Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00205 004585 13085488 na godz. na dobę w sumie
Postępowanie karne. Wydanie 3 - ebook/pdf
Postępowanie karne. Wydanie 3 - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 805
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8234-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Podręcznik 'Postępowanie karne' w sposób kompleksowy, zwięzły i przystępny omawia wszystkie najważniejsze zagadnienia dotyczące polskiego procesu karnego.

Autorzy w poszczególnych rozdziałach omawiają zarówno unormowania, które nie uległy zmianom jak i te, które poddano, często daleko idącym, modyfikacjom. Podręcznik stanowi w tym kontekście przewodnik pomagający zrozumieć istotę wprowadzonych nowelizacji i wskazujący na możliwy sposób interpretacji nowych unormowań karnoprocesowych. W publikacji położono nacisk na przedstawienie przebiegu postępowania karnego i praktycznych aspektów funkcjonowania prawa karnego procesowego, przez co ograniczone zostały rozważania o charakterze teoretycznym. Nie oznacza to jednak zaniechania przedstawienia dorobku teoretycznego doktryny prawa karnego procesowego.

Podręcznik skierowany jest przede wszystkim do studentów studiów prawniczych. Z powodzeniem jednak może służyć także jako pomoc do nauki podstaw procesu karnego na innych kierunkach studiów. Opracowanie może okazać się również pomocne dla absolwentów studiów prawniczych przygotowującym się do egzaminu na aplikacje prawnicze, jak i aplikantów w trakcie ich nauki.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Zagadnienia wstępne § 1. Wprowadzenie 1 W piśmiennictwie karnoprocesowym od wielu lat wskazywano na licz- ne wady w obowiązującym w Polsce modelu postępowania przygotowaw- czego i sądowego. Były to przede wszystkim: 1) niewydolność istniejącego modelu postępowania przygotowawcze- go powodująca przedłużanie całego postępowania karnego, a przez to uniemożliwiająca zakończenie sprawy w rozsądnym terminie i naru- szanie art. 6 ust. 1 EKPC; 2) prymat postępowania przygotowawczego wobec rozprawy głównej, ponieważ wszystkie czynności w postępowaniu przygotowawczym są protokołowane i mogą być następnie – i z reguły są – odtwarzane w są- dzie oraz mogą stanowić podstawę faktyczną orzeczenia; 3) wykonywanie zdecydowanej większości czynności dowodowych w postępowaniu przygotowawczym i utrwalanie ich w protokołach, ujawnianych następnie na rozprawie i kształtujących dowodową pod- stawę orzekania; 4) uzależnienie rozstrzygnięć sądowych od wyników postępowania przy- gotowawczego i w konsekwencji wzrost znaczenia dowodów uzyska- nych na tym etapie, jako przesadzających o odpowiedzialności oskar- żonego; 5) ponawianie przez sąd wszystkich czynności dowodowych postępowa- nia przygotowawczego, co wpływa na długość całego postępowania, gdyż ukształtowanie postępowania sądowego wymaga ponownego przeprowadzenia dowodów, które zostały już przeprowadzone w po- przedzającym je stadium procesu; 6) brak w pełni kontradyktoryjnej rozprawy głównej, skoro przewod- niczący musi dążyć do wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, przejmując w ten sposób funkcje oskarżycielskie; 7) odstępowanie na rozprawie głównej od bezpośredniego przeprowadza- nia dowodów i szerokie ujawnianie oraz wprowadzanie jako dowo- K.T. Boratyńska Nb. 1 2 Rozdział I. Zagadnienia wstępne dów protokołów policyjnych, zrównanych w ich znaczeniu dowodo- wym z protokołami prokuratorskimi i sądowymi; 8) możliwość ujawniania i wprowadzania do postępowania karnego jako dowodów informacji uzyskanych w toku czynności operacyjnych. Zob. referat pt. „Model postępowania przygotowawczego i sądowego” przed- stawiony przez J. Skorupkę w dniu 30.3.2010 r. podczas zorganizowanej przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego konferencji poświęconej pożądanym kie- runkom zmian w dziedzinie prawa karnego procesowego, w zakresie modelu po- stępowania przygotowawczego i sądowego. W 2009 r. powołano Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego, działają- cej przy Ministrze Sprawiedliwości, która miała za zadanie przygotowanie gruntownej nowelizacji przepisów postępowania karnego. Zob. Tekst dokumentu Komisji z 8.12.2009 r. – „Priorytety Komisji w dziedzi- nie prawa karnego procesowego”, http://bip.ms.gov.pl/pl/dzialalnosc/komisjeko- dyfikacyjne/komisja-kodyfikacyjna-prawa-karnego/komisja-kodyfikacyjna-prawa -karnego-2009- 2013/konferencje/rok-2010/download,72,5.html. W ramach prac Komisji Kodyfikacyjnej przeprowadzono trzy tematycz- ne konferencje dotyczące: modelu postępowania przygotowawczego i ju- rysdykcyjnego, stosowania środków przymusu w procesie karnym oraz modelu kontroli instancyjnej i pozainstancyjnej. Wstępny projekt nowelizacji Kodeksu postępowania karnego i niektó- rych innych ustaw opublikowano w lutym 2011 r. i poddano go konsulta- cjom środowiskowym. Skutkiem tego było pojawienie się rządowego pro- jektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny i niektórych innych ustaw (Druk sejmowy Nr 870). Głównym celem nowelizacji Kodeksu postępowania karnego było prze- modelowanie postępowania jurysdykcyjnego w kierunku większej kontra- dyktoryjności postępowania poprzez: 1) redukcję znaczenia postępowania dowodowego prowadzonego na eta- pie przygotowawczym z jednoczesnym zwiększeniem roli kontradyk- toryjnego wyjaśniania faktów przed sądem; 2) przemodelowanie postępowania sądowego w ten sposób, że główny ciężar postępowania dowodowego będzie spoczywał na stronach, nie na sądzie, jak dotychczas, zdaniem ustawodawcy: „sąd powinien pełnić rolę raczej biernego arbitra, który po przeprowadzeniu przez strony do- wodów, uprzednio wnioskowanych przez strony i dopuszczonych przez sąd, wyda sprawiedliwe rozstrzygnięcie”; 3) wprowadzenie reguły, zgodnie z którą sąd będzie mógł przeprowadzać dowód z urzędu jedynie w wyjątkowych przypadkach; Nb. 2 K.T. Boratyńska 2 § 1. Wprowadzenie 3 4) nowe zasady dopuszczania i przeprowadzania dowodów przed sądem; 5) wprowadzenie reguły, zgodnie z którą wraz z aktem oskarżenia nie przesyła się sądowi całych akt postępowania przygotowawczego, a je- dynie akta w takim zakresie, w jakim zawierają materiały wspierające oskarżenie; 6) wykluczenie możliwości dokonania zwrotu sprawy prokuratorowi w celu poszukiwania dowodów i wskazanie, że zwrot może nastąpić zwłaszcza w sytuacji niedokonania w postępowaniu przygotowaw- czym czynności, które są obligatoryjne, a konwalidacja nie jest w po- stępowaniu sądowym możliwa lub powodowałaby znaczne trudności; 7) szeroki dostęp do obrony z urzędu na etapie postępowania sądowego, niezależny od statusu materialnego oskarżonego, tak by udział obrońcy stał się w postępowaniu sądowym regułą. Drugą grupę zmian stanowiły przepisy zawierające propozycje daleko idących możliwości zawierania porozumień procesowych. Miały one pro- wadzić do usprawnienia i przyspieszenia postępowania, dzięki stworzeniu prawnych ram szerszego wykorzystania konsensualnych sposobów zakoń- czenia postępowania karnego i w szerszym zakresie wykorzystaniu idei sprawiedliwości naprawczej, także dzięki nowemu ujęciu instytucji me- diacji. Zmiany te obejmowały: 1) rozszerzenie możliwości wnioskowania przez prokuratora o skazanie bez rozprawy na wszystkie występki (art. 335 KPK); 2) przyznanie oskarżonemu możliwości wnioskowania o skazanie bez przeprowadzania postępowania dowodowego (art. 338a oraz 387 § 1 KPK); 3) zabezpieczenie zasady poufności postępowania mediacyjnego poprzez wprowadzenie zakazu przesłuchiwania mediatora jako świadka co do faktów, o których dowiedział się od oskarżonego lub pokrzywdzonego prowadząc postępowanie mediacyjne; 4) możliwość nadania klauzuli wykonalności ugodzie zawartej w postę- powaniu mediacyjnym; 5) rozszerzenie prowadzenia mediacji na sprawy o wykroczenia; 6) dodanie w Kodeksie karnym nowego art. 59a, który umożliwiał umo- rzenie postępowania na wniosek pokrzywdzonego, jeżeli sprawca, któ- ry nie był uprzednio skazany za przestępstwo umyślne z użyciem prze- mocy, naprawił szkodę lub zadośćuczynił wyrządzonej krzywdzie. Kolejna grupa zmienianych przepisów dotyczyła stosowania w postę- powaniu karnym środków zapobiegawczych, a w szczególności tymczaso- wego aresztowania. Ustawa zawierała przepisy, których celem jest ograni- czenie możliwości zbyt długiego stosowania tymczasowego aresztowania, 3 K.T. Boratyńska Nb. 3 4 Rozdział I. Zagadnienia wstępne głównie jednak do czasu wydania pierwszego wyroku w sprawie. Usta- wa miała również za zadanie dostosowanie polskiej procedury karnej do wymogów wynikających z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, szczególnie w zakresie przepisów dotyczących prawa do obro- ny i udziału oskarżonego w rozprawie głównej. Ustawa zmierzała do zapobiegania przewlekłości postępowania, po- przez istotne zmiany polegające na ograniczaniu składu sądu orzekające- go zarówno na rozprawie, jak i na posiedzeniu oraz poprzez nowy kształt przepisów dotyczących postępowania odwoławczego, umożliwiający szer- sze orzekanie reformatoryjne, a tym samym ograniczający kasatoryjność tego postępowania przyczyniającą się dotychczas do przedłużania postę- powania karnego. Powyższe zmiany zostały zawarte w ustawie z 27.9.2013 r. o zmia- nie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2013 r. poz. 1247 ze zm.), zmienionej ustawą z 28.11.2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka (Dz.U. z 2015 r. poz. 21) oraz ustawą z 20.2.2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2015 r. poz. 396). W czasie trwania vacatio legis wiele zmian zawartych w wyżej powo- łanej ustawie było krytykowanych, szczególnie tych odnoszących się do postępowania przygotowawczego. Prokuratura zwracała uwagę, że zmiany w Kodeksie postępowania karnego nie idą w parze ze zmianami w ustawie o prokuraturze, co w konsekwencji nie pozwoli na pełną realizację prze- pisów kodeksowych. Zastrzeżenia do rozwiązań zawartych w nowelizacji mieli także sędzio- wie, szczególnej krytyce poprzez prymat zasady prawdy materialnej, pod- dawany był art. 167 i 168a KPK, o czym szczegółowo poniżej. Mimo różnorakich zastrzeżeń przepisy zmieniające Kodeks postępo- wania karnego i równolegle Kodeks karny, Kodeks karny skarbowy, a tak- że Kodeks wykroczeń i postępowania w sprawach o wykroczenia weszły w życie 1.7.2015 r. Nowelizacja Kodeksu postępowania karnego, która weszła w życie 1.7.2015 r. nie obowiązywała zbyt długo, bowiem 27.1.2016 r. pojawił się rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Druk sejmowy Nr 207). Prace nad projek- tem ustawy prowadziła Komisja Nadzwyczajna do spraw zmian w kodyfi- kacjach. W dniu 24.2.2016 r. przedstawiła ona swoje sprawozdanie (Druk sejmowy Nr 276). Komisja wprowadziła do projektu ustawy ponad 60 po- prawek. Drugie czytanie projektu ustawy odbyło się na posiedzeniu Sejmu w dniu 10.3.2016 r. W trakcie drugiego czytania zgłoszono 40 poprawek Nb. 3 K.T. Boratyńska § 1. Wprowadzenie 5 (Druk sejmowy Nr 2981-A). W trzecim czytaniu Sejm przyjął cztery z po- prawek zaproponowanych w drugim czytaniu (oznaczone jako Nr 20, 34, 35 oraz 40). Następnie Sejm już w dniu 11.3.2016 r. przyjął ustawę wpro- wadzającą zmiany w Kodeksie postępowania karnego i niektórych innych ustawach, z kolei w dniu 29.3.2016 r. Prezydent podpisał ustawę, która weszła w życie 15.4.2016 r. Analizując przebieg postępowania legislacyjnego szczególną uwagę zwraca pospieszność procedowania nad przedłożoną nowelizacją oraz bar- dzo krótki okres vacatio legis, co w konsekwencji budzi wątpliwości w za- kresie zasad ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz przyzwoitej legislacji, stanowiącej element koncepcji pań- stwa prawnego wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP. Zob. B. Mandylis, Opinia do ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Druk sejmowy Nr 104) z 15.3.2016 r., Kan- celaria Senatu. Biuro Legislacyjne. Przyjęta ustawa (Dz.U. z 2016 r. poz. 437) odeszła w dużej części od regulacji zawartych w nowelizacji Kodeksu postępowania karnego, która weszła w życie z dniem 1.7.2015 r., bowiem jej zasadniczym założeniem była zmiana modelu postępowania karnego, mająca na celu przywrócenie aktywnej roli sądu w toku procesu. Powrócono zatem do obowiązujące- go przed dniem 1.7.2015 r. modelu procesu karnego zachowującego nad- rzędność prawdy materialnej w stosunku do zasady kontradyktoryjności. Z modyfikacją tych zasad procesowych łączy się zmiana redakcyjna przepisu art. 2 § 1 pkt 1 KPK, wyznaczającego cel postępowania w zakre- sie zasady trafnej reakcji karnej oraz konieczność powrotu do poprzedniej formuły reguły in dubio pro reo opartej na art. 5 § 2 KPK, według której należy dążyć do wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a dopiero w razie niemożności usunięcia istniejących wątpliwości – roz- strzygnąć je na korzyść oskarżonego. Zmianie ulegają też reguły przeprowadzania dowodów w toku postę- powania, co wyraża się w zmianie jednego ze sztandarowych przepisów reformy lipcowej, czyli art. 167 KPK. Ustawa przywraca bowiem po- przednie brzmienie art. 167 KPK, który nakazuje sądowi uzupełnianie ini- cjatywy dowodowej stron poprzez przeprowadzanie dowodów z urzędu w każdym wypadku, gdy jest to niezbędne dla wyjaśnienia istotnych oko- liczności sprawy. Dowody przeprowadzane są niezależnie od sposobu ich wprowadzenia do procesu przez organ procesowy, z zachowaniem szerokiej sfery aktyw- ności stron postępowania, co oznacza przywrócenie poprzednio obowiązu- K.T. Boratyńska Nb. 3 6 Rozdział I. Zagadnienia wstępne jących w tej materii przepisów m.in. art. 352, art. 366 § 1, art. 370 § 1–3, art. 376 § 2 i 3, art. 389, 391 i 393 KPK. Przywrócenie kontradyktoryjno-inkwizycyjnego modelu postępowania jurysdykcyjnego spowodowało powrót do modelu postępowania obowią- zującego do 30.6.2015 r., w szczególności w zakresie formalnej kontroli aktu oskarżenia (art. 337 KPK), zwrotu sprawy prokuratorowi w celu uzu- pełnienia śledztwa lub dochodzenia (art. 344a KPK), zobowiązania proku- ratora do przedstawienia dowodów (art. 396a KPK). Zmianie uległ przepis art. 168a KPK, który wprowadził zakaz dowo- dowy związany z okolicznościami uzyskania dowodu. Przepis dopuszcza możliwość korzystania z dowodów uzyskanych z naruszeniem przepisów postępowania lub za pomocą czynu zabronionego, dyskwalifikując jedy- nie dowody uzyskane w wyniku zabójstwa, umyślnego spowodowania uszczerbku na zdrowiu, pozbawienia wolności albo uzyskanych w związku z pełnieniem przez funkcjonariusza publicznego obowiązków służbowych. Ustawa wprowadziła ponownie przepis pozwalający traktować zagro- żenie surowością kary jako samodzielną podstawę stosowania tymczaso- wego aresztowania (art. 258 § 2 KPK) oraz stanowi, że tymczasowe aresz- towanie nie może być stosowane, jeżeli przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku (do 14.4.2016 r. – 2 lat). Z przywróceniem modelu rozprawy głównej obowiązującego do 30.6.2015 r., funkcjonalnie połączone było przywrócenie rozpoznawcze- go kształtu postępowania przygotowawczego, przewidującego w szerokim zakresie utrwalanie dowodów dla sądu. Aktywna w odniesieniu do inicjatywy dowodowej rola sądu, a tym sa- mym fakt, że postępowanie przygotowawcze nie będzie już prowadzone wyłącznie w celu zebrania materiału pozwalającego na stwierdzenie za- sadności wniesienia aktu oskarżenia, przywraca konieczność sprawowania przez sąd merytorycznej kontroli nad zakresem i przebiegiem tego postę- powania (por. art. 344a KPK). W konsekwencji w zakresie postępowania przygotowawczego, po- dobnie jak w odniesieniu do stadium jurysdykcyjnego, powrócono do unormowań obowiązujących do 30.6.2015 r., przy pozostawieniu niektó- rych zmian wprowadzonych po tym dniu, które przyczyniać się mają do usprawnienia postępowania. Ustawa wprowadziła możliwość pozostawienia bez rozpoznania wniosku o wyłączenie sędziego opartego na tych samych podstawach fak- tycznych co wniosek wcześniej rozpoznany (art. 41a KPK). Ustawodawca zrezygnował także z przewidzianej w art. 80a i 87a KPK zasady ustanowienia obrońcy i pełnomocnika z urzędu wyłącznie w efek- Nb. 3 K.T. Boratyńska § 1. Wprowadzenie 7 cie zgłoszenia takiego żądania, bez względu na sytuację majątkową i ro- dzinną wnioskodawcy, jednocześnie zapewnienie obrońcy i pełnomocnika tzw. osobom niezamożnym będzie odbywało się, jak dotychczas, na pod- stawie art. 78 § 1 KPK. W art. 213 § 1a KPK ustawa wprowadziła fakultatywność uzyskiwania informacji z systemu teleinformatycznego ministra właściwego do spraw finansów publicznych, dotyczącej stosunków majątkowych i źródeł do- chodu oskarżonego, w tym prowadzonych i zakończonych postępowań podatkowych, na podstawie aktualnych danych znajdujących się w tym systemie. Jednak jedną z najistotniejszych zmian jakie niosła za sobą nowela Ko- deksu postępowania karnego z 15.4.2016 r. było wprowadzenie w Kodek- sie postępowania karnego nowego rozdziału 55a, zawierającego regulację nadzwyczajnego środka zaskarżenia w postaci skargi na wyrok sądu od- woławczego. Skarga ta wnoszona jest do Sądu Najwyższego i charakte- ryzuje się ograniczonym zakresem kognicji (naruszenie przez sąd odwo- ławczy art. 437 KPK lub uchybienia określone w art. 439 § 1 KPK) oraz uproszczonym trybem jej rozpoznawania (na posiedzeniu bez udziału stron – art. 539e § 1 KPK). Należy zaznaczyć, że zmiany Kodeksu postępowania karnego nie za- kończyły się na 15.4.2016 r. Kolejne nowelizacje były wprowadzane ko- lejnymi regulacjami, tj.: 1) ustawą z 22.6.2016 r. o zmianie ustawy – Prawo zamówień publicz- nych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r. poz. 1020 ze zm.); 2) ustawą z 10.6.2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karne- go, ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz ustawy o pra- wach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz.U. z 2016 r. poz. 1070 ze zm.); 3) ustawą z 16.11.2016 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r. poz. 2138); 4) ustawą z 15.12.2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Pol- skiej (Dz.U. z 2016 r. poz. 2261); 5) ustawą z 16.11.2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. z 2016 r. poz. 1948); 6) ustawą z 10.2.2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 244); 7) ustawą z 23.3.2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 768); K.T. Boratyńska Nb. 3 8 Rozdział I. Zagadnienia wstępne 8) ustawą z 23.3.2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy o po- stępowaniu w sprawach nieletnich oraz ustawy – Kodeks postępowa- nia karnego (Dz.U. z 2017 r. poz. 773); 9) ustawą z 12.7.2017 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów po- wszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 1452); 10) ustawą z 10.1.2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania kar- nego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 201); 11) ustawą z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2018 r. poz. 5); 12) ustawą z 9.11.2017 r. o zmianie ustawy o niektórych uprawnieniach pracowników urzędu obsługującego ministra właściwego do spraw wewnętrznych oraz funkcjonariuszy i pracowników urzędów nadzo- rowanych przez tego ministra oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 106); 13) ustawą z 8.12.2017 r. o Służbie Ochrony Państwa (Dz.U. z 2018 r. poz. 138). Zawarte w powyższych ustawach regulacje odnoszące się do procesu karnego zostały omówione w poszczególnych działach podręcznika. § 2. Definicja procesu karnego 4 5 „Prawo karne procesowe”, „proces karny”, „procedura karna”, „postę- powanie karne” to pojęcia, które mimo różnych znaczeń dość często uży- wane są synonimicznie. Jest to jednak duże uproszczenie, gdyż są między nimi różnice, które można zauważyć w prezentowanych poniżej stanowi- skach. Stąd też dla lepszego rozumienia tematyki przedstawiamy niektóre definicje wyrażane w doktrynie. Prawo karne procesowe, zdaniem P. Kruszyńskiego, jest to zespół norm prawnych, które regulują postępowanie w sprawach o przestępstwo i służą realizacji norm prawa karnego materialnego. Według S. Waltosia, to „zbiór norm prawnych regulujących proces karny, zaś proces karny to zespół prawnie uregulowanych czynności, które mają na celu wykry- cie przestępstwa i jego sprawcy, osądzenie go za przestępstwo i ewentual- ne wykonanie kary, środków karnych oraz środków zabezpieczających”. A. Murzynowski wyróżniał zaś trzy znaczenia procesu karnego: 1) jako teoretyczną wizję będącą systemem poglądów na sposób ukształ- towania postępowania karnego skierowana do twórców ustawy; 2) jako ustanowiony i obowiązujący teoretyczny wzorzec postępowania karnego, który powinien być przestrzegany w praktyce; Nb. 4–5 K.T. Boratyńska § 2. Definicja procesu karnego 9 3) jako proces karny w znaczeniu rzeczywistym – praktyczna działalność organów ścigania. Z kolei procedura karna, zdaniem S. Waltosia, jest pojęciem szerszym od procesu karnego i swym zakresem, oprócz norm prawa procesowego, obejmuje obyczaje, sposoby stosowania prawa, a więc reguły postępowa- nia. Zob. A. Murzynowski, Istota i zasady procesu karnego, Warszawa 1994, s. 13–15; S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2009, s. 16–17. Termin „postępowanie karne” również nie jest traktowany przez przed- stawicieli doktryny w sposób jednolity. M. Cieślak, uważa, że postępowa- nie karne jest to „prawnie uregulowana działalność zmierzająca do wykry- cia i ustalenia czynu przestępnego i jego sprawcy, do osądzenia go za ten czyn i ewentualnego wykonania kary i innych środków reakcji karnej”. 6 M. Cieślak, O pojęciu przedmiotu procesu karnego i w sprawie tzw. „podstawy procesu”, PiP 1959, z. 2, s. 246; także J. Grajewski (red.), Prawo karne procesowe. Część ogólna, Warszawa 2009, s. 2. Inni natomiast stoją na stanowisku, że postępowanie karne w stosunku do definicji procesu karnego ma węższy zakres i najczęściej dotyczy części procesu (wycinka procesu karnego) i czynności podejmowanych w jego poszczególnych stadiach, np. postępowanie przygotowawcze, postępowa- nie odwoławcze, postępowanie przyspieszone. Zob. więcej B. Bieńkowska, C. Kulesza, P. Kruszyński (red.), P. Piszczek, S. Pa- welec, Wykład prawa karnego procesowego, Białystok 2012, s. 19; S. Waltoś, Pro- ces karny. Zarys systemu, Warszawa 2009, s. 21; Z. Świda (red.), Postępowanie karne. Część ogólna, Warszawa 2008, s. 13. Niektórzy autorzy zawężają definicję procesu czy postępowania karne- go do czynności podejmowanych przez właściwe, powołane w tym celu organy państwowe, w celu realizacji odpowiedzialności karnej wynikają- cej z prawa karnego materialnego. Zob. W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, Bydgoszcz 2008, s. 16. W dalszej części tego opracowania terminy te stosowane są naprze- miennie. Na zakończenie rozważań terminologicznych należy się odnieść do zna- czenia określenia „postępowanie karne sensu largo” i „postępowanie kar- ne sensu stricto”. K.T. Boratyńska Nb. 6 10 Rozdział I. Zagadnienia wstępne Pierwsze z nich obejmuje swym zakresem, oprócz właściwego postępo- wania karnego, postępowanie karne wykonawcze, postępowanie w spra- wach o przestępstwa i wykroczenia skarbowe oraz postępowanie w spra- wach o wykroczenia. Kolejne natomiast odnosi się wyłącznie do regulacji zawartych w Kodeksie postępowania karnego. Należy podkreślić, że termin postępowanie karne, którym posługuje się ustawodawca w art. 1 KPK nie obejmuje swym zakresem postępowania karnego wykonawczego, mimo że posiłkowo stosuje się przepisy Kodeksu postępowania karnego (art. 1 § 2 KKW). Analogicznie rzecz się ma z po- stępowaniem w sprawach o wykroczenia. § 3. Funkcje procesu karnego 7 W doktrynie w różny sposób definiuje się funkcje procesowe. Można jednak przyjąć, że najważniejsze są cztery z nich: 1) funkcja regulacyjna (porządkująca), polegająca na tym, że przepisy procesu karnego wyznaczają pewien porządek procesowy, m.in. przez ustalenie sekwencji czynności prawnych, wskazanie praw i obowiąz- ków uczestników postępowania karnego, określenie formy przeprowa- dzanych czynności; 2) funkcja prakseologiczna (instrumentalna) jest oparta na słynnej maksymie „historia nauczycielką życia”. Wieki doświadczeń zwią- zanych z prawem karnym procesowym dają możliwość uniknięcia wcześniejszych błędów. W konsekwencji wiele norm zawartych w pra- wie karnym procesowym ma charakter celowościowy, a przez to wska- zujący najlepsze rozwiązania podnoszące efektywność realizacji celów procesu; 3) funkcja gwarancyjna wyraża się z w zapewnieniu prawnej ochrony praw jednostki w procesie, i to zarówno oskarżonego, jak i pokrzyw- dzonego. Ponadto, jak podkreśla się w doktrynie, wyznacza granice swobody w działaniach podejmowanych przez organy procesowe, nie pozwalając im na bezpodstawne ingerowanie w prawa i wolności oby- watelskie; 4) funkcja materialnoprawna uwidocznia się we wpływie procesu kar- nego na prawo karne materialne. Może się on przejawiać w unicestwie- niu realizacji norm praw karnego materialnego, np. zakazy dowodowe mogą zaprzepaścić możliwość dotarcia do prawdy, co może skutkować umorzeniem postępowania. Nb. 7 K.T. Boratyńska 8 § 4. Cele procesu karnego 11 Dodatkowo regulacje procesowe odnoszą się czasem do zagadnień, któ- re powinny być unormowane przez przepisy prawa materialnego, np. prze- słanki warunkowego umorzenia postępowania, odszkodowanie i zadość- uczynienie za niesłuszne skazanie oraz niesłuszne stosowanie środków przymusu. Zob. szerzej S. Waltoś, Proces karny, s. 22; T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2009, s. 43–44. § 4. Cele procesu karnego Cele postępowania karnego zostały uregulowane w art. 2 § 1 pkt 1–4 KPK, zgodnie z którym przepisy Kodeksu mają na celu takie ukształtowa- nie postępowania karnego, aby: 1) sprawca przestępstwa został wykryty i pociągnięty do odpowiedzialno- ści karnej, a osoba niewinna nie poniosła tej odpowiedzialności; 2) przez trafne zastosowanie środków przewidzianych w prawie karnym oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa osiągnięte zostały zadania postępowania karnego nie tylko w zwalcza- niu przestępstw, lecz również w zapobieganiu im oraz w umacnianiu poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego; 3) uwzględnione zostały prawnie chronione interesy pokrzywdzonego przy jednoczesnym poszanowaniu jego godności; 4) rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie. Ad 1. Nowelizacja Kodeksu postępowania karnego z 11.3.2016 r. odstą- piła od zmiany wprowadzonej w zakresie art. 2 § 1 pkt 1 KPK noweliza- cją z 27.9.2013 r., według której przypisanie winy w sensie procesowym było niemożliwe, jeżeli przed sądem nie zostały przedstawione dowody potwierdzające winę. Chodziło tu o osobę, której nie udowodniono winy, a nie o osobę obiektywnie niewinną. W piśmiennictwie wskazywano, że sąd nie będzie musiał stwierdzić, że oskarżony jest niewinny, aby wydać wyrok uniewinniający. Wystarczy, aby oskarżyciel nie mógł mu udowodnić winy, czyli przedstawić przed są- dem dowodów wskazujących na jego winę. Ciężar dowodu spoczywa na oskarżycielu publicznym, prywatnym i posiłkowym (szerzej na ten temat przy zasadzie domniemania niewinności). Zob. P. Hofmański, Wielka reforma Kodeksu postępowania karnego 2013, Forum Prawnicze 2012, Nr 4, s. 16. K.T. Boratyńska Nb. 8 12 Rozdział I. Zagadnienia wstępne Wiązało się to z ówczesnym brzmieniem art. 167 KPK, który przewi- dywał inicjatywę dowodową sądu w szczególnie uzasadnionych, wyjątko- wych przypadkach, ale nawet wówczas ciężar dowodu nigdy nie obciążał sądu. Obecnie cel wyróżniony w art. 2 § 1 pkt 1 wyraża się poprzez dyrekty- wę trafnej reakcji karnej, zgodnie z którą: 1) nikt niewinny nie poniesie odpowiedzialności; 2) nikt winny nie powinien ponosić odpowiedzialności większej, niż na to zasługuje; 3) nikt winny nie powinien uniknąć odpowiedzialności; 4) nikt winny nie powinien ponosić odpowiedzialności mniejszej, niż na to zasłużył. M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, War- szawa 1984, s. 213–214. Ad 2. Kolejny cel związany jest z prawidłowym stosowaniem norm pra- wa karnego materialnego, dotyczących kar, środków karnych, tzw. środ- ków probacyjnych czy też zabezpieczających. W ten sposób wyraża się funkcje: ochronną i prewencyjną prawa karnego materialnego. W litera- turze przedmiotu przyjmuje się, że słuszne zastosowanie norm prawa kar- nego materialnego prowadzi do osiągnięcia stanu sprawiedliwości ma- terialnoprawnej, która traktowana jest jako jeden z celów procesu obok sprawiedliwości proceduralnej, mającej zrodzić w stronie procesowej przekonanie, że organy procesowe zrealizowały wszystkie czynności do- kładnie i zgodnie z prawem. S. Waltoś, Proces karny, s. 24–25. Celem wymienionym w art. 2 § 1 pkt 2 jest nie tylko zwalczanie, ale także zapobieganie przestępstwom poprzez ujawnianie okoliczności sprzy- jających popełnianiu przestępstw oraz umacnianie poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego. W tym miejscu zatem należałoby się od- nieść do instytucji sygnalizacji zawartej w art. 19 KPK, której celem jest wskazanie istnienia nieprawidłowości oraz jej usunięcie. W razie stwierdzenia zatem w postępowaniu karnym poważnego uchy- bienia w działaniu instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej, zwłaszcza gdy sprzyja ono popełnieniu przestępstwa, sąd, a prokurator w postępowaniu przygotowawczym, mają obowiązek zawiadomić o tym uchybieniu organ powołany do nadzoru nad daną jednostką organizacyjną, a w razie potrzeby – także organ kontroli. Jeśli uchybienia ujawni policja, to powiadamia o tym prokuratora. 9 Nb. 9 K.T. Boratyńska § 4. Cele procesu karnego 13 Zawiadamiając o uchybieniu, sąd lub prokurator może zażądać nade- słania w wyznaczonym terminie wyjaśnień i podania środków podjętych w celu zapobieżenia takim uchybieniom w przyszłości. W sytuacji gdy organ nie otrzyma w wyznaczonym terminie owych wyjaśnień, może na- łożyć na kierownika organu zobowiązanego do wyjaśnień karę pieniężną w wysokości do 10 000 zł. Na postanowienie sądu o nałożeniu kary pie- niężnej przysługuje zażalenie do sądu wyższej instancji, zaś zażalenie na postanowienie prokuratora rozpoznaje sąd rejonowy, w którego okręgu to- czy się postępowanie. Zob. więcej J. Karaźniewicz, Instytucja sygnalizacji w polskim procesie kar- nym, Toruń 2015. Ad 3. Bardzo istotne, z punktu widzenia zabezpieczenia praw pokrzyw- dzonego, jest uwzględnienie w postępowaniu karnym prawnie chronio- nych interesów pokrzywdzonego przy jednoczesnym poszanowaniu jego godności. Treść art. 2 § 1 pkt 3 KPK zmieniono ustawą z 28.11.2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka (Dz.U. z 2015 r. poz. 21), która implementowała większość regulacji zawartych w dyrek- tywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z 25.10.2012 r. usta- nawiającej normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępującej decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW (Dz.Urz. UE L 315/2012, s. 57) oraz dyrektywie Parlamentu Europejskie- go i Rady 2011/99/UE z 13.12.2011 r. w sprawie europejskiego nakazu ochrony (Dz.Urz. UE L 338/2011, s. 2), która ma na celu podniesienie standardów ochrony pokrzywdzonego w postępowaniu karnym w sytua- cjach transgranicznych. Ustawa określa zasady, warunki i zakres stosowania środków ochrony i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka oraz osób im najbliższych, jeże- li w związku z toczącym się albo zakończonym postępowaniem karnym z udziałem pokrzywdzonego lub świadka albo postępowaniem karnym skarbowym z udziałem świadka istnieje zagrożenie dla życia lub zdrowia tych osób (art. 1 OchrŚwiadU). Środki ochrony i pomocy zawarte w ustawie mogą być stosowane przed wszczęciem postępowania karnego lub karnego skarbowego, a tak- że w toku podjętych czynności operacyjno-rozpoznawczych lub postępo- wania sprawdzającego (art. 307 KPK), jeżeli zagrożenie życia lub zdrowia ujawni się w tym samym czasie co podejmowane czynności (art. 1 ust. 2 OchrŚwiadU). K.T. Boratyńska Nb. 9 10 11 14 Rozdział I. Zagadnienia wstępne Do środków ochrony i pomocy według art. 3 ust. 1 OchrŚwiadU należą: 1) ochrona na czas czynności procesowej; 2) ochrona osobista; 3) pomoc w zakresie zmiany miejsca pobytu. Środków ochrony i pomocy udziela komendant wojewódzki (Stołecz- ny) Policji, w którego okręgu mają miejsce pobytu pokrzywdzony, świa- dek lub osoby im najbliższe, wobec których ma być stosowany środek ochrony lub pomocy (art. 3 ust. 2 OchrŚwiadU). Trafnie ujęto to w judykaturze, podkreślając, że rzetelny proces karny, który zabezpiecza prawo do obrony oskarżonego, winien też być rzetelny wobec pokrzywdzonego. Zob. uchw. SN z 21.12.1972 r. (VI KZP 64/72, OSNKW 1973, Nr 2–3, poz. 18). Uwzględnienie interesów pokrzywdzonego widoczne jest w wielu re- gulacjach kodeksowych m.in. art. 11 § 1, art. 23a, 49a, 54, 55, 59, 299, 300 § 2, art. 387 KPK. Już samo zaznaczenie w art. 299 § 1 KPK, że pokrzywdzony i podejrzany są stronami, wzmacnia jego pozycję. Ponad- to wspomniana rzetelność przejawia się w wielu uprawnieniach, którymi dysponuje pokrzywdzony, m.in. możliwość dochodzenia różnymi drogami procesowymi odszkodowania za szkodę wynikłą z przestępstwa, złożenia skargi subsydiarnej, a także skorzystania z mediacji, która wbrew pozorom nie jest wyłącznie korzystna dla oskarżonego (podejrzanego), bowiem po- krzywdzony oprócz możliwego uzyskania sposobu naprawienia szkody ma również sposobność do uzyskania informacji, dlaczego został ofiarą, do ujrzenia ewentualnej skruchy ze strony oskarżonego (podejrzanego). Psy- chologiczna strona mediacji jest tutaj równie ważna jak aspekt procesowy. Instytucja mediacji została uregulowana w art. 23a KPK. Jej zadaniem jest rozwiązanie konfliktu między pokrzywdzonym a oskarżonym (podej- rzanym), zaistniałego w wyniku popełnionego przestępstwa. Mediację pro- wadzi osoba nazywana mediatorem, który pomaga podczas negocjacji, ale bez narzucania konkretnych rozwiązań zainteresowanym stronom. Nowelizacja z 27.9.2013 r. zmodyfikowała przepisy dotyczące insty- tucji mediacji. Obecnie skierowanie sprawy do mediacji może nastąpić z inicjatywy organów procesowych: prokuratora lub innego organu pro- wadzącego postępowanie w postępowaniu przygotowawczym, a w jurys- dykcyjnym – sądu lub referendarza sądowego za zgodą pokrzywdzone- go i oskarżonego (podejrzanego) bądź z inicjatywy pokrzywdzonego i oskarżonego (podejrzanego) (art. 23a § 1 KPK). Zgodę na mediację odbiera organ kierujący sprawę do mediacji lub me- diator po wyjaśnieniu oskarżonemu i pokrzywdzonemu celów i zasad po- stępowania mediacyjnego. Nb. 10–11 K.T. Boratyńska § 4. Cele procesu karnego 15 Pokrzywdzony lub oskarżony mogą cofnąć do zakończenia postępowa- nia mediacyjnego wyrażoną wcześniej zgodę na mediację. O możliwości cofnięcia zgody organ kierujący sprawę do mediacji lub mediator powin- ni pouczyć uczestników mediacji. W momencie cofnięcia zgody postępo- wanie mediacyjne ulega przerwaniu, gdyż jest oparte na zasadzie dobro- wolności. Przesłankami do skierowania sprawy do mediacji są: ewentualny pozytywny wynik mediacji, który może się przełożyć na końcowe roz- strzygnięcie, oraz chęć ze strony zainteresowanych, czyli pokrzywdzonego i oskarżonego (podejrzanego). Obecnie podjęcie mediacji jest możliwe nie tylko w sytuacji ewentualnego warunkowego umorzenia postępowania, ale także skazania poza rozprawą, dobrowolnego poddania się karze, zawar- cia ugody w postępowaniu prywatnoskargowym, ale w każdym przypad- ku, jeśli organ uzna to za celowe. Skierowanie sprawy do mediacji może więc nastąpić w każdym czasie i w każdej sprawie, w postępowaniu przed sądem zarówno I, jak i II instancji. Warto zaznaczyć, że art. 53 § 3 KK na- kazuje brać pod uwagę wyniki mediacji bez względu na rodzaj kary czy środka karnego. Mediację prowadzi instytucja lub osoba godna zaufania. Niedopusz- czalne jest, aby postępowanie mediacyjne prowadziła osoba, co do któ- rej w konkretnej sprawie zachodzą okoliczności wyłączające ją z udziału w postępowaniu (art. 40 i 41 § 2 KPK), czynny zawodowo sędzia, pro- kurator, asesor prokuratorski, a także aplikant do tych zawodów, ławnik, referendarz sądowy, asystent sędziego, asystent prokuratora oraz funk- cjonariusz instytucji uprawnionej do ścigania przestępstw. W zakresie wy- łączenia wymienionych podmiotów art. 42 KPK stosuje się odpowiednio. Mediatorowi udostępnia się akta sprawy w zakresie niezbędnym do pro- wadzenia postępowania mediacyjnego. Postępowanie mediacyjne powinno trwać maksymalnie miesiąc, a jego okresu nie wlicza się do czasu trwania postępowania przygoto- wawczego. Mediacja ma zatem charakter czynności nieprocesowej, której wyniki będzie można wykorzystać w procesie karnym. Po przeprowadzeniu mediacji należy sporządzić sprawozdanie z wyni- ków postępowania mediacyjnego. Należy to do podmiotu prowadzącego mediację. Jeżeli podczas mediacji została zawarta ugoda, to jest ona za- łącznikiem do sprawozdania, które przedstawia się organowi, który wcześ- niej skierował sprawę do mediacji. Ugoda musi być podpisana przez oskar- żonego, pokrzywdzonego i mediatora. Ugoda zawarta w postępowaniu mediacyjnym ze względu na noweli- zację art. 107 KPK jest obecnie tytułem egzekucji sądowej po nadaniu jej K.T. Boratyńska Nb. 12–13 12 13
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Postępowanie karne. Wydanie 3
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: