Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00705 010251 7445103 na godz. na dobę w sumie
Postępowanie w sprawach o zabezpieczenie spadku, spis inwentarza i wykaz inwentarza - ebook/pdf
Postępowanie w sprawach o zabezpieczenie spadku, spis inwentarza i wykaz inwentarza - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 260
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8983-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Marcin Uliasz doktor nauk prawnych; sędzia Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie; wykładowca Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury; autor publikacji z zakresu prawa cywilnego materialnego i procesowego.

Książka zawiera kompleksowe omówienie przebiegu postępowania w sprawach o zabezpieczenie spadku, spis inwentarza oraz wykaz inwentarza. W opracowaniu wyjaśniono wiele praktycznych zagadnień związanych z dokonywaniem czynności przez uczestników tych postępowań oraz działania organów procesowych zarówno w fazie rozpoznawczej, jak i w fazie wykonawczej.

Publikacja uwzględnia najnowsze zmiany wprowadzone ustawą z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw. Zmiany te dotyczą m.in.:
odpowiedzialności za długi spadkowe,
wprowadzenia do kodeksu cywilnego i kodeksu postępowania cywilnego przepisów
odnoszących się do instytucji wykazu inwentarza,
procesu dochodzenia należności wobec spadkobierców dłużnika.

Książka przeznaczona jest dla sędziów, referendarzy sądowych, komorników sądowych, adwokatów, radców prawnych i aplikantów.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

postępowanie w sprawach o zabezpieczenie spadku, spis inwentarza i wykaz inwentarza Marcin Uliasz BIBLIOTEKA SĄDOWA WARSZAWA 2016 Stan prawny na 15 marca 2016 r. Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Dagmara Wachna Łamanie Wolters Kluwer Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN: 978-83-8092-233-4 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl SPIS TREŚCI Wykaz skrótów ........................................................................................................................ 9 Wstęp ......................................................................................................................................... 11 Rozdział I Postępowanie w sprawach o zabezpieczenie spadku ..................................................... 13 1. Zabezpieczenie spadku – rys historyczny ................................................................... 13 2. Cele i funkcje zabezpieczenia spadku .......................................................................... 17 3. Charakter postępowania o zabezpieczenie spadku ................................................... 23 4. Regulacje dotyczące zabezpieczenia spadku .............................................................. 30 5. Stadia postępowania w sprawie o zabezpieczenie spadku ...................................... 32 6. Zabezpieczenie spadku – zakres przedmiotowy ........................................................ 34 7. Organy procesowe w sprawach o zabezpieczenie spadku ...................................... 37 7.1. Organy postępowania i ich kompetencje .......................................................... 37 7.2. Jurysdykcja krajowa w sprawach o zabezpieczenie spadku .......................... 38 7.3. Właściwość i skład sądu w sprawie o zabezpieczenie spadku ....................... 40 8. Uczestnicy postępowania o zabezpieczenie spadku ................................................. 46 8.1. Wnioskodawca ....................................................................................................... 46 8.2. Uczestnicy ............................................................................................................... 55 9. Podstawa zabezpieczenia ............................................................................................... 57 10. Przebieg stadium jurysdykcyjnego ............................................................................... 63 10.1. Wszczęcie postępowania ...................................................................................... 63 10.1.1. Wniosek – warunki formalne i fiskalne ................................................. 63 10.1.2. Wszczęcie postępowania z urzędu ......................................................... 68 10.2. Posiedzenia sądu .................................................................................................... 71 10.3. Zakres kognicji sądu .............................................................................................. 72 11. Orzeczenia ........................................................................................................................ 77 12. Środki zabezpieczenia spadku ....................................................................................... 82 12.1. Uwagi ogólne .......................................................................................................... 82 12.2. Wybór środka zabezpieczenia ............................................................................. 85 12.3. Przesłanki stosowania poszczególnych środków zabezpieczenia ................. 88 12.3.1. Spis majątku ruchomego i oddanie go pod dozór ............................... 88 12.3.2. Złożenie do depozytu sądowego ............................................................ 89 12.3.3. Ustanowienie zarządu tymczasowego .................................................. 94 12.3.4. Ustanowienie dozoru nad nieruchomością .......................................... 100 5 Spis treści 12.3.5. Sprzedaż ruchomości ulegających szybkiemu zepsuciu .................... 101 12.3.6. Nienazwane środki zabezpieczenia spadku ......................................... 104 13. Środki zaskarżenia ........................................................................................................... 106 14. Zmiana środka zabezpieczenia ...................................................................................... 109 15. Uchylenie zabezpieczenia spadku ................................................................................ 111 16. Obowiązki notyfikacyjne sądu ...................................................................................... 113 17. Szczególne tryby zabezpieczenia spadku .................................................................... 116 Rozdział II Postępowanie w sprawach o spis inwentarza ................................................................... 122 1. Spis inwentarza – rys historyczny ................................................................................. 122 2. Cele i funkcje postępowania w sprawach o spis inwentarza ................................... 124 3. Charakter postępowania o spis inwentarza ................................................................ 129 4. Regulacje dotyczące spisu inwentarza ......................................................................... 133 5. Konstrukcja postępowania w sprawie o spis inwentarza ......................................... 135 Istota spisu inwentarza ................................................................................................... 137 6. 7. Skutki spisu inwentarza .................................................................................................. 140 8. Organy postępowania w sprawach o spis inwentarza .............................................. 149 9. Wnioskodawca ................................................................................................................. 153 10. Uczestnicy postępowania ............................................................................................... 163 11. Wszczęcie postępowania ................................................................................................ 165 12. Wniosek o sporządzenie spisu inwentarza ................................................................. 167 13. Posiedzenia sądu .............................................................................................................. 170 14. Szczególny tryb postępowania ...................................................................................... 171 15. Orzeczenia ........................................................................................................................ 173 16. Ogłoszenie o wydaniu postanowienia ......................................................................... 176 17. Środki zaskarżenia ........................................................................................................... 180 18. Uzupełniający spis inwentarza ...................................................................................... 181 Rozdział III Wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu spadku oraz o sporządzeniu spisu inwentarza ................................................................................................................................ 186 1. Stadium wykonawcze postępowania i tryb jego wszczęcia ..................................... 186 2. Podstawa postępowania wykonawczego .................................................................... 190 3. Organ prowadzący postępowanie wykonawcze – problem właściwości .............. 191 4. Czynności sądu (referendarza sądowego) w stadium wykonawczym .................. 195 5. Wnioskodawca i uczestnicy postępowania wykonawczego .................................... 199 6. Odpowiednie stosowanie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym .................. 201 7. Wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu spadku albo zmianie środka zabezpieczenia ............................................................................. 202 7.1. Przepisy ogólne ...................................................................................................... 202 7.2. Spis majątku ruchomego i oddanie go pod dozór ........................................... 206 7.3. Zarząd tymczasowy ............................................................................................... 211 8. Obowiązki notyfikacyjne komornika ........................................................................... 214 9. Sporządzenie spisu inwentarza ..................................................................................... 215 6 Spis treści Rozdział IV Koszty postępowania w sprawach o zabezpieczenie spadku i spis inwentarza ........ 226 1. Koszty stadium rozpoznawczego ................................................................................. 226 2. Koszty stadium wykonawczego .................................................................................... 231 Rozdział V Postępowanie w sprawach o ogłoszenie wykazu inwentarza ....................................... 239 1. Istota i skutki wykazu inwentarza ................................................................................ 239 2. Wykaz inwentarza a spis inwentarza ........................................................................... 245 3. Wszczęcie postępowania i organy postępowania ...................................................... 246 Zakończenie ............................................................................................................................. 253 Wykaz literatury ..................................................................................................................... 255 7 WYKAZ SKRÓTÓW Akty prawne k.c. Konstytucja RP k.p.c. u.k.s.e. u.k.s.c. Mon. Praw. OSNC OSNCP OSNP OSPiKA OTK-A OTK ZU – – – – – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 790 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w spra- wach cywilnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1025 z późn. zm.) Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne – – – – – – – Monitor Prawniczy Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych Orzecznictwo Trybunały Konstytucyjnego, seria A Orzecznictwo Trybunały Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy 9 WSTĘP Prezentowana monografia dotyczy postępowania w sprawach o zabezpieczenie spad- ku, spis inwentarza i wykaz inwentarza. Motywy przemawiające za omówieniem tej tematyki wiążą się przede wszystkim z wejściem w życie ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 539). Ustawa ta gruntownie znowelizowała regulacje kodeksu postępowania cywilnego do- tyczące postępowania w sprawach o zabezpieczenie spadku i spis inwentarza. Wprowa- dziła również do kodeksu cywilnego i kodeksu postępowania cywilnego przepisy od- noszące się do instytucji wykazu inwentarza, która stanowi novum w polskim prawie cywilnym (materialnym i procesowym). Problematyka postępowania w sprawach o zabezpieczenie spadku i spis inwentarza nie została dotychczas szerzej omówiona w polskim piśmiennictwie prawniczym. Jest ona przedmiotem licznych opracowań komentarzowych i podręcznikowych, które nie mają wyczerpującego charakteru. W ostatnich latach ukazały się dwie pozycje dotyczące postępowania w tych sprawach – artykuł M. Walasika pt. Zabezpieczenie spadku obejmują- cego rachunek bankowy (Przegląd Sądowy 2010, nr 1) oraz obszerny (dwuczęściowy) artykuł A. Stempniaka pt. Spis inwentarza – wybrane aspekty postępowania (Mon. Praw. 2012, nr 5 i 6). Należy też wspomnieć monografię J. Jagieły pt. Tymczasowa ochrona prawna w postę- powaniu cywilnym (Warszawa 2007), w której omówiono szereg zagadnień dotyczących analizowanych postępowań oraz uwypuklono ich podobieństwa i różnice w odniesieniu do innych postępowań realizujących podobne cele (funkcje). Brak zainteresowania dok- tryny tą problematyką wynika zapewne stąd, że do sądów wpływa niewielka liczba tych spraw i niezwykle rzadko trafiają one na wokandę Sądu Najwyższego, gdyż nie przy- sługuje w nich skarga kasacyjna. Wskazana wyżej nowelizacja zmieniła regulacje kodeksu cywilnego dotyczące odpo- wiedzialności za długi spadkowe. Obowiązującą poprzednio zasadę, według której spad- kobiercy ponosili pełną odpowiedzialność za długi spadkowe, zastąpiono regułą odpo- wiedzialności ograniczonej do wartości stanu czynnego spadku. Zmiana ta może spo- wodować, że w ciągu najbliższych lat nastąpi zwiększenie liczby spraw o sporządzenie spisu inwentarza, gdyż to właśnie na podstawie tego spisu dochodzi do ustalenia wartości stanu czynnego spadku. Spisy inwentarza będą też częściej wykorzystywane przez ko- morników sądowych w postępowaniach egzekucyjnych prowadzonych przeciwko spad- kobiercom dłużnika. Wartość stanu czynnego spadku może być ustalana również na podstawie wykazu inwentarza, ale aktualnie trudno przewidzieć, jaki będzie stopień zainteresowania takim trybem ustalania wartości stanu czynnego spadku. Nie da się też 11 Wstęp wykluczyć, że wierzyciele spadkowi będą traktowali złożone wykazy nieufnie (jako mało wiarygodne) i będą inicjować postępowania o sporządzenie spisu inwentarza. Niniejsze opracowanie zostało podzielone na pięć części (rozdziałów). Pierwsza część zawiera omówienie zagadnień dotyczących m.in. celu i funkcji zabezpieczenia spadku oraz szeroko rozumianego przebiegu fazy rozpoznawczej postępowania w tych spra- wach. Jest ona najobszerniejsza, co wiąże się z objętością regulacji poświęconych tej te- matyce. W drugiej części zaprezentowano tę samą problematykę w odniesieniu do spraw o sporządzenie spisu inwentarza. Postępowania w sprawach o zabezpieczenie spadku i spis inwentarza mają charakter samodzielny (autonomiczny) względem siebie oraz w stosunku do innych spraw spad- kowych unormowanych w przepisach o postępowaniu rozpoznawczym. Postępowania w tych sprawach nie mogą być utożsamiane z postępowaniem zabezpieczającym, ure- gulowanym w części drugiej kodeksu postępowania cywilnego. Specyfika tych postępo- wań polega również na tym, że obejmują one stadium rozpoznawcze oraz wykonawcze. Wykonanie postanowień odbywa się w postępowaniu nieprocesowym, do którego je- dynie odpowiednio stosuje się niektóre przepisy dotyczące postępowania egzekucyjne- go. Z uwagi na to, że część przepisów normujących stadium wykonawcze to regulacje wspólne dla obu kategorii spraw i ich odrębne omówienie zmuszałoby do powtórzeń, tematyka wykonania postanowień jest prezentowana w trzeciej części niniejszego opra- cowania. To samo należy odnieść do problematyki kosztów postępowania i kosztów są- dowych w tych sprawach, która jest omówiona łącznie w czwartym rozdziale. Ostatni rozdział jest poświęcony postępowaniu dotyczącemu ogłoszenia o złożeniu wykazu in- wentarza. Monografia jest adresowana przede wszystkim do praktyków (sędziów, referendarzy sądowych, komorników sądowych, adwokatów, radców prawnych i aplikantów), po- nieważ zamierzeniem autora jest uwypuklenie i próba wyjaśnienia praktycznych zagad- nień i wątpliwości istniejących przed wejściem w życie nowelizacji oraz tych, które mogą się pojawić na gruncie znowelizowanych przepisów. Książka nie pretenduje do roli wyczerpującego opracowania dotyczącego tytułowych postępowań. Z tego względu fragmenty dotyczące zagadnień historycznych oraz teore- tycznych mają głównie charakter porządkujący i sygnalizacyjny. To samo należy odnieść do rozważań poświęconych materialnoprawnym skutkom spisu inwentarza i wykazu inwentarza. Marcin Uliasz Warszawa, 11 stycznia 2016 r. 12 Rozdział I POSTĘPOWANIE W SPRAWACH O ZABEZPIECZENIE SPADKU 1. Zabezpieczenie spadku – rys historyczny Unifikacja przepisów dotyczących postępowania w sprawach spadkowych nastąpiła dopiero z dniem 1 stycznia 1947 r. W tym dniu wszedł w życie dekret z dnia 8 listopada 1946 r. o postępowaniu spadkowym1. W przepisach dekretu uregulowano m.in. postępowanie w sprawach o zabezpiecze- nie spadku oraz w sprawach o spis inwentarza. Regulacje te zostały zamieszczone w dzia- le II, rozdziale I („Zabezpieczenie spadku”), rozdziale II („Spis inwentarza”) oraz rozdziale III („Przepisy łączne o zabezpieczeniu spadku i o spisie inwentarza”). Do postępowań w tych sprawach znajdowały również zastosowanie niektóre przepisy ogólne zawarte w art. 1 i 3 dekretu. Systematyka przepisów dotyczących postępowania w tych sprawach, a w szczególności zamieszczenie w odrębnym rozdziale przepisów łącznych, czyli wspól- nych dla obu rodzajów spraw, świadczy o tym, że dostrzeżono liczne podobieństwa w postępowaniu w tych sprawach. Takie łączne unormowanie tych zagadnień było symptomatyczne również dla późniejszych regulacji i zostało przyjęte w aktualnym sta- nie prawnym. Zgodnie z przepisem art. 5 dekretu do zabezpieczenia spadku właściwy był sąd miej- sca, gdzie znajdowały się rzeczy, które były we władaniu spadkodawcy w czasie jego śmierci. Jeżeli sąd ten nie był sądem spadku, niezwłocznie zawiadamiał on sąd spadku o dokonanym zabezpieczeniu. Podstawy zabezpieczenia spadku były unormowane w art. 6, który stanowił, że spadek zabezpiecza się, gdy zachodzi niebezpieczeństwo usu- nięcia, uszkodzenia lub zniszczenia rzeczy pozostałych po spadkodawcy albo gdy z in- nych przyczyn zachodzi potrzeba pieczy nad mieniem spadkowym. Do środków zabez- pieczenia należały: 1) spisanie i oddanie majątku ruchomego pod dozór, 2) złożenie do depozytu sądowego, 3) ustanowienie zarządu tymczasowego, 4) ustanowienie dozoru nad nieruchomością. Możliwe było zastosowanie kilku sposobów zabezpieczenia jedno- cześnie lub kolejno. Przepis art. 8 § 1 dekretu wskazywał krąg osób legitymowanych do wystąpienia z wnioskiem o zabezpieczenie spadku. Wniosek ten mógł pochodzić od osoby, która uprawdopodobniła prawo do spadku, wykonawcy testamentu, współwłaściciela rzeczy pozostałych po spadkodawcy, wierzyciela mającego pisemny dowód należności prze- 1 Dz. U. Nr 63, poz. 346 z późn. zm. 13 Rozdział I. Postępowanie w sprawach o zabezpieczenie spadku ciwko spadkodawcy oraz prokuratora, Prokuratorii Generalnej i właściwej władzy po- datkowej. Natomiast wydanie z urzędu postanowienia o zabezpieczeniu spadku nastę- powało wtedy, gdy sąd powziął wiadomość, że spadkobierca jest nieobecny lub nie ma pełnej zdolności do działań prawnych i nie ma ustawowego przedstawiciela albo gdy spadkobierca jest nieznany. Przepis art. 9 dekretu dopuszczał również możliwość stoso- wania środków tymczasowych. Zachodziła ona wtedy, gdy istniało niebezpieczeństwo usunięcia, uszkodzenia lub zniszczenia rzeczy, które były we władaniu spadkodawcy. Kompetencje do ich stosowania przyznano organom miejscowej administracji ogólnej lub zarządu gminy. Organy te były obowiązane o zarządzonych środkach zabezpieczenia zawiadomić niezwłocznie sąd, do którego właściwości należy zabezpieczenie spadku. Przepis art. 10 dekretu normował zabezpieczenie spadku po spadkodawcy, który zmarł na statku morskim lub powietrznym. Zabezpieczenie rzeczy, które znajdowały się we władaniu zmarłego, było dokonywane przez kierownika statku według przepisów o zabezpieczeniu. Akt zabezpieczenia kierownik odsyłał sądowi spadku, a jeżeli zacho- dziły trudności w oznaczeniu tego sądu – sądowi grodzkiemu miejsca przybicia statku w Polsce. Przepisy art. 12–17 dekretu dotyczyły czynności podejmowanych w ramach spisania majątku ruchomego. Zastrzeżono również, że pieniądze i papiery wartościowe podlegają złożeniu do depozytu sądowego. Kosztowności podlegały złożeniu do depozytu albo oddaniu do przechowania wyznaczonemu dozorcy. W treści art. 18 dekretu upoważniono organ wykonujący postanowienie o zabezpie- czeniu do wydania z pieniędzy spadkowych członkowi rodziny spadkodawcy, a gdyby to nie było możliwe, domownikowi spadkodawcy albo innej odpowiedniej osobie sumy potrzebnej na koszty pogrzebu spadkodawcy. W celu zaspokojenia tych kosztów sąd mógł zarządzić sprzedaż odpowiedniej części ruchomości spadkowych, oznaczając przy tym sposób sprzedaży. Organ wykonujący postanowienie o zabezpieczeniu mógł z pie- niędzy spadkowych pozostawić członkom rodziny spadkodawcy, którzy w czasie jego śmierci z nim mieszkali, odpowiednią kwotę na zaspokojenie ich niezbędnych potrzeb na czas nie dłuższy niż miesiąc. Kolejne przepisy normowały zagadnienia związane z wyznaczeniem dozorcy i tym- czasowego zarządcy. Według art. 21 § 2 i 3 dekretu zarządca miał wykonywać czynności, do których był uprawniony i obowiązany zarządca ustanowiony w drodze zabezpiecze- nia roszczenia przez sekwestr. Organ, który wyznaczył zarządcę, był uprawniony do wydania mu z funduszów spadku odpowiedniej sumy na niezbędne wydatki. Przepis art. 23 dekretu przewidywał natomiast, że jeżeli ustała potrzeba zabezpiecze- nia, podlegało ono uchyleniu przez sąd z urzędu lub na wniosek osób uprawnionych do żądania zabezpieczenia. Przepisy łączne dotyczące zabezpieczenia spadku i spisu inwentarza odnosiły się przede wszystkim do kwestii związanych z wykonaniem postanowienia o zabezpiecze- niu spadku. Według art. 31 dekretu wykonanie tego postanowienia należało do komor- nika, ale sąd, stosownie do okoliczności, mógł wyznaczyć do wykonania tych czynności notariusza albo burmistrza lub wójta gminy. W zakresie tych czynności organy te pod- legały sądowi, który wydał wykonywane postanowienie. Na ich czynności można było wnieść skargę do sądu. Przepis art. 33 § 2 dekretu przewidywał, że na postanowienie 14 1. Zabezpieczenie spadku – rys historyczny sądu służy zażalenie, co oznaczało, że wszystkie postanowienia wydane wskutek za- skarżenia czynności organu wykonującego postanowienie były zaskarżalne. W art. 34 dekretu zamieszczono regulacje materialnoprawne dotyczące odpowie- dzialności odszkodowawczej organu wykonującego postanowienie. Poza przepisami dotyczącymi wykonania postanowienia o zabezpieczeniu spadku przepisy łączne doty- czyły również kosztów zabezpieczenia (koszty zabezpieczenia, oprócz tych, które zostały włożone na wierzyciela żądającego spisu inwentarza, obciążały spadek) i wykonalności postanowień (z art. 38 wynikało, że postanowienia sądu, wydane stosownie do przepisów o zabezpieczeniu spadku, były natychmiast wykonalne z wyjątkiem postanowień w przedmiocie zmiany lub uchylenia zabezpieczenia). Wprost przewidziano również, że na te postanowienia służy zażalenie. Cytowane przepisy dekretu o postępowaniu w sprawach spadkowych obowiązywały do dnia 31 grudnia 1964 r., czyli do wejścia w życie kodeksu postępowania cywilnego. W kodeksie zakres przepisów dotyczących postępowania w sprawach o zabezpieczenie spadku został znacznie ograniczony w stosunku do przepisów dekretu. Kodyfikatorzy obawiali się tzw. przeładowania kodeksu i z tego względu zamieścili w nim jedynie cztery artykuły dotyczące postępowania w omawianych sprawach. Przepisy te dotyczyły wła- ściwości państwowego biura notarialnego w sprawach o zabezpieczenie spadku (art. 633 k.p.c.), podstaw zabezpieczenia (art. 634 k.p.c.), trybu wszczęcia postępowania, kręgu osób legitymowanych do wystąpienia z wnioskiem o zabezpieczenie spadku, wy- konania postanowienia i zaskarżenia postanowienia (art. 635 k.p.c.) oraz środków zabez- pieczenia spadku (art. 636 k.p.c.). Ponadto w art. 639 k.p.c. wprowadzono upoważnienie dla Ministra Sprawiedliwości do wydania rozporządzenia, w którym „określi szczegóło- wy tryb postępowania w sprawach unormowanych w niniejszym rozdziale”, co odnosiło się do spraw o zabezpieczenie spadku i spis inwentarza. Należy podkreślić, że tak sfor- mułowane upoważnienie ustawowe obowiązywało aż do 17 października 2015 r., pomi- mo że nie odpowiadało wymaganiom wynikającym z art. 92 ust. 1 Konstytucji RP2. Na podstawie upoważnienia wydano rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 paź- dziernika 1966 r. o postępowaniu przy zabezpieczaniu spadku i przy sporządzaniu spisu inwentarza3. Charakterystyczną zmianą wprowadzoną w przepisach kodeksu postępowania cy- wilnego oraz rozporządzenia było powierzenie czynności z zakresu zabezpieczenia spad- ku państwowym biurom notarialnym. Biurom tym powierzono również kompetencje 2 Przepis art. 92 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że rozporządzenia są wydawane przez organy wskazane w Konstytucji, na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. Upoważnienie powinno określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu. Podstawową wadą tego upoważnienia był brak wytycznych. Trybunał Konstytucyjny przyjmuje w orzecznictwie, że „wytyczne” nie muszą być zawarte w przepisie formującym upoważnienie do wydania rozporządzenia, lecz „możliwe jest też ich pomieszczenie w innych przepisach ustawy, o ile tylko pozwala to na precyzyjne zrekonstruowanie treści tych wytycznych. Jeżeli jednak rekonstrukcja taka okaże się niemożliwa, to przepis zawierający upoważnienie będzie musiał zostać uznany za wadliwy konstytucyjnie” (wyrok z dnia 26 października 1999 r., K 12/99, OTK ZU 1999, nr 6, poz. 120). Trybunał podniósł tę okoliczność również w uzasadnieniu postanowienia z dnia 11 lutego 2015 r., P 8/14 (OTK-A 2015, nr 2, poz. 20). Uznał w nim, że aby móc stwierdzić niekonstytucyjność przepisu art. 639 k.p.c., konieczne byłoby ustalenie, że wytyczne takie nie mogą zostać zrekonstruowane również w oparciu o treść pozostałych przepisów kodeksu. Jest to o tyle istotne, że art. 639 k.p.c. wprost odwołuje się do pozostałych przepisów rozdziału, w którym jest on zamieszczony. W orzeczeniu nie zrekonstruowano tych wytycznych, gdyż Trybunał umorzył postępowanie w tej sprawie. 3 Dz. U. Nr 43, poz. 258. 15 Rozdział I. Postępowanie w sprawach o zabezpieczenie spadku w innych sprawach spadkowych. Przepis art. 630 § 1 k.p.c. przewidywał, że czynności w postępowaniu spadkowym, należące do właściwości państwowych biur notarialnych, spełnia notariusz. Na czynności państwowego biura notarialnego przysługiwała uczest- nikowi postępowania skarga do sądu powiatowego, w którego okręgu biuro to się znaj- dowało, w terminie tygodniowym od dnia dokonania czynności, jeżeli o dniu tym był zawiadomiony, a w przeciwnym razie od dnia, w którym uczestnik powziął wiadomość o czynności. Postanowienia państwowych biur notarialnych podlegały wykonaniu z chwilą ich wydania, ale sąd mógł wstrzymać wykonalność zaskarżonego postanowie- nia. W przepisach cytowanego wyżej rozporządzenia z dnia 1 października 1966 r. prze- widziano, że postanowienie o zabezpieczeniu spadku wykonuje państwowe biuro no- tarialne, które je wydało. Biuro to mogło jednak zlecić wykonanie postanowienia komor- nikowi, w którego okręgu znajdowały się rzeczy podlegające zabezpieczeniu lub wciąg- nięciu do spisu inwentarza. Zlecenie to było zamieszczane w treści postanowienia. Przy wykonywaniu postanowienia przez komornika nadzór nad jego czynnościami sprawo- wało państwowe biuro notarialne, które wydało postanowienie. Czynności komornika podlegały zaskarżeniu w drodze zarzutów do państwowego biura notarialnego. Ponadto w rozporządzeniu zamieszczono szereg przepisów stanowiących odpo- wiedniki regulacji zawartych w opisanym wyżej dekrecie, w tym także przepisy doty- czące kosztów zabezpieczenia spadku oraz zmiany i uchylenia postanowienia o zabez- pieczeniu spadku. Powyższe regulacje uległy zmianie w związku z wejściem ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o notariacie oraz o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego i ustawy o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 22, poz. 92). W wy- niku tej nowelizacji sprawy o zabezpieczenie spadku przekazano do kompetencji sądów. W związku z tym wydano również rozporządzenie z dnia 1 października 1991 r. w spra- wie szczegółowego trybu postępowania przy zabezpieczaniu spadku i sporządzaniu spi- su inwentarza (Dz. U. Nr 92, poz. 411). Różnica pomiędzy przepisami dawnego i nowego rozporządzenia polegała jedynie na wyeliminowaniu państwowych biur notarialnych jako organów prowadzących postępowania w omawianych sprawach. W pozostałym zakresie w rozporządzeniu z dnia 1 października 1991 r. powtórzono regulacje zawarte w poprzednim rozporządzeniu. Ustawą z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw4 wprowadzono przepis art. 6361 k.p.c., który przewiduje, że przepisy o za- bezpieczeniu spadku stosuje się odpowiednio do zabezpieczenia przedmiotu zapisu windykacyjnego. Natomiast gruntowne zmiany przepisów dotyczących zabezpieczenia spadku wpro- wadzono ustawą z dnia 20 marca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz nie- których innych ustaw5, która weszła w życie z dniem 18 października 2015 r. Nowela ta przeniosła do kodeksu postępowania cywilnego regulacje dotyczące postępowania w tych sprawach, które były zawarte w aktach wykonawczych i dotyczyły tzw. materii ustawowej. Regulacje te uległy również pewnym modyfikacjom. W związku ze zmianą 4 Dz. U. Nr 85, poz. 458. 5 Dz. U. poz. 539. 16 upoważnienia ustawowego zawartego w art. 639 k.p.c. w dniu 15 października 2015 r. Minister Sprawiedliwości wydał rozporządzenie w sprawie niektórych czynności doko- nywanych w ramach zabezpieczenia spadku6. 2. Cele i funkcje zabezpieczenia spadku 2. Cele i funkcje zabezpieczenia spadku W doktrynie wyróżnia się cele i funkcje postępowania cywilnego7. Nierzadko te po- jęcia są ze sobą utożsamiane albo używa się ich zamiennie8. Zagadnienia te są różnie ujmowane w literaturze, a ich pełne omówienie przekraczałoby granice niniejszego opra- cowania. Należy opowiedzieć się za potrzebą odróżnienia celu i funkcji postępowania, choć istnieje między nimi sprzężenie tego rodzaju, że cel determinuje funkcję postępowania. Według K. Korzana cel postępowania stanowi element statyczny. Jest on pożądanym skutkiem określonej działalności. Celem postępowania cywilnego jest urzeczywistnienie normy prawa materialnego przez wydanie orzeczenia zgodnego z jego treścią9. Według H. Trammera celem postępowania cywilnego jest sprawdzenie zasadności roszczenia formalnego, a więc postępowanie powinno zostać ukończone przez wydanie wyroku, tzn. orzeczenia rozstrzygającego meritum sprawy10. Niekiedy rozróżnia bardziej szcze- gółowe cele, czyli cele poszczególnych rodzajów postępowań11. Tytułem przykładu można wskazać pogląd M. Waligórskiego, który wyróżnia wśród celów postępowania cywilnego m.in. unormowanie konkretnego stosunku prawnego przez wydanie dla niego konkretnej normy prawnej, urzeczywistnienie tej normy przez wprowadzenie jej w miejsce istniejącego stanu faktycznego, zabezpieczenie powyższych celów, a nawet tak szczegółowe cele, jak nadzór nad nieletnimi czy prowadzenie rejestru spółek12. 6 Dz. U. poz. 1643. 7 W wypowiedziach niektórych autorów wyraźnie rozróżnia się te dwa pojęcia – por. W. Berutowicz, Funkcja postępowania cywilnego w Polsce Ludowej (w:) J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu prawa procesowego cywilnego, Ossolineum 1974, s. 7 i n.; W Siedlecki (w:) J. Policzkiewicz, W. Siedlecki, E. Wengerek, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1980, s. 12; K. Korzan, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2004, s. 13 i n.; M. Sawczuk, O celach i funkcjach postępowania cywilnego procesowego i nieprocesowego (niespornego) (w:) A. Marciniak (red.), Symbolae Vitoldo Broniewicz dedicatae: księga pamiątkowa ku czci Witolda Broniewicza, Łódź 1998, s. 327; A. Jakubecki, Postępowanie zabezpieczające w sprawach z zakresu prawa własności intelektualnej, Warszawa 2002, s. 165; S. Cieślak, Formalizm postępowania cywilnego, Warszawa 2008, s. 55–59; M. Walasik, Analogia w prawie procesowym cywilnym, Warszawa 2013, s. 129–141 oraz 150–159; R. Kulski, Cele i funkcje postępowania cywilnego (w:) K. Markiewicz, A. Torbus (red.), Postępowanie rozpoznawcze w przyszłym Kodeksie postępowania cywilnego, Warszawa 2014, s. 466. 8 Na przykład M. Waligórski, Polskie prawo procesowe cywilne. Funkcja i struktura, Warszawa 1947, s. 35; S. Włodyka, Pojęcie postępowania cywilnego i jego rodzaje (w:) J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu..., s. 282; J. Jagieła, Tymczasowa ochrona prawna..., Warszawa 2007, s. 197 i n. 9 K. Korzan, Postępowanie..., s. 13. 10 H. Trammer, Następcza bezprzedmiotowość procesu cywilnego, Warszawa 1950, s. 19. 11 Należy też odnotować poglądy, według których celem postępowania cywilnego jest osądzenie sprawy w warunkach sprawiedliwego, to jest rzetelnego i sprawnego postępowania, urzeczywistniającego postulat praworządności i gwarantującego każdemu możliwość dochodzenia swoich racji. Trzeba jednak zgodzić się z M. Walasikiem, który krytycznie odnosi się do takiego pojmowania celu postępowania cywilnego (Analogia..., s. 152–159 i cyt. tam literatura). 12 M. Waligórski, Polskie prawo procesowe..., s. 32 i n. Podobnie wypowiada się na ten temat W. Siedlecki. Autor ten wprawdzie nie zawsze odróżnia cel postępowania od jego funkcji, ale wskazuje, że można mówić o jednej ogólnej funkcji postępowania cywilnego, jaką spełnia ono w porządku prawnym. Jednocześnie jednak zastrzega, że może 17 Rozdział I. Postępowanie w sprawach o zabezpieczenie spadku Wydaje się, że współcześnie określenie celu postępowania cywilnego wymaga uwzględnienia przepisów rangi konstytucyjnej, a zwłaszcza konstytucyjnego prawa do sądu przewidzianego w art. 45 Konstytucji RP. Jak wskazuje P. Pogonowski, postępo- wanie cywilne, w ramach którego załatwiane są sprawy cywilne i inne, stanowi podsta- wowe instrumentarium zapewnienia ochrony praw jednostki13. Ochrona praw jednostki jest zatem ogólnym celem postępowania cywilnego. Bez znaczenia jest to, czy ochrona ta jest celem postępowania w sprawach wymagających wymierzenia sprawiedliwości, czy w innych sprawach należących do zakresu ochrony prawnej14. Wyróżnienie celów szczegółowych poszczególnych rodzajów postępowań jest nato- miast uzależnione od stopnia szczegółowości kryterium dywersyfikacji tych rodzajów. Zależy ono zatem od tego, czy kryterium to będzie miało charakter ogólny (np. podział na postępowanie rozpoznawcze, zabezpieczające i egzekucyjne), czy bardziej szczegó- łowy. Potrzeba stosowania szczegółowych kryteriów pojawia się zwłaszcza na gruncie postępowania nieprocesowego, gdyż w sprawach tych nie zawsze celem postępowania jest unormowanie stosunku prawnego przez wydanie dla niego konkretnej normy praw- nej. W niektórych sprawach celem jest ochrona praw lub interesów majątkowych (np. w sprawach dotyczących zarządu rzeczą wspólną, majątkiem małoletniego albo za- rządu spadkiem nieobjętym) albo ochrona praw lub interesów szerszej grupy podmiotów uczestniczących w obrocie prawnym (np. w sprawach wieczystoksięgowych albo rejes- trowych). Należy przy tym dodać, że celem postępowania nieprocesowego w niektórych sprawach może być także urzeczywistnienie normy konkretnej (zawartej w orzeczeniu) przez wprowadzenie jej w miejsce istniejącego stanu faktycznego. W ramach postępo- wania nieprocesowego może się bowiem odbywać wykonanie niektórych orzeczeń15. Wynika stąd, że postępowanie nieprocesowe (mimo że stanowi tryb postępowania roz- poznawczego) może zmierzać do realizacji innych celów niż postępowanie procesowe. Określenie celu postępowania w sprawie o zabezpieczenie spadku wymaga odwoła- nia się do tzw. przedmiotowej podstawy zabezpieczenia spadku wyartykułowanej w art. 634 k.p.c.16 Przepis ten przewiduje, że spadek zabezpiecza się, gdy zostanie upraw- dopodobnione, że z jakiejkolwiek przyczyny może dojść do naruszenia rzeczy lub praw istnieć wielość funkcji właściwych dla poszczególnych rodzajów postępowania. Chodzi zatem o ustalenie w drodze orzeczenia sądowego, jaka norma prawna powinna być w danym przypadku zastosowana, jak również w jaki sposób ma być przeprowadzone jej urzeczywistnienie za pomocą powołanych do tego organów państwowych. Niezależnie od tego wyróżnia też postępowanie zabezpieczające, którego zadaniem jest zabezpieczenie celu procesu cywilnego (W. Siedlecki (w:) J. Jodłowski, W. Siedlecki, Postępowanie cywilne. Część ogólna, Warszawa 1958, s. 9; por. też: idem, Przedmiot postępowania cywilnego (w:) J. Jodłowski (red.), Wstęp do systemu..., s. 217 i n.). 13 P. Pogonowski, Realizacja prawa do sądu w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2005, s. 17. 14 Rozróżnienie tych dwóch aspektów działalności sądów przewidziano w przepisach art. 1 § 2 i 3 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 133 z późn. zm.). Wynika z nich, że sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości (w zakresie nienależącym do sądów administracyjnych, sądów wojskowych oraz Sądu Najwyższego) oraz inne zadania z zakresu ochrony prawnej, powierzone w drodze ustaw. Należy jednak zastrzec, że sądy powszechne nie są jedynymi organami, które mogą wykonywać wspomniane zadania. Mogą być one bowiem wykonywane także, choć zazwyczaj w ograniczonym zakresie, przez referendarzy sądowych, sądy polubowne (arbitrażowe), komorników sądowych, notariuszy oraz kuratorów sądowych. Z przepisu art. 2 § 3 k.p.c. wynika wprost, że nie są rozpoznawane w postępowaniu sądowym sprawy cywilne, jeżeli przepisy szczególne przekazują je do właściwości innych organów (np. sprawy powierzone wojewódzkim zespołom do spraw orzekania o zdarzeniach medycznych albo wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi miasta). 15 Por. np. art. 5986–59821 k.p.c. 16 Dostrzega to również J. Jagieła stwierdzając, że to właśnie ten przepis określa cel postępowania w sprawie o zabezpieczenie spadku (Tymczasowa ochrona..., s. 225). 18 2. Cele i funkcje zabezpieczenia spadku majątkowych, które w chwili otwarcia spadku były we władaniu lub należały do spad- kodawcy, zwłaszcza przez usunięcie, uszkodzenie, zniszczenie lub nieusprawiedliwione rozporządzenie. Zdaniem J. Policzkiewicza zabezpieczenie spadku może mieć na celu ochronę intere- sów osób, których to dotyczy, oraz ogólnego interesu społecznego czy gospodarczego (np. w razie pozostawienia bez należytej opieki gospodarstwa rolnego wymagającego podjęcia pilnych prac polowych i troszczenia się o znajdujący się w nim inwentarz ży- wy)17. Podobnie wypowiada się w tej kwestii B. Dobrzański, który stwierdza, że zabez- pieczenie spadku następuje w interesie osób uprawnionych do zgłoszenia wniosku, a także w ogólnym interesie społeczno-gospodarczym, np. w razie pozostawienia bez opieki gospodarstwa rolnego czy nieruchomości, w których ochronie wniosek może zgłosić w szczególności właściwy organ administracji finansowej pierwszej instancji, jak również prokurator18. Według E. Wengerka zabezpieczenie roszczenia w omawianych sprawach zabezpiecza roszczenia do spadku lub w ogóle spadek przed rozgrabieniem. Autor ten podkreśla, że w istocie zdąża ono do zabezpieczenia roszczeń wynikających z praw do spadku19. Natomiast J. Jagieła wskazuje, że bezpośrednim celem zabezpieczenia spadku jest ochrona praw wynikających ze spadkobrania przysługujących osobom zainteresowa- nym20. Zwraca uwagę, że użyte w wypowiedzi E. Wengerka pojęcie „roszczenie” jest nieprecyzyjne. O roszczeniach takich trudno mówić zwłaszcza wtedy, gdy do naruszenia majątku spadkowego jeszcze nie doszło, a tylko grozi mu naruszenie. Ponadto od za- bezpieczenia praw wynikających ze spadkobrania należy odróżnić zabezpieczenie rosz- czeń związanych ze spadkobraniem (np. roszczeń wierzycieli spadkodawcy), które pod- legają zabezpieczenie w postępowaniu zabezpieczającym. Z tego względu J. Jagieła uznaje, że bardziej poprawne jest posługiwanie się pojęciem praw do spadku wynikają- cych ze spadkobrania21. W cytowanych wypowiedziach pojawia się istotna różnica. Według J. Policzkiewicza i B. Dobrzańskiego przedmiotem ochrony są interesy (prywatny lub społeczny22), a z wy- powiedzi J. Jagieły wynika, że chodzi o ochronę praw podmiotowych. Mnogość możli- wych stanów faktycznych przemawia za przyjęciem, że celem zabezpieczenia spadku jest zarówno ochrona praw podmiotowych, jak też ochrona interesów23. Wydaje się, że dostrzega to również E. Wengerek, wspominając o zabezpieczeniu spadku „przed roz- grabieniem”24. 17 J. Policzkiewicz (w:) J. Policzkiewicz, W. Siedlecki, E. Wengerek, Postępowanie nieprocesowe..., s. 247. 18 B. Dobrzański (w:) Z. Resich, W. Siedlecki (red.), Komentarz do kodeksu postępowania cywilnego, t. I, Warszawa 1975, 19 E. Wengerek, Pojęcie, przedmiot i przesłanki postępowania egzekucyjnego i zabezpieczającego (w:) J. Jodłowski (red.), s. 948. Por. K. Korzan, Postępowanie..., s. 284. Wstęp do systemu..., s. 360. 20 J. Jagieła, Tymczasowa ochrona..., s. 226. 21 Ibidem, s. 226–227. 22 Należy zgodzić się z J. Jagiełą, że aktualnie interes społeczny ma drugorzędne znaczenie, Tymczasowa ochrona..., s. 226. 23 Potrzeba ochrony interesu spadkobierców pojawia się wtedy, gdy np. osoba trzecia zgłasza pretensje dotyczące rzeczy, którymi spadkodawca władał bez tytułu prawnego, a sama również nie posiada takiego tytułu. Przepisy dotyczące zabezpieczenia spadku gwarantują też ochronę interesów członków rodziny spadkodawcy, bez względu na to, czy są oni spadkobiercami, ponieważ art. 6386 k.p.c. dopuszcza wydanie takim osobom sumy potrzebnej na koszty pogrzebu spadkodawcy albo kwoty potrzebnej na ich utrzymanie. 24 E. Wengerek, Pojęcie, przedmiot i przesłanki..., s. 360. 19 Rozdział I. Postępowanie w sprawach o zabezpieczenie spadku Z wypowiedzi J. Jagieły wynika trafny wniosek, że zakres praw chronionych w oma- wianym postępowaniu powinien być ujmowany szeroko i nie można go ograniczać wy- łącznie do roszczenia rozumianego jako uprawnienie do domagania się spełnienia świad- czenia przez inny podmiot. Wydaje się jednak, że sformułowanie „prawa do spadku wynikające ze spadkobrania” wyznacza zbyt wąski zakres praw chronionych. Postępo- wanie to może bowiem służyć także ochronie praw, które nie wynikają ze spadkobrania, a jedynie dotyczą składników majątkowych pozostałych po spadkodawcy (są z nimi związane)25. Tytułem przykładu można wskazać prawa osób trzecich, które powstały dopiero po otwarciu spadku (np. roszczenia wynikające z umów zawartych przez za- rządcę tymczasowego ustanowionego nad spadkowym przedsiębiorstwem albo gospo- darstwem rolnym) albo prawa osób trzecich dotyczące rzeczy, które nie wchodzą w skład spadku, gdyż w ogóle nie należały do spadkodawcy. Celem zastosowanych środków zabezpieczenia jest też ochrona tego rodzaju praw. Nie zmienia tego fakt, że osoby, któ- rym przysługują takie prawa, nie zawsze są legitymowane do złożenia wniosku o zabez- pieczenie spadku (art. 635 § 2 k.p.c.). Należy zatem przyjąć, że celem postępowania w sprawie o zabezpieczenie spadku jest ochrona praw i interesów dotyczących składników majątkowych pozostałych po spadkodawcy. Przechodząc do analizy funkcji postępowania w sprawach o zabezpieczenie spadku, należy przyjąć, że funkcja postępowania jest kategorią dynamiczną i oznacza całokształt czynności ochrony prawnej zmierzających do urzeczywistnienia celu postępowania26. W zależności zatem od przyjętego stopnia ogólności lub szczegółowości celu postępo- wania można wyróżnić funkcję ogólną postępowania cywilnego oraz funkcje szczegó- łowe. Jak już bowiem stwierdzono, cel postępowania determinuje jego funkcję. Do ogólnych funkcji postępowania cywilnego zalicza się funkcję ochronną, organi- zacyjną oraz wychowawczą27. W literaturze wymienia się także funkcję represyjną i pre- wencyjną28. Funkcja ochronna polega na udzieleniu ochrony prawnej interesom indy- widualnym albo interesowi ogólnemu (społecznemu)29. Przechodząc do bardziej szcze- gółowych klasyfikacji, należy wyróżnić ochronę definitywną (ostateczną) oraz tymcza- sową30. Zdaniem A. Jakubeckiego tymczasowa ochrona prawna służy wyeliminowaniu zagrożenia praw podmiotowych, a niekiedy także innych interesów, do czasu, kiedy możliwe stanie się udzielenie ochrony definitywnej. Według tego autora jest to sfera działalności sądów w postępowaniu cywilnym, charakteryzująca się prowizorycznością wydawanych orzeczeń, rozumianą jako czasowe ograniczenie ich skuteczności31. Podob- nie wypowiada się K. Korzan w odniesieniu do orzeczeń zabezpieczających, wskazując, 25 Znajduje to potwierdzenie w wypowiedzi J. Jagieły, który (w innym miejscu) stwierdza, że funkcją zabezpieczenia spadku jest w istocie ochrona praw związanych ze spadkobraniem, Tymczasowa ochrona..., s. 280. 26 K. Korzan, Postępowanie..., s. 13; M. Sawczuk, O celach i funkcjach postępowania cywilnego procesowego..., s. 327; A. Jakubecki, Postępowanie zabezpieczające w sprawach z zakresu prawa własności intelektualnej, Warszawa 2002, s. 165. 27 M. Walasik, Analogia..., s. 129–141. 28 S. Włodyka, Pojęcie postępowania..., s. 288–289. 29 Zdaniem S. Cieślaka to właśnie funkcja polegająca na ochronie interesu jednostki lub grupy ma zasadnicze znaczenie (jest „zasadą”). Poza tym autor wskazuje na dwie inne funkcje, czyli ochronę interesu publicznego oraz wpływanie na kształtowanie się pożądanych postaw podmiotów prawa (S. Cieślak, Formalizm postępowania..., s. 58–59). 30 J. Jagieła, Tymczasowa ochrona..., s. 208. 31 A. Jakubecki, Postępowanie zabezpieczające..., s. 175. 20 2. Cele i funkcje zabezpieczenia spadku że formy rozstrzygnięć zabezpieczających łączy cecha okresowego funkcjonowania32. Wśród instytucji procesowych zapewniających udzielanie ochrony tymczasowej wymie- nia się postępowanie zabezpieczające, wstrzymanie wykonania orzeczenia, zawieszenie rygoru natychmiastowej wykonalności oraz spis inwentarza. Do tej grupy jest też zali- czane postępowanie w sprawie o zabezpieczenie spadku33. Postępowanie w sprawie o zabezpieczenie spadku służy zatem udzieleniu tymcza- sowej ochrony prawnej. Zabezpieczenie spadku ma charakter prowizoryczny i z samego założenia powinno ono obowiązywać wyłącznie przez pewien okres (przejściowo). Tym- czasowy charakter zabezpieczenia spadku znajduje swoje odzwierciedlenie w treści art. 6361 § 2 k.p.c. Przepis ten przewiduje, że sąd uchyli z urzędu zabezpieczenie, jeżeli ustała potrzeba zabezpieczenia, a w szczególności gdy zgłosi się spadkobierca legitymu- jący się prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestro- wanym aktem poświadczenia dziedziczenia w celu objęcia spadku albo wykonawca tes- tamentu lub kurator spadku w celu przejęcia zarządu majątkiem spadkowym. U podstaw tej konstrukcji leży założenie, że niebezpieczeństwo naruszenia rzeczy lub praw mająt- kowych, którymi władał spadkodawca lub które należały do niego, powinno zostać wy- eliminowane w wyniku czynności albo postępowań gwarantujących ochronę definityw- ną (np. objęcie spadku przez spadkobiercę, stwierdzenie nabycia spadku albo dział spad- ku). W odniesieniu do postępowania nieprocesowego wyróżnia się także ogólne funkcje, wyodrębniane z punktu widzenia przejawów aktywności sądu w tym postępowaniu. Wymienia się zatem funkcje polegające na: ustalaniu i urzeczywistnianiu norm praw- nych, wydawaniu relewantnych prawnie zarządzeń, zezwoleń i zwolnień, prowadzeniu działalności dokumentacyjno-rejestrowej albo dokonywaniu innych czynności przewi- dzianych w ustawie34. Wykorzystanie tej klasyfikacji w odniesieniu do funkcji postępo- wania w sprawach zabezpieczenie spadku jest jednak zbyt ogólne, gdyż pozwala jedynie stwierdzić, że funkcja ta polega na dokonywaniu innych czynności przewidzianych w ustawie. Mając na uwadze określony wyżej cel postępowania w sprawach o zabezpieczenie spadku oraz charakter ochrony prawnej udzielanej w tym postępowaniu, należy przyjąć, że funkcja omawianego postępowania polega na zastosowaniu środków zabezpieczenia spadku pozwalających na wyeliminowanie niebezpieczeństwa naruszenia składników majątkowych (rzeczy lub praw) pozostałych po spadkodawcy35. Zastosowanie środków zabezpieczenia spadku oznacza, że działalność organów w tym postępowaniu ma cha- rakter prewencyjny, gdyż polega ona na zapobieganiu grożącym naruszeniom36. Zabez- pieczenie spadku nie pozwala na zapewnienie ochrony praw lub interesów dotyczących rzeczy lub praw pozostałych po spadkodawcy w razie wdrożenia środków zabezpiecze- 32 K. Korzan, Sądowe postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 1986, s. 9. 33 J. Jagieła, Tymczasowa ochrona..., s. 211; E. Wengerek, Pojęcie, przedmiot i przesłanki..., s. 360. 34 E. Gapska (w:) E. Gapska, J. Studzińska, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2015, s. 50. 35 J. Jagieła, Tymczasowa ochrona..., s. 227. 36 Na marginesie należy zaznaczyć, że w doktrynie powszechnie wskazuje się, że działalność jurysdykcyjna sądu nie jest jedyną aktywnością sądu w postępowaniu nieprocesowym. Według K. Lubińskiego działalność sądu w postępowaniu nieprocesowym można traktować jako działalność jurysdykcyjną, administracyjną albo działalność szczególnego rodzaju (K. Lubiński, Istota i charakter prawny działalności sądu w postępowaniu nieprocesowym, Toruń 1985, s. 118). 21 Rozdział I. Postępowanie w sprawach o zabezpieczenie spadku nia po naruszeniu tych składników majątkowych. Podział funkcji na represyjne i pre- wencyjne został zaproponowany przez S. Włodykę. Funkcje prewencyjne występują w tych postępowaniach, w których chodzi o zapobieganie naruszeniu prawa. Dodatkowo autor ten zastrzega, że prewencyjna funkcja postępowania może występować w niektó- rych postępowaniach jako funkcja jedyna i bezpośrednia (np. w razie zabezpieczenia dowodów albo w postępowaniu zabezpieczającym)37. Skoro funkcja prewencyjna, jako jedyna i bezpośrednia funkcja postępowania, jest charakterystyczna dla postępowań zmierzających do zapewnienia ochrony tymczasowej, to należy tę uwagę odnosić rów- nież do postępowania w sprawach zabezpieczenie spadku. Na gruncie przepisów o postępowaniu zabezpieczającym wyróżnia się cele i funkcje szczegółowe postępowania, w tym cele i funkcje zabezpieczające, regulujące i zaspoka- jające38. Podział ten odpowiada klasyfikacji stosowanej w odniesieniu do sposobów za- bezpieczenia, w ramach której wyróżniono sposoby konserwacyjne, nowacyjne i anty- cypacyjne. Do tej ostatniej kategorii należą te nowacyjne sposoby zabezpieczenia, które pozwalają na tymczasowe zaspokojenie roszczenia uprawnionego39. Powyższe rodzaje funkcji szczegółowych można też odnieść do zabezpieczenia spadku. Taki pogląd został wyrażony przez J. Jagiełę, który powyższy podział zastosował w odniesieniu do wszyst- kich instytucji zapewniających tymczasową ochronę prawną. Zabezpieczenie spadku, zdaniem tego autora, trzeba zaliczyć do kategorii tymczasowej ochrony prawnej o cha- rakterze zabezpieczającym (konserwacyjnym). Ochrona ta polega na ustanowieniu przedstawiciela ustawowego, na stwierdzeniu istniejącego stanu rzeczy oraz na utrzy- maniu istniejącego stanu rzeczy40. Należy jednak już w tym miejscu wskazać, że zawarty w art. 636 § 2 k.p.c. katalog środków zabezpieczenia spadku ma charakter egzemplifika- cyjny, a według regulacji dotyczącej wyboru środków zabezpieczenia sąd powinien za- stosować taki środek zabezpieczenia, jaki stosownie do okoliczności sprawy uzna za od- powiedni (art. 636 § 1 k.p.c.). Nie jest zatem wykluczone, że w konkretnych okolicznoś- ciach odpowiedni może okazać się taki środek, który będzie odpowiednikiem nowacyj- nego sposobu zabezpieczenia. Innymi słowy, będzie kształtował sytuację prawną lub faktyczną osób zainteresowanych w trakcie obowiązywania zabezpieczenia w sposób odmienny od istniejącej41. Zabezpieczenie spadku może zatem pełnić również funkcję regulującą. Wykluczyć trzeba natomiast zaspokajającą funkcję zabezpieczenia spadku. Zabez- pieczenie spadku służy wprawdzie ochronie praw i roszczeń dotyczących rzeczy lub praw majątkowych pozostałych po spadkodawcy, ale nie może służyć ich zaspokojeniu. Jak trafnie wskazuje J. Jagieła, nie chodzi tu o zabezpieczenie roszczeń, które mogą po- wstać w związku ze spadkobraniem. Roszczenia te podlegają zabezpieczeniu za zasadach 37 S. Włodyka, Pojęcie postępowania cywilnego..., s. 288–289. 38 Należy odnotować, że występują pewne różnice między poglądami poszczególnych autorów wynikające z różnego podejścia do określenia celów tego postępowania (szerzej J. Jagieła, Tymczasowa ochrona..., s. 211 i n. oraz cyt. tam literatura). 39 Należy podkreślić, że grupa zabezpieczeń nowacyjnych obejmuje sposoby antycypacyjne (pozwalające na zaspokojenie) oraz inne sposoby nowacyjne (szerzej A. Jakubecki, Postępowanie zabezpieczające..., s. 132; J. Jagieła, Tymczasowa ochrona..., s. 370–380). 40 J. Jagieła, Tymczasowa ochrona..., s. 371–372. 41 Na przykład uregulowanie stosunków między wnioskodawcą i uczestnikiem w okresie obowiązywania zabezpieczenia albo ustanowienie zakazu zbywania rzeczy lub prawa pozostałego po spadkodawcy. 22 3. Charakter postępowania o zabezpieczenie spadku ogólnych (art. 730 i n. k.p.c.)42. Ochrona roszczeń przysługujących spadkobiercom, wie- rzycielom spadkodawcy, uprawnionym do zachowku, współwłaścicielom albo współu- prawnionym z tytułu wspólnego prawa ma zatem wyłącznie charakter pośredni. Środki zabezpieczenia spadku służą bowiem uchyleniu zagrożenia dla rzeczy lub praw mająt- kowych pozostałych po spadkodawcy i nie mogą nawet zmierzać do zaspokojenia tych roszczeń. W ramach zabezpieczenia spadku wykluczone jest zatem nie tylko zastosowa- nie takich środków zabezpieczenia, które umożliwiałyby spełnienie świadczenia będą- cego przedmiotem roszczenia, jak też takich, które polegałyby na zajęciu ruchomości lub prawa, ustanowieniu hipoteki przymusowej albo zarządu przymusowego. W doktrynie takie sposoby zabezpieczenia są traktowane jako „antycypowana egzekucja”43 albo „pierwsze fragmenty egzekucji” zmierzającej do zaspokojenia zabezpieczonego roszcze- nia44. Obrazowo opisuje tę zależność K. Korzan, stwierdzając, że nawet wtedy, gdy za- bezpieczenie spadku następuje na wniosek wierzyciela, zapada ono w jego interesie, ale nie na jego rzecz45. 3. Charakter postępowania o zabezpieczenie spadku Przepisy kodeksu postępowania cywilnego przewidują szereg postępowań, w któ- rych są realizowane funkcje zbliżone do zabezpieczenia spadku. Niekiedy postępowania te również pozwalają na wyeliminowanie zagrożenia dla składników majątkowych po- zostałych po spadkodawcy. Z tego względu zachodzi potrzeba zidentyfikowania cech odróżniających omawiane postępowanie od postępowań realizujących zbliżone funkcje. W pierwszej kolejności należy omówić podobieństwa postępowania o zabezpieczenie spadku i postępowania zabezpieczającego (czyli postępowania unormowanego w prze- pisach części drugiej kodeksu postępowania cywilnego). Terminologiczne podobieństwo obu nazw może sugerować, że zabezpieczenie spadku stanowi szczególny sposób za- bezpieczenia roszczenia. Podobieństwo polega też na tym, że ochrona udzielana w obu tych postępowaniach ma charakter tymczasowy46. Warto też zauważyć, że zarówno po- stępowanie zabezpieczające, jak i postępowanie w sprawie o zabezpieczenie spadku odznaczają się sumarycznością. Do wydania pozytywnych postanowień w obu tych po- stępowaniach wystarcza uprawdopodobnienie faktów będących podstawą orzeczenia, nie jest zaś wymagane ich udowodnienie. Podobieństwa odnoszą się również do formy orzeczeń (postanowienia) oraz przysługującego od nich środka odwoławczego (zażale- nie). Kolejne podobieństwo dotyczy charakteru (natury) niektórych norm wynikających 42 J. Jagieła, Tymczasowa ochrona..., s. 227. 43 E. Wengerek, Sądowe postępowanie egzekucyjne w sprawach cywilnych, Warszawa 1970, s. 19. 44 F. Zedler, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne, t. I, Toruń 1994, s. 12 i n. 45 K. Korzan, Sądowe postępowanie..., s. 11. 46 Wydaje się, że to właśnie to podobieństwo skłania E. Wengerka do przyjęcia poglądu, iż zabezpieczenie spadku stanowi jedną z form ochrony tymczasowej, która w istocie zmierza do zabezpieczenia roszczeń wynikających z praw do spadku i wymaga omówienia łącznie z postępowaniem zabezpieczającym (Pojęcie, przedmiot i przesłanki..., s. 360). Autor ten odwołuje się przy tym do poglądu W. Siedleckiego, który wskazuje, że przepisy o postępowaniu zabezpieczających mają zastosowanie do postępowania nieprocesowego, i nie wyłącza postępowania w przedmiocie zabezpieczenia spadku. Wydaje się, że wypowiedź W. Siedleckiego odnosiła się do tego, że jest dopuszczalne zabezpieczenie roszczenia dochodzonego w postępowaniu rozpoznawczym w trybie nieprocesowym, w tym także w sprawach o zabezpieczenie spadku, o czym niżej. 23 Rozdział I. Postępowanie w sprawach o zabezpieczenie spadku z przepisów dotyczących tych postępowań. Można wśród nich bowiem wyróżnić normy o charakterze materialnoprawnym47. Do tej ostatniej grupy należą normy dotyczące pod- staw zabezpieczenia w postępowaniu zabezpieczającym (art. 7301 k.p.c.) oraz podstaw zabezpieczenia spadku (art. 634 k.p.c.). Zdaniem K. Korzana mimo podobnego charakteru rozstrzygnięć zabezpieczających „o czasowej skuteczności”, instytucji zabezpieczenia spadku nie można identyfikować z postępowaniem zabezpieczającym z art. 730 i n. k.p.c., które łączy się z konkretną spra- wą. Dalej autor ten stwierdził, że przepisy wyczerpująco regulują kwestie dotyczące za- bezpieczenia spadku i nie odsyłają do przepisów o postępowaniu zabezpieczającym. In- stytucja zabezpieczenia spadku ma charakter samodzielny i uruchomienie działania określających ją przepisów nie jest determinowane wytoczeniem jakiejkolwiek innej sprawy48. Z wypowiedzi tej wynika zatem najważniejsza różnica zachodząca między tymi postępowaniami. Jest nią samodzielny charakter postępowania w sprawie o zabezpie- czenie spadku. E. Wengerek również zalicza zabezpieczenie spadku do samodzielnych postępowań i wskazuje, że zabezpieczenie roszczenia w tej sprawie nie zdąża do zapew- nienia wykonania orzeczenia, którego może nie być albo które w ogóle nie nadaje się do wykonania (jak np. postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku)49. Pogląd o samodzielnym (samoistnym) charakterze postępowania w sprawie o zabez- pieczenie spadku jest jednolicie przyjmowany w doktrynie50. Nie jest to zatem postępo- wanie pomocnicze. Wynik tego postępowania jest niezależny od wyniku innego postę- powania rozpoznawczego51, gdyż nie służy ono zapewnieniu skuteczności i wykonal- ności orzeczenia wydanego w tzw. postępowaniu głównym, jak to ma miejsce w razie udzielenia zabezpieczenia. Pomimo że postępowanie o zabezpieczenie spadku nie ma charakteru pomocniczego, to jednak jest postępowaniem akcesoryjnym. Służy ono bowiem lub umożliwia udziele- nie ochrony definitywnej. W doktrynie wskazuje się, że akcesoryjny charakter mają nie tylko postępowania pomocnicze, ale również inne postępowania, w których jest udzie- lana tymczasowa ochrona prawna52. Do tej ostatniej grupy J. Jagieła zalicza sprawy o za- bezpieczenie spadku, wskazując, że funkcją tego postępowania jest w istocie ochrona praw związanych ze spadkobraniem, która może być dochodzona w odrębnych postę- powaniach i właśnie te względy przesądziły o potrzebie ustanowienia zabezpieczenia spadku53. Pogląd ten zasługuje na aprobatę, ale wymaga uzupełnienia. Ochrona udzie- lana w ramach zabezpieczenia spadku jest bowiem realizowana nawet wtedy, gdy nigdy nie zostanie wszczęte inne postępowanie dotyczące składników majątkowych podlega- jących zabezpieczeniu. Rola zabezpieczenia spadku wykracza poza granice postępowa- nia cywilnego. Wyeliminowanie zagrożenia dla przedmiotów pozostałych po spadko- 47 Tzw. normy jurysdykcyjne, H. Trammer, O właściwe miejsce dla czystych norm materialnego prawa cywilno-jurys- dykcyjnego, Przegląd Notarialny 1949, nr 2, s. 20. 48 K. Korzan, Sądowe postępowanie..., s. 9–10 oraz Postępowanie..., s. 285. 49 E. Wengerek, Pojęcie, przedmiot i przesłanki..., s. 360. 50 J. Policzkiewicz (w:) J. Policzkiewicz, W. Siedlecki, E. Wengerek, Postępowanie nieprocesowe..., s. 248; J. Jagieła, Tymczasowa ochrona..., s. 301; M. Walasik, Zabezpieczenie spadku..., s. 70. 51 Świadczy o tym choćby fakt, że zabezpieczenie spadku nie upada w związku z wydaniem orzeczenia o określonej treści w innym postępowaniu, w którym jest udzielana ochrona definitywna. Ustanie zabezpieczenia wymaga wydania postanowienia uchylającego zabezpieczenie. 52 A. Jakubecki, Postępowanie zabezpieczające..., s. 180; J. Jagieła, Tymczasowa ochrona..., s. 277. 53 J. Jagieła, Tymczasowa ochrona..., s. 280. 24 3. Charakter postępowania o zabezpieczenie spadku lub dawcy w drodze zabezpieczenia spadku umożliwia późniejsze podjęcie czynności pro- cesowych albo pozaprocesowych zmierzających albo umożliwiających zapewnienie de- finitywnej ochrony praw interesów dotyczących składników majątkowych pozostałych po spadkodawcy54. Czynności te mogą mieć charakter prawny, procesowy albo faktyczny (np. objęcie spadku) i nie zawsze wymagają przeprowadzenia odrębnego postępowania dla zapewnienia ochrony definitywnej. Postanowienie o dokonaniu zabezpieczenia spadku ma byt samodzielny w tym zna- czeniu, że obowiązuje ono aż do chwili uchylenia przez sąd, który dokonał zabezpiecze- nia. Nie występuje tu upadek zabezpieczenia, czyli wygaśnięcie zabezpieczenia z mocy ustawy55. Istnieją również różnice o charakterze strukturalnym pomiędzy postępowa- niem o zabezpieczenie spadku a postępowaniem zabezpieczającym. Konfiguracja pod- miotowa w sprawach o zabezpieczenie spadku jest oparta na zasadzie uczestnictwa (wnioskodawca i uczestnicy), a w postępowaniu zabezpieczającym – na zasadzie dwu- stronności (uprawniony i obow
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Postępowanie w sprawach o zabezpieczenie spadku, spis inwentarza i wykaz inwentarza
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: