Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00275 004713 14273104 na godz. na dobę w sumie
Postępowanie karne. Wydanie 2 - ebook/pdf
Postępowanie karne. Wydanie 2 - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 523
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-815-8042-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Zamierzeniem Autorów było stworzenie podręcznika o postępowaniu karnym, który przedstawiał będzie procedurę karną, przede wszystkim z perspektywy aktualnego stanu prawnego, a ten jak wiadomo, w latach 2013-2018 zmieniał się nie tylko dynamicznie, ale również w sposób trudny do przewidzenia.

Publikacja prezentuje stan prawny na dzień 3.7.2018 r. i uwzględnia nowelizacje nie tylko Kodeksu postępowania karego dokonane po dniu 1.1.2017 r., a zatem dacie stanu prawnego zaprezentowanego w pierwszym wydaniu, ale również całkowicie nowe uregulowania wprowadzone do krajowego porządku prawnego na mocy ustawy z 8.12.2017 r. o Sądzie najwyższym.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział II. Zasady procesowe Literatura: A. Błachnio-Parzych, J. Kosonoga, Standard rzetelnego procesu karnego w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych, [w:] Węzłowe problemy procesu  karnego, red. P. Hofmański, Warszawa 2010, s. 239–255; A. Błachnio-Parzych, J. Kosonoga, H. Kuczyńska, C. Nowak, P. Wiliński, Rzetelny proces karny, red. P. Wiliński, Warszawa 2009;  M. Cieślak, Dzieła wybrane, t. I, Kraków 2011, s. 91–230; J. Głębocka, Zasada prawa do sądu w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – rozważania na temat  pojęcia sądu,  [w:] Wokół gwarancji współczesnego procesu karnego. Księga jubileuszowa  Profesora  Piotra Kruszyńskiego,  red.  M. Rogacka-Rzewnicka, H. Grajewska-Kraczkowska, B.T. Bieńkowska, Warszawa 2015, s. 105–117; M. Jeż-Ludwichowska, Zasada prawdy w po- stępowaniu przygotowawczym oraz kształt kontradyktoryjności i oficjalności w jurysdykcyj- nym stadium postępowania karnego – czy potrzebne są zmiany?, [w:] Funkcje procesu kar- nego. Księga jubileuszowa Profesora Janusza Tylmana, red. T. Grzegorczyk, Warszawa 2011,  s. 627–638; R. Koper, Prawo do obrony osoby podejrzanej, Prok. i Pr. 2016, Nr 2; E. Kowa- lewska-Borys, Aksjologiczne znaczenie zasady prawdy materialnej w polskim modelu procesu  karnego, [w:] Pojęcie, miejsce i znaczenie prawdy materialnej w polskim procesie karnym,  red. K. Kremens, J. Skorupka, Wrocław 2013, s. 113; P. Kruszyński, Zasada domniemania nie- winności w polskim procesie karnym, Warszawa 1983; C. Kulesza, Jakość obrony formalnej  jako warunek rzetelnego procesu (refleksje prawnoporównawcze), [w:] Rzetelny proces kar- ny: księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, red. J. Skorupka, Warszawa 2009; C. Kulesza, Systemy wyboru i nominacji sędziów a problem ich niezawisłości – doświadczenia amery- kańskie, angielskie i  niemieckie, Białostockie Studia Prawnicze 2016, Nr 20A; C. Kulesza, Udział obrońcy i pełnomocnika w rozprawie – obowiązek czy uprawnienie po dniu 1 lipca  2015 r. [w:] Obrońca i pełnomocnik w procesie karnym po 1 lipca 2015 r., red. P. Wiliński, Warszawa; C. Kulesza, P. Starzyński, Etyka prawnicza jako gwarancja rzetelnego procesu kar- nego, [w:] Współczesne tendencje w rozwoju procesu karnego z perspektywy dogmatyki oraz  teorii i filozofii prawa, red. J. Skorupka, I. Hayduk-Hawrylak, Warszawa 2011; A. Lach, In  dubio pro reo i beyond reasonable doubt: dwie koncepcje rozstrzygania wątpliwości w pro- cesie karnym, [w:] Wokół gwarancji współczesnego procesu karnego. Księga jubileuszowa  Profesora  Piotra Kruszyńskiego,  red.  M. Rogacka-Rzewnicka, H. Grajewska-Kraczkowska, B.T. Bieńkowska, Warszawa 2015, s. 305–316; B. Nita-Światłowska, A. Światłowski, Kontra- dyktoryjny proces karny (między prawdą materialną a szybkością postępowania), PiP 2012,  Nr 1; B. Nita-Światłowska, Kilka uwag o prawie do obrony w związku z nowelizacją Kodeksu  postępowania  karnego  z  2016  roku,  Pal.  2016,  Nr  9;  Pojęcie,  miejsce  i  znaczenie  prawdy  w polskim procesie karnym, red. K. Kremens, J. Skorupka, Wrocław 2013; P. Starzyński, Za- sada prawdy materialnej w postępowaniu zabezpieczającym, [w:] Zasada prawdy materialnej.  Materiały z konferencji (Krasiczyn, 15–16.10.2005 r.), red. Z. Sobolewski, G. Artymiak, Kra- ków 2006; P. Starzyński, Media a zasady i cele postępowania przygotowawczego [w:] System  wymiaru sprawiedliwości a media, red. C. Kulesza, Białystok 2009; System Prawa Karnego  Procesowego, t. III, Zasady procesu karnego, red. P. Wiliński, Warszawa 2014; P. Wiliński, O koncepcji reguł i zasad na gruncie teorii zasad procesu karnego, [w:] Polski proces kar- 16 Rozdział II. Zasady procesowe ny i materialne prawo karne w świetle nowelizacji z 2013 roku. Księga jubileuszowa dedy- kowana Profesorowi Januszowi Tylmanowi z okazji Jego 90. urodzin, red. T. Grzegorczyk, Warszawa 2014; P. Wiliński, Zasada prawa do obrony w polskim procesie karnym, Kraków  2006; P. Wiliński, Dwuinstancyjność postępowania karnego w świetle Konstytucji, [w:] Funk- cje procesu karnego. Księga jubileuszowa Profesora Janusza Tylmana, red. T. Grzegorczyk, Warszawa 2011; J. Zagrodnik, Kontradyktoryjność jako wyznacznik formy procesu karnego  (rozważania na tle zmiany modelu rozprawy głównej w nowelizacji wrześniowej), Pal. 2015,  Nr 11–12; K. Zgryzek, O kontradyktoryjności rozprawy głównej i jej konsekwencjach – słów  kilka, [w:] Obrońca i pełnomocnik w procesie karnym po 1 lipca 2015 r. Przewodnik po zmia- nach, red. P. Wiliński, Warszawa 2015. § 4. Pojęcie zasad procesowych 9 Dla potrzeb niniejszego opracowania można zdefiniować naczelne zasady  procesowe jako społecznie istotne, ogólne dyrektywy, wyrażone bezpośred- nio w przepisach prawa bądź dające się z nich wyinterpretować, określają- ce dany model procesu karnego. Jak wskazuje się w literaturze przedmiotu, uznanie określonej dyrektywy za  naczelną zasadę procesową wymaga spełnienia określonych kryteriów1: 1)  zasada musi posiadać znaczenie węzłowe w procesie, tj. jej brak utrudniał- by określenie modelu procesu. I tak, w przypadku polskiego procesu karne- go, współistnienie zasady kontradyktoryjności rozprawy głównej i zasady  przeprowadzania dowodów z urzędu (art. 167 KPK) oraz spoczywającego  na  przewodniczącym  składu  sędziowskiego  obowiązku  wyjaśniania  istot- nych okoliczności sprawy (art. 366 § 1 KPK) pozwala mówić o mieszanym,  kontradyktoryjno-inkwizycyjnym modelu rozprawy głównej; 2)  zasada powinna zawierać określoną treść ideologiczną i społeczną, gdyż okre- ślony system zasad procesu wiąże się ściśle z układem stosunków politycz- nych i społecznych. Tytułem przykładu można tu podać chociażby wzmoc- nienie pozycji prokuratora wobec sądu przez przyznanie mu kompetencji do  sprzeciwienia się wyłączeniu jawności rozprawy (art. 360 § 2 KPK); 3)  zasadą procesu jest tylko ta, która dotyczy bezpośrednio procesu, a więc nie  jest nią zasada występująca w innych dziedzinach prawa np. zasady prawo- rządności, humanizmu czy demokratyzmu (aczkolwiek mają one określony  wpływ na proces karny); 4)  zasada powinna mieć charakter dyrektywny, a więc oznaczać nie tylko pew- ną prawidłowość, ale i regułę w sensie pewnego rozwiązania organizacyjne- go lub zachowania, które w ten sposób ma stać się prawidłowością. 1 Waltoś, Proces, 2016, s. 210–211.   Nb. 9 § 5. Podziały zasad procesowych 17 Bardzo  istotne  z  punktu  widzenia  przestrzegania  zasad  procesowych  jest  pojęcie gwarancji procesowych. Można je określić jako instytucje karnopro- cesowe o charakterze szczegółowym i konkretnym służące realizacji zasad procesowych1. Przykładowo gwarancją zasady domniemania niewinności jest  reguła in dubio pro reo nakazująca rozstrzygać niedające się usunąć wątpliwo- ści na korzyść oskarżonego (art. 5 § 2 KPK). § 5. Podziały zasad procesowych Jeśli chodzi o klasyfikację naczelnych zasad procesowych, to powszechnie  10 wyróżnia się następujące ich podziały2: 1)  zasady abstrakcyjne,  czyli  ogólne  idee  rozstrzygnięcia  istotnej  kwestii  w procesie, niezwiązanej z konkretnym ustawodawstwem, np. zasada skar- gowości w ujęciu abstrakcyjnym oznacza ideę, by proces sądowy toczył się  wskutek skargi, bez względu na to, jak ta kwestia jest szczegółowo uregu- lowana w konkretnym ustawodawstwie. Takie zasady jako idee nie dopusz- czają wyjątków; 2)  zasady konkretne stanowią ustawowy wyraz zasad abstrakcyjnych, a więc  są przewidziane przez konkretne normy karnoprocesowe umożliwiające re- alizację zasady w praktyce procesowej. Z reguły dane ustawodawstwo do- puszcza  wyjątki  od  takich  zasad,  np.  wyjątkiem  od  zasady  skargowości  (art. 14 KPK) jest możliwość wznowienia z urzędu postępowania sądowego  zakończonego prawomocnym orzeczeniem (art. 542 KPK). Zasady konkretne można podzielić na: a) skodyfikowane,  a  więc  wyrażone  bezpośrednio  w  przepisach  prawa  (np. zasada legalizmu – art. 10 KPK); b)  nieskodyfikowane, których obowiązywanie wynika z interpretacji wię- cej niż jednego przepisu ustawy. Ogół takich przepisów pełni z punk- tu  widzenia  określonej  zasady  spójną  całość.  Przykładem  jest  tu  cho- ciażby zasada bezpośredniości postępowania dowodowego na rozprawie  głównej, którą rekonstruuje się a contrario przede wszystkim na podsta- wie wyjątków od niej, a więc w szczególności przepisów umożliwiają- cych odczytywanie protokołów wyjaśnień oskarżonego (art. 389 KPK),  zeznań  świadków  (art.  391  KPK),  odczytywania  innych  protokołów  (art. 392–393 KPK) czy ujawniania protokołów i dokumentów bez od- czytywania (art. 394 KPK). 1  Zob. A. Murzynowski, Istota i zasady procesu karnego, Warszawa 1984, s. 91–92.   2 Waltoś, Proces, 2016, s. 211–212.  Nb. 10 18 Rozdział II. Zasady procesowe W literaturze przedmiotu1 szczególną uwagę przywiązuje się do podziału  zasad na: 1)  konstytucyjne, a więc uregulowane w Konstytucji RP w taki sposób, że  możliwe jest jej bezpośrednie zastosowanie (jest tzw. normą samowyko- nalną); 2)  pozakonstytucyjne, a  więc  zawarte  w  aktach  niższego  rzędu,  przede  wszystkim w Kodeksie postępowania karnego. Powyższy  podział  nie  jest  jednak  ostry,  gdyż  niektóre  zasady  procesowe  zawarte w Konstytucji określone są także w Kodeksie postępowania karnego,  np. zasada prawa do obrony jest określona w art. 42 ust. 2 Konstytucji i art. 6  KPK, zaś zasada domniemania niewinności w art. 42 ust. 3 Konstytucji i art. 5  § 1 KPK. Na potrzeby niniejszego opracowania dokonamy jednak następującego po- działu wybranych zasad procesowych w znaczeniu konkretnym: 1)  zasada prawdy materialnej jako ściśle związanej z celem procesu karnego; 2)  zasady określające pozycję prawną oskarżonego: 11 a)  zasada domniemania niewinności, b)  zasada prawa do obrony; 3)  zasady określające formę procesu i sposób działania organów procesowych: a)  zasada obiektywizmu, b)  zasada swobodnej oceny dowodów, c)  zasada lojalności procesowej, d)  zasada legalizmu, e)  zasada skargowości, f)  zasada działania z urzędu, g)  zasada kontradyktoryjności, h)  zasada bezpośredniości, i)  zasada niezawisłości sędziowskiej. Oczywiście powyższy podział ma charakter umowny, gdyż np. zasada do- mniemania niewinności czy prawa do obrony nie tylko określają pozycję praw- ną oskarżonego, ale stanowią dyrektywę determinującą sposób działania orga- nów procesowych. Z  kolei  ostatnia  zasada  niezawisłości  sędziowskiej  ma  charakter  zasady  ustrojowej odnoszącej się wyłącznie do sądu. W klasyfikacji tych wybranych zasad procesowych nie uwzględniono za- sady rzetelnego procesu, gdyż wypada podzielić pogląd reprezentowany w li- teraturze przedmiotu, że nie jest to zasada procesowa, lecz sposób określenia  1  Tamże, s. 213–214.  Nb. 11 12 § 6. Zasada prawdy materialnej 19 modelu procesu karnego1. Ze względu na wskazane wcześniej kryteria wyod- rębniania naczelnych zasad procesowych i przyjętą definicję procesu karnego  nie wyodrębniono także zasady sprawiedliwości, której niektórzy autorzy przy- znają nadrzędne, pierwsze miejsce w systemie zasad procesowych2. § 6. Zasada prawdy materialnej Zasada ta jest uważana za kluczową zasadę procesu karnego, a przez niektó- rych autorów byłą uważana za jedyną naczelną zasadę procesową3. Jest to kie- rowana pod adresem wszystkich organów procesowych ustawowa dyrektywa, aby podstawę wszelkich rozstrzygnięć stanowiły prawdziwe ustalenia fak- tyczne (art. 2 § 2 KPK). W historycznym rozwoju inkwizycyjnego procesu karnego poczesne miej- sce  zajmowała  koncepcja  prawdy formalnej  nakazująca  uważać  za  praw- dę wszystkie ustalenia sądów, jakie zostały dokonane w wyniku postępowania  i oceny dowodów zgodnych z przepisami i regułami obowiązującego ustawo- dawstwa, a więc w oparciu o zasadę formalnej oceny dowodów. Z kluczowej pozycji zasady prawdy materialnej w procesie karnym wynika- ją liczne gwarancje jej przestrzegania, w tym także dyrektywy stanowiące od- rębne zasady procesowe. Spośród szczegółowych dyrektyw, których źródłem  jest zasada prawdy materialnej, wypada wymienić w szczególności:   1)  zasadę kontradyktoryjności rozprawy głównej, gdzie spór równouprawnio- nych stron przed obiektywnym sądem z założenia ma zwiększać szansę na  dokonanie ustaleń faktycznych zgodnych z prawdą. Elementy tej kontra- dyktoryjności występują także w zasadniczo inkwizycyjnym postępowaniu  przygotowawczym, gdzie obowiązkowi organów ścigania do prowadzenia  postępowania dowodowego z urzędu towarzyszą uprawnieniu stron do ini- cjatywy dowodowej (art. 167 KPK) i do udziału w czynnościach proceso- wych na zasadach określonych w art. 315–318 KPK;   2)  zasadę prawa do obrony, w tym korzystania z pomocy obrońcy, która ma  zapobiegać postrzeganiu okoliczności sprawy z jednostronnej, oskarżyciel- skiej perspektywy. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z art. 86 § 1 KPK  1 P. Wiliński, Pojęcie rzetelnego procesu, [w:] Rzetelny proces karny w orzecznictwie są- dów polskich i międzynarodowych, red. P. Wiliński, Warszawa 2009, s. 19–33.   2 J. Skorupka, O sprawiedliwości procesu karnego, Warszawa 2013, s. 257–259.   3 A. Murzynowski, Istota i zasady procesu karnego, Warszawa 1984, s. 105–121.   Nb. 12 20 Rozdział II. Zasady procesowe obrońca powinien dążyć do wykrycia prawdy materialnej wtedy, gdy leży  to w interesie oskarżonego1;   3)  zasadę  obiektywizmu  nakazującą  organom  procesowym  badać  oraz  uwzględniać okoliczności przemawiające zarówno na korzyść, jak i na nie- korzyść oskarżonego (art. 4 KPK);   4)  określone ustawą cele postępowania przygotowawczego, obejmujące m.in.  ustalenie, czy został popełniony czyn zabroniony i czy stanowi on prze- stępstwo, wyjaśnienie okoliczności sprawy oraz zebranie, zabezpieczenie  i utrwalenie w niezbędnym zakresie dowodów dla sądu (art. 297 § 1 KPK);   5)  podział procesu na stadia, prowadzone przez różne organy procesowe. Na  etapie postępowania przygotowawczego błędnym ustaleniom faktycznym  dokonywanym przez organy ścigania ma przeciwdziałać nadzór prokurato- ra i sądowa kontrola tego postępowania sprawowana w trakcie jego trwa- nia,  a  następnie  w  ramach  wstępnej  kontroli  oskarżenia  i  na  rozprawie.  Od 15.4.2016 r. sąd może w trakcie wstępnej kontroli oskarżenia zwrócić  prokuratorowi  sprawę  do  uzupełnienia  postępowania  przygotowawczego  (art. 344a KPK), a także przerwać lub odroczyć rozprawę i zakreślić oskar- życielowi termin na  przedstawienie dowodów  celem usunięcia  istotnych  braków postępowania przygotowawczego (art. 396a KPK);   6)  system zaskarżania decyzji procesowych. W szczególności zgodnie z zasa- dą dwuinstancyjności nieprawomocne orzeczenia sądów meriti podlegają  kontroli odwoławczej, zaś na warunkach określonych ustawą prawomocne  orzeczenia sądów odwoławczych mogą być poddane kontroli kasacyjnej  przez Sąd Najwyższy;   7)  zasadę  kolegialności  orzekania  zmniejszającą  ryzyko  błędnych  ustaleń  faktycznych w najpoważniejszych sprawach (art. 28 i 29 KPK);    8)  zasadę bezpośredniości postępowania dowodowego na rozprawie, nakazu- jącą sądowi maksymalne zbliżenie się do źródeł i środków dowodowych;   9)  ustawowe określenie okresów postępowania przygotowawczego oraz zasa- dę koncentracji rozprawy i rozstrzygnięcia sprawy w rozsądnym terminie  (art. 2 § 1 pkt 4 KPK), które mają na celu zmniejszenie dystansu czasu po- między popełnieniem przestępstwa a prawomocnym osądzeniem  sprawy; 10)  uzależnienie możliwości skrócenia procesu, w szczególności w trybie po- rozumień procesowych, od wymogu, aby okoliczności popełnienia prze- stępstwa i wina sprawcy nie budziły wątpliwości (art. 335 § 1 i 2, art. 343a  KPK, a w przypadku wyroku nakazowego art. 500 § 3 KPK). 1  Zob. C. Kulesza, Prawo do obrony formalnej a zasada prawdy obiektywnej, [w:] Za- sada  prawdy  materialnej:  materiały  z  konferencji  Krasiczyn  15–16  października  2005  r.,  red. Z. Sobolewski, G. Artymiak, Kraków 2006, s. 55–77.  Nb. 12 § 7. Zasady określające pozycję prawną oskarżonego 21 Należy jednak pamiętać, że prawo karne procesowe nie zakłada dążenia do  prawdy materialnej za wszelką cenę. Ustawowe ograniczenia w tej mierze wy- nikają z realizacji w procesie także innych wartości, takich jak1: 1)  zasada pewności i trwałości prawomocnych orzeczeń sądowych; 2)  humanitaryzm,  który  przejawia  się  m.in.  w  instytucji  zakazów  dowodo- wych (art. 171 § 7, art. 178 i 178a KPK) czy ochronie stosunków rodzin- nych (art. 182 KPK); 13 3)  ochrona  informacji  niejawnych,  (art. 179–180 KPK); tajemnicy,  służbowej  i  zawodowej  4)  zakaz  reformationis in peius,  który  w  przypadku  rozpoznania  przez  sąd  środka odwoławczego złożonego wyłącznie na korzyść oskarżonego nie po- zwala na wysuwanie wobec niego w postępowaniu odwoławczym nieko- rzystnych konsekwencji z dalszych ustaleń faktycznych; 5)  konieczności  rozstrzygnięcia  sprawy  w  rozsądnym  terminie  (art.  2  §  1  pkt 4 KPK i art. 6 ust. 1 EKPC). § 7. Zasady określające pozycję prawną oskarżonego 14 Podstawowe  zasady  określające  pozycję  oskarżonego  w  procesie  karnym  to  zasada  domniemania  niewinności  i  zasada  prawa  do  obrony.  Obie  zasady  są zasadami skodyfikowanymi, a ich znaczenie w katalogu naczelnych zasad  procesowych wynika z faktu, że mają one rangę konstytucyjną i zostały uzna- ne przez społeczność międzynarodową za ważne gwarancje rzetelnego procesu  (art. 6 EKPC). Są one określone odpowiednio: zasada domniemania niewinno- ści w art. 42 ust. 3 Konstytucji RP i art. 6 ust. 2 EKPC, a zasada prawa do obro- ny w art. 42 ust. 2 Konstytucji RP i art. 6 ust. 3 EKPC. Obie zasady obowiązują  w całym procesie karnym: od jego wszczęcia wobec podejrzanego, aż do pra- womocnego zakończenia postępowania, zaś prawo do obrony może być reali- zowane przez oskarżonego także przez uruchomienie nadzwyczajnych środków  zaskarżenia (kasacji i wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym  orzeczeniem sądowym). 1 Waltoś, Proces, 2016, s. 223–224.   Nb. 13–14 22 Rozdział II. Zasady procesowe I. Zasada domniemania niewinności 1. Pojęcie 15 Na gruncie KPK z 1997 r. definicję zasady domniemania niewinności za- wiera art. 5 § 1 stanowiący, że oskarżonego uważa się za niewinnego, do- póki wina jego nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem. Korzeń tej zasady stanowi stare rzymskie domniemanie prawości  każdego  obywatela:  Praesumptio boni viri.  Można  ją  więc  określić  jako  do- mniemanie prawne wzruszalne (usuwalne), gdyż cały proces karny nakierowa- ny jest na weryfikację tego domniemania. Na gruncie KPK z 1997 r. aktualne pozostają poglądy doktryny powstałe  jeszcze w okresie obowiązywania KPK z 1969 r., słusznie przyjmujące, że na  treść zasady domniemania niewinności od strony negatywnej składa się szereg  zakazów1: –  domniemywania winy oskarżonego; –  przesądzania winy oskarżonego przed prawomocnym zakończeniem proce- su karnego; traktowania oskarżonego od wszczęcia postępowania karnego jak sprawcy  zarzucanego mu czynu; –  –  konstruowania faktycznych domniemań winy. Warto  zauważyć,  że  zasada  ta  wiąże  nie  tylko  sąd  przesądzający  o  kwe- stii  odpowiedzialności  karnej  oskarżonego,  lecz  obowiązuje  także  na  wstęp- nym  etapie  procesu.  Muszą  więc  brać  ją  pod  uwagę  nie  tylko  organy  ściga- nia, lecz także sąd decydujący na etapie postępowania przygotowawczego np.  o najostrzejszym środku zapobiegawczym, tj. areszcie tymczasowym. Problem  ten miał znaczenie przede wszystkim przy ciągłych próbach ustawodawcy pol- skiego konstruowania w zgodności z tą zasadą tzw. pozaprocesowych podstaw  aresztu tymczasowego, a więc innych niż określone w art. 258 § 1 pkt 1 i 2  KPK, tj. obawy ucieczki, ukrywania się czy też matactwa oskarżonego, a więc  zagrożenia wysoką karą (art. 258 § 2), czy też obawy popełnienia przez podej- rzanego nowego, ciężkiego przestępstwa (art. 258 § 3 KPK).  Ponadto  wypada  zauważyć,  że  obowiązywanie  zasady  domniemania  nie- winności nie ogranicza się jedynie do sfery procesu karnego. Jedynie tytułem  przykładu można wskazać tu na przepisy prawa prasowego, które zabraniają  bez  zezwolenia  organu  procesowego  publikowania  danych  osobowych  osób  1 P. Kruszyński, Zasada domniemania niewinności w polskim procesie karnym, Warsza- wa 1983, s. 21.  Nb. 15 16 § 7. Zasady określające pozycję prawną oskarżonego 23 podejrzanych  o  popełnienie  przestępstwa  oraz  art.  21–22  KC  przewidujące  ochronę dóbr osobistych takich osób. 2. Konsekwencje Z  zasady  domniemania  niewinności  wynikają  pewne  konsekwencje  dla  przebiegu procesu karnego oraz obowiązki organów procesowych. Generalizu- jąc zagadnienie, można stwierdzić, że są one tożsame z gwarancjami proceso- wymi oskarżonego, rozumianymi jako instytucje procesowe służące realizacji  zasad procesowych. Wynikają one z oczywistego faktu, że jeśli zasada proceso- wa jest pozbawiona gwarancji jej przestrzegania, staje się „frazesem” ustawo- wym. Tytułem przykładu można podać chociażby konstytucyjną zasadę prawa  do pracy w obliczu rosnącego bezrobocia. Do  najważniejszych  ustawowych  gwarancji  zasady  domniemania  niewin- ności w doktrynie procesu karnego tradycyjnie zaliczano: –  regułę  in dubio pro reo określoną  w  art.  5  §  2  KPK,  stanowiącym  od  15.4.2016 r., że niedające się usunąć wątpliwości należy tłumaczyć na ko- rzyść oskarżonego. W niniejszym opracowaniu zajęto wyraźne stanowisko,  że jest to reguła (a nie zasada) procesowa, podporządkowana zasadzie do- mniemania niewinności; –  prawo do niekaralności fałszywych wyjaśnień oskarżonego, o ile mieszczą  –  się one w granicach szeroko rozumianego prawa do obrony (art. 6 KPK); regułę  ciężaru  dowodu  (onus probandi)  rozumianej  z  jednej  strony  jako  prawny obowiązek dowodzenia (ciężar formalny), z drugiej zaś jako nieko- rzyść wynikającą z nieudowodnienia (upadku) tezy dowodowej (ciężar ma- terialny). Tradycyjnie w doktrynie procesu karnego przyjmowano, że praw- ny obowiązek dowodzenia spoczywa na sądzie i oskarżycielu, natomiast ten  ostatni ponosi skutki nieudowodnienia winy oskarżonemu, jakim jest wyrok  uniewinniający. Konsekwencją zasady domniemania niewinności jest regu- ła, że żaden z tych rodzajów ciężaru dowodu nie spoczywa na oskarżonym,  z wyjątkiem spraw o zniesławienie, gdzie obciąża go obowiązek udowod- nienia, że czyniony przez niego publicznie zarzut jest prawdziwy bądź czy- niony publicznie prawdziwy zarzut służy obronie społecznie uzasadnionego  interesu (art. 213 KK); –  prawo oskarżonego do milczenia i niedostarczania dowodów na swoją nie- korzyść (nemo se ipsum accusare tenetur – art. 74 KPK). Wydaje się, że te dwie ostatnie gwarancje zasady domniemania niewinności  uległy pewnym modyfikacjom (osłabieniu) wskutek wprowadzenia nowelizacją  w dniu 1.7.2015 r. zasady wzmożonej kontradyktoryjności postępowania sądo- Nb. 16 Rozdział II. Zasady procesowe 24 wego (art. 167 KPK), która zasadniczo uwalniała sąd od formalnego ciężaru do- wodu, nakładając na oskarżonego ciężar materialny dowodu, gdyż jego pasyw- ność dowodowa mogła narazić go na skazanie. Natomiast nowela z 15.4.2016 r.  powróciła do poprzedniego brzmienia art. 167 (sprzed 1.7.2015 r.), nakładając  na sądy (i przewodniczących składu) obowiązek dochodzenia do prawdy obiek- tywnej z urzędu i przywracając niejako paternalistyczne nastawienie sędziów  do oskarżonego. Co  do  ostatniej  gwarancji  zasady  domniemania  niewinności,  to  wpraw- dzie prawo oskarżonego do milczenia jest w znowelizowanym KPK nadal je- go  uprawnieniem,  lecz  ustawodawca  ustanowił  kolejną  zachętę  do  rezygna- cji przez oskarżonego z tego prawa przez uzależnienie możliwości wniesienia  przez prokuratora wniosku o skazanie bez rozprawy od złożenia przez oskar- żonego wyjaśnień, w świetle których „okoliczności popełnienia przestępstwa  i wina nie budzą wątpliwości” (art. 335 § 1 KPK). II. Zasada prawa do obrony Jak wspomniano wcześniej, zasada prawa do obrony jest zarówno zasa- dą kodeksową, jak i konstytucyjną. Na gruncie KPK określa ją art. 6 stanowią- cy, że oskarżonemu przysługuje prawo do obrony, w tym prawo do korzy- stania z pomocy obrońcy. Dlatego też tradycyjnie rozróżnia się w tej zasadzie  dwa aspekty: 1)  prawo do obrony materialnej rozumiane jako ogół gwarancji przysługują- cych oskarżonemu do prowadzenia osobistej obrony przed zarzutami oskar- żenia; 2)  prawo do obrony formalnej, czyli  możliwość  korzystania  z  pomocy   obrońcy. W polskiej doktrynie przedmiotu wiąże się zatem zasadę prawa do obro- ny  z  zasadą  kontradyktoryjności  jako  w  pewnym  sensie  „pochodną”  (konse- kwencję) obowiązywania zasady skargowości jako spiritus movens rozdziele- nia funkcji procesowych nałożonych na różne organy procesowe. Podkreśla się  także, że to właśnie współistnienie zasady skargowości i kontradyktoryjności  jako  elementów  modelu  rzetelnego  procesu  karnego  stwarza  sprzyjające  wa- runki do wykrycia prawdy materialnej, pozwalające jednocześnie na zabezpie- czenie gwarancji praw jednostki1. 17 1 P. Wiliński, Zasada prawa do obrony w polskim procesie karnym, Kraków 2006, s. 227– –230 i podana tam literatura.   Nb. 17 § 8. Zasady odnoszące się do wszystkich organów procesowych 25 Jedną z gwarancji zasady prawa do obrony jest zasada równości broni, któ- ra zapewnia oskarżonemu realizację jego podstawowych uprawnień proceso- wych1. Jednakże ze względu na dominującą pozycję w postępowaniu karnym  prokuratury jako organu procesowego trudno mówić o rzeczywistym równo- uprawnieniu w kontradyktoryjnym procesie karnym strony oskarżenia i obrony. Zasady procesowe określające formę procesu i sposób działania organów  procesowych mogą odnosić się do wszystkich organów procesowych, bądź tyl- ko do niektórych. Do pierwszej kategorii należy zaliczyć zasadę obiektywizmu i swobodnej  oceny dowodów, do drugiej zasady związane z udziałem prokuratora w postę- powaniu karnym i wreszcie do ostatniej zasady dotyczące ustroju i funkcjono- wania sądów. § 8. Zasady odnoszące się do wszystkich organów procesowych I. Zasada obiektywizmu Zasada obiektywizmu to prawna dyrektywa nakładająca na organy pro- wadzące postępowanie karne obowiązek badania oraz uwzględniania oko- liczności przemawiających zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskar- żonego (art. 4 KPK). Organy  procesowe  mają  więc  zachować  neutralne  podejście  zarówno  do  stron i uczestników procesu, jak i samej sprawy. Jak słusznie zauważa się w li- teraturze, zasada obiektywizmu dotyczy nie tylko organów prowadzących po- stępowanie, lecz jest adresowana także do organów nadzorujących postępowa- nie przygotowawcze i rzeczników interesu społecznego2. W literaturze przedmiotu powstałej po wejściu nowelizacji lipcowej zasta- nawiano się, że w świetle zasady wzmożonej kontradyktoryjności określonej  w  art.  167  KPK  prokurator  może  po  wniesieniu  aktu  oskarżenia  jako  oskar- życiel  publiczny  być  nadal  obiektywny3.  Wydaje  się,  że  w  obecnym  stanie  prawnym,  w  którym  ustawodawca  zrezygnował  z  zasady  zmożonej  kontra- dyktoryjności,  nie  ulega  wątpliwości,  że  również  prokurator,  występując  ja- ko oskarżyciel publiczny, związany jest zasadą obiektywizmu. Tezę tę wspiera  1  Tamże, s. 230–233.   2 B.T. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, 2012, s. 98.   3  Zob. np. C. Kulesza, Rola prokuratora w znowelizowanym kodeksie postępowania kar- nego, Prok. i Pr. 2014, Nr 4, s. 26 i nast.   Nb. 18 18 Rozdział II. Zasady procesowe 26 chociażby regulacja zwalniająca oskarżyciela publicznego od wymogu posia- dania gravamenu w zaskarżeniu orzeczenia oraz przyznająca mu prawo wno- szenia  środka  odwoławczego  nie  tylko  na  niekorzyść,  lecz  także  na  korzyść  oskarżonego (art. 425 § 3 i 4 KPK). Gwarancją  zasady  prawdy  obiektywnej  jest  instytucja  wyłączenia  organu  procesowego, a więc wyłączenia: 1)  sędziego – art. 40 i 41 KPK; 2)  ławnika – art. 44 KPK; 3)  prokuratora,  innych  osób  prowadzących  postępowanie  przygotowawcze  oraz innych oskarżycieli publicznych (art. 47 KPK). W orzecznictwie sądowym wskazuje się na ogólny charakter zasady obiek- tywizmu,  która  nie  może  być  samoistną  podstawą  kasacyjną  ani  apelacyjną:  „Naruszenie art. 4 KPK nie może „stanowić samodzielnej, autonomicznej pod- stawy kasacyjnej” (czy apelacyjnej). Przepis ten określa ogólną dyrektywę po- stępowania i dopiero wskazanie tych przepisów ustawy procesowej, które miał  sąd naruszyć, wbrew zasadzie obiektywizmu, czyniłoby taki zarzut (chociażby)  formalnie poprawnym”1. II. Zasada swobodnej oceny dowodów 19 Ta ustawowa dyrektywa przewiduje, że organy postępowania kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowa- nia oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego (art. 7 KPK). Zasada ta obejmuje swoim zakresem wszystkie organy postępowania karnego, co znacz- nie rozszerza zakres jej obowiązywania w stosunku do art. 4 KPK z 1969 r.,  gdzie była ona odnoszona do sądów2. Warto dodać, że zasada swobodnej oceny dowodów w różnych systemach  prawnych występuje w przypadku sądów w dwóch formach: 1)  zupełnej swobody oceny dowodów – chodzi tu sądy przysięgłych, którzy  zupełnie  swobodnie  decydują  o  winie  lub  niewinności  oskarżonego  i  nie  muszą  uzasadniać  swojego  wyroku3  (który  może  być  podważony  jedynie  z powodów proceduralnych); 2)  kontrolowanej oceny dowodów – jaki obowiązuje w prawie polskim. Ele- ment kontroli stanowi obowiązek uzasadniania orzeczeń, a w szczególności  1  Post. SN z 9.7.2014 r., II KK 140/14, Legalis. 2 Hofmański, Komentarz, t. I, 2011, s. 92.  3  Zob. K. Wieczorek, Udział czynnika społecznego w orzekaniu w polskim i amerykań- skim procesie karnym, Szczecin 2012, s. 122–162.   Nb. 19 § 8. Zasady odnoszące się do wszystkich organów procesowych 27 wyroków (art. 424 KPK) i kontrola instancyjna sprawowana przez sąd od- woławczy. Z treści przepisu art. 7 KPK można wyprowadzać dwie normy. Pierwszą  dotyczącą przedmiotu oceny i drugą – odnoszącą się do sposobu tej oceny. Tak  więc przedmiotem oceny powinny być bowiem wszystkie przeprowadzone do- wody (art. 7 in principio), natomiast sposób oceny tych dowodów polega na  dokonaniu jej z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wska- zań wiedzy i doświadczenia życiowego (art. 7 in fine). Z regulacji tej wynika  więc, że warunkiem prawidłowej oceny materiału dowodowego zgromadzone- go w sprawie jest wzięcie pod uwagę i dokonanie oceny wszystkich przeprowa- dzonych dowodów1. Zasada ta, której przeciwieństwem jest zasada formalnej oceny dowodów,  stanowi  również  gwarancję  zasady  materialnej,  gdyż  nakazuje  włączać  do  podstawy  dowodowej  rozstrzygnięć  procesowych  wszystkie  przeprowadzo- ne,  istotne  dowody.  Postulat  taki  znajduje  wzmocnienie  w  przepisach  szcze- gólnych,  a  mianowicie  art.  92  KPK  stanowiącego,  że  podstawę  orzeczenia  może  stanowić  tylko  całokształt  okoliczności  ujawnionych  w  postępowaniu,  mających znaczenie dla rozstrzygnięcia. W przypadku wyroku art. 410 KPK  przewiduje, że podstawę wyroku może stanowić tylko całokształt okoliczności  ujawnionych w toku rozprawy głównej. W  orzecznictwie  podkreśla  się,  że  swobodna  oceny  dowodów  dokona- na przez sąd pierwszej instancji, spełniająca wymogi określone w art. 7 KPK,  pozostaje w postępowaniu odwoławczym pod ochroną tej regulacji. Sąd Naj- wyższy  wskazuje,  że  stopień  szczegółowości  rozważań  sądu  odwoławczego  uzależniony jest od jakości oceny dokonanej przez sąd pierwszej instancji. Zda- niem SN, jeżeli ta ocena jest wszechstronna, pełna, logiczna i wsparta zasada- mi doświadczenia życiowego, a więc odpowiada w pełni wymogom nałożonym  przez reguły z art. 7 KPK, to wówczas sąd odwoławczy zwolniony jest od dro- biazgowego odnoszenia się do zarzutów apelacji, kwestionujących w rzeczywi- stości taką ocenę. W takiej sytuacji wystarczające jest wskazanie głównych po- wodów niepodzielenia zarzutów apelacji, a następnie odesłanie do szczegółów  uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji2 . Zdaniem SN naruszenie art. 7 KPK przez sąd odwoławczy może mieć miej- sce wtedy, gdy sąd ten sam przeprowadzał i oceniał dowody, względnie też gdy  zmieniając wyrok sądu pierwszej instancji i czyniąc samodzielnie ustalenia fak- tyczne, oceniał dowody przeprowadzone przez ten sąd3. Z kolei w innym orze- 1 Świecki, Komentarz, t. I, 2015, s. 61.  2  Post. SN z 26.7.2016 r., II KK 196/16, OSNKW 2016, Nr 11, poz. 72. 3  Post. SN z 12.4.2016 r., II KK 29/16, niepubl. Nb. 19 Rozdział II. Zasady procesowe 28 czeniu SN podniósł, że nie można stawiać w kasacji zarzutu naruszenia zasady  swobodnej oceny dowodów (art. 7 KPK) w sytuacji, gdy sąd odwoławczy nie  przeprowadzał żadnych w tej sprawie dowodów, a kontrolował jedynie prawi- dłowość ich oceny przez sąd meriti, w ramach postawionego w apelacji zarzutu1. W  orzecznictwie  wskazuje  się  na  rozłączność  zarzutu  odwoławczego  na- ruszenia reguły in dubio pro reo (art. 5 § 2 KPK) i zarzutu naruszenia zasady  swobodnej oceny dowodów (art.7 KPK). Przyjmuje się mianowicie, że: „Za- rzut obrazy art. 5 § 2 KPK nie może być podnoszony jednocześnie z zarzutem  naruszenia art. 7 KPK, gdyż dotyczy wtórnej do ustaleń faktycznych płaszczy- zny procedowania. Mianowicie, niedających się usunąć wątpliwości, które mo- gą powstać jedynie wówczas, gdy sąd orzekający, po wyczerpaniu wszystkich  możliwości dowodowych, oceni materiał dowodowy zgodnie ze standardami  wyznaczonymi przez zasadę swobodnej oceny dowodów”2. III. Zasada lojalności procesowej 1. Pojęcie 20 Zasada  ta  może  być  ujmowana  w  znaczeniu  ścisłym  (in sensu stricto)  i w zna czeniu szerokim (in sensu largo). W znaczeniu wąskim zasada ta może być utożsamiana z ustawową dyrekty- wą udzielania przez organy procesowe informacji uczestnikom postępowa- nia, jeśli ma to znaczenie dla ochrony ich praw i interesów (art. 16 KPK). Regulacja art. 16 KPK upoważnia do stwierdzenia, że przewiduje on dwie  formy obowiązku informacyjnego:  1)  bezwzględny,  2)  względny. Ad 1) Zgodnie z art. 16 § 1 KPK, jeżeli organ prowadzący postępowanie  jest obowiązany pouczyć uczestników postępowania o ciążących obowiązkach  i o przysługujących im uprawnieniach, brak takiego pouczenia lub mylne po- uczenie nie może wywoływać ujemnych skutków procesowych dla uczestni- ka postępowania lub innej osoby, której to dotyczy. W tym przypadku, kiedy  konkretny  przepis  KPK  wyraźnie  przewiduje  ustawowy  obowiązek  takiego  pouczenia, którego złamanie rodzi konsekwencje opisane w art. 16 § 1 KPK in fine. Tytułem przykładu można tu wskazać regulacje art. 6 (prawo do obro- ny), art. 12 § 1 (konsekwencje złożenia wniosku o ściganie), art. 100 § 8 (po- 1  Post. SN z 29.10.2015 r., II KK 282/15, Prok. i Pr. – wkł. 2016, Nr 1, s. 17. 2  Wyr. SA we Wrocławiu z 20.7.2016 r., II AKa 177/16, Legalis. Nb. 20 § 8. Zasady odnoszące się do wszystkich organów procesowych 29 uczenie po ogłoszeniu lub przy doręczeniu orzeczenia i zarządzenia uczestni- ków postępowania o przysługującym im prawie, terminie i sposobie wniesienia  środka zaskarżenia lub o tym, że orzeczenie lub zarządzenie nie podlega zaskar- żeniu) czy art. 175 KPK (pouczenie oskarżonego o prawie do odmowy skła- dania wyjaśnień i odmowie odpowiedzi na pytanie). Przykładowo pouczenie  lub mylne pouczenie oskarżonego o sposobie zaskarżenia wyroku (art. 100 § 8  KPK) otwiera mu możliwość złożenia wniosku o przywrócenie terminu zawite- go do wniesienia apelacji (art. 126 KPK). Ponieważ „mocny” obowiązek infor- macji procesowej nie został zróżnicowany w zależności od fachowości i zna- jomości prawa przez uczestnika postępowania (a więc dotyczy też obrońców  i pełnomocników), za błędny należy uznać pogląd SN zawarty w uchwale SN  z 1.10.2013 r.1, że: „Pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego nie może uchylić  się od ujemnych konsekwencji procesowych zaniedbań wynikających z udzie- lenia mu mylnego pouczenia przez organ procesowy; w szczególności nie sta- nowi to przyczyny niezależnej od strony uzasadniającej przywrócenie terminu  zawitego”2. Ad 2) Słabsze oddziaływanie na ochronę praw uczestników postępowania  ma regulacja względnego obowiązku w art. 16 § 2 KPK, przewidująca, że or- gan  prowadzący  postępowanie  powinien  ponadto  w  miarę  potrzeby  udzielać  uczestnikom postępowania informacji o ciążących obowiązkach i o przysługu- jących  im  uprawnieniach  także  w  wypadkach,  gdy  ustawa  wyraźnie  takiego  obowiązku nie stanowi. W razie braku takiego pouczenia, gdy w świetle oko- liczności  sprawy  było  ono  nieodzowne,  albo  mylnego  pouczenia,  stosuje  się  odpowiednio § 1. Operuje ona bowiem ocennymi kryteriami „w miarę potrze- by”, a także „w świetle okoliczności sprawy było ono (pouczenie) nieodzowne.  Jak stwierdza się w orzecznictwie SN, zasada informacji prawnej, statuowana  w postaci względnej w art. 16 § 2 KPK, nie nakłada na organ procesowy obo- wiązku informowania strony o wszystkich potencjalnych jej obowiązkach czy  przysługujących jej uprawnieniach, a wyłącznie o takich prawach i obowiąz- kach, które związane są z aktualnie dokonywaną czynnością procesową3. 1  I KZP 6/13, OSNKW 2013, Nr 11, poz. 93. 2  Zob. C. Kulesza, Mylne pouczenie przez organ procesowy pełnomocnika jako niezależ- na od strony przyczyna uzasadniająca przywrócenie terminu zawitego: uwagi na tle uchwa- ły Sądu Najwyższego z 1.10.2013 r., I KZP 6/13), [w:] Fiat iustitia pereat mundus. Księga  jubileuszowa poświęcona Sędziemu Sądu Najwyższego Stanisławowi Zabłockiemu z okazji  40-lecia pracy zawodowej, red. P. Hofmański, P. Kardas, P. Wiliński, Warszawa 2014, s. 309– 335. 3  Post. SN z 15.6.2016 r., V KK 106/16, OSNKW 2016, Nr 9, poz. 63. Nb. 20 30 2. Zasada lojalności procesowej in sensu largo Rozdział II. Zasady procesowe 21 Zasada lojalności procesowej in sensu largo jest w literaturze łączona z ideą  rzetelnego procesu i oprócz obowiązków informacji procesowej z art. 16 KPK  uważa się ją za jeden z przejawów generalnego stosunku organów ścigania do  obywatela,  wyrażającego  się  w  stosowaniu  metod  lojalnego  postępowania1. Wypada też wskazać na ciekawy pogląd SN przyjmujący, że zasada lojalności  procesowej winna być ujmowana jako działająca w obie strony, a więc nie tyl- ko ze strony organów procesowych w odniesieniu do stron procesu (art. 16 § 1  i 2 KPK). Zdaniem SN strona ta nie może już domagać się wyłączenia sędziego  z powodu tej okoliczności, której nie wykorzystała jako podstawy do żądania  wyłączenia sędziego. Prawa tego nie może odzyskać w toku dalszego postępo- wania karnego i to niezależnie od jego faz (apelacja, kasacja)2. § 9. Podstawowe zasady związane z udziałem prokuratora w postępowaniu karnym 22 Dwie  podstawowe  zasady  procesowe  związane  z  udziałem  prokuratora  w postępowaniu karnym to zasada legalizmu i zasada skargowości. I. Zasada legalizmu 23 Zasada legalizmu jest zasadą skodyfikowaną, gdyż określa ją art. 10 KPK  stanowiący w § 1, że organ powołany do ścigania przestępstw jest obowiąza- ny do wszczęcia i przeprowadzenia postępowania przygotowawczego, a oskar- życiel publiczny także do wniesienia i popierania oskarżenia – o czyn ścigany  z urzędu. Tak więc zakres podmiotowy zasady legalizmu obejmuje nie tylko proku- ratora,  lecz  i  nieprokuratorskie  organy  ścigania,  a  przede  wszystkim  Policję.  Określona w art. 10 KPK z 1997 r. zasada legalizmu ujęta jest w sposób szerszy  niż w art. 5 KPK z 1969 r., gdyż jak wskazuje się w literaturze: „Istotą legali- zmu jest więc obowiązek ustawowy, spoczywający na organach ścigania, które  w  przypadku  powzięcia  uzasadnionego  podejrzenia  popełnienia  przestępstwa  ściganego z urzędu wszczynają i kontynuują postępowanie karne, niezależnie  1 Waltoś, Proces, 2016, s. 332–335; B. Bieńkowska, [w:] Kruszyński, Wykład, 2012, s. 97  i podana tam literatura.   2  Wyr. SN z 16.12.2015 r., V KK 194/15, Prok. i Pr. – wkł. 2016, Nr 3, poz. 4. Nb. 21–23 § 9. Podstawowe zasady związane z udziałem prokuratora w postępowaniu... 31 od tego, czy ściganie jest w konkretnym przypadku celowe z punktu widzenia  politycznych, ekonomicznych lub innych interesów państwa, niemających jed- nak nic wspólnego z interesem wymiaru sprawiedliwości”1. Również w komen- tarzach do art. 10 KPK z 1997 r. wskazuje się, że zasada legalizmu jest dyrek- tywą zobowiązującą wszystkie organy procesowe do takiego postępowania, by  spełniony został postulat zawarty w art.10 § 2, tj. że nikt – z wyjątkiem wypad- ków określonych w ustawie lub w prawie międzynarodowym – nie może być  zwolniony od odpowiedzialności za popełnione przestępstwo. Tak więc przepis  § 1 konkretyzuje obowiązek określony w § 2 w odniesieniu do organów pierw- szego stadium procesu. Dlatego też przyjmuje się, że dyrektywa ta skierowana  jest nie tylko do organów postępowania przygotowawczego, ale także do sądu2. Zakres  przedmiotowy  zasady  legalizmu  obejmuje  czyny  ścigane  z  oskar- żenia publicznego z urzędu. W literaturze wskazuje się na materialnoprawny  aspekt tej zasady, gdyż nakazuje ona ścigać, wnosić oskarżenie i popierać je  przed sądem jedynie w sprawach o przestępstwa, zgodnie z definicją materialną  określoną w art. 1 obecnego KK z 1997 r. Tak więc obowiązek ścigania i oskar- żania  nie  dotyczy  czynów  zabronionych,  których  społeczna  szkodliwość  jest  znikoma (art. 1 § 2 KK). Zasada legalizmu nie dotyczy natomiast przestępstw ściganych z oskarżenia  prywatnego. Co do zasady ściganie i oskarżanie są niezależne od woli pokrzyw- dzonego. Oceniając z tej perspektywy zasadę legalizmu, można dostrzec w niej  dwa aspekty: jurydyczny i funkcjonalny. Jest ona bowiem z jednej strony kon- strukcją karnoprocesową, z drugiej zaś instrumentem prowadzenia efektywnej  i jednolitej polityki karnej. Zasada ta jako konstrukcja jurydyczna zasadniczo  pozbawia pokrzywdzonego wpływu na wszczęcie i prowadzenie postępowania  karnego. Z kolei zaś jako narzędzie efektywnego ścigania i karania sprawców  przestępstw nie może obejść się bez współdziałania z ofiarami przestępstw. Do- strzegając tę dychotomię, ustawodawca polski przewidział już w Kodeksie po- stępowania karnego z 1969 r. instytucję przestępstw wnioskowych, która jest  obecnie uregulowana w art. 12 KPK. Logiczną  konsekwencją  i  uzupełnieniem  tej  regulacji  jest  przepis  art.  13  KPK nakładający na oskarżyciela obowiązek uzyskania zezwolenia władzy, od  którego ustawa uzależnia ściganie (np. zgody Sejmu na pociągnięcie do odpo- wiedzialności posła). 1 R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Część ogólna, Kraków 2006, s. 78; zob. także  J. Grajewski, [w:] Prawo karne procesowe. Część ogólna, red. J. Grajewski, Warszawa 2011,  s. 95–96.   2 J. Grajewski, S. Steinborn, [w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. L.K. Pa- przycki, t. I, Warszawa 2013, s. 77.   Nb. 23
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Postępowanie karne. Wydanie 2
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: