Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00094 005155 13076164 na godz. na dobę w sumie
Powieść graficzna. Studium gatunku w perspektywie kognitywistycznej - ebook/pdf
Powieść graficzna. Studium gatunku w perspektywie kognitywistycznej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 338
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8533-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

W publikacji dokonano analizy powieści graficznej jako gatunku o znamionach literackości przy zastosowaniu metodologii kognitywnej. Czytelnik zostaje zapoznany z podstawowymi założeniami poetyki kognitywnej, ze szczególnym zwróceniem uwagi na mechanizmy stojące za tekstem, w tym na te związane z procesem lektury. Autor sytuuje powieść graficzną w perspektywie historycznej, ale przede wszystkim podejmuje próbę gatunkowego wyróżnienia jej z dziedziny komiksu. Rozważa przy tym teoretyczne zagadnienia związane ze sposobem badania gatunków hybrydycznych i wieloznakowych w obliczu kryzysu genologii esencjalnej, dowodząc, że komiks i powieść graficzna zasługują na włączenie ich w sferę zainteresowań (nowej) genologii.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Michał Wróblewski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Kultury Współczesnej 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Anna Kędra-Kardela REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska KOREKTA Anna Zatora SKŁAD I ŁAMANIE Maryla Błońska KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/mheldvector Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Michał Wróblewski, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07481.16.0.M Ark. druk. 21,125 ISBN 978-83-8088-532-5 e-ISBN 978-83-8088-533-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Nie ma powodu, aby dobrze opowiedziana historia przypominała rzeczywistość. To rzeczywistość ze wszystkich sił stara się przypominać dobrze opowiedzianą historię. Izaak Babel We imagine realities and construct meanings. The everyday mind performs these feats by means of mental processes that are literary and that have always been judged to be literary. Mark Turner SPIS TREŚCI Uwagi wstępne ......................................................................................................... 11 Rozdział 1. Kultura popularna .............................................................................. 23 1.1. Swoistość kultury (po)nowoczesnej: kultura masowa a kultura popularna ... 23 1.2. Kultura masowa ............................................................................................ 25 1.2.1. Kultura masowa: podstawowe aspekty ............................................... 28 1.2.2. Krytyka kultury masowej (przegląd głównych stanowisk) ................... 31 1.3. Kultura popularna ......................................................................................... 37 1.3.1. Kultura popularna a gra i zabawa ....................................................... 46 1.3.2. Kultura popularna, zwrot wizualny i komiks ....................................... 56 Rozdział 2. Od protokomiksów do powieści graficznej ........................................ 63 2.1. Zarys historii powszechnej komiksu .............................................................. 63 2.1.1. Od „prahistorii” do protokomiksów .................................................... 65 2.1.2. Pierwsze komiksy ................................................................................ 69 2.1.3. Lata 20. i 30. XX wieku ....................................................................... 72 2.1.4. Narodziny superbohaterów ................................................................. 74 2.1.5. Komiks i propaganda: II wojna światowa i pierwsze lata po wojnie .... 79 2.1.6. Lata 40. i 50. — poza propagandą ...................................................... 84 2.1.7. Komiks i kontrkultura .......................................................................... 89 2.1.8. Lata 70. i 80. i sytuacja komiksu superbohaterskiego ......................... 92 2.1.9. Powieść graficzna ................................................................................ 93 2.2. Komiks polski a komiks w Polsce................................................................... 99 Spis treści Rozdział 3. W stronę genologii (po)humanistycznej i kognitywistyki .................. 109 3.1. Genologia w kontekście teorii polisystemów ................................................ 110 3.2. Rzut oka na kategorię literackości ................................................................. 112 3.3. Literackość a powieściowość ........................................................................ 118 3.4. Rekonfiguracje narratologii .......................................................................... 119 3.4.1. Poetyka kognitywna i kognitywistyczna teoria narracji ....................... 123 3.4.2. (Meta)krytyczność, metareprezentacje i metakognicja ........................ 124 Strażnicy Alana Moore’a i Dave’a Gibbonsa ..................................... 126 3.4.3. Intersubiektywność i fokalizacja .......................................................... 135 Maus Arta Spiegelmana ................................................................... 138 3.5. Zarys sytuacji polskiej genologii literackiej .................................................... 141 3.6. Powieść graficzna: przedmiot kognitywistycznej genologii (po)humanistycznej ....................................................................................... 146 Rozdział 4. Komiks w systemie znaków ................................................................ 151 4.1. Teoria komiksu: rekonesans .......................................................................... 151 4.2. O interpretacjach gatunku: wstępne zdefiniowanie pojęć komiks i powieść graficzna ............................. 153 4.3. W stronę historii komiksu ............................................................................. 171 4.4. O kilku pojęciach: gatunek, medium, język i tekst ........................................ 173 4.5. Ikonolingwizm: relacja obrazu i słowa w komiksie ....................................... 177 4.6. Tekst komiksowy a amalgamat konceptualny ............................................... 189 Rozdział 5. Analiza powieści graficznych w perspektywie kognitywistycznej ..... 195 5.1. Perspektywa, kierunki i narzędzia kognitywistyki .......................................... 195 5.2. Metodologia analizy ..................................................................................... 209 5.3. Model poznawczy a powieść graficzna i co z niego wynika dla studiów nad gatunkiem ........................................... 211 5.4. Kategorie narratologiczne Mieke Bal a powieść graficzna ............................ 216 Narrator i poziomy narracji ..................................................................... 217 5.5. Metafory i amalgamaty konceptualne jako kognitywne wektory narracji ..... 252 Narrator i poziomy narracji ..................................................................... 252 8 KOGNITYWISTYKA Spis treści Zakończenie: zwrot cyfrowy i co dalej? ................................................................ 283 Bibliografia ............................................................................................................ 291 Indeksy .................................................................................................................. 321 • nazwisk ...................................................................................................... 321 • powieści graficznych i innych tytułów komiksów ....................................... 329 Spis ilustracji ......................................................................................................... 333 O Autorze .............................................................................................................. 337 KOGNITYWISTYKA 9 Uwagi wstępne1 Badania nad komiksem, relatywnie nowe i obecne w wielu dyskursach, dosko- nale ilustrują problemy, z którymi boryka się (po)nowoczesna humanistyka2. Z jednej strony kłopotliwy staje się sam przedmiot dociekań, granice rozmywa- ją się w zestawieniu z równoprawnymi, a zarazem niekoniecznymi i niewystar- czającymi metodologiami, mierząc się ze swym kulturowym uwarunkowaniem, a jednocześnie słabym profesjonalizmem dyskursu literaturoznawczego3 i wielo- torowością badań kulturoznawczych. Z drugiej strony mimo włączenia w obszar zainteresowań badawczych humanistów — między innymi wskutek tego właśnie kulturowego zwrotu teorii — komiks wraz z innymi reprezentacjami kultury popularnej wciąż spotyka się z akademickim odtrąceniem, które jest wynikiem prób utrzymania dawnych stratyfikacji oraz naukowej kompetencji zapewnionej przez strukturalizm. Komiks ogniskuje te sprzeczne tendencje. Jako polisemio- tyczny tekst kultury, otwiera się na wielość dyscyplin badawczych od literaturo- znawstwa i semiotyki przez filmoznawstwo, krytykę i teorię sztuki po tekstolo- gię i językoznawstwo we wszystkich jego wariantach. Potęguje to ilość narzędzi 1 Niektóre fragmenty tego wprowadzenia, najczęściej we wstępnych wersjach, były wcze- śniej publikowane w: Komiks w perspektywie literaturoznawczej. Projekt komiksologii w dobie kryzysu genologii esencjalnej (Wróblewski 2010a); Potencjał ewolucyjny metakrytyczności na przykładzie po- wieści graficznej Strażnicy Alana Moore’a i i Dave’a Gibbonsa (Wróblewski 2013). 2 W większości pomijam teorie skupiające się wokół definicji modernizmu i postmoderni- zmu oraz nowoczesności i ponowoczesności, posługując się jedynie wybranymi propozycjami teo- retycznymi, które oświetlają istotne, a dotychczas niedostrzegane aspekty graphic novels. Charakter tej publikacji nie pozwala bowiem na wystarczające i zadowalające omówienie złożonej problema- tyki tych zagadnień, sama zaś powieść graficzna nie jest tu rozważana pod kątem przynależności do którychś z powyższych izmów. 3 Nycz 2006a: 5–38. Uwagi wstępne wykorzystywanych przy studiach nad nim, przy jednoczesnym braku satysfak- cjonującej ilości i jakości „publikacji założycielskich”, które współczesne badania mogłyby dekonstruować czy też poddawać krytycznemu nicowaniu. Trudności nastręcza zatem nie tylko sama kulturowość teorii (jak zauważa Nycz, charak- teryzuje się ona silną inkluzywnością, rozciągając się na wszelkie dyskursywne praktyki, przy dojmującym poczuciu ograniczonych i subiektywnych możliwości poznania)4, ale metodologicznie zwielokrotniona próba opisu zjawiska, pozba- wiona zadowalających wyjściowych rozwiązań teoretycznych, w tym również z zakresu — istotnej dla moich badań — genologii. Należałoby w takim razie pokusić się o możliwie kompletną monografię komiksu, wchodząc w dialog z ist- niejącymi już próbami jej stworzenia. Trudne to zadanie w obliczu wyrzeczenia się strukturalizmu, a co za tym idzie: kryzysu autonomiczności i kryzysu formuły profesjonalnej. Jak bowiem konstruować arbitralną klasyfikację, wyróżniać cechy esencjalne, odsłaniać siatki dychotomii i elementy niezawisłych struktur, skoro ich faktyczność została zanegowana? W jaki sposób przedstawić historię i charak- terystykę dziedziny wraz z jej gatunkami, mając świadomość kulturowej konstruk- cji przedmiotu i języka opisu, który od tego przedmiotu jest współzależny? Po zwrotach, które nastąpiły w humanistyce5: pragmatycznym, narratywistycznym, etyczno-politycznym, kulturowym i performatywnym6, konieczna jest refleksja nad stanem współczesnej genologii oraz jej potencjalnymi strategiami naukowej przydatności w najbliższych latach. Zakładając stronniczość, nieobiektywność i  nieuniwersalność obserwacji ponowoczesnego badacza-turysty7 przyglądają- cego się przedmiotom zza zasłony języka, posiadanej wiedzy i słowników, które w każdej chwili może zamienić na inne, potrzebne staje się przewartościowanie 4 O nicowaniu teorii przez samą siebie, jej podziałach, rozprzestrzenieniu i niestabilności Ryszard Nycz pisał już w 1993 roku, a konkluzja ta dotyczyła przecież kondycji teorii poststruk- turalnej, która obecnie weszła w kolejną, jeszcze bardziej złożoną fazę przemian (zob. Nycz 1993, 2006: 28–30). 5 Patrz: Barker 2005; Burzyńska 2006b: 41–91, 2013; Domańska 2007: 48–61; Kowalewski i Piasek 2010. 6 By wymienić tylko te najważniejsze; metateoretyczna narracja dotycząca zwrotów ba- dawczych w humanistyce jest w ostatniej dekadzie szczególnie nasilona (oprócz tu wymienionych mowa jest m.in. o „zwrocie wizualnym”, zwanym też ikonicznym, „zwrocie topograficznym”, „zwro- cie ku rzeczom”, zwrocie ekologicznym” czy o „zwrocie cyfrowym” — o którym więcej w zakończe- niu tej publikacji). Wydaje się jednak, że liczne nowe pojęcia wpisują się w jedną tendencję krytycz- ną, która tylko manifestuje swą obecność na różne sposoby, a praktyka takiego „mnożenia bytów ponad konieczność” pozbawia termin „zwrot” pierwotnego ciężaru semantycznego i prowadzi do stania się pustym — z punktu widzenia teorii — znakiem. 7 Bauman 2000; MacCannell 2002; Nycz 2006a, 2006b; Wieczorkiewicz 2012. 12 KOGNITYWISTYKA Uwagi wstępne genologicznych postulatów. Tym bardziej będąc „liberalną ironistką” — jak wi- dział to Richard Rorty8 — otwartą na przygodność, wyznającą fallibilizm i rozu- miejącą ich nieuchronność. Wydaje się, że można postulować, aby przedmiotem zainteresowania nowej genologii były przemiany gatunkowe i medialne, łańcuchy politypiczne, siecio- wość, relacyjność elementów polisystemów (także relacje zewnątrztekstowe), remediacja i tekst w przestrzeni nowych mediów oraz gatunki hybrydalne, które to najczęściej reprezentują doświadczenie ponowoczesne, i postawy krytyczne charakterystyczne dla Nowej Humanistyki9 — zwanej także post-humanistyką lub post-teorią10. Nie znaczy to jednak, że przyszłości genologii upatrywałbym 8 „[Ironistki] stale pamiętają o kruchości i przygodności swych finalnych słowników, a prze- to i swoich jaźni” (Rorty 1996: 107). 9 Instytut Badań Literackich PAN z końcem 2012 roku rozpoczął publikowanie serii Nowa Humanistyka w ramach projektu finansowanego przez Narodowy Program Rozwoju Humanistyki. Ryszard Nycz we wstępie redaktorskim do pierwszego tomu stwierdza: Chcielibyśmy w niej wydawać nie tylko kolejne tomy „poszkolne”, lecz także inne, przede wszystkim inno- wacyjne i inspirujące prace; prace odnawiające zarówno tradycyjne widzenie problematyki humanistycz- nej wiedzy, jak i standardowe instrumentarium teoretyczno-metodologiczne jej badania. Mamy nadzieję, że będą to prace wszystkich pokoleń badaczy (w tym — a może zwłaszcza — najmłodszego) z Polski i z za- granicy. Człon drugi „polska pamięć kulturowa” określać natomiast będzie rdzeń problemowy (a czasem ramy odniesienia) kilku kolejnych edycji TSL. Intencją zespołu realizującego nasz program jest, by temat ten stał się i ważną perspektywą, i zachętą do podjęcia inter-, a może też transdyscyplinarnych poszukiwań i spotkań, a także sposobnością do ścisłego powiązania konkretnej empirycznej problematyki z nową teo- retyczną jej konceptualizacją — a więc do „praktykowania teorii”. (Teoria–Literatura–Życie 2013: 13–14) Innym przykładem poszukiwań badawczych wpisujących się w nurt reinterpretujący przedmiot i  zadania polskiej humanistyki jest pierwszy podwójny numer „Tekstów Drugich” na rok 2013 w pełni poświęcony tematyce antyhumanizmu, post- i trans-humanizmu, reifikacji, humanistyce ekologicznej i in. Wydawnictwo to jest prawdopodobnie najbardziej kompletną próbą przedstawia- nia najnowszych tendencji (po)humanistycznych, jaka dotychczas ukazała się na polskim rynku czasopism akademickich. 10 Patrz: Domańska 2011: 220–226. Posthumanistyka to humanistyka po humanizmie budująca wiedzę, która krytykuje i/lub odrzuca cen- tralną pozycję człowieka w świecie, stąd charakterystyczne są dla niej wszelkie podejścia nie- czy antyan- tropocentryczne. Można więc zatem określić posthumanistykę jako humanistykę nieantropocentryczną, choć termin ten wzbudza wątpliwość przez swą paradoksalność. Kluczowymi problemami badawczymi są dla niej zagadnienia granic tożsamości gatunkowej, relacji między tym co ludzkie i nieludzkie (związki człowieka z technologią, środowiskiem, zwierzętami, rzeczami oraz zagadnienia biowładzy, biopolityki i biotechnologii). (Domańska 2011: 221) Rozwinięcie powyższych tez znaleźć można w antologii tekstów pod redakcją Ewy Domań- skiej z 2010 roku, w której autorzy mierzą się z wielością koncepcji funkcjonowania studiów hi- storycznych/historiograficznych, a także w jej ostatniej książce dotyczącej pamięci, historiografii, narratywizmu oraz miejsca „humanistyki zaangażowanej”, jak nazywa ją autorka, na współczesnej mapie nauki (Domańska 2013). Ważnym kontekstem są dla tych spostrzeżeń przede wszystkim KOGNITYWISTYKA 13 Uwagi wstępne w ekokrytyce lub innych szkołach krytycznych o wyraźnym zabarwieniu ideolo- gicznym oraz politycznym11. Twierdzę za to — nie reprezentując mniejszości — że niemożliwe jest dzisiaj uprawianie badań nad gatunkami i rodzajami tek- stów kultury cechujących się autonomią, obiektywnością i „czystą akademicko- ścią” oddzieloną od socjologicznego, rynkowego, politycznego czy medialnego podłoża, w które wplątane zostają i z których wyrastają wszystkie teksty. Nowa genologia, jak będę ją nazywać, winna wpisać się w kulturowe tendencje teorii oraz pytania, które stawia przed humanistyką postteoria, a które przyświecają jej od XIX wieku, jeśli nawet nie od zarania refleksji nad człowiekiem12. Jak stwier- dza Ewa Domańska: Wydaje się także, że to nie tyle chodzi o role, które literaturoznawcy czy kulturoznawcy mie- liby odgrywać, ale o cele badawcze reprezentowanych przez nich dyscyplin. Żyjemy w czasie, który wymaga redefinicji humanistyki i jej dziedzin oraz znalezienia nowych sposobów legi- tymizacji jej istnienia. Powinniśmy rozważyć, jaki rodzaj pytań usprawiedliwia naszą wiedzę i podejścia badawcze? Czy są to pytania o demokrację, sprawiedliwość, prawa człowieka, ety- kę, Boga, przetrwanie gatunków lub/i życia na ziemi. Ponadto ciągle zmienia się rozumienie samego pojęcia kultury, a także tego co społeczne (…)13. Pierwszym krokiem byłoby zatem przyjrzenie się gatunkom i ich ewolucji z szerszej niż tylko — jak określano to dawniej — wewnątrztekstowa perspek- tywa. Następnie istotna jest próba określenia kontekstu i motywacji kulturowej, w której te gatunki są osadzone. Co więcej, studia w takim znaczeniu powinny skupić się na stawianiu pytań wykraczających poza tradycyjnie rozumiane genre studies, m.in.: co w danym gatunku stanowi przejaw (nie)ludzkiego doświadcze- nia; w jaki sposób narracja reprezentuje ja, relacje ja–świat, ja–inny, ja–ja; przy konsekwencje teoretyczne najnowszych studiów z zakresu socjologii wiedzy, postulaty metodo- logiczne Haydena White’a (2000, 2009) i Dominica LaCapry (2009), teoria aktora-sieci Bruno Latoura (2010), filozoficzne teksty Giorgia Agambena i praktyka teoretyczna kontynuatorów myśli Foucaulta. 11 Podobne stanowisko zdaje się cechować także głęboko zakorzenione w polskiej tradycji akademickiej pismo „Zagadnienia Rodzajów Literackich” (afiliowane przy Uniwersytecie Łódz- kim i wydawane przez Łódzkie Towarzystwo Naukowe). Świadczyć może o tym między innymi monograficzny zeszyt periodyku poświęcony krytycyzmowi, a także anglojęzyczna publikacja: Critical Theory and Critical Genres: Contemporary Perspectives from Poland (2014), której to „Zagad- nienia” patronują. 12 Antoine Compagnon przytacza w swoim Demonie teorii myśl pisarza angielskiego Mat- thew Arnolda z artykułu Funkcja krytyki dzisiaj (1864), w której ten definiuje studiowanie literatury jako „bezinteresowny wysiłek na rzecz poznania i propagowania tego co na świecie poznano i po- myślano najlepszego” (Compagnon 2010: 207). 13 Domańska 2011: 223. 14 KOGNITYWISTYKA Uwagi wstępne pomocy jakich środków umożliwia poznanie, identyfikację, empatię; co wpływa na przekształcenia gatunkowe i jaki jest tego związek ze zmieniającą się ludzką percepcją i kategoryzacją świata. Jest to zatem projekt genologii skierowanej ku zainteresowaniom kognitywistycznym. Genologii, która nie tyle ma dostarczać ko- lejnych klasyfikacji — katalogów cech i klasycznych definicji, co w oparciu o pro- pozycje typologiczne przedstawić gatunek jako materializację pewnych figur, po- staw i operacji poznawczych, a nawet zrównać gatunek z figurą myśli i języka14. Ważny jest także wybór samego gatunku. W moim studium zdecydowałem się za- nalizować powieść graficzną — gatunek komiksu, który czerpie z żywiołu powie- ściowości literackiej i do samej literatury asymptotycznie się zbliża. Graphic novel, w świetle zarysowanych w tym miejscu założeń, stanowi podręcznikowy przed- miot badań dla nowej genologii. Charakteryzuje się: wieloznakowością, niejed- norodną narracją, hybrydycznością, transgatunkowością, dodatkowo wskazuje na swoją literackość, jednocześnie testując granice tej kategorii. Powieść graficz- na, jako gatunek o nieoczywistych ramach klasyfikacyjnych oraz nieoczywistym statusie genologicznym i tekstologicznym, stanowi więc laboratorium literacko- ści i powieściowości, w którym zweryfikować można skuteczność narzędzi nowej genologii sprzężonej z narratologią kognitywistyczną. Powieści graficzne ze względu na różnorodność tematyczną i poetologiczną stanowią obszar genologicznego sporu między badaczami zajmującymi się tek- stami kultury. Jak już próbowałem sygnalizować, nie wyznaczono dotychczas zadowalających granic gatunkowych graphic novel, a praktykę posługiwania się tym terminem cechuje daleko idąca dowolność15. Zdarzają się mimo to próby 14 Por. Stockwell 2002. 15 Na przykład w polskich mediach nadal powszechne jest posługiwanie się tym pojęciem jako znacznikiem każdego komiksu, który według recenzenta lub krytyka przedstawia jakąś war- tość — artystyczną, estetyczną, etyczną, kulturotwórczą itp. We Francji powieściami graficznymi często nazywa się dowolne wydania albumowe komiksowych seriali, które w obrębie jednego odcinka (ok. 50 stron) prezentują względnie zamkniętą całość fabularną. W Stanach Zjednoczo- nych dowolność nazewnictwa posuwa się jeszcze dalej: amerykańskie wydawnictwa nazywają powieściami graficznymi nawet zbiorcze wydania zeszytów komiksowych (włącznie z  superbo- haterskimi). Każdy taki zbiór, wydany w formie odpowiednio grubej książki, podpisuje się tym terminem. Na polskim rynku komiksu da się zaobserwować podobne procesy. Przykładem może być seria łącząca tradycję mangi i kultury japońskiej z amerykańskim komiksem popularnym Usagi Yoijmbo, którą publikowała w Polsce Mandragora, a która wciąż jest częścią oferty wydawniczej Egmontu. Większość komiksów z tej serii została wprowadzona do obiegu księgarskiego jako kompilacyjne edycje amerykańskich wydań zeszytowych (w USA, gdzie rynek komiksu jest nie- porównywalnie większy i mocniej osadzony kulturowo, praktyka publikacji popularnych tytułów, takich jak Usagi Yoijmbo, jest bardziej złożona: wydania zbiorcze są poprzedzone regularnym do- starczaniem czytelnikowi nowych odcinków historii w formie zeszytów, by następnie poszerzyć KOGNITYWISTYKA 15 Uwagi wstępne scharakteryzowania cech dystynktywnych powieści graficznej wskazujące na podobieństwo do powieści literackiej, wyraźne kategorie początku i końca, fa- bularną ciągłość konstrukcji, posługiwanie się narracją literacką, skierowanie do dorosłego odbiorcy, świadomy zamysł artystyczny tekstu, położenie nacisku na kształt estetyczny, skłonność do szukania nowych środków wyrazu oraz obję- tość takiego wydawnictwa. Na polskim gruncie badań genologicznych jednym z najnowszych przykładów takich klasyfikacji jest propozycja Wojciecha Birka zamieszczona w czasopiśmie „Zagadnienia Rodzajów Literackich”: Powieść graficzna (ang. graphic novel, fr. roman graphique, bd roman): jedna z trzech podstawo- wych form genologicznych komiksu (obok komiksu prasowego i zeszytu [albumu] komik- sowego), ukształtowana w latach 60. XX wieku, a od lat 80. traktowana jako równoprawna i istotna artystycznie odmiana komiksu najbliższa literaturze. Jej wyznaczniki genologiczne to: deheroizacja w zestawieniu z bohaterami o nadludzkich możliwościach w tradycyjnym komiksie, realizm w konstrukcji świata przedstawionego, często pierwszoosobowa forma narracyjna obejmująca zamknięta strukturę fabularną ukształtowaną na wzór literackiej powieści, autobiografizm, pogłębiona motywacja psychologiczna, odniesienia do tradycji gatunkowych literatury, takich jak powieść o dojrzewaniu, powieść środowiskowa, kroni- ka rodzinna, literatura faktu itp. oraz duża — w zestawieniu z innymi postaciami komiksu — objętość (…)16. Dopóki jednak definicje będą opierały się na klasycznych teoriach kategory- zacji, dopóty ich praktyczne możliwości aplikacji i operacyjności dla badań nad komiksem będą znikome. Niemożliwe wydaje się bowiem wyznaczenie koniecz- nych i wystarczających norm gatunkowych, w obrębie których mieściłyby się tak odmienne od siebie realizacje powieści graficznych. Zróżnicowanie tej odmiany komiksu przypomina płynną i ciągle siebie przetwarzającą przestrzeń powieści literackiej (co nie jest równoznaczne z aneksem powieści graficznej do tej prze- strzeni). Rozumiany po Bachtinowsku żywioł powieściowy znajduje swoje ujście ofertę o wydania kolekcjonerskie w twardej oprawie, na lepszym papierze oraz z szeregiem „autorskich dodatków” charakterystycznych dla tzw. art booków). Gdy tylko Egmont zdecydował się wydać w kolorze (zwykle są to komiksy czarno-białe) osobną historię o Usagim w prestiżowej serii „Mistrzowie komiksu”, na okładce niezwłocznie znalazła się adnotacja — powieść graficzna — choć komiks ten poza walorami edycyjnymi niczym nie różnił się od historii wydawanych w to- mach zbierających komiksy z poszczególnych zeszytów. Co ciekawe, ta propozycja, z punktu widze- nia objętości — tak istotnej w definicjach powieści graficznej, jest o wiele cieńsza od pozostałych, „zwyczajnych” tomów. Czy rzeczywiście taki wyjątek można nazwać powieścią graficzną, a może to cała seria opowieści o Usagim nią jest? Lub, co jeszcze ciekawsze, żaden z tych komiksów nie może być uznany za powieść graficzną? Mam nadzieję, że przynajmniej częściowo zadowalających odpowiedzi na te, jak i inne pytania, udzielam w rozdziałach czwartym i piątym. 16 Birek 2009: 248. 16 KOGNITYWISTYKA Uwagi wstępne w gatunkowym bogactwie graphic novel. Zarówno w przypadku powieści literac- kiej, jak i w jej komiksowym odpowiedniku pokusa skonstruowania normatyw- nej definicji musi skończyć się fiaskiem. Drogą do stworzenia teoretycznej pod- stawy dla późniejszych analiz mogą być za to typologie oparte na podobieństwie rodzinnym, kategoryzacji prototypowej oraz wykorzystanie klasycznej już teorii łańcuchów politypicznych Stefana Sawickiego (1981). Każdorazowa kontekstu- alizacja oraz zestawienie analizowanej powieści z wybranym (stworzonym) pro- totypem pozwalają na uchwycenie zarówno zmieniających się uwarunkowań we- wnątrztekstowych, jak i chociażby sytuacji na rynku wydawniczym, które mogą wpływać na sposób publikowania komiksów (zeszyty, albumy, wydania kolekcjo- nerskie itd.) — a co za tym idzie, na przypisywanie ich do konkretnych gatunków i subgatunków. Badania problematyki związanej z tekstami właściwymi kulturze popularnej — w tym wypadku powieści graficznych — kierują ku szerszej refleksji nad prze- wartościowaniem teorii i krytyki w badaniach kulturowych, mającym miejsce od połowy lat 60. XX wieku. Wzrastające zainteresowanie naukowe tym co masowe, studia nad tzw. nowymi mediami, komunikacją, redefiniowanie pojęcia moderni- zmu, rodzące się poststrukturalne i postmodernistyczne praktyki czytania świata stopniowo umożliwiły usankcjonowanie się akademickiego dyskursu dotyczące- go kultury popularnej i jednocześnie zaczęły przełamywać hegemonię nieinklu- zywnych klasyfikacji „wysokie – niskie”17. Potępiające masowość głosy krytyków popkultury, choćby patronowała im jako intelektualna inspiracja dialektyka ne- gatywna Adorna zwrócona przeciw przemysłowi kulturowemu i systemowości rozumu instrumentalnego18, współcześnie coraz częściej brzmią anachronicznie: „apokaliptycy” (posługując się już blisko 50-letnią terminologią Umberta Eco) powoli są zastępowani przez „dostosowanych”, a termin „kultura masowa” jest używany coraz rzadziej — wypiera go bowiem pojęcie kultury popularnej, które 17 Od blisko stulecia kultura zachodnia tak naprawdę składa się z dwóch kultur: tradycyjnej (nazwijmy ją kulturą wysoką), odnotowywanej w podręcznikach, oraz kultury masowej, wytwarzanej w ilościach hur- towych, tak by zaspokoić rynek. (…) Kultura masowa rozwinęła również autonomiczne środki przekazu, którymi rzadko posługują się prawdziwi artyści: radio, filmy, komiksy, kryminały, science-fiction, telewizję (…). Jest produktem tworzonym wyłącznie i bezpośrednio na potrzeby masowej konsumpcji — niczym guma do żucia. (MacDonald 1953: 1; przekład własny) Stanowiska takie jak Dwighta MacDonalda, nieufne i konserwatywne wobec kultury popularnej, w świetle dzisiejszych — w znacznej mierze antropologicznych — badań nad kulturą, stają się nie- aktualne, a przynajmniej funkcjonują jedynie w ramach jednego z dziesiątek ujęć kultury, nie zaś jako wersja kanoniczna — obowiązujący i jednobrzmiący głos Akademii. 18 Zob. m.in. T. Adorno, Űber Jazz (Adorno 1990). KOGNITYWISTYKA 17 Uwagi wstępne niesie ze sobą odmienne asocjacje19. Kultura (sztuka) przestała być domeną auto- nomiczną i elitarną, pojawiło się pojęcie produkcji kulturowej oraz postulaty ni- welowania sztucznych podziałów, które rozmijały się z rzeczywistością. W 2000 roku Miriam Bratu Hansen stwierdziła: Modernizm obejmuje (…) pełen zakres praktyk kulturowych i artystycznych, które doku- mentują, poddają refleksji oraz odpowiadają na procesy modernizacji i doświadczenie nowo- czesności — włączając paradygmatyczne przemiany warunków, w jakich sztuka była produ- kowana, rozpowszechniana i konsumowana; innymi słowy tak, jak różnorako rozumianych estetyk nowoczesności nie da się sprowadzić do kategorii stylu, tak też zatarciu ulegają tu w ich obrębie granice instytucji sztuki w ich tradycyjnym osiemnastowiecznym i dziewięt- nastowiecznym wcieleniu — nastawionym na ideał estetycznej autonomii, zakładający opo- zycję „wysokiego” i „niskiego”, czyli autonomicznej sztuki i popularnej, masowej kultury20. Teoria zaczęła przeprowadzać rewizję samej siebie. Metateoretyczne, naznaczo- ne wzajemną krytyką dyskusje lat 70. i 80. XX wieku doprowadziły do przewrotu zarówno na poziomie metodologii, języka, jak i samego przedmiotu badań. Trwające do dziś debaty oscylujące między próbami zdefiniowania moderni- zmu i postmodernizmu zaowocowały analizami tekstów do tej pory pomijanych (m.in. komiksów, filmów, graffiti, literatury popularnej). Mimo że po dziś dzień, szczególnie na niwie polskiej humanistyki, pokutuje pamięć o wielkim podziale kulturowym21 i nadal trzeba przełamywać dawne uprzedzenia, krytyczne podej- ście do elitarności kultury zaowocowało otwarciem teorii na przestrzenie do tej pory przez nią nieeksplorowane. To otwarcie nie jest jednak właściwe tylko dla dyskursu naukowego. Poszerzanie swoich granic, zacieranie ich, przenikanie, in- terferencja i konwergencja są charakterystyczne przede wszystkim dla przedmio- tu badań — współczesnej kultury. Tym ciekawszym wyzwaniem jest dla teorii kulturowych śledzenie owych nawarstwień i wzajemnych zapożyczeń.  Książka ta składa się z pięciu głównych rozdziałów. W rozdziale pierwszym sytuuję badania nad komiksem na tle studiów z zakresu kultury popularnej oraz charaktery- zuję tę przestrzeń w opozycji do kultury masowej. Szerzej zostają także omówione 19 O komiksie oraz powieści graficznej w relacji do kultury masowej i popularnej piszę na początku rozdziału pierwszego. 20 Rekonfiguracje modernizmu 2009: 237. 21 Huyssen 1986. 18 KOGNITYWISTYKA Uwagi wstępne relacje kultury popularnej i gry oraz tzw. zwrot wizualny/ikoniczny. Następnie w rozdziale drugim przechodzę do zarysowania historycznego tła rozwoju komik- su. Jego zwieńczeniem jest najdojrzalsza forma gatunkowa, czyli powieść graficzna. W tym rozdziale przedstawiona zostaje droga komiksu od jego prahistorii, przez nowożytne narracje posługujące się statycznym obrazem, rozwój prasy i pierwsze protokomiksy — przede wszystkim Rudolphe’a Töpffera (1799–1846), Gustave’a Doré’a (1832–1883) oraz Wilhelma Buscha (1832–1908) — po komiks amery- kański przełomu XIX i XX wieku. Następnie pokrótce omawiam lata 20. oraz lata 30. XX wieku w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej, a także narodziny komiksu superbohaterskiego i rolę komiksu w czasie II wojny światowej. Kolejne fragmenty poświęcone są latom 50. — Classics Illustrated; EC; EA — oraz wpro- wadzeniu komiksowej cenzury. Ostatnia część tego zarysu powszechnej historii komiksu dotyczy kontrkultury, magazynów „Metal Hurlant” i „Heavy Metal”, na- rodzin „właściwej” powieści graficznej oraz najważniejszych reprezentacji tego ga- tunku od przełomu lat 70. i 80. po współczesność. Ostatnie passusy rozdziału dru- giego skupiają się na recepcji komiksu w Polsce oraz historii komiksu polskiego od pierwszych protokomiksów i dwudziestolecia międzywojennego przez komiksy czasów PRL-u po sytuację komiksu w Polsce po transformacji systemowej. Rozdział trzeci ma kształt metateoretycznego wywodu o genologii i powraca do wątków sygnalizowanych we wstępie. Przedstawiam w nim sytuację genolo- gii po zwrotach badawczych w obliczu przewartościowania teorii, polisystemów i pojawienia się nowych metodologii. Kluczowym pytaniem w tym rozdziale jest to, w jaki sposób badać gatunki hybrydyczne i wieloznakowe — w tym komiks, a przede wszystkim powieść graficzną — w obliczu kryzysu genologii esencjalnej. Rozdział trzeci stanowi tym samym przegląd stanowisk badawczych od ujęć kla- sycznych po teorię podobieństwa rodzinnego i kognitywistyczną kategoryzację prototypową. Szczególny nacisk został położony na omówienie zagadnień geno- logii nieesencjalnej, teorię łańcuchów politypicznych, genologię multimedialną oraz genologię (po)humanistyczną — związaną z pojęciami literackości i powie- ściowości (jako swoistymi stanami poznawczymi i krytycznymi umysłu), a także przemianami we współczesnej narratologii. W rozdziale czwartym, dokonawszy wstępnego wyróżnienia powieści graficz- nej z dziedziny komiksu, koncentruję się na analizie specyfiki komiksowej narracji opartej na jedności ikonolingwistycznej. Przedstawione zostają przykładowe de- finicje komiksu i powieści graficznej w oparciu o dotychczasowe ustalenia i pu- blikacje. Po dokonaniu szkicowego rozróżnienia kierowanego propedeutycznym charakterem tej części pracy — mającej przede wszystkim na celu podkreślenie potrzeby rozpatrywania powieści graficznej jako osobnego gatunku komiksowego, KOGNITYWISTYKA 19 Uwagi wstępne który mimo opowiadania obrazem pod względem struktur narracyjnych i inten- cjonalności bliski jest powieści literackiej i kategorii powieściowości — omawiam problemy związane z semiotyką (wielość tworzyw) komiksu oraz niejasne kryte- ria i dystynkcje funkcjonujące zarówno w nomenklaturze naukowej, jak i popu- larnonaukowej. Krytycznemu oglądowi poddane zostają również cztery pojęcia: gatunek, medium, język i tekst. Rozdział czwarty zakończony jest tezą o amalga- matyczności komiksu (w tym powieści graficznej) i próbą podsumowania komik- sowej poetyki oraz semiotyki w perspektywie kognitywistycznej. Rozdział piąty dzieli się na dwie blisko związane ze sobą części. Pierwsza z nich ma charakter rekonesansu w badaniach kognitywistycznych. Mówiąc o powieści graficznej, wprowadzam między innymi terminy reprezentacji świadomości/do- świadczenia, ucieleśnienia, ram mentalnych czy narracji opartej na metaforach i amalgamatach. Powołuję się także na niezwiązaną z kognitywistyką teorię Briana McHale’a o dominancie ontologicznej i epistemologicznej22. Następnie omawiam dokładniej autorski model powieści graficznej, który nie posiłkuje się żadną z cech podkreślanych w dotychczasowych definicjach. Opiera się on o pojęcia omówio- ne w rozdziale trzecim: (meta)krytyczność — związaną z metareprezentacjami i metakognicją — oraz intersubiektywność, przejawem której jest m.in. fokaliza- cja. W drugiej części rozdziału piątego wykorzystuję wymienione tu kategorie, by jeszcze raz wskazać na gatunkową charakterystykę powieści graficznej, odróżnia- jącą ją od innych gatunków komiksu, a jednocześnie nieposługującą się cechami esencjalnymi przywoływanymi w definicjach klasycznych. (Meta)krytyczność i intersubiektywność zostają każdorazowo zestawione z dwiema — zależnymi od siebie — kategoriami narratologicznymi zaproponowanymi przez Mieke Bal. Są nimi: narrator i poziomy narracji. W następnej kolejności analizuję je pod wzglę- dem realizacji wprowadzonych przeze mnie kryteriów w odniesieniu do metafor i amalgamatów konceptualnych (częstokroć będących podstawą rozwiązań narra- cyjnych w powieściach graficznych). Kognitywistyczna teoria narracji oraz kategoryzacja prototypowa pozwalają na analizę cech gatunkowych powieści graficznej, stworzenie propozycji typolo- gicznej, a przede wszystkim na wskazanie takich kategorii, jak: (meta)krytycz- ność, metareprezentacja, intersubiektywność czy powieściowość, które wydają się kluczowe dla mówienia o graphic novel. Powyższe założenia umożliwiają także ucieczkę od normatywnych klasyfikacji i katalogowania mniej lub bardziej pew- nych wyznaczników tekstu skutkujących definiowaniem gatunku jako zbioru roz- maitych, niekoniecznie powiązanych ze sobą elementów, które najczęściej są je- 22 McHale 1996. 20 KOGNITYWISTYKA Uwagi wstępne dynie powierzchniowym rezultatem płynnych struktur (całkowicie pomijanych w badaniach nad komiksem) związanych z modelami opowiadania i poznania właściwym ludzkiemu umysłowi. Taki kognitywistyczny schemat reprezentacji i  opowiadania zarazem, charakterystyczny dla myślenia metaforycznego i me- tonimicznego, świetnie ilustruje poniższy kadr z Understanding Comics Scotta McClouda. Trzeba przy tym dodać, że dotyczy on tylko (lub aż) uniwersalno- ści ikonicznego języka, która leży u źródła komiksowej narracji. Prosty mecha- nizm działania ikonicznych reprezentacji, który sprowadza się do stopniowej redukcji elementów przedstawienia aż do osiągnięcia radykalnie uproszczonej formy, wciąż pozwalającej wszak na jej połączenie z desygnatem (lub znakiem wyjściowym), z jednej strony odwołuje się do schematów kategoryzacji w umyśle, z drugiej zaś — do zdolności tworzenia sensów przez dostrzeganie podobieństw i przyległości. A skoro już na tak podstawowym poziomie jak struktura semio- tyczna komiksu dostrzec można procesy kognitywne kluczowe dla konstru- owania narracji statycznym obrazem, jak wiele innych ich przejawów kryje się w komiksowych formach cechujących się wysoką samoświadomością gatunkową — powieściach graficznych? Ryc. 1. Scott McCloud, Understanding Comics (1993: 29) To pytanie kieruje mnie tym samym w stronę budowania tekstu teoretycznego z jednej strony skupionego wokół refleksji genologicznych i metodologicznych, z drugiej jednak składającego się na narrację o wielu twarzach, która chce uchwy- cić to, co wiąże się z ową wielością i różnorodnością determinowaną przedmio- tem swojego opisu.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Powieść graficzna. Studium gatunku w perspektywie kognitywistycznej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: