz, Skutki naruszenia osobowej struktury rodziny, s. 116. 41 M. Przetacznik-Gierowska, Psychologia wychowawcza, s. 142. 42 M.E. Skalska, Sytuacja emocjonalna dziecka, s. 25. 43 S. Paździor, Przyczyny psychiczne, s. 167–174. 8 § 2. Funkcje procesu kanonicznego o stwierdzenie... nonicznej. Obok Kodeksu prawa kanonicznego możemy znaleźć wskazane zagadnienie w Instrukcji Dignitas connubii44, która jest dokumentem proce- sowym Stolicy Apostolskiej, stosowanym jedynie w sprawach małżeńskich, w procesach o stwierdzenie nieważności małżeństwa. Prezentacja tej Instrukcji odbyła się w Rzymie na początku 2005 r. Papież Benedykt XVI, w swoim pierw- szym przemówieniu rotalnym wskazał, że papież św. Jan Paweł II pozostawił po sobie „ogromne dziedzictwo” w materii prawa kanonicznego45, stanowiące uzupełnienie i rozszerzenie tytułu I: De processibus matrimonialibus Kodeksu prawa kanonicznego, dotyczącego kościelnych procesów o stwierdzenie nie- ważności małżeństwa46. Cywilne aspekty małżeństwa natomiast powinny być rozpatrywane przez władzę świecką47. II. Prawne funkcje procesu kanonicznego o stwierdzenie nieważności małżeństwa Prawne funkcje procesu kanonicznego o stwierdzenie nieważności małżeń- stwa, podobnie jak w procesie rozwodowym, dotyczą czynności w czasie pro- cesu i wyrokowania. Stanowią one również ochronę stosunków społecznych, prawnie regulowanych oraz możliwość stosowania odpowiedniej normy praw- nej w określonym stanie faktycznym sprawy. 44 „Instrukcja procesowa Dignitas connubii (praktyczny dokument Stolicy Apostolskiej) jest tekstem analogicznym do Instrukcji Provida Mater z 1936 r. odnoszącym się do kanonów Kodeksu z 1917 r. Obok polskiego przekładu Instrukcji znajduje się również tekst łaciński. Instrukcja składa się z XV tytułów. Artykuły wstępne opracował i przetłumaczył bp prof. dr Antoni Stankiewicz, Ty- tuł I: Właściwość Sądu i Tytuł II: Trybunały – ks. prof. dr hab. Ryszard Sztychmiler, Tytuł III: Za- sady działania Sądów oraz Tytuł IV: Strony procesowe – ks. prof. UKSW Wiesław Kiwor, Tytuł V: Wprowadzenie sprawy oraz Tytuł VI: Zakończenie instancji – ks. prof. UKSW dr hab. Henryk Stawniak, Tytuł VII: Dowody – ks. prof. PAT dr hab. Tomasz Rozkrut, Tytuł VIII: Sprawy wpad- kowe oraz Tytuł IX: Ogłoszenie akt, Zamknięcie postępowania dowodowego i dyskusja sprawy – bp prof. KUL dr hab. Andrzej Dzięga, Tytuł X: Decyzja sędziego, oraz Tytuł XI: Przesłanie sprawy do Sądu Apelacyjnego i postępowanie – ks. prof. PWT dr hab. Wiesław Wenz, Tytuł XII: Podwa- żenie wyroku, Tytuł XIII: Proces oparty na dokumentach, Tytuł XIV: Adnotacja o nieważności małżeństwa i formalności do przedstawienia na wstępie do celebracji nowego małżeństwa oraz Tytuł XV: Wydatki sądowe oraz bezpłatna obrona – dr Marta Greszata” – II Ogólnopolskie Forum Sądowe: Proces małżeński według Instrukcji Dignitas connubii. Materiały z ogólnopolskiego spo- tkania pracowników sądownictwa kościelnego w Gródku nad Dunajcem w dniach 13–14.6.2005 r., Tarnów 2005. 45 Zob. R. Sztychmiler, Sądownictwo kościelne, s. 24–27; T. Rozkrut, Słowo wstępne, s. 8. 46 L. Madero, w: P. Majer (red.), Kodeks prawa kanonicznego, kom. do kan. 1692, s. 1250. 47 W. Góralski, Małżeństwo kanoniczne, s. 404. 9 Rozdział I. Funkcje i cele procesu cywilnego... Funkcje procesu kanonicznego ściśle wiążą się z samym małżeństwem, to- też przy ich opisywaniu najpierw należałoby zdefiniować instytucję małżeń- stwa pod względem kanonicznym, a zwłaszcza jego przymiotów. Wymiar prawny małżeństwa nie może być rozumiany tylko jako wymiar zewnętrzny w międzyosobowej relacji małżonków. Powinien stanowić jej wy- miar wewnętrzny48. Z perspektywy personalizmu, nauczanie Kościoła mieści w sobie budowanie małżeństwa jako nierozerwalnego związku między mał- żonkami, skierowanego na dobro samych małżonków oraz ich dzieci49. Prawne funkcje stwierdzenia nieważności małżeństwa dotykają przede wszystkim kwestii jedności i nierozerwalności małżeństwa, jako jego istotnych przymiotów50. Jedność małżeństwa (unitas matrimonii) polega na zawarciu związku małżeńskiego przez jednego mężczyznę i jedną kobietę, stanowiąc związek monogamiczny (monogamos – jednożenny), co wynika z natury ludz- kiej. Sprzeciwia się to wielożeństwu, tj. poligamii (polys – liczny)51. W obu wypadkach model małżeństwa przedstawia się różnie. W związkach poliga- micznych zachodzą więc relacje, które nie sprzyjają udzielaniu przez małżon- ków wzajemnej pomocy i nie są też w stanie przyczynić się do zaspokojenia w równym stopniu ich potrzeb fizycznych. Kobieta zaś nie jest traktowana na równi z mężczyzną. Sprzeciwia się temu model monogamiczny, który prze- jawia się wzajemnym oddaniem się sobie dwóch osób, co wpływa na dobro dzieci, i co wymaga, jak naucza Sobór Watykański II, pełnej wierności mał- żonków52. Przez równy status kobiety i mężczyzny, ukazuje się zatem jedność małżeństwa53. Powszechnie spotykaną formą życia rodzinnego od najdawniejszych cza- sów jest monogamia, toteż Sobór Trydencki uznał jedność małżeństwa za do- gmat wiary54. W społeczeństwach cywilizowanych przyjmuje się, że mono- gamiczny związek małżeński jest najdoskonalszą formą współżycia małżeń- 48 Św. Jan Paweł II, Przemówienie do Roty Rzymskiej z 27.1.1997 r., AAS 89 (1997), s. 487. 49 Św. Jan Paweł II, Przemówienie do Roty Rzymskiej z 27.1.1997 r., s. 488; por. Św. Jan Paweł II, Przemówienie do Roty Rzymskiej z 28.1.2002 r., AAS 94 (2002), s. 340–346. 50 Zob. kan. 1056 KPrKAN: „Istotnymi przymiotami małżeństwa są jedność i nierozerwal- ność, które w małżeństwie chrześcijańskim nabierają szczególnej mocy z racji sakramentu”. Re- dakcja tego kanonu wskazuje, że jedność i nierozerwalność na mocy prawa naturalnego, są przy- miotami małżeństwa; zob. J.I. Bañares, De la functión de santificar de la iglesia, s. 1049–1058; E. Sztafrowski, Podręcznik prawa kanonicznego, s. 6–12. 51 T. Pawluk, Prawo kanoniczne, t. 3, 1996, s. 30. 52 Sobór Watykański II, Gaudium et spes, Nr 48. 53 Tamże, Nr 49. 54 Zob. K. Hołda, Przymierze małżeńskie, s. 488–496; por. Pius XI, Enc. Casti connubii, s. 609. 10 § 2. Funkcje procesu kanonicznego o stwierdzenie... skiego, dlatego monogamia we współczesnym świecie, poza kilkoma krajami arabskimi, jest formą panującą i usankcjonowaną prawnie55. Zagrażają jej jed- nak zdrady małżeńskie, niedochowanie wierności, czy rozwody56. Obok jedności małżeństwa w prawie kanonicznym istnieje drugi przymiot małżeństwa, jakim jest jego nierozerwalność, polegająca na zawarciu związku małżeńskiego do końca życia jednego ze współmałżonków. Nie można zawie- rać małżeństwa na czas określony, dlatego też węzeł małżeński w prawie kano- nicznym traktowany jest jako dozgonny. Nierozerwalność małżeństwa uzna- wana jest zarówno w aspekcie wewnętrznym, jak i zewnętrznym. Węzeł mał- żeński zatem nie może być rozwiązany przez wzajemną zgodę stron, „ze swej natury, z upływem czasu, czy pod wpływem jakiejś okoliczności następczej”57. Odnosi się to do każdego małżeństwa ważnego58, w przeciwieństwie do mał- żeństwa niedopełnionego, które może być rozwiązane przez dyspensę papie- ską59. III. Socjologiczne funkcje procesu kanonicznego o stwierdzenie nieważności małżeństwa Zanim przystąpimy do omówienia funkcji dotyczących stwierdzenia nie- ważności małżeństwa w aspekcie socjologicznym, należy najpierw odwołać się do przymiotu, jakim jest godność małżeńska w świetle kanonistyki. Godność małżeńska, pojmowana jest jako wartość natury ludzkiej oraz wartość chrześcijańska60, stanowiąc nową perspektywę, określoną mianem 55 T. Pawluk, Prawo kanoniczne, t. 3, 1996, s. 32. 56 Sobór Watykański II, Gaudium et spes, Nr 47. 57 Pius XI, Enc. Casti connubii, Syllabus prop. 67. 58 Por. kan. 1141 KPrKAN („Małżeństwo zawarte i dopełnione nie może być rozwiązane żadną ludzką władzą i z żadnej przyczyny, oprócz śmierci”); zob. też: kan. 1142, 1143 § 1, kan. 1148 § 1, kan. 1149, 1150 KPrKAN; zob. T. Pawluk, Prawo kanoniczne, t. 3, 1996, s. 33; zob. W. Gó- ralski, Kościelne prawo małżeńskie, s. 29–33; por. U. Navarerrete, Structura iuridica matrimonii, s. 109−110; por. M. Żurowski, Kanoniczne prawo małżeńskie, s. 46–47; zob. też P. Moneta, Il ma- trimonio nel nuovo diritto canonico, s. 15–18. 59 „Rozwiązanie przez papieża małżeństwa niedopełnionego jest możliwe tylko wówczas, gdy zaistnieje słuszna przyczyna. Przepis kan. 90 § 1 KPrKAN stanowi, że dyspensa udzielona bez słusznej przyczyny jest niegodziwa. Katalog słuszności przyczyn jest otwarty i tylko przykładowo można podać, że są nimi np. wielka nienawiść między małżonkami, która nie da się usunąć, wstręt, całkowity rozkład małżeństwa, uzyskanie rozwodu cywilnego, popadnięcie w chorobę zakaźną po ślubie jednego ze współmałżonków, czy dobro duchowe strony proszącej o dyspensę” – T. Pawluk, Prawo kanoniczne, t. 3, 1996, s. 219–220. 60 Sobór Watykański II, Gaudium et spes, Nr 48 d. 11 Rozdział I. Funkcje i cele procesu cywilnego... personalizmu61, uznanego w doktrynie kanonicznej. Takie traktowanie godno- ści małżeńskiej wpłynęło na obraz instytucji małżeństwa i rodziny, które nie są instytucjami prywatnymi62. Prawo kanoniczne przedstawia małżeństwo jako sakramentalne, które jawi się jako małżeńskie przymierze63, przez które mężczyzna i kobieta tworzą ze sobą wspólnotę całego życia, skierowaną ze swej natury dla dobra mał- żonków oraz do zrodzenia i wychowania potomstwa64. W przemówieniu do Trybunału Roty Rzymskiej, wygłoszonym 1.2.2001 r., św. Jan Paweł II przy- pomniał, że: „ukierunkowanie ku naturalnym celom małżeństwa: zrodzeniu i wychowaniu potomstwa jest istotną cechą męskości i kobiecości. To ukie- runkowanie ma decydujące znaczenie dla zrozumienia naturalnego wymiaru związku małżeńskiego. Małżeństwo i rodzina są zatem nierozdzielne, ponie- waż męskość i kobiecość małżonków jest z samej swej istoty otwarte na przyję- cie daru potomstwa”65. Zrodzenie dzieci ściśle wiąże się z ich wychowywaniem, które jest podstawowym obowiązkiem, jak i prawem rodziców, z którego nie mogą zrezygnować, ponieważ jest ono niezbywalne66. Rodzina i dzieci należą bowiem do najważniejszych wartości wspólnoty ludzkiej67. 61 „Na temat personalizmu w ostatnich czasach wypowiedział się Juan Manuel Burgos, który stwierdza, że personalizm to myśl, która otwarcie w centrum swego zainteresowania stawia pro- blem osoby ludzkiej, dlatego śmiało można ją nazwać »filozofią, która zawsze stoi po stronie czło- wieka«. Jednak otwarcie dyskredytowana przez wszechobecny liberalizm oraz indywidualizm – sprowadzana jest coraz częściej w dyskusjach do pozycji tzw. »filozofii niszowej«. Jak się oka- zuje, »współczesne społeczeństwo wykazuje rosnące zainteresowanie wszystkim tym, co ludzkie, co bezpośrednio dotyczy człowieka, co jest dla niego korzystne i co wiąże się z jego pomyślnością«. Niemal powszechnie też używane są takie pojęcia, jak: wolność, demokracja, solidarność, spra- wiedliwość, równość szans. Zdaniem Burgosa, widać w nich wyjątkowy ładunek i troskę o pro- mowanie, chronienie i rozwijanie pewnych elementów, w których niewątpliwie zakorzeniona jest ludzka godność, i to, co właściwe człowiekowi, a co stanowi jakiś fundament personalizmu” – J.M. Burgos, Personalizm, s. 19. 62 Sobór Watykański II, Gaudium et spes, Nr 48 a. Zob. Pius XI, Przemówienie do Roty Rzymskiej z 3.10.1941 r., AAS 33 (1941), s. 423. 63 Zob. J.P. Viladrich, Konsens małżeński, s. 466–468. 64 Zob. kan. 1055 § 1 KPrKAN; por. J.I. Bañares, De la functión de santificar de la iglesia, s. 1042–1048. 65 J. Hervalda, w: P Majer (red.), Kodeks prawa kanonicznego, kom. do kan. 1055, s. 780–781; zob. J. Otaduy, El principio de jerarquía normative, s. 53; W. Góralski, Kościelne prawo małżeńskie, s. 29–31. 66 Kan. 1136 KPrKAN, cyt.: „Rodzice mają obowiązek i prawo troszczenia się zgodnie, we- dług swoich możliwości o wychowanie potomstwa zarówno fizyczne, społeczne i kulturalne, jak i moralne oraz religijne”; por. J. Fornés, De la functión de Santificar, s. 1536–1538. 67 Św. Jan Paweł II, Familiaris Consortio, Nr 36; zob. T. Kornecki, Wybrane aspekty dobra rodziny, s. 173. 12 § 2. Funkcje procesu kanonicznego o stwierdzenie... W związku ze zmianami społecznymi, współczesne rodziny przechodzą przeobrażenia i stają w obliczu odrzucenia dawnych wartości i przekonań bez jednoczesnego wytworzenia się nowych68. Na wychowanie młodego pokolenia rzutują konflikty w rodzinie, powodujące rozbicie wspólnoty rodzinnej i osła- bienie więzi emocjonalnych między jej członkami. Zaburzają również atmos- ferę wychowawczo-socjalizacyjną, wywołują agresję w rodzinie, deprecjację zasad moralnych i etycznych, powodując zaniedbanie dzieci, braki w zaspo- kojeniu ich potrzeb psychospołecznych, czy nieodpowiednie metody wycho- wawcze69. Istnieje zatem ogromna potrzeba odbudowania życia rodzinnego wraz z podkreśleniem podstawowych jego funkcji. Wiele instytucji zarówno kościelnych, jak i świeckich powinno być żywo zainteresowanych prawidło- wym funkcjonowanie rodziny. Współczesna nauka Kościoła znajduje wiele praktycznych rozwiązań w różnych inicjatywach pastoralnych70, które stają się pomocne dla tworzenia nowej jakości rodziny71. Z punktu widzenia Kościoła, istotną kwestią jest wychowanie w duchu wiary dzieci i młodzieży w okresie dorastania. Wychowanie młodego pokole- nia, to przede wszystkim działania mające na celu przekazanie wartości ducho- wych, religijnych i moralnych72. Młodzi ludzie muszą podołać wielu zadaniom, takim jak: nauka czy praca nad sobą, które kształtowane są również przez wy- chowawców73, zarówno świeckich, jak i w duchownych74. Rozwód nie sprzyja wyrabianiu u małoletnich właściwych postaw wobec przyszłego małżeństwa i rodziny, a to z kolei wpływa na ogólną deprecjację instytucji małżeństwa. Niestety, roczniki statystyczne dowodzą, że trend roz- wodowy na świecie nie maleje75, wręcz przeciwnie, z roku na rok rośnie76. Po- dobnie jest w zakresie kanonicznego stwierdzenia nieważności małżeństwa. 68 S. Forward, Toksyczni rodzice, s. 122. 69 S. Cudak, Konflikty rodzinne, s. 199. 70 M. Jóźwiak, Rodzina i jej funkcje, s. 129–147. 71 A. Dzięga, P. Telusiewicz, Naturalne prawa rodziny, s. 1187–1201; A. Dzięga, Dobra osobiste, 72 W. Haczkiewicz, Katecheta wśród dzieci szkoły podstawowej, s. 28; zob. A. Dzięga, Funkcja s. 3–4. wychowawcza rodziny, s. 127–136. 73 E. Mitek, Wychowanie dzieci i młodzieży w okresie dorastania, s. 126–139; zob. A. Dzięga, O racjonalności postulatu prawnej podmiotowości rodziny, s. 11–29; T. Kornecki, Wybrane aspekty dobra rodziny, s. 161–175. 74 T. Rozkrut, Znaczenie wiary dla wspólnot małżeńskich, s. 185–191. 75 „W świetle badań z zakresu socjologii prawa znaczenie pożycia intymnego w świadomości małżonków zmniejsza się z upływem lat życia w małżeństwie. W pierwszym roku małżeństwa po- życie seksualne jako bardzo ważne ocenia ok. 28 małżonków, jako ważne – 42 , a jako sprawę drugorzędną – ok. 29 małżonków. Po okresie 2–5 lat małżeństwa pożycie seksualne ocenia się 13 Rozdział I. Funkcje i cele procesu cywilnego... § 3. Wnioski Instytucja małżeństwa w obu systemach prawnych: świeckim i kanonicz- nym ma różne znaczenie. W prawie świeckim to najmniejsza komórka spo- łeczna, natomiast w kanonicznym, to najwyżej postawiony sakrament, ponad sakramentem kapłaństwa. Małżeństwo zatem, to związek obojga małżonków stanowiący jedność i nie- rozerwalność77, skierowany na dobro małżonków i zrodzenie dzieci. Prawo ka- noniczne zakłada, że związek małżeński jest dozgonny, polegający na monoga- mii i wierności małżonków, co pokrywa się z prawem świeckim, które kwestię bigamii traktuje jako przestępstwo przewidziane w art. 206 KK. Małżonko- wie zawierając związek, jako swego rodzaju kontrakt, godzą się na wszystkie „warunki umowy” na zasadach małżeńskiego przymierza, tzn. na działanie na rzecz dobra małżonków, oraz zrodzenie, wychowanie i działanie na rzecz dobra wspólnych dzieci. To godzenie się na warunki małżeństwa rodzi przeko- nanie, że małżonkowie są tego w pełni świadomi i dojrzeli do podjęcia wyzwa- nia, jakim jest małżeństwo w świetle poszanowania godności drugiego mał- żonka i zrodzonych z tego związku dzieci. Takie właśnie stanowisko popiera prawo kanoniczne. W wypadkach, kiedy małżonkowie tworzą martwy związek (tzn. taki, w którym nie ma nadziei na przyszłość, a małżonkami są z tzw. konieczności) niezależnie od skutków jego zawiązania, należy przypuszczać, że wykazali się pewnego rodzaju niedojrzałością. W takich wypadkach, niestety, jedynym roz- wiązaniem jest formalne rozstanie małżonków. Z tym rozstaniem wiążą się za- równo skutki cywilnoprawne, które reguluje prawo cywilne, jak i kanoniczne, które reguluje prawo kościelne. Jeśli chodzi o wolę małżonków, to ma ona odmienne znaczenie w obu sys- temach prawnych. O ile przy orzekaniu rozwodu nie ma ona większego zna- czenia prawnego i nie stanowi przesłanki orzeczenia rozwodu, o tyle w pro- cesie kanonicznym wola stron przy zawieraniu małżeństwa, w chwili jego za- wiązywania, ma kluczowe znaczenie. następująco: jako bardzo ważne 4–7 małżonków, jako ważne 40–76 , a jako sprawę drugo- rzędną – 20–60 małżonków. Najwyraźniej spada procent tych, którzy początkowo do pożycia seksualnego przywiązywali bardzo wielkie znaczenie”, zob. J. Laskowski, Uwarunkowania trwało- ści małżeństwa, s. 140–142. 76 Rocznik Statystyczny 1979, t. 39, s. 481. 77 Zob. J. Krajczyński, Nierozerwalność małżeństwa w doktrynie i ustawodawstwie Kościoła, s. 47–86. 14 § 4. Cele procesu rozwodowego Z powyższych wywodów wynika, że przeobrażenia społeczne, na które wpływają również rodziny niepełne, powstałe na skutek rozłączenia małżon- ków, przyczynią się do powstania oraz w dalszej kolejności do pogłębiania się zaburzeń fundamentów rodziny. Taki stan rzeczy może doprowadzić do braku poczucia bezpieczeństwa oraz do powstawania różnego rodzaju patologii. § 4. Cele procesu rozwodowego I. Uwagi wstępne Małżeństwo można rozwiązać na podstawie różnych okoliczności, ta- kich jak usiłowanie zabójstwa współmałżonka, złamanie obowiązku wierno- ści, opuszczenie małżonka, ustanie pożycia małżeńskiego, wzajemne „porozu- mienie” małżonków lub separacja faktyczna trwająca przez określony czas78. W niektórych systemach prawnych rozwód można orzec bez spełnienia wa- runku trwałości rozkładu pożycia. W dwóch trzecich krajów europejskich przed rozwodem wymagana jest obowiązkowa separacja79. II. Cele procesu rozwodowego dotyczące małżonków Przybliżając cele procesu rozwodowego należy najpierw odnieść się do po- stępowania cywilnego i określić jego cele. E. Wengerek dokonuje tego przez pryzmat zasady koncentracji i przez wyróżnienie: 1) udzielenia ochrony sądowej osobie, której prawo zostało naruszone lub zagrożone (cel zasadniczy); rozstrzygnięcie sporu; 2) 3) wydanie orzeczenia oraz 4) ujawnienie prawdy obiektywnej80. Celem postępowania cywilnego „jako jednego z celów demokratycznego państwa prawnego, jest realizowanie konkretnych norm prawa cywilnego ma- terialnego w drodze ich przymusowego urzeczywistnienia”81. Celem procesu rozwodowego jest zaś ustalenie istnienia trwałego i zupełnego rozkładu po- 78 A. Olejniczak, Współczesne europejskie systemy rozwodowe, s. 58–67. 79 K. Boele-Woelki, B. Braat, I. Summer, European Family Law in Action, t. 1, s. 429. 80 E. Wengerek, Koncentracja materiału procesowego, s. 3. 81 A. Zieliński, w: A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego, s. 5. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Postępowanie dowodowe w sprawach o rozwód w procesie cywilnym oraz o stwierdzenie nieważności małżeństwa w procesie kanonicznym („rozwodowym” procesie kościelnym) - analiza prawnoporównawcza
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: