Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00457 007882 15700040 na godz. na dobę w sumie
Pozew grupowy jako instrument prywatnoprawnej ochrony interesów konsumentów z tytułu naruszenia reguł konkurencji - ebook/pdf
Pozew grupowy jako instrument prywatnoprawnej ochrony interesów konsumentów z tytułu naruszenia reguł konkurencji - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 536
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-3614-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> gospodarcze i handlowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia jest pierwszą na rynku publikacją prezentującą instytucję pozwu grupowego jako instrumentu prywatnoprawnej ochrony interesów konsumentów z tytułu naruszenia reguł konkurencji (krajowych i unijnych).

Szczególny nacisk został położony na analizę przepisów ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym z punktu widzenia przezwyciężania przeszkód w skutecznym dochodzeniu przez konsumentów roszczeń z tytułu złamania reguł konkurencji.

Wnikliwie omówiono przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej, instytucje ujednolicenia roszczeń pieniężnych i prejudycjalności prawomocnych decyzji Prezesa UOKiK, które wpływają na usprawnienie procesu dochodzenia roszczeń odszkodowawczych z tytułu złamania reguł konkurencji.

Monografia przedstawia ponadto bogaty dorobek doktryny polskiej i zagranicznej, a także orzecznictwo krajowe oraz wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Adresaci:
Publikacja przeznaczona jest dla przedstawicieli zawodów prawniczych, teoretyków prawa, a także wszystkich osób zainteresowanych poruszaną problematyką.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wstęp Skuteczna egzekucja unijnych reguł konkurencji oraz krajowego prawa konkurencji1 wymaga właściwego ukształtowania zasad postę‐ powania cywilnego oraz stworzenia skutecznych instrumentów do‐ chodzenia roszczeń odszkodowawczych. Sfera odpowiedzialności od‐ szkodowawczej z tytułu naruszenia unijnych i krajowych reguł kon‐ 1 Materialnoprawne przepisy dotyczące unijnych i krajowych reguł konkurencji są zawarte odpowiednio w art. 101 i 102 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz w art. 6 i 9 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm.). Wspólne reguły w dziedzinie konkurencji są zawarte w tytule VII Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej – Rozdział I. Reguły konku‐ rencji (art. 101–109). W wyniku wejścia w życie podpisanego 13 grudnia 2007 r. w Liz‐ bonie Traktatu zmieniającego Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz. Urz. UE C 306 z 17.12.2007, s. 1; wszedł w życie 1 grudnia 2009 r.) zmieniono nazewnictwo – Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską na Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej oraz numerację artykułów. Zmieniono również numerację artykułów dotyczących ochrony konkurencji – dawny art. 81 TWE odpowiada aktualnie art. 101 TFUE, a art. 82 TWE odpowiada art. 102 TFUE. W wyniku zmian Unia Europejska uzyskała osobowość prawną oraz przejęła kompetencje Wspól‐ noty Europejskiej. Dotychczasowe prawo wspólnotowe stało się z tym dniem prawem Unii Europejskiej (prawem unijnym), obejmującym wszystkie przepisy wydane na pod‐ stawie Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) i tzw. traktatów założycielskich, w tym Trak‐ tatu o ustanowieniu Wspólnoty Europejskiej (TWE). Używając zatem terminu „prawo wspólnotowe”, odnoszę go do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości i doktryny sprzed wejścia w życie Traktatu z Lizbony, natomiast „prawo unijne” odnoszę do orzecz‐ nictwa Trybunału Sprawiedliwości i doktryny po wejściu w życie Traktatu z Lizbony. Na temat Traktatu z Lizbony zob.: J. Barcz, Unia Europejska na rozstajach. Traktat z Lizbony. Dynamika i główne kierunki reformy ustrojowej, Warszawa 2009; M. Zdyb, Wspólnotowe i polskie publiczne prawo gospodarcze, t. 1, Warszawa 2008, s. 323; na temat dostosowywania polskiego prawa antymonopolowego do europejskich reguł konkuren‐ cji zob. T. Skoczny, Zakres i kierunki dostosowywania polskiego prawa antymonopolo‐ wego do europejskich reguł konkurencji, Warszawa 1993. 19 Wstęp kurencji2 jest objęta regulacjami wewnętrznymi państw członkow‐ skich. Ochrona praw wynikających z unijnych i krajowych reguł konkurencji jest realizowana w postępowaniu przed sądem krajowym. Należy wskazać, że skuteczne funkcjonowanie prywatnego modelu ochrony konkurencji jest niezwykle istotne dla zapewnienia niezakłó‐ conej konkurencji na rynku wewnętrznym. Dlatego tak ważne staje się stworzenie skutecznych mechanizmów ochrony podmiotów poszko‐ dowanych w wyniku złamania reguł konkurencji. Z uwagi na wielość podmiotów dotkniętych skutkami stosowania praktyk ograniczających konkurencję konieczne staje się zapewnienie właściwych instrumen‐ tów ochrony prawnej, dostosowanych do rodzaju naruszenia oraz ka‐ tegorii podmiotu poszkodowanego. Wydaje się zatem, że ochrona in‐ teresów wielu podmiotów poszkodowanych w wyniku złamania reguł konkurencji wymusza przyjęcie instrumentów efektywnego stosowa‐ nia prawa konkurencji w ramach prywatnoprawnego dochodzenia ro‐ szczeń z tytułu odpowiedzialności za stosowanie praktyk ograniczają‐ cych konkurencję. Prywatnoprawne stosowanie prawa konkurencji3 służy ochronie indywidualnego interesu przedsiębiorcy lub konsumenta, który doznał uszczerbku w wyniku naruszenia prawa konkurencji – unijnego lub krajowego. Dochodzenie indywidualnych roszczeń przez podmioty dotknięte skutkami praktyk ograniczających konkurencję pozostaje poza sferą interesu publicznego. Zresztą wynika to z charakteru prawa publicznego. Nie można jednak nie zauważać, co zostanie wielokrotnie zaakcentowane w pracy, synchronizacji prawa prywatnego i publicz‐ nego. Prywatnoprawny model stosowania prawa konkurencji powi‐ nien pełnić rolę komplementarną w stosunku do działalności organów 2 Przez „unijne reguły konkurencji” (prawo konkurencji, reguły konkurencji Unii Europejskiej) rozumiem przepisy zawarte w art. 101–109 TFUE (dawne art. 81–89 TWE), jednak z uwagi na temat rozprawy w zakresie rozważań pozostają jedynie art. 101 i 102 TFUE. Zatem używając terminu „reguły konkurencji”, obejmuję nim reguły krajowe (art. 6 i 9 u.o.k.i.k.) oraz unijne (art. 101 i 102 TFUE). 3 Pisząc o prywatnoprawnym stosowaniu (egzekwowaniu) prawa konkurencji, ro‐ zumiem przez to dochodzenie przez podmioty poszkodowane w wyniku złamania reguł konkurencji (krajowych lub unijnych) roszczeń przed krajowym sądem powszechnym wynikających z naruszenia unijnych lub krajowych reguł konkurencji. 20 Wstęp ochrony konkurencji państw członkowskich4. Dotyczy to stosowania zarówno krajowego, jak i unijnego prawa konkurencji w ramach po‐ stępowania przed krajowym sądem powszechnym. Rola sądów krajo‐ wych w stosowaniu prawa konkurencji jest niekwestionowana. Sądy krajowe mają bowiem do odegrania zasadnicza rolę w dziedzinie sto‐ sowania krajowych oraz unijnych reguł konkurencji. W ramach pry‐ watnoprawnego stosowania prawa konkurencji sądy powszechne roz‐ strzygając spór między podmiotami prywatnymi, mają uprawnienie do pełnego stosowania art. 101 i 102 TFUE. Sądy te bowiem uzupełniają rolę organów ochrony konkurencji państw członkowskich5. Celem rozprawy staje się ukazanie pozwu grupowego jako instru‐ mentu prywatnoprawnego stosowania prawa konkurencji, ponieważ ochrona wielu konsumentów, jako podmiotów poszkodowanych w wyniku stosowania prawa konkurencji wymusza konieczność za‐ pewnienia efektywnego stosowania prawa konkurencji przed sądami powszechnymi. Model publicznoprawnego stosowania prawa konkurencji powi‐ nien być zastrzeżony dla najcięższych naruszeń reguł konkurencji. Zresztą taką tendencję wyraża reforma prawa konkurencji. Przedmio‐ tem publicznoprawnego stosowania prawa konkurencji powinny być jedynie najpoważniejsze naruszenia konkurencji, wywierające istotny, negatywny wpływ na konkurencję na rynku6. Tym samym zapewnienie efektywności prywatnoprawnego stosowania prawa konkurencji przy‐ czyniłoby się do ograniczenia działalności organów ochrony konku‐ rencji do najpoważniejszych naruszeń prawa konkurencji. Pomimo oczywistej niezależności obu modeli egzekwowania pra‐ wa konkurencji, które pełnią przecież wobec siebie rolę komplemen‐ tarną, należy zwrócić uwagę na przenikanie się tych systemów. Jest to szczególnie widoczne w przypadku współpracy w ramach Europejskiej Sieci Konkurencji czy też prejudycjalności prawomocnych decyzji an‐ tymonopolowych w postępowaniu przed sądem powszechnym. Po‐ wyższe zostało zauważone w praktyce decyzyjnej Prezesa UOKiK, 4 Draft Joint Statement of the Council and the Commission on the functioning of the Network of Competition Authorities, Meeting Document nr 74/02 z dnia 25 listopada 2002 r., Brussels, dostępny na stronie: http://www.bmwi.de/.../gemeinsame-erklae‐ rung-rat-kommission,property=pdf,bereich=bmwi,sprache=de,rwb=true.pdf. 5 Zob. motyw 6 rozporządzenia 1/2003. 6 Uzasadnienie projektu ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, http://www.sejm.gov.pl. 21 Wstęp gdzie podkreśla się, że dochodzenie indywidualnych roszczeń przez podmioty poszkodowane jest utrudnione, gdy brak prejudycjalnej de‐ cyzji Prezesa UOKiK7. Wydaje się zatem konieczne zbadanie, czy ist‐ nienie prawomocnej decyzji stwierdzającej stosowanie praktyk ogra‐ niczających konkurencję wpływa na skuteczność pozwu grupowego jako instrumentu dochodzenia przez konsumentów roszczeń odszko‐ dowawczych w postępowaniu grupowym. Skuteczność publicznoprawnej ochrony konkurencji powinna zostać uzupełniona przez prywatnoprawny system dochodzenia ro‐ szczeń z tytułu złamania reguł konkurencji. Aktualne tendencje w pra‐ wie konkurencji ukazują odejście od czysto odstraszającego (prewen‐ cyjnego) charakteru postępowań publicznoprawnych w sprawach na‐ ruszeń reguł konkurencji. Również w ramach prywatnoprawnego eg‐ zekwowania reguł konkurencji widoczny staje się pewien element prewencyjny obok dominującego jednak charakteru kompensacyjnego postępowań prywatnoprawnych opartych na naruszeniach reguł kon‐ kurencji. Warto wskazać, że w doktrynie akcentuje się znaczenie kom‐ pensacyjnych środków ochrony indywidualnych interesów konsu‐ mentów8. Aktualne tendencje w europejskim prawie konkurencji ukazują znaczenie prywatnoprawnego modelu ochrony konkurencji. Pomimo tego brak jednolitości stanowisk doktryny co do roli prywatnopraw‐ nych roszczeń z tytułu naruszenia reguł konkurencji w zapewnieniu skuteczności ochrony konkurencji9. Wynika to głównie z istniejących przeszkód w skutecznym dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji (unijnego oraz krajowego) oraz przede wszystkim z publicznego charakteru prawa konkurencji10. Pry‐ 7 Decyzja z dnia 30 września 2008 r., RPZ 34/2008. 8 Ch. Twigg-Flesner, D. Parry, The challenges posed by the implementation of the directive into domestic law – a UK perspective (w:) The regulation of unfair commercial practices under EC directive 2005/29. New rules and new techniques, ed. S. Weatherill, U. Bernitz, Oxford–Portland 2007, s. 230 i n. 9 Należy wskazać na poglądy tych autorów, którzy pytają o potrzebę i rolę prywat‐ noprawnego stosowania prawa konkurencji w Europie – zob. m.in.: W. Wils, Should Private Antitrust Enforcement Be Encouraged in Europe, World Competition 2003, vol. 26, nr 3, s. 470 i n.; H. Schepel, The Enforcement of EC Law of EC Law in Contractual Relations: Case Studies in How Not to „Constitutionalize” Private Law, ERPL 2004, vol. 12, nr 5, s. 665 i n. 10 Na temat publicznego i prywatnego modelu ochrony konkurencji zob. A. Kom‐ ninos, Public and Private Enforcement in Europe: Complement? Overlap?, Competition Law Review 2006, nr 3, s. 11. 22 Wstęp watnoprawne stosowanie prawa konkurencji zapewnia (gwarantuje) ochronę indywidualnych interesów podmiotów poszkodowanych w wyniku złamania reguł konkurencji. Podmiotami poszkodowanymi w wyniku stosowania praktyk ograniczających konkurencję mogą być także konsumenci. Od wielu lat akcentuje się także konieczność za‐ pewnienia skutecznej ochrony tej grupie uczestników rynku gospo‐ darczego. Panoramiczne spojrzenie na prawo ochrony konsumentów pozwala uznać, że prawo to ciągle się rozwija. Istotne znaczenie ma również zauważenie konsumentów jako potencjalnych adresatów praktyk ograniczających konkurencję. W aktualnej europejskiej polityce konkurencji brak już uzasad‐ nienia dla odmowy przyznania konsumentowi prawa do naprawienia szkody wynikłej ze złamania reguł konkurencji. W wyrokach w spra‐ wach Courage v. Crehan i Manfredi11 Trybunał Sprawiedliwości12 jed‐ noznacznie stwierdził, że roszczenie odszkodowawcze z tytułu naru‐ szenia reguł konkurencji powinno przysługiwać każdemu podmioto‐ wi, który poniósł szkodę w wyniku naruszenia prawa konkurencji13. Obecna unijna polityka konkurencji kładzie także nacisk na ochronę pozycji konsumenta wskutek utrzymywania wysokiego poziomu ochrony konkurencji14. Od istnienia efektywnych reguł konkurencji zależy, czy konsumenci będą odnosili korzyści, jakie wynikają z syste‐ mu wolnorynkowego15. Zatem pomimo niezmieniającej się wartości podlegającej ochronie w prawie antymonopolowym – konkurencji, zauważyć należy zmiany w tym zakresie. Obecnie polityka konkurencji w Unii Europejskiej skupia się głównie na badaniu wpływu działań na interesy konsumen‐ 11 Wyrok Trybunału z dnia 20 września 2001 r. w sprawie C-453/99, Courage prze‐ ciwko Bernhard Crehan, Zb. Orz. 2001, s. I-6297, pkt 26 i 27 oraz wyrok TS z dnia 13 lipca 2006 r. w sprawach połączonych C-295–298/04, Manfredi, Zb. Orz. 2006, s. I-6619. 12 Wraz z wejściem w życie Traktatu z Lizbony Europejski Trybunał Sprawiedli‐ wości zmienił nazwę na Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Court of Justice of the European Union). W rozprawie jednak używam określenia TS zarówno w odnie‐ sieniu do starszych (sprzed dnia wejścia w życie Traktatu z Lizbony), jak i nowych wy‐ roków Trybunału. 13 Zob. pkt 26 wyroku w sprawie Courage oraz pkt 61 wyroku w sprawie Manfredi. 14 Zob. E. Piontek, Reforma stosowania art. 82 Traktatu o ustanowieniu Wspólnot Europejskich (w:) Prawo konkurencji – stan obecny oraz przewidywane kierunki zmian, red. C. Banasiński, Warszawa 2006, s. 54. 15 B. Majewska-Jurczyk, Dominacja w polityce konkurencji Unii Europejskiej, Wroc‐ ław 1998, s. 7. 23 Wstęp tów oraz na efektywności gospodarowania16. Wysoki poziom konku‐ rencji na rynku wpływa na zwiększenie konkurencyjności ofert, zmniejszenie cen, wzrost efektywności i innowacyjności, co korzystnie wpływa na interesy konsumentów. Konsumenci powinni szeroko ko‐ rzystać z zalet wspólnego rynku, przecież to ta grupa uczestników obrotu gospodarczego jest finalnym beneficjentem prawa konkurencji. Celem prawa konkurencji (prawa antymonopolowego) jest podniesie‐ nie dobrobytu konsumentów poprzez ochronę konkurencji. Podkreśla się, że tylko skuteczne stosowanie przepisów tego prawa pozwoli na jego osiągnięcie17. Powszechność naruszeń prawa konkurencji, transgraniczne skutki naruszeń, a także konieczność zwiększenia skuteczności działań kra‐ jowych organów ochrony konkurencji pozostawia do rozstrzygnięcia problem naprawienia szkody antymonopolowej – szkody wynikłej z tytułu złamania unijnych i krajowych reguł konkurencji18. Należy jednak zdawać sobie sprawę, że złamanie reguł konkurencji nie zawsze będzie oznaczać powstanie szkody po stronie konsumentów. Konsu‐ menci mogą bowiem osiągać korzyści ze stosowania praktyk ograni‐ czających konkurencję (np. ze stosowania cen rażąco niskich). Poza tym należy pamiętać, że zakaz porozumień ograniczających konku‐ rencję nie ma zastosowania do tych porozumień ograniczających kon‐ 16 E. Piontek, Reforma stosowania art. 82 Traktatu..., s. 54. 17 M. Gustafsson, What Are the Prospects for Enhanced Private Antitrust Litigation? A Swedish Perspective, ELRev. 2005, vol. 30, nr 4, s. 502. 18 W dalszej części pracy posługuję się zamiennie terminami „prawo antymono‐ polowe” i „prawo ochrony konkurencji”. Należy jednak zdawać sobie sprawę z tego, że w pojęciu prawa ochrony konkurencji mieści się także ochrona konkurencji uczciwej. Zatem prawo ochrony konkurencji jest szerokim pojęciem, w którym mieści się także prawo antymonopolowe. Natomiast w wąskim ujęciu prawo konkurencji to po prostu prawo antymonopolowe, nazywane w prawie niemieckim prawem kartelowym, a w pra‐ wie amerykańskim prawem antytrustowym. W prawie europejskim występuje termin „prawo konkurencji” (competition law, co znajduje odzwierciedlenie w traktatowych zakazach zawartych w art. 101 i 102 TFUE). Na ten temat zob. Orzecznictwo Europej‐ skiego Trybunału Sprawiedliwości, red. R. Skubisz, Warszawa 2003, s. 162. Mówiąc o prywatnoprawnym stosowaniu prawa konkurencji, używa się określenia private en‐ forcement of competition law, jednak znajduje ono zastosowanie jedynie do reguł kon‐ kurencji zawartych w art. 101 i 102 TFUE. Określenie „prawo antymonopolowe” pozo‐ stało z dawniejszej, nieobowiązującej już regulacji ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów (Dz. U. Nr 14, poz. 88 z późn. zm.), a także z wzorców amerykańskich, gdzie funkcjonuje anti-monopoly. 24 Wstęp kurencję, które zapewniają konsumentom odpowiednią część wynika‐ jących z porozumień korzyści19. Zarówno krajowy, jak i europejski ustawodawca zauważa potrzebę zapewnienia skutecznej ochrony praw podmiotów prywatnych przed skutkami naruszeń reguł konkurencji. Od wielu lat obserwuje się ko‐ nieczność zapewnienia skutecznej ochrony także konsumentom, jako podmiotom poszkodowanym w wyniku złamania reguł konkurencji. Wyrazem istnienia takiej potrzeby jest dyskusja tocząca się na szczeblu europejskim, na temat przyjęcia unijnego instrumentu dochodzenia roszczeń z tytułu złamania zakazów konkurencji. W dyskusji o potrze‐ bie jego wprowadzenia widoczna jest stała chęć wypracowania wspól‐ nych zasad dochodzenia roszczeń w poszczególnych porządkach praw‐ nych, co wpłynie na wzrost skuteczności dochodzenia roszczeń oraz poprawę ochrony sądowej. Istotny problem wynika z odmiennych re‐ gulacji krajowych państw członkowskich w zakresie przepisów proce‐ duralnych dotyczących naruszeń reguł konkurencji. Bezsporne jest, że tylko skuteczne instrumenty dochodzenia ro‐ szczeń pozwolą efektywnie chronić interesy konsumentów. Różnego rodzaju bariery zniechęcają konsumentów, którzy rezygnują z docho‐ dzenia roszczeń. Taki stan rzeczy prowadzi do sytuacji, gdy przedsię‐ biorcy naruszający reguły konkurencji nie obawiają się dochodzenia roszczeń odszkodowawczych. Wskazuje się tutaj przede wszystkich trudności dowodowe, niską wartość indywidualnego roszczenia, dłu‐ gotrwałość postępowań sądowych. Te bariery skutecznie hamują, czy też eliminują, korzystanie przez podmioty poszkodowane z dostępnych instrumentów egzekwowania roszczeń wynikających z naruszeń reguł konkurencji. Czy jednak wskazane przeszkody mogą pozbawiać prawa do ob‐ rony? Zdając sobie sprawę z niskiego zainteresowania konsumentów egzekwowaniem reguł konkurencji, należy rozważyć, czy istniejąca w prawie polskim regulacja prawna – ustawa z dnia 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz. U. z 2010 r. Nr 7, poz. 44) umożliwia konsumentom dochodzenie roszczeń z tytułu złamania reguł konkurencji. Istotną nowością w prawie polskim jest zapewnienie ochrony, w ramach modelu prywatnoprawnego stosowania prawa konkurencji, także interesowi grupy przedsiębiorców, konsumentów oraz grupie 19 Art. 8 ust. 1 pkt 2 u.o.k.i.k. 25 Wstęp nabywców pośrednich. W pracy wykazane zostanie, że dla roszczeń z tytułu naruszenia prawa konkurencji skutecznym instrumentem ochrony konkurencji może stać się pozew grupowy. Jednak – co należy podkreślić – wymaga to większego zainteresowania tym instrumentem ochrony samych poszkodowanych, bowiem żaden instrument ochrony nie będzie skuteczny, jeśli nie zostanie wykorzystany przez podmiot uprawniony. Istotną kwestią związaną ze skutecznością tego instru‐ mentu jest także właściwa interpretacja przepisów ustawy o docho‐ dzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym dokonywana przez sądy. Problematyka dochodzenia przez konsumentów roszczeń odszko‐ dowawczych w postępowaniu grupowym jest nową regulacją prawną w polskim ustawodawstwie. Ustawodawca stworzył oryginalny, nie‐ znany dotąd system cywilnej ochrony prawa konkurencji, który prze‐ widuje możliwość wniesienia powództwa grupowego. System ten jest alternatywą dla istniejącego w polskiej procedurze cywilnej modelu dochodzenia roszczeń przez podmiot indywidualny, jak też dla insty‐ tucji współuczestnictwa formalnego w postępowaniu. Jeśli wziąć pod uwagę zidentyfikowane przeszkody w skutecznym dochodzeniu ro‐ szczeń wynikających z naruszeń prawa konkurencji, zarówno o cha‐ rakterze procesowym, jak i materialnym, jego przyjęcie ma istotne znaczenie praktyczne. Niezwykle istotne znaczenie z punktu widzenia ochrony interesów beneficjentów prawa konkurencji mają nie tylko zakazy stosowania praktyk ograniczających konkurencję, lecz przede wszystkim zapew‐ nienie skutecznego mechanizmu egzekwowania roszczeń wynikają‐ cych z naruszeń prawa konkurencji. W tym zakresie w prawie polskim funkcjonują dwa systemy stosowania prawa konkurencji: publiczny (public enforcement of competition law) oraz prywatny (private en‐ forcement of competition law). Publicznoprawne stosowanie prawa konkurencji służy ochronie interesu publicznego, w tym także intere‐ sów przedsiębiorców i konsumentów. Prywatnoprawne stosowanie prawa konkurencji polega na dochodzeniu przez przedsiębiorców oraz konsumentów praw, które gwarantuje prawo ochrony konkurencji i konsumentów. W jego ramach egzekwowanie zakazów praktyk og‐ raniczających prawo konkurencji odbywa się przed sądem powszech‐ nym. Pomimo że sądy powszechne mają uprawnienie do stosowania 26 Wstęp prawa konkurencji20, to jednak w praktyce jego stosowanie jest zniko‐ me. Pojawia się zatem potrzeba wykorzystania istniejącej procedury dochodzenia roszczeń w postępowaniu grupowym w celu zwiększenia skuteczności ochrony podmiotów poszkodowanych naruszeniem pra‐ wa konkurencji. Należy upowszechnić istniejące w prawie krajowym instrumenty ochrony interesów grupy konsumentów, tak aby ta grupa poszkodowanych korzystała ze środków ochrony prawnej. Oba systemy ochrony konkurencji – publiczny i prywatny – funk‐ cjonują równolegle i pełnią wobec siebie rolę komplementarną. Pry‐ watnoprawne roszczenia oparte na naruszeniu prawa konkurencji (unijnego i krajowego) mogą stać się skutecznym instrumentem ochro‐ ny konkurencji, zwłaszcza jeśli instrument pozwalający na ich docho‐ dzenie umożliwia udział w postępowaniu większej liczbie poszkodo‐ wanych podmiotów. Głównym założeniem książki stało się przedstawienie pozwu gru‐ powego jako instrumentu o charakterze prywatnoprawnym, który jed‐ nak z powodzeniem może służyć dochodzeniu roszczeń wynikających z naruszeń traktatowego i krajowego prawa konkurencji. Publiczno‐ prawny charakter prawa konkurencji wyłącza możliwość ochrony w nim interesów indywidualnych podmiotów poszkodowanych w wy‐ niku złamania reguł konkurencji. Dlatego też tak istotne znaczenie ma zapewnienie skutecznego mechanizmu egzekwowania prawa konku‐ rencji. Punktem wyjścia do szczegółowych rozważań dotyczących pry‐ watnoprawnego stosowania prawa konkurencji staje się przyjęcie po‐ glądu, że dochodzenie przez podmioty prywatne roszczeń wynikają‐ cych z naruszeń krajowych i unijnych przepisów konkurencji może stanowić istotny element służący wspieraniu uczciwości handlu oraz przejrzystości rynku21. Podstawowym wnioskiem, który wypływa z dokonanych rozwa‐ żań, jest konieczność przeprowadzenia harmonizacji w zakresie cywil‐ nej ochrony praw wynikających z art. 101 TFUE (dawniej art. 81 TWE) i art. 102 TFUE (dawniej art. 82 TWE). W tym miejscu pojawia się 20 Krajowe sądy cywilne państw członkowskich posiadają uprawnienie do stoso‐ wania unijnego prawa konkurencji, co wynika z art. 6 rozporządzenia 1/2003. Państwa członkowskie, dostosowując się do przepisów rozporządzenia 1/2003, zwiększyły sku‐ teczność procedur. Na ten temat zob. Ch. Lemaire, J. Gstalter, The Silent Revolution Beyond Regulation 1/2003, Global Competition Policy z 31 października 2008 r. 21 Orzeczenie w sprawie C-253/00, Antonio Muñoz y CIA SA, [2002] ECR, s. I-07289. 27 Wstęp pytanie, czy przyjęcie unijnego instrumentu dochodzenia roszczeń z tytułu naruszeń prawa konkurencji przyczyni się do poprawy sytuacji podmiotów poszkodowanych w wyniku złamania reguł konkurencji? Z uwagi bowiem na istniejące odmienności w systemach prawnych państw członkowskich, chociażby w kwestii przesłanki winy, przyjęcie wspólnego instrumentu dochodzenia roszczeń może wiązać się z du‐ żymi trudnościami. Biorąc jednak pod uwagę zdeterminowanie Ko‐ misji, należy przypuszczać, że kwestia ta zostanie rozwiązana w naj‐ bliższym czasie. Kolejnym zagadnieniem, ściśle powiązanym z prywatnoprawnym stosowaniem prawa konkurencji, jest potrzeba przyjęcia skutecznego instrumentu ochrony praw gwarantowanych przez regulację antymo‐ nopolową. Istotne znaczenie ma dokonanie podziału na środki (in‐ strumenty) cywilnoprawnej ochrony służące dochodzeniu roszczeń indywidualnych oraz na – co jest nowością w polskiej procedurze cy‐ wilnej – środki (instrumenty) cywilnoprawnej ochrony interesów gru‐ py konsumentów. Punktem wyjścia staje się w tym zakresie scharak‐ teryzowanie istniejących w prawie polskim środków ochrony prawnej interesów indywidualnych, zbiorowych i grupowych. Szczególny na‐ cisk położony zostanie na omówienie nowej regulacji prawnej, którą w prawie polskim jest postępowanie grupowe, w ramach którego za‐ gwarantowano ochronę interesów grupowych. Interesy grupowe, które zostały naruszone w wyniku złamania reguł konkurencji, są chronione w postępowaniu grupowym. Można zatem wyprowadzić pogląd, że postępowanie grupowe służy ochronie interesu grupy przedsiębiorców (konsumentów oraz nabywców pośrednich), który został naruszony w wyniku złamania zakazów praktyk ograniczających konkurencję. Pozew grupowy jest narzędziem, które umożliwia poszkodowa‐ nym w wyniku złamania reguł konkurencji dochodzenie roszczeń cy‐ wilnoprawnych. Pierwszym zagadnieniem wymagającym dogłębnego zbadania staje się ustalenie zakresu legitymacji czynnej. W szczegól‐ ności przedmiotem analizy stanie się nieznana prawu polskiemu in‐ stytucja nabywcy pośredniego oraz możliwość przyznania tym pod‐ miotom legitymacji czynnej w ramach egzekwowania roszczeń wyni‐ kających z naruszeń reguł konkurencji. Jednak z uwagi na problema‐ tykę pracy punktem wyjścia stanie się ustalenie podstaw prawnych przyznania konsumentowi legitymacji czynnej do dochodzenia ro‐ szczeń z tytułu naruszenia prawa konkurencji. 28 Wstęp W celu wykazania, że pozew grupowy może stać się skutecznym instrumentem dochodzenia roszczeń z tytułu naruszeń prawa konku‐ rencji, przedstawiona zostanie instytucja pozwu grupowego oraz omó‐ wione zostaną cechy postępowania grupowego. Pozew grupowy sta‐ nowi wyłom w procedurze cywilnej, gdzie występują dwie strony pro‐ cesu (powód i pozwany), pomiędzy którymi toczy się proces. Pełne ukazanie funkcjonowania postępowania grupowego wymaga odnie‐ sienia do innych form udziału w postępowaniu cywilnym większej liczby osób po określonej stronie procesowej. Ukazana zostanie także relacja pomiędzy pozwem grupowym a istniejącymi w polskiej procedurze cywilnej instrumentami ochrony interesów większej liczby podmiotów. Rozważania zmierzają do wy‐ kazania, że pozew grupowy może stać się skutecznym i efektywnym instrumentem ochrony interesu grupy podmiotów, który został naru‐ szony w wyniku zachowań stanowiących złamanie reguł prawa kon‐ kurencji (zarówno traktatowego, jak i krajowego). Dotychczasowe rozważania dają asumpt do przyjęcia poglądu, że pozew grupowy może stać się skutecznym instrumentem ochrony in‐ teresu grupy konsumentów, który został naruszony wskutek złamania unijnego i krajowego prawa konkurencji. Pojawiają się jednak pewne przeszkody w wykorzystaniu tego instrumentu przy dochodzeniu ro‐ szczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia reguł konkurencji. W celu ich przedstawienia scharakteryzowane zostaną istniejące prze‐ szkody w skutecznym dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych. Jed‐ ną z zasadniczych przeszkód utrudniających dochodzenie roszczeń odszkodowawczych są trudności dowodowe dotyczące zarówno faktu naruszenia prawa, jak i wysokości szkody. Trudności dowodowe, jakie pojawiają się przy dochodzeniu ro‐ szczeń odszkodowawczych z tytułu złamania reguł konkurencji, doty‐ czą udowodnienia stosowania praktyk ograniczających konkurencję. Dlatego też powszechnie wskazuje się, że niezwykle istotnym – z punk‐ tu widzenia skutecznego dochodzenia prywatnoprawnego stosowania prawa konkurencji – zagadnieniem jest kwestia związania sądów pra‐ womocnymi decyzjami organów ochrony konkurencji22. W tym celu szczegółowo omówiona zostanie ewolucja orzecznictwa sądowego 22 Prejudycjalność prawomocnych rozstrzygnięć w omawianym kontekście należy odnosić do decyzji Prezesa UOKiK oraz wyroków SOKiK, a także SN dotyczących decyzji Prezesa UOKiK. 29 Wstęp w tym przedmiocie. W tej części rozważań, nie negując prawa sądów powszechnych do samodzielnego stosowania krajowego i unijnego prawa konkurencji, a także poglądu o niezależności publicznopraw‐ nego i prywatnoprawnego stosowania prawa konkurencji, ukazane zo‐ staną argumenty przemawiające za przyznaniem mocy wiążącej pra‐ womocnym decyzjom stwierdzającym stosowanie praktyk ogranicza‐ jących konkurencję. Powyższe zagadnienie ma niezwykle istotne znaczenie dla efek‐ tywności roszczeń odszkodowawczych. Problem powyższy zauważa także Prezes UOKiK w swojej praktyce decyzyjnej. Skuteczność prywatnoprawnego instrumentu dochodzenia ro‐ szczeń z tytułu złamania unijnych reguł konkurencji oznacza wykaza‐ nie przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej, w tym poniesie‐ nia szkody przez podmiot występujący z roszczeniem. Należy tutaj podkreślić, że prawo antymonopolowe nie zawiera definicji szkody antymonopolowej. W książce zostało przyjęte, że szkodą antymono‐ polową jest uszczerbek, którego poszkodowany doznał w wyniku sto‐ sowania praktyk ograniczających konkurencję, zakazanych w prawie krajowym lub europejskim. Z punktu widzenia kryterium podmioto‐ wego – podmiotu poszkodowanego – szkodą antymonopolową jest każdy uszczerbek w dobrach prawnie chronionych poszkodowanego (przedsiębiorcy, konsumenta, nabywcy pośredniego). Szkoda antymo‐ nopolowa jest szkodą zbiorową. Pomimo powyższej identyfikacji, gdzie nastąpiło wskazanie podmiotu poszkodowanego jako indywi‐ dualnego podmiotu, należy pamiętać, że szkoda antymonopolowa jest szkodą zbiorową. Wynika to z faktu, że podmioty poszkodowane nie są zidentyfikowane w postępowaniu przed organem antymonopolo‐ wym. Pomimo że szkoda wyrządzona tym podmiotom w wyniku zła‐ mania reguł konkurencji jest duża, to i tak indywidualny (proporcjo‐ nalny do uczestników) wymiar szkody jest niewielki. Stawia to pod znakiem zapytania celowość i opłacalność dochodzenia indywidual‐ nego powództwa23. Żądanie naprawienia szkody antymonopolowej, czyli sumy indywidualnych szkód, uszczerbków w dobrach prawnie chronionych poszkodowanych przedsiębiorców, konsumentów oraz nabywców pośrednich, może zostać zgłoszone w postępowaniu gru‐ powym. Postępowanie to odchodzi od zasady indywidualizacji szkody. Precyzując, przy zastosowaniu powództw grupowych do dochodzenia 23 Na ten temat zob. R.A. Posner, Antitrust Law, Chicago–London 2001, s. 274–280. 30 Wstęp roszczeń deliktowych (roszczeń odszkodowawczych z tytułu stosowa‐ nia praktyk ograniczających konkurencję) mogą pojawić się praktycz‐ ne trudności przy ustalaniu jednakowej podstawy faktycznej lub praw‐ nej. W przypadku dochodzenia roszczeń deliktowych przez grupę kon‐ sumentów w postępowaniu grupowym niezbędne staje się odrzucenie zasady indywidualizacji szkody. Roszczenia pieniężne są bowiem ujed‐ nolicone przy uwzględnieniu wspólnych okoliczności sprawy. W po‐ stępowaniu grupowym mamy do czynienia z odstępstwem od zasad dowodzenia wysokości roszczeń obowiązujących w zwykłym postępo‐ waniu cywilnym. Przyjęcie w postępowaniu grupowym jednakowej wysokości roszczeń procesowych konsumentów (członków grupy) musi jednak znajdować uzasadnienie we wspólnych okolicznościach sprawy24. Szczególne problemy związane są także z ustaleniem wysokości odszkodowania, gdy podmiot bezpośrednio poszkodowany zmniejszył wysokość szkody, zawyżając ceny stosowane wobec swoich kontra‐ hentów. W sposób szczegółowy zostanie przedstawiona nieznana pra‐ wu polskiemu instytucja obrony z powołaniem się na przeniesienie obciążeń. Jednocześnie nic nie stoi na przeszkodzie, by dopuścić ją w procesie o odszkodowanie z tytułu naruszenia reguł konkurencji. Praktyczne trudności, które zostaną omówione, dotyczą również zależności pomiędzy uwzględnianiem wniosków o złagodzenie kary administracyjnej w ramach systemu leniency a roszczeniami odszko‐ dowawczymi. Zapewnienie pełnej skuteczności i efektywności pozwu grupowego wymaga przezwyciężenia powyższych przeszkód. Dlatego też w ramach rozwiązania istniejących problemów przedstawiona zo‐ stanie propozycja przyjęcia unijnego instrumentu dotyczącego ro‐ szczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia reguł konkurencji. Pod‐ niesiona zostanie także zasadność przyjęcia instrumentu unijnego re‐ gulującego problematykę roszczeń odszkodowawczych z tytułu naru‐ szenia unijnego prawa konkurencji. W książce ukazano problemy związane z dochodzeniem roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia europejskiego i krajowego prawa konkurencji. Podjęto próbę przedstawienia instytucji pozwu grupowego, który może być wykorzystywany w postępowaniach gru‐ powych, w których dochodzone jest naprawienie szkody antymono‐ polowej. W wyniku podjętej analizy starano się wykazać, że prywat‐ 24 Art. 2 ust. 1 u.d.r. 31 Wstęp noprawne roszczenia oparte na naruszeniu prawa konkurencji mogą służyć także publicznoprawnej ochronie konkurencji. Pozew zbiorowy w postępowaniu grupowym pełni bowiem określone funkcje: kom‐ pensacyjną, prewencyjną oraz represyjną. Realizacja tych funkcji po‐ zwala zakwalifikować go jako skuteczny instrument ochrony praw podmiotów poszkodowanych w wyniku naruszenia warunków kon‐ kurencji. Należy wskazać, że z uwagi na pełnione funkcje stanowi on uzupełnienie publicznoprawnej ochrony konkurencji. Należy żywić nadzieję, że postępowanie grupowe przyczyni się do wzrostu znaczenia prywatnoprawnego modelu ochrony konkurencji. Z uwagi na jego charakter wytaczanie powództw grupowych z tytułu naruszeń reguł konkurencji może nie tylko utrzymać25, ale również podnieść skuteczną konkurencję w UE. Skuteczność krajowego i eu‐ ropejskiego prawa konkurencji w stosunkach pomiędzy podmiotami prywatnymi przyczynia się do wzmocnienia publicznoprawnej ochro‐ ny konkurencji. Prywatny model ochrony konkurencji, pomimo oczy‐ wistej odrębności i niezależności od modelu publicznego, powinien przyczyniać się do zwiększenia jego skuteczności, właśnie poprzez rea‐ lizację funkcji represyjnej. Sankcje prywatnoprawne za stosowanie praktyk ograniczających konkurencję, obok sankcji publicznopraw‐ nych (administracyjnych) orzekanych przez organ antymonopolowy, powinny skutecznie odstraszać od łamania reguł konkurencji. W as‐ pekcie ochrony interesu indywidualnego oraz naprawienia wyrządzo‐ nej szkody w wyniku stosowania praktyk ograniczających konkurencję model prywatnoprawnego stosowania prawa konkurencji zdobywa prowadzenie. Jednak nie sposób nie zauważyć, że jego skuteczność jest uzależniona od wcześniejszej decyzji stwierdzającej stosowanie prak‐ tyk ograniczających konkurencję. Prywatnoprawne stosowanie prawa konkurencji nie zostało uzależnione od uprzedniego wydania przez Prezesa UOKiK decyzji stwierdzającej stosowanie praktyki ogranicza‐ jącej konkurencję. Jednak z uwagi na trudności w udowodnieniu sto‐ sowania praktyk ograniczających konkurencję wydaje się, że skutecz‐ ność dochodzenia przez przedsiębiorców lub konsumentów praw gwa‐ rantowanych przez ustawę antymonopolową przed sądami powszech‐ nymi będzie zależna właśnie od przedmiotowego rozstrzygnięcia. 25 Tak stwierdził TS w wyroku z dnia 20 września 2001 r. w sprawie Courage Ltd v. Bernard Crehan, C-453/99 (por. przypis 11). 32 Wstęp Wyraźnie zatem widać, co szczegółowo zostanie ukazane w dal‐ szych rozważaniach, że odrębność systemów ochrony konkurencji (publicznego i prywatnego) nie oznacza, iż nie powinny one się uzu‐ pełniać w celu realizacji ochrony konkurencji. Jest to szczególnie wi‐ doczne w podziale na postępowanie grupowe służące dochodzeniu ro‐ szczeń z tytułu odpowiedzialności za naruszenie zakazu praktyk ogra‐ niczających konkurencję oraz na postępowanie grupowe w sprawie ustalenia odpowiedzialności pozwanego za naruszenie zakazu praktyk ograniczających konkurencję. 33 Rozdział 1 Model stosowania prawa konkurencji w prawie polskim 1.1. Uwagi wprowadzające Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów26 w art. 1 ust. 1 określa warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasady podejmo‐ wania w interesie publicznym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. Zatem ochrona interesów przedsiębiorców oraz kon‐ sumentów dokonywana jest przez Prezesa UOKiK, jako organ admi‐ nistracji publicznej, jedynie w interesie publicznym. Interwencja or‐ ganu antymonopolowego jest podejmowana wówczas, gdy w sprawę zaangażowany jest interes publiczny. Model ochrony konkurencji przyjęty w ustawie o ochronie kon‐ kurencji i konsumentów zakłada ochronę w interesie publicznym. Analiza publicznoprawnego modelu stosowania prawa konkurencji wymaga ukazania jego podstaw oraz celów. Dlatego też rozważania będą koncentrować się również wokół interesu publicznego jako prze‐ słanki publicznoprawnego stosowania prawa konkurencji. Istotnego znaczenia w tym miejscu nabiera wyspecyfikowanie kompetencji de‐ cyzyjnych Prezesa UOKiK w zakresie egzekwowania unijnych reguł konkurencji. Biorąc pod uwagę zakres problematyki podjętej w książce, kluczowe staje się zbadanie problemu ochrony konsumentów z per‐ spektywy celów ustawodawstwa antymonopolowego. Konieczność zapewnienia efektywnego stosowania prawa konku‐ rencji wymaga szerszego spojrzenia. Niezbędne staje się uwzględnienie 26 Ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, Dz. U. Nr 50, poz. 331 z późn. zm., dalej jako ustawa lub u.o.k.i.k. 35 Rozdział 1. Model stosowania prawa konkurencji... znaczenia i roli prywatnoprawnego modelu ochrony konkurencji. Pry‐ watnoprawny model ochrony konkurencji polega bowiem na stoso‐ waniu regulacji ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w po‐ stępowaniu przed sądem cywilnym. Pojawia się zatem pytanie o pod‐ stawy uprawnień krajowych sądów powszechnych do stosowania unij‐ nego i krajowego prawa konkurencji. Kwestie te bowiem mają kluczowe znaczenie dla realizacji ochrony. W związku z powyższym konieczne staje się ukazanie cech pry‐ watnoprawnego stosowania prawa konkurencji oraz podjęcie próby oceny jego skuteczności. Wcześniej jednak należy omówić podstawy funkcjonowania prywatnoprawnego stosowania prawa konkurencji – wyroki TS w sprawie Courage v. Crehan oraz w sprawie Manfredi. Ukazane zostaną także konsekwencje tych wyroków w sferze upraw‐ nień konsumentów do żądania naprawienia szkody z tytułu złamania reguł konkurencji. 1.2. Publiczne prawo ochrony konkurencji W Polsce, podobnie jak w Unii Europejskiej, ochrona konkurencji jest realizowana na płaszczyźnie publicznoprawnej oraz prywatno‐ prawnej. Model publiczny ochrony konkurencji (public enforcement) zakłada podejmowanie działań w celu ochrony interesu publicznego27. Publicznoprawne stosowanie prawa konkurencji należy do kompeten‐ cji Prezesa UOKiK, jako organu właściwego w sprawie naruszeń reguł konkurencji. Natomiast egzekwowanie roszczeń wynikających z naru‐ szeń unijnych reguł konkurencji (art. 101 i 102 TFUE) należy do kom‐ petencji Komisji, a także do sądów krajowych28 oraz krajowych orga‐ nów antymonopolowych29. Poza tym Prezes Urzędu Ochrony Konku‐ 27 Art. 1 u.o.k.i.k. 28 Na temat pojęcia sądu zob. M.A. Dauses, Das Vorabentscheidungsverfahren nach Artikel 177 EG-Vertrag, München 1995, s. 85. 29 Szeroko zob.: M. Bychowska, C. Banasiński, Kompetencje decyzyjne Komisji Eu‐ ropejskiej i Prezesa UOKiK wynikające z rozporządzenia Rady UE nr 1/2003 w świetle zasady równoległego stosowania wspólnotowego i krajowego prawa antymonopolowego, PPH 2009, nr 3, s. 5 i n.; A. Nykiel, Reforma polityki UE w zakresie stosowania art. 82 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, PUG 2005, nr 12, s. 18 i n.; M. Szydło, Polskie prawo konkurencji po uzyskaniu przez Polskę członkostwa w UE, KPPubl. 2005, nr 3, s. 230 i n. 36 1.2. Publiczne prawo ochrony konkurencji rencji i Konsumentów ma obowiązek równoległego stosowania krajo‐ wego i unijnego prawa konkurencji30. Publicznoprawna ochrona konkurencji służy ochronie interesów przedsiębiorców i konsumentów, która jest podejmowana w celu pub‐ licznym. Interwencja organu antymonopolowego31 w sprawach naru‐ szeń reguł konkurencji jest podejmowana w interesie publicznym. W związku z tym w razie zagrożenia lub naruszenia reguł konkurencji Prezes UOKiK podejmuje działania określone w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów wyłącznie w sytuacji, gdy w sprawę zaan‐ gażowany jest interes publiczny (art. 1 ust. 1 u.o.k.i.k.)32. Podstawową przesłanką zastosowania przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest ustalenie, że w rozpatrywanej sprawie doszło do naruszenia interesu publicznego. Zgodnie bowiem z art. 1 ust. 1 u.o.k.i.k. „ustawa określa warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasady podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów”. W wyroku z dnia 24 stycznia 1991 r. w sprawie Amr 8/9033 SAM podkreślił, że naruszenie interesu publicz‐ noprawnego może mieć przykładowo miejsce, gdy skutkami działań sprzecznych z ustawą dotknięty jest „szerszy krąg uczestników rynku”. Według SN jako działania antykonkurencyjne bądź antykonsumenckie należy kwalifikować takie zachowania, które dotykają sfery interesów szerszego kręgu uczestników rynku; nie dotyczą sytuacji pojedynczego przedsiębiorcy czy konsumenta, lecz zaburzeń na rynku, w rozumieniu negatywnych zjawisk charakteryzujących jego funkcjonowanie. Tym samym należy przyjąć, że ingerencja Prezesa UOKiK uzasadniona by‐ łaby jedynie wówczas, gdyby służyła ochronie tak pojętej konkurencji lub interesów konsumentów. Zdaniem SN „celem ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie jest więc ochrona prywatnego interesu 30 Art. 3 pkt 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i art. 82 Traktatu, Dz. Urz. WE L 1 z 04.01.2003, s. 1–25, dalej jako rozporządzenie 1/2003. Wskazany przepis odnosi się do związku między art. 81 i 82 Traktatu (obecnie art. 101 i 102) a krajowym prawem konkurencji. 31 Pojęciem organu antymonopolowego obejmuję Prezesa Urzędu Ochrony Kon‐ kurencji i Konsumentów. W książce posługuję się tymi pojęciami zamiennie. 32 Na temat interesu publicznego zob.: B. Pęczalska, Ochrona konkurencji, War‐ szawa 2007, s. 86–87; M.K. Kolasiński, Obowiązek współpracy gospodarczej w prawie antymonopolowym, Warszawa 2009, s. 89. 33 Wokanda 1992, nr 2, s. 39. 37 Rozdział 1. Model stosowania prawa konkurencji... przedsiębiorcy bądź konsumenta”34. Z kolei w wyroku z dnia 12 wrześ‐ nia 2003 r. Sąd Najwyższy35 zauważył jednak, że nie jest wykluczone podjęcie postępowania antymonopolowego nawet w przypadku, gdy postępowanie przedsiębiorcy kwalifikowane jako nadużycie pozycji dominującej dotknęło jednego odbiorcy. „Celem ustawy antymono‐ polowej jest m.in. zapewnienie ochrony konsumentów, co zostało wy‐ rażone w jej art. 1 ust. 1. Użycie liczby mnogiej nie oznacza jednak braku możliwości prowadzenia postępowania w sytuacji, gdy zagro‐ żone są interesy jednego odbiorcy energii elektrycznej. Przedmiotem rozpoznawanej sprawy jest bowiem jeden z przejawów niedozwolonej praktyki monopolistycznej, za jaką co do zasady uznać należy prze‐ rzucanie całości kosztów przyłączenia do sieci elektrycznej na odbior‐ cę. Praktyka taka była szeroko stosowana. Nie ma żadnych powodów, by uznać, że tego rodzaju postępowanie wszczynać można w wypadku zagrożenia interesów wielu odbiorców (pomijając już trudności z roz‐ graniczeniem progu ilościowego), a nie jest to możliwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Orzeczenie wydane w tego rodzaju sprawie, ma wymiar znacznie szerszy, pełni także funk‐ cję prewencyjną, służy bowiem ochronie także nieograniczonej liczby kolejnych potencjalnych konsumentów”36. Powołane powyżej orzeczenia jednoznacznie ukazują publiczny charakter ochrony konkurencji, realizowany w postępowaniu przez Prezesem UOKiK. Publicznoprawne stosowanie reguł konkurencji, w odróżnieniu od prywatnoprawnego ich egzekwowania, polega na podejmowaniu działań przez Prezesa UOKiK w interesie publicznym – „w imię interesu publicznego”. Przesłanką wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawach ochrony konkurencji i konsumentów będzie zawsze istnienie (zagrożenie lub naruszenie) interesu publicz‐ nego. Celem ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie jest ochrona indywidualnego interesu przedsiębiorcy czy też konsumen‐ ta37. Zawsze bowiem ochrona konkurencji podejmowana jest w inte‐ resie państwa, niezależnie od działań jednostek i niezależnie od ich in‐ 34 Zob. również wyroki SN: z dnia 29 maja 2001 r., I CKN 1217/98, OSNC 2002, nr 1, poz. 13; z dnia 28 stycznia 2002 r., I CKN 112/99, OSNC 2002, nr 11, poz. 144. 35 I CKN 504/01, Glosa 2004, nr 12, s. 37. 36 Ibidem. 37 Zob. K. Kohutek (w:) K. Kohutek, M. Sieradzka, Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz, Warszawa 2008, s. 48. 38 1.2. Publiczne prawo ochrony konkurencji teresów38. „Rozważając, czy zachodzą podstawy do wszczęcia postępo‐ wania, a następnie – po jego przeprowadzeniu – wydając odpowiednią decyzję, organ antymonopolowy musi wskazać, na czym polegał inte‐ res publiczny w podjęciu interwencji w odniesieniu do konkretnej praktyki, której postępowanie dotyczyło”. Można zatem uznać, że or‐ gan antymonopolowy „dokonuje swoistej selekcji spraw, w których podejmie interwencje”39. Z uwagi na ewolucję orzecznictwa antymonopolowego możemy zauważyć zmianę poglądów na temat rozumienia pojęcia interesu pub‐ licznego. Szerokie zaprezentowanie poglądów orzecznictwa i doktryny w kwestii wykładni pojęcia interesu publicznego nastąpi w ramach omawiania zagadnienia interesu publicznego jako przesłanki publicz‐ noprawnego stosowania prawa konkurencji. Reasumując, działaniami antykonkurencyjnymi, których podjęcie uzasadnia ingerencję organu antymonopolowego są jedynie takie za‐ chowania, które dotyczą konkurencji rozumianej jako zjawisko cha‐ rakteryzujące funkcjonowanie gospodarki40. Ochrona konkurencji i stwarzanie warunków do jej rozwoju podejmowane są „w interesie publicznym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów”41. Publicznoprawne stosowanie prawa konkurencji odbywa się przed organem antymonopolowym. Organ antymonopolowy podejmuje działania w celu realizacji ogólnego interesu, a tym interesem jest ochrona konkurencji42. Jak już wskazano wcześniej, w razie stwierdze‐ nia stosowania praktyk ograniczających konkurencję Prezes UOKiK stosuje sankcje administracyjnoprawne. Jednak nadużycie przez przedsiębiorcę siły rynkowej na rynku (naruszenie publicznego prawa konkurencji) jest zagrożone nie tylko sankcjami o charakterze admi‐ nistracyjnym, ale również sankcjami o charakterze cywilnym. Pod‐ mioty poszkodowane mogą dochodzić roszczeń od podmiotu, który naruszył reguły konkurencji, w postępowaniu przed sądem powszech‐ 38 Tak SN w wyroku z dnia 5 czerwca 2008 r., III SK 40/07, LEX nr 479320. Na temat celu ustawodawstwa antymonopolowego zob. E. Szarek, glosa do wyroku Sądu Anty‐ monopolowego w Warszawie z dnia 19 listopada 2001 r., XVIII Ama 2/01, M. Praw. 2004, nr 7, s. 329. 39 Ibidem; zob. także decyzję Prezesa UOKiK z dnia 6 września 2011 r., DOK-7/2011. 40 Wyrok SN z dnia 29 maja 2001 r., I CKN 1217/98 (por. przypis 30). 41 K. Kohutek, M. Sieradzka, Ustawa o ochronie konkurencji..., s. 46. 42 Ibidem, s. 47. 39 Rozdział 1. Model stosowania prawa konkurencji... nym w ramach prywatnoprawnego stosowania prawa konkurencji. Obydwa systemy stosowania prawa konkurencji są odrębne. Jednak z uwagi na cel ochrony konkurencji kluczowe znaczenie ma zapew‐ nienie skutecznych instrumentów egzekwowania roszczeń wynikają‐ cych z naruszeń prawa konkurencji, zarówno na gruncie prawa pub‐ licznego, jak i na gruncie prawa prywatnego43. Oczywiście z tym za‐ strzeżeniem, że celem ustawodawstwa antymonopolowego nie jest ochrona prywatnoprawnych interesów przedsiębiorców i konsumen‐ tów44. Wydaje się zatem, że skuteczność ochrony konkurencji wymaga wzajemnego uzupełniania się publicznoprawnego i prywatnoprawne‐ go modelu ochrony konkurencji. W tym miejscu należy zastanowić się nad skutecznością sankcji administracyjnoprawnych. Organ antymonopolowy może w szczegól‐ ności wydać decyzję administracyjną, jak również nałożyć na przed‐ siębiorcę karę pieniężną. Sankcje administracyjnoprawne mają za za‐ danie zapewnić skuteczność zakazów praktyk ograniczających konku‐ rencję oraz przyczynić się do zrealizowania celów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, do których należy ochrona konkurencji przed praktykami ograniczającymi konkurencję45. Jednak z uwagi na charakter tych sankcji nie można mówić o osiągnięciu przez podmioty poszkodowane w wyniku naruszeń reguł konkurencji jakichkolwiek korzyści. Sankcje administracyjnoprawne za złamanie reguł konku‐ rencji nie realizują kompensacyjnej funkcji. Kary pieniężne nakładane na przedsiębiorców za stosowanie praktyk ograniczających konkuren‐ cję są bowiem wpłacane do budżetu państwa, a nie na rzecz podmiotu poszkodowanego (przedsiębiorcy czy konsumenta)46. Zresztą w ra‐ mach publicznoprawnego charakteru ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie można mówić o ochronie interesów indywidual‐ nych podmiotów poszkodowanych w wyniku stosowania praktyk og‐ raniczających konkurencję. Podmioty, które zostały poszkodowane w wyniku naruszeń reguł konkurencji, mogą dochodzić roszczeń 43 Prywatnoprawne stosowanie prawa konkurencji oraz ocena jego skuteczności jest przedmiotem rozważań w podrozdziale 1.3. Prywatnoprawne stosowanie prawa konkurencji. 44 Tak wyrok SOKiK z dnia 19 listopada 2001 r., XVII Ama 2/01, Dz. Urz. UOKiK 45 Oczywiście należy pamiętać także o innych praktykach, którym przeciwdziała 46 Wyrok SOKiK z dnia 19 listopada 2001 r., XVII Ama 2/01 (por. przypis 40). z 2002 r. Nr 1, poz. 47. ustawa – zob. art. 1 ust. 2. 40 1.2. Publiczne prawo ochrony konkurencji w postępowaniu przed sądem powszechnym. Bowiem ochronie inte‐ resów indywidualnych podmiotów poszkodowanych w wyniku zła‐ mania zakazów konkurencji służy prywatnoprawny model ochrony konkurencji. 1.2.1. Konkurencja jako mechanizm funkcjonowania gospodarki Konkurencja jest nieodzownym elementem gospodarki wolno‐ rynkowej. To konkurencja wyzwala rozwój gospodarczy oraz wpływa na wzrost dobrobytu społeczeństwa47. Pojęcie konkurencji nie zostało zdefiniowane w ustawodawstwie. Definiując konkurencję, powszech‐ nie wskazuje się, że występuje ona tam, gdzie mamy do czynienia z rywalizacją (walką)48 co najmniej dwóch podmiotów dążących do osiągnięcia tego samego celu, jednak z chęcią uzyskania przewagi49. Owa walka przedsiębiorców to rywalizacja o korzyści ekonomiczne uzyskiwane ze sprzedaży towarów oraz przy zaopatrzeniu w środki produkcji i siłę roboczą50. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia z 20 maja 1991 r. (II CR 445/90) wskazał, że konkurencję należy rozumieć jako „rywalizację co najmniej dwóch podmiotów w dążeniu do osiągnięcia tego samego celu, lecz z jednoczesnym działaniem zmierzającym do uzyskania przewagi. Konkurencja gospodarcza rozumiana jako zespół środków i czynników mających uzyskać atrakcyjność i siłę przedsię‐ biorstwa jest nieodłącznym elementem wolności handlowej i przemy‐ słowej w warunkach gospodarki rynkowej”. 47 S. Wilimsky, The concept(s) of competition, ECLR 1997, nr 1, s. 54. 48 Element walki, zetknięcia się podmiotów jest akcentowany jako element definicji konkurencji w słownikach łacińsko-polskich. Zob. K. Kumaniecki, Słownik łacińsko-pol‐ ski, Warszawa 1984, s. 108. 49 Na temat konkurencji zob.: wyrok SN z dnia 20 maja 1991 r., II CR 445/90, LEX nr 9055; postanowienie SA w Poznaniu z dnia 18 lutego 1993 r., I ACr 21/93, Przegląd Sądowy 1994, nr 4, s. 29. Na element współzawodnictwa wskazują także: R. Lane, EC Competition Law, Harlow 2000, s. 6 i n.; Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, red. J. Szwaja, Warszawa 2000, s. 6 i n.; S. Gronowski, E. Wojtaszek-Mik, Ustawa antymonopolowa. Orzecznictwo. Piśmiennictwo. Przepisy, wyd. 2, Warszawa 1998, s. XV. 50 J. Zagórski (w:) Mała encyklopedia ekonomiczna, red. K. Secomski, Warszawa 1974, s. 381. 41 Rozdział 1. Model stosowania prawa konkurencji... Konkurencję określa się „jako pewną sytuację, w której co najmniej dwóch niezależnych przedsiębiorców, prowadzących działalność na wspólnym rynku dąży do osiągnięcia takiego samego celu gospodar‐ czego”51. Konkurencja odbywa się na określonym rynku relewantnym, a jej celem jest pozyskanie względów nabywców towarów lub usług poprzez zaoferowanie najlepszych warunków52. Przy definiowaniu konkurencji często spotykamy odwołania do takich pojęć, jak rywali‐ zacja czy walka. Konkurencja jest bowiem walką przedsiębiorców o korzyści ekonomiczne uzyskiwane przy sprzedaży towarów oraz przy zaopatrzeniu w środki produkcji i siłę roboczą53. Jej istotą jest uzyska‐ nie, a następnie utrzymanie przewagi konkurencyjnej, która umożliwia osiągnięcie założonych celów oraz realizację własnych interesów54. Konkurencja jest elementem gospodarki wolnorynkowej, stano‐ wiąc jeden z podstawowych czynników napędzających rozwój gospo‐ darczy55. To na wolnym rynku zderzają się interesy uczestników gry rynkowej: przedsiębiorców, konsumentów, a także interesy publicz‐ ne56. Występuje na nim swoboda działalności gospodarczej, która wy‐ musza ustanowienie reguł (form) korzystania z niej, które są dostoso‐ wane do rodzaju chronionego interesu57. Konkurencja to jednak nie tylko jeden z podstawowych mecha‐ nizmów gospodarki rynkowej, lecz także zasada ustroju Rzeczypospo‐ litej Polskiej. Artykuł 20 Konstytucji RP stanowi, że: „Społeczna gos‐ podarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, włas‐ ności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospoli‐ 51 Wielka encyklopedia prawa, red. B. Hołyst, E. Smoktunowicz, Warszawa 2005, s. 353. 52 D. Armetano, Antitrust and monopoly: anatomy of a Policy failure, Oakland 1999, s. 14; R. Skubisz, Recenzja książki C. Kosikowskiego i T. Ławickiego, Ochrona prawna konkurencji i zwalczanie praktyk monopolistycznych, Warszawa 1994, PiP 1995, z. 4, s. 96 i n. 53 J. Zagórski (w:) Mała encyklopedia..., s. 381. 54 W tym kontekście mówi się o zdolności konkurencyjnej i konkurencyjności – tak S. Gronowski, Ustawa antymonopolowa. Komentarz, Warszawa 1999, s. 29. 55 R. Stefanicki, Prawo reklamy w świetle przepisów ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji na tle prawnoporównawczym, Poznań 2003, s. 28. 56 Tak A. Mokrysz-Olsztyńska, Ochrona interesów uczestników działalności rynko‐ wej w głównych systemach prawnych państw kapitalistycznych, Warszawa 1989, s. 20. 57 Tak C. Kosikowski, T. Ławicki, Ochrona prawna konkurencji i zwalczanie praktyk monopolistycznych, Warszawa 1994, s. 11 i n. 42
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pozew grupowy jako instrument prywatnoprawnej ochrony interesów konsumentów z tytułu naruszenia reguł konkurencji
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: