Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00886 013108 17002574 na godz. na dobę w sumie
Pozyskiwanie środków unijnych przez przedsiębiorstwa innowacyjne. Podejście procesowe. - ebook/pdf
Pozyskiwanie środków unijnych przez przedsiębiorstwa innowacyjne. Podejście procesowe. - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 258
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-2064-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W publikacji przedstawiono koncepcję procesowego podejścia do działalności przedsiębiorstwa, scharakteryzowano znaczenie innowacyjności dla konkurencyjności przedsiębiorstw i omówiono działalność innowacyjną małych i średnich przedsiębiorstw. Głównym celem książki jest pokazanie, jak w teorii i praktyce wygląda proces pozyskiwania środków unijnych. Autorka koncentruje uwagę na zagadnieniach związanych z modelowaniem procesu pozyskiwania środków unijnych przez polskie przedsiębiorstwa oraz szczegółowemu badaniu tego procesu na przykładzie przemysłu meblarskiego. Wprawdzie na rynku dostępnych jest wiele opracowań poświęconych wykorzystaniu środków unijnych do finansowania działalności przedsiębiorstw, jednak z reguły mają one charakter fragmentaryczny, a ich autorzy koncentrują się na wybranej metodologii. Tymczasem praktyka gospodarcza wskazuje, że zależnie od konkretnej sytuacji przedsiębiorstw należy stosować różne podejścia czy metodologie pozyskiwania środków.

Praca jest opracowaniem oryginalnym ponieważ:

• wielostronnie i głęboko przedstawia kwestie z zakresu pozyskiwania środków unijnych przez przedsiębiorstwa innowacyjne;

• umiejętnie łączy nurt rozważań teoretycznych z wątkiem metodologicznym, co pokazuje zalety i ograniczenia różnorodnych ujęć metodycznych, a także możliwości interpretacji wyników;

• stanowi opracowanie interesujące i syntetyzujące dotychczasowy dorobek z tego zakresu.

Prof. zw. dr hab. Władysław Janasz Katedra Zarządzania Przedsiębiorstwem Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Szczecińskiego

Książka zasługuje na szczególną uwagę ze względu na nowatorskie podejście metodologiczne opisujące działalność przedsiębiorstwa w pozyskiwaniu środków unijnych i zaproponowany przez autorkę własny model procesu aplikacji o te środki.

Prof. dr hab. Izabella Kudrycka Wydział Zarządzania i Finansów Wyższej Szkoły Finansów i Zarządzania w Warszawie

 

Adresaci publikacji: studenci studiów licencjackich, magisterskich i podyplomowych, na których są wykładane zagadnienia związane w unijną pomocą dla Polski. Publikacja będzie również cenną lekturą zarówno dla przedsiębiorców zainteresowanych wsparciem swoich przedsięwzięć funduszami ze środków Unii Europejskiej, jak i osób zajmujących się problematyką funduszy unijnych w instytucjach odpowiedzialnych za przygotowanie i wdrożenie programów strukturalnych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

U N I A E U R O P E J S K A Pozyskiwanie Êrodków unijnych przez przedsi´biorstwa innowacyjne PodejÊcie procesowe El˝bieta Weiss Pozyskiwanie Êrodków unijnych przez przedsi´biorstwa innowacyjne PodejÊcie procesowe Pozyskiwanie Êrodków unijnych przez przedsi´biorstwa innowacyjne PodejÊcie procesowe El˝bieta Weiss Warszawa 2011 Wydawca: Anna Chojnacka Redakcja merytoryczna: Ewdokia Cydejko Projekt okładki i stron tytułowych: Grażyna Faltyn Ilustracja na okładce: © iStockphoto.com/Patryk Galka © iStockphoto.com/alexsl Recenzenci: Prof. zw. dr hab. Izabella Kudrycka Prof. zw. dr hab. Władysław Janasz Seria: Unia Europejska © Wydawnictwo C.H. Beck 2011 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17 00-203 Warszawa, tel. (22) 33 77 600 Skład i łamanie: IDENTIA Michał Majchrzak Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-2064-9 Spis tre(cid:258)ci Przedmowa ................................................................................................................ Rozdział 1. Przedsiębiorstwo w ujęciu podejścia procesowego ............................. 1.1. Wprowadzenie ............................................................................................... 1.2. Geneza przedsiębiorstwa jako systemu ........................................................... 1.2.1. Systemowe podejście do przedsiębiorstwa ........................................... 1.2.2. Przedsiębiorstwo jako system ekonomiczny .......................................... 1.2.3. Przedsiębiorstwo jako system społeczny ............................................... 1.2.4. Przedsiębiorstwo jak system cybernetyczny .......................................... 1.3. Istota podejścia procesowego w przedsiębiorstwie ......................................... 1.3.1. Założenia podejścia procesowego ......................................................... 1.3.2. Proces i jego rodzaje ............................................................................. 1.4. Instrumenty podejścia procesowego ............................................................... 1.4.1. Łańcuch wartości według M. Portera .................................................... 1.4.2. Zrównoważona karta wyników ............................................................. 1.4.3. Instrumenty wdrażania filozofii kaizen................................................. 1.5. Procedura wdrażania podejścia procesowego w przedsiębiorstwie................. Rozdział 2. Innowacyjność przedsiębiorstw w świetle transformacji polskiej gospodarki ................................................................................................... 2.1. Wprowadzenie ............................................................................................... 2.2. Innowacyjność w przedsiębiorstwie................................................................ 2.2.1. Istota i znaczenie innowacji .................................................................. 2.2.2. Pojęcie innowacji .................................................................................. 2.2.3. Dynamizm innowacyjny ....................................................................... 2.2.4. Uwarunkowania procesu innowacyjnego .............................................. 2.3. Innowacyjność a konkurencyjność przedsiębiorstw ............................................... 2.3.1. Klasyczne i współczesne ujęcie konkurencyjności ................................. 2.3.2. Przegląd strategii konkurencji ............................................................... 2.3.3. Alians strategiczny jako narzędzie konkurowania ................................. 2.2.4. Innowacyjność jako cecha konkurencyjności ......................................... 7 11 11 13 13 19 25 30 33 34 38 41 41 43 45 53 59 59 61 62 65 68 70 72 73 74 77 78 5 Spis treści 2.4. Badania literaturowe innowacyjności małych i średnich przedsiębiorstw ....... 2.4.1. Specyfika innowacyjności przedsiębiorstw ........................................... 2.4.2. Działalność innowacyjna przedsiębiorstw ............................................. 2.4.3. Innowacyjność przedsiębiorstw w regionie opolskim ............................ 80 81 84 88 97 Rozdział 3. Modelowanie procesu pozyskiwania środków unijnych ..................... 3.1. Pojęcie modelowania ...................................................................................... 98 3.2. Identyfikacja procesu pozyskiwania środków unijnych ................................... 106 3.3. Struktura procesu pozyskiwania środków unijnych ............................................. 114 3.3.1. Opracowanie projektu przedsięwzięcia................................................. 114 3.3.2. Przygotowanie montażu finansowego projektu .................................... 120 3.3.3. Przygotowanie unijnej aplikacji projektu .............................................. 125 3.3.4. Realizacja projektu przedsięwzięcia ...................................................... 130 3.4. Matryca logiczna projektu jako narzędzie pozyskiwania środków unijnych ... 134 Rozdział 4. Finansowanie środkami unijnymi polskich przedsiębiorstw .............. 141 4.1. Uwarunkowania funkcjonowania przedsiębiorstw polskiej gospodarki .......... 142 4.2. Finansowanie w okresie programowania 2004–2006 ..................................... 146 4.3. Finansowanie w okresie programowania 2007–2013 ..................................... 155 4.4. Perspektywa finansowania w okresie 2014–2020 ........................................... 169 Rozdział 5. Badania procesu pozyskiwania środków unijnych w przemyśle meblarskim .......................................................................................... 175 5.1. Procedura pozyskiwania środków unijnych .................................................... 175 5.1.1. Etapowość pozyskiwania środków unijnych ......................................... 176 5.1.2. Ramy instytucjonalne i prawne pozyskiwania środków unijnych .......... 180 5.1.3. Zarządzanie finansowe środkami unijnymi ........................................... 184 5.2. Czynniki stymulujące i hamujące pozyskiwanie środków unijnych przez przedsiębiorstwa ................................................................................... 189 5.3. Zarys problemu badawczego .......................................................................... 197 5.4. Przesłanki badania procesu pozyskiwania środków unijnych ......................... 199 5.5. Potencjał innowacyjny przedsiębiorstw meblarskich ...................................... 202 5.5.1. Charakterystyka potencjału innowacyjnego przedsiębiorstw ................ 202 5.5.2. Źródła finansowania działalności innowacyjnej .................................... 206 Rozdział 6. Weryfikacja modelu pozyskiwania środków unijnych w przedsiębiorstwie meblarskim ............................................................................. 209 6.1. Metodyka badań ............................................................................................. 210 6.2. Identyfikacja działalności przedsiębiorstwa meblarskiego .............................. 212 6.3. Realizacja unijnych projektów przedsiębiorstwa meblarskiego ....................... 216 6.4. Studium przypadku projektu unijnego przedsiębiorstwa meblarskiego .......... 220 Podsumowanie .......................................................................................................... 237 Bibliografia ................................................................................................................ 241 Indeks rzeczowy ........................................................................................................ 253 6 Przedmowa XXI wiek to czas dynamicznie zmieniających się warunków otoczenia, mających wpływ już nie tylko na pojedyncze przedsiębiorstwa, ale i na gospodarkę jako całość; zalicza się do tych uwarunkowań także te związane z transformacją go- spodarki Polski: odłożony popyt restytucyjny, zjawiska dekapitalizacji majątku narodowego itp. Istotna w tym kontekście jest rola innowacji i innowacyjności. Człowiek (i  organizacje, które tworzy) od  zawsze dążył do  polepszenia warunków bytu, do rozwoju i realizacji coraz to nowych celów i zamierzeń. Obecnie przed intensywnie globalizującą się gospodarką świata, jak i  przed gospodarkami poszczególnych krajów stoją wyzwania związane z  nasilającą się konkurencją, zwłaszcza wyścigiem technologicznym. W krajach wyżej roz- winiętych dotyczy to raczej inicjowania innowacyjnych rozwiązań, w innych jedynie ich naśladowczego wprowadzania. Przykłady przodujących w świecie czy to gospodarek, czy to pojedynczych organizacji gospodarczych – idea podejścia procesowego daje przedsiębiorstwu jakościowo nowe możliwości kreowania przewagi konkurencyjnej – wskazują, że innowacyjność, choć wymaga czasu, jest możliwa do osiągnięcia. Potrzebne do tego jest pobudzanie innowacji, zarówno dla bieżących, jak i dla przyszłych potrzeb, zapewnienie zarazem stabilności i zmiany. Stabilność pozwala na uzy- skanie korzyści wynikających z ekonomiczności skali operacji i stopniowe ucze- nie się. Zmiana i eksperymentowanie z kolei są konieczne dla postępów w pro- duktach, procesach i technologiach. Innowacja jest wyróżniającą zdolnością, prowadzącą wprost do  przewagi konkurencyjnej. Dlatego we  współczesnej gospodarce innowacyjność przedsiębiorstw odgrywa szczególną rolę: stwa- rza przesłanki do nieprzerwanego rozwoju ekonomicznego i determinuje jego tempo. Im wyższy jest poziom innowacyjności przedsiębiorstw, tym dynamicz- 7 Przedmowa niej rozwija się gospodarka. Ważne zwłaszcza są zmiany o charakterze jako- ściowym, a najważniejszy – klient mogący zaspokoić swą potrzebę dzięki no- wemu produktowi lub korzyściom wynikającym z nowych rozwiązań. Innowacje są już nie tylko „zbawieniem” dla przedsiębiorstw, ale wręcz ko- niecznością na wysoce konkurencyjnym rynku światowym. Tym samym, chcąc nadążyć za konkurencją, konieczna jest rzetelna polityka informacyjna, skutku- jąca sprzężeniem zwrotnym do nadawcy i w rezultacie właściwą odpowiedzią na zapotrzebowanie rynku. Problematyce pozyskiwania środków unijnych na  innowacyjne projekty inwestycyjne w  świetle teorii podejścia procesowego dotychczas nie poświę- cano zbyt wiele uwagi. Tymczasem ocena procesów innowacyjnych, w zależ- ności od  sytuacji konkretnych przedsiębiorstw, ważna jest ze  względów nie tylko poznawczych, ale przede wszystkim pragmatycznych. Na rynku dostęp- ne są  wprawdzie różne opracowania analizujące w  sposób fragmentaryczny problem zewnętrznego finansowania środkami unijnymi. Jednak niezależnie od  różnic między poszczególnymi pozycjami (co  do  absorpcji środków unij- nych, obszarów lub poziomów wykorzystania środków unijnych, odmiennych metod w ramach określonego podejścia itp.) wszystkie one mają jedną wspól- ną cechę. Autorzy koncentrują się mianowicie na  wybranej metodologii po- zyskiwania środków unijnych; niekiedy ich ona wręcz fascynuje, zwłaszcza gdy dotyczy metody „nowej” i  „modnej”. W  Polsce odnosi się to  do  analizy procesowej. Praktyka gospodarcza pokazuje, że  zależnie od  sytuacji przedsiębiorstw i  różnych problemów wymagających rozwiązania niezbędne są  różne podej- ścia czy metodologie pozyskiwania środków unijnych. Wynika to z konieczno- ści sformułowania założeń strategii innowacyjnej określonych produktów. Tym bardziej, że w obliczu coraz większych barier w dostępie do zewnętrznego fi- nansowania środki unijne stanowią w polskich warunkach największe źródło wsparcia projektów związanych z wdrażaniem innowacji. Głównym celem opracowania jest pokazanie, jak w  teorii i  praktyce wy- gląda proces pozyskiwania środków unijnych. Przyjęłam cztery podstawowe założenia. 1. Skoncentrowałam się na  przedsiębiorstwie w  ujęciu procesowym, nie deprecjonując walorów podejścia systemowego, ekonomicznego czy przedsię- biorstwa jako systemu społecznego (w ujęciu nauk behawioralnych). 2. Rozwój przedsiębiorstwa postrzegam w  szerszym kontekście: innowa- cyjności jako ważnego składnika jego konkurencyjności. Czynię to  z  pełną świadomością, albowiem warunkiem rozwoju są przede wszystkim innowacje służące własnym projektom inwestycyjnym. Dziś nikt nie kwestionuje niezbęd- 8 Przedmowa ności finansowania zewnętrznego, zdając sobie sprawę z potencjału tkwiącego w  środkach unijnych jako wsparcia rozwoju innowacyjnych przedsiębiorstw oraz konkurencyjności polskiej gospodarki. 3. Procedurę ubiegania się o dotację przedstawiam w ramach autorskiego modelu pozyskiwania środków unijnych, a także stanowiącego jego podstawę procesowego podejścia metodologicznego. 4. Aplikacyjność założeń tego modelu – jego praktyczną weryfikację (prze- testowanie) – prezentuję na przykładzie przedsiębiorstw meblarskich. Na tle tych założeń, w rezultacie prac studyjnych i badań empirycznych do- tyczących przedsiębiorstw meblarskich, formułuję wnioski odnoszące się nie tylko do poprawności metodologicznej założeń modelu, ale również do jego użyteczności praktycznej. Przedstawione w książce wyniki i dane są w zasa- dzie reprezentatywne dla różnych sektorów gospodarki. Treść pracy, jej hipotezy, konstatacje i postulaty są wyrazem refleksji interdy- scyplinarnej, porównań rozmaitych podstaw i narzędzi pozyskiwania środków unijnych. W  związku z  tym w  pracy używam wielu terminów specyficznych dla różnych dziedzin wiedzy. Definicje tych pojęć podaję w  tekście zasadni- czym opracowania, na niektóre z nich chciałabym zwrócić uwagę Czytelnika już teraz. W  kontekście środków unijnych „innowacja” oznacza wprowadze- nie do praktyki nowego lub znacząco ulepszonego rozwiązania w odniesieniu do procesu, produktu (towaru lub usługi), marketingu lub organizacji. Jej isto- tą jest wdrożenie nowości do  praktyki przez przedsiębiorstwo innowacyjne. „Przedsiębiorstwo innowacyjne” z kolei to takie przedsiębiorstwo, które wpro- wadza nowe rozwiązania w  odniesieniu do  procesu, produktu, marketingu lub organizacji – na skalę światową, gdy dane rozwiązania jest już stosowane przez konkurentów na świecie, ale nie stosowane jeszcze w kraju, lub na ska- lę krajową, gdy dane rozwiązanie stosowane jest przez konkurentów na rynku krajowym, ale nie stosowane do tej pory przez to przedsiębiorstwo. Wdrożenie nowego produktu i zaoferowanie go na rynku, wdrożenie no- wego procesu, metod marketingowych lub nowej organizacji działalności przedsiębiorstwa to  niejako warunek otrzymania wsparcia w  postaci refun- dacji części kosztów związanych z  realizacją innowacyjnego przedsięwzięcia inwestycyjnego. Zdaję sobie sprawę z niewyczerpania w opracowaniu tak złożonej proble- matyki, jaką jest pozyskiwanie środków unijnych w teorii ujęcia procesowego. Wypada mieć nadzieję, że wiele z zaprezentowanych kwestii będzie przedmio- tem dalszych studiów i badań. Elżbieta Weiss 9 Rozdział 1 Przedsiębiorstwo w ujęciu podej(cid:258)cia procesowego Praktyka gospodarcza wskazuje, że w ramach przedsiębiorstw podejmowane są bardzo różnorodne – pod względem treści, zakresu i intensywności – for- my współdziałania. Odzwierciedlają one potrzeby przede wszystkim klienta, gdyż we współczesnej gospodarce istotnym elementem otoczenia jest klient. To klient jest najważniejszym weryfikatorem, decydującym o funkcjonowaniu przedsiębiorstwa. Coraz częściej interesuje go już nie sam produkt, ale użyt- kowanie produktu, czyli zaspokojenie potrzeb. Obecnie na rynku nie jest sztu- ką wyprodukować coś, co reprezentuje nawet wysoki poziom technologiczny. Prob lemem staje się znalezienie sposobu dotarcia z tym produktem do klien- ta. P.F. Drucker [1992, s. 66] ujął to w sposób następujący: „To, czym jest nasz biznes, określa nie producent, ale klient. Nie określa tego nazwa firmy ani jej statut, ani warunki jej rejestracji, ale potrzeba, którą zaspokaja klient, kupu- jąc dany produkt lub usługę. To, co klient widzi, myśli, w co wierzy i czego chce w danym momencie, musi być przyjęte przez zarząd jako fakt obiektyw- ny, zasługujący na tyle samo uwagi, co raporty sprzedawcy, testy inżynierskie czy dane od księgowego – rzecz dla wielu zarządów o wiele, jak się okazuje, za trudna”. 1.1. Wprowadzenie Przedsiębiorstwa w  dążeniu do  zwiększenia satysfakcji klienta uświadomi- ły sobie, że wartość dla klienta powstaje w wyniku realizowanych procesów. Jak podkreśla B. Dobiegała-Korona [2006, s. 86], klienci lojalni wobec przed- siębiorstwa stają się coraz rzadszym i  coraz bardziej krytycznym zasobem 11 Rozdział 1. Przedsiębiorstwo w ujęciu podejścia procesowego przedsiębiorstwa. Orientując się na jakość produktów czy usług, domagają się wyższych standardów obsługi i większej wartości użytkowej produktu. A nie- zbędnym warunkiem generowania wartości dodanej jest proces. Implikuje on określone podejście do badań rynku, zwłaszcza do oceny ich konsekwencji dla działalności gospodarczej. Wprowadzenie w przedsiębiorstwie podejścia pro- cesowego jest szansą na  całościowy przegląd pod kątem procesów i  działań jednostek organizacyjnych. Pojmowanie procesu nie ogranicza się wyłącznie do sfery przetwarzania przedmiotów materialnych, ale obejmuje wiele obsza- rów funkcjonowania przedsiębiorstwa. W  rozumieniu standardów ISO1 serii 9001:2000 wszystkie podejmowane w  przedsiębiorstwie działania określane są  jako procesy. Przez proces rozumie się „zestaw wzajemnie powiązanych lub wzajemnie oddziałujących działań, które przekształcają wejście w wyjście” [ISO 9000:2000]. Często wyjście z  jednego procesu może stanowić wejście do kolejnego. Podejście procesowe jest wymienione jako jedno z ośmiu zasad zarządzania jakością w normie ISO 9001:2000. Dotyczy ono przedsiębiorstw dobrze pro- sperujących i dynamicznych. Jeżeli jest dobrze, to dlaczego nie ma być lepiej, co jest zgodne z zasadą TQM2. Według M. Hammera [1999, s. 80], zastoso- wanie podejścia procesowego w przedsiębiorstwie winno przebiegać zgodnie z następującymi zasadami:  misją przedsiębiorstwa jest tworzenie wartości dla klienta;  procesy przedsiębiorstwa tworzą wartość dla klienta;  sukces przedsiębiorstwa pochodzi od pierwszorzędnych procesów, pierw- szorzędne funkcjonowanie procesu osiąga się dzięki posiadaniu pierwszorzęd- nego projektu procesu, właściwych ludzi i  właściwego otoczenia, w  którym mają oni pracować. Wdrażając podejście procesowe, przedsiębiorstwa winny przestać myśleć o produktach, a zacząć myśleć o procesach, przestaną wówczas specjalizować się w określonej produkcji, a zaczną w określonych procesach. Przedstawione w  rozdziale rozważania dotyczące ujęcia procesowego przedsiębiorstwa uzupełniono analizą bazującą na  metodyce podejścia dia- gnostycznego. Przyjęto generalną tezę, że przedsiębiorstwo to określony sys- tem, w ramach którego zachodzą procesy generujące wartość z punktu widze- 1 ISO to  Międzynarodowa Organizacja Standaryzacji (International Standard of Organisation). Norma 9001:2000 została opracowana w celu zaspokajania oczekiwań i wymagań klientów; składa się z ponad 20 punktów opisujących istotę systemu zarządzania jakością. 2 TQM jest filozofią zarządzania, a  zarazem zbiorem metod i  narzędzi. Cechą podstawową tego zbioru jest brak stałości: nie są  one utrwalone raz na  zawsze, ale podlegają zmianom inicjowanym przez przedsiębiorstwo [Brilman, 2002, s. 226]. 12 1.2. Geneza przedsiębiorstwa jako systemu nia klienta. Klienci kierują popyt do  przedsiębiorstwa tylko pod warunkiem otrzymywania wartości, których poszukują i które doceniają. Jako czynnik wa- runkujący przetrwanie, wartość przedsiębiorstwa podlega świadomemu kie- rowaniu, mającemu na celu jej dynamiczny wzrost. Dlatego funkcjonowanie przedsiębiorstwa odzwierciedla się jako ciąg procesów wzajemnie uzupełnia- jących się i zależnych. 1.2. Geneza przedsiębiorstwa jako systemu Analiza przedsiębiorstwa jako systemu ekonomicznego, społecznego i cyberne- tycznego stanowi pewną postawę metodologiczną, zależną od sytuacji, w ja- kich znajdują się konkretne organizacje. Cierpią one wskutek różnych proble- mów i  potrzebują różnych rozwiązań i  wielotorowego podejścia. Nie można deprecjonować np.  walorów podejścia klasycznego na  rzecz systemowego. Każde z nich ma swoje zalety i ograniczenia. Niezależnie od przedstawionych ujęć, podejście systemowe zrodziło perspektywę badawczą, umożliwiając zi- dentyfikowanie nowych problemów związanych ze  sprawnością współcze- snych organizacji gospodarczych. 1.2.1. Systemowe podejście do przedsiębiorstwa Podejście systemowe jest ostatnim z nurtów koncepcji strukturalnej. Stosujący to podejście traktują organizacje jako społeczno-techniczne twory, świadomie konstruowane do realizacji wyznaczonych celów. Swoistą filozofią i bazą me- todyczną tego nurtu jest ogólna teoria systemów. W świetle teorii systemów przedsiębiorstwo jest rozpatrywane jako samodzielny system lub jako element większej całości. Warto w tym miejscu zauważyć, że w praktyce zarządzania przedsiębiorstwem dominuje podejście systemowe, a jego wyrazem jest anali- za przedsiębiorstwa według schematu wejście–wyjście. Na czym jednak polega owo podejście systemowe? Przez podejście syste- mowe należy rozumieć pewną postawę metodologiczną traktującą przedsię- biorstwo jako system. Istnieje wiele szkół, poglądów i kierunków badawczych związanych z tym nurtem. Ich reprezentanci rozpatrują organizację jako sys- tem, czyli „uporządkowany zbiór elementów pozostających we  wzajemnych relacjach”. Eksponując znaczenie owych relacji, nie ograniczają się przy tym do składników rzeczowych i intencjonalnych (wyróżnionych uprzednio) orga- nizacji. Ich przedmiotem są także: władza, status społeczny, prawo, wierzenia, 13 Rozdział 1. Przedsiębiorstwo w ujęciu podejścia procesowego moralność itp. nieuchwytne kategorie, których strukturze poświęca się czę- sto więcej uwagi niż rzeczowym składnikom organizacji. Na przykład D. Katz i R.L. Kahn [1966, s. 164] uważają, że strukturę społeczną w organizacji należy widzieć raczej we wzajemnym powiązaniu owych nieuchwytnych zdarzeń niż w relacjach między rzeczami. Podejście to  można wiązać z  pracami prowadzonymi od  połowy  lat 40. przez Norberta Wienera, twórcę podstaw cybernetyki, i Ludwiga von Berta- lanffy’ego, uważanego za ojca teorii tzw. ogólnych systemów. Podejście to za- kłada, że  świat organizacji jest bardzo zróżnicowany, a  ona sama z  reguły stanowi system złożony, probabilistyczny, dynamiczny i otwarty, tzn. oddzia- łujący i będący przedmiotem oddziaływania otoczenia. Przedsiębiorstwo roz- patruje się tu  jako dynamiczny element pozostający w  interakcji z  otocze- niem. Usiłuje się uzyskać takie powiązania jego podsystemów, by mógł być osiągnięty naczelny cel syntetyczny, temu zaś podporządkowane są cele czę- ściowe. Ma słuszność P. Drucker, pisząc, że często wzmocnienie całości osiąga się przez osłabienie jednej z jego części, a więc przez zmniejszenie jej wydaj- ności lub precyzji działania. Teoria systemów jest owocem teorii badań operacyjnych oraz teorii be- hawiorystycznej, a  także pokrewnych jej dziedzin wcześniejszych. Bazą me- todyczną tego nurtu jest, jak już wspomniano, teoria systemów. Jej twórca, austriacki biolog i filozof Ludwig von Bertalanffy [1984], uznał, że jest to „dys- cyplina logiczno-matematyczna, sama w sobie czysto formalna, ale nadająca się do  stosowania w  różnych naukach empirycznych”. Traktuje on przedsię- biorstwo jako system, czyli „uporządkowany zbiór elementów pozostających we wzajemnych relacjach”. Termin „system” może być użyty do opisania zarówno konstrukcji myślo- wych, jak i obiektów fizycznych. Tworzenie i funkcjonowanie systemów to naj- ogólniej określony przedmiot badań prezentowanej teorii. Niektóre z jej ele- mentów są  jasne, inne ze  względu na  stosunkowo niedługą historię teorii systemów, wciąż są przedmiotem dyskusji. Do dziś np. trwa dyskusja na temat klasyfikacji systemów. Nie wdając się w spory klasyfikacyjne, wymienię tylko parę rodzajów systemów, co pozwoli na zrozumienie stopnia złożoności całe- go zagadnienia. Istnieją systemy pojęciowe, systemy konkretne, otwarte i za- mknięte, ożywione i  nieożywione, samowystarczalne i  niesamowystarczalne czy wreszcie systemy abstrakcyjne. A.D. Hall [1968] określa system jako „zespół obiektów wraz z relacjami ist- niejącymi między tymi obiektami oraz między ich własnościami”. Analiza i zor- ganizowanie systemu wymaga wydzielenia w jego obrębie określonych skład- ników w postaci podsystemów, które mogą dzielić się z kolei na podsystemy 14 1.2. Geneza przedsiębiorstwa jako systemu System 1 2 n Rząd 1 Podsystemy Rząd 2 Podsystemy Rząd m Podsystemy Źródło: opracowanie własne. Rysunek 1.1. Ideogram struktury systemu drugiego i dalszych stopni. Tworzy to ogólną strukturę systemu, wyrażającą się we wzajemnym ułożeniu i połączeniu jego składników (podsystemów). Skła- dowe tych ostatnich również odgrywają określoną rolę w systemie, są od siebie wzajemnie zależne. Podsystemy wyższego rzędu to inaczej mówiąc jednostki realizujące odrębny proces. Ich składowe, choć mają oddzielną strukturę, dla skuteczności procesu wymagają niekiedy współdziałania z innymi jednostka- mi. I tym się właśnie różnią od podsystemów. Co  prawda, nie wszyscy autorzy zgadzają się z  przedstawionym podzia- łem. Część z nich uważa, że elementy systemu można określić jedynie mianem podsystemów. Moim zdaniem należy przychylić się do koncepcji J.G. Millera [1969], który wyraźnie rozróżnia pojęcia: podsystemy i składniki. W myśl jego koncepcji system kompleksowy może składać się z n-podsystemów pierwsze- go rzędu. Z kolei każdy z nich składa się z n-podsystemów następnego rzędu itd., aż do podsystemu rzędu najniższego, oznaczonego literą m. Każdy z sys- temów posiada właściwą sobie strukturę, tj. jakościowe określenie stosunków rzeczowych poszczególnych elementów. Upraszczając, strukturę systemu moż- na określić (za  J.G. Millerem) jako rozmieszczenie w  danej chwili podsyste- mów i składników w przestrzeni trójwymiarowej. Graficznie wygląda to tak, jak pokazano na rysunku 1.1. Każdy system znajduje się w pewnym otoczeniu, które oddziałuje na sys- tem, i  odwrotnie – system wywiera wpływ na  otoczenie. Otoczenie można scharakteryzować jako zbiór wszystkich elementów nienależących do systemu, a pozostających z nim w interakcji. Ażeby przejść od projektu idealnego do pro- jektu nadającego się do wdrożenia, konieczna jest następująca procedura: 1) określenie funkcji (zadania), 2) zaprojektowanie systemu idealnego, 3) zebranie informacji, 15 Rozdział 1. Przedsiębiorstwo w ujęciu podejścia procesowego 4) opracowanie informacji, 5) wybór rozwiązania, 6) sporządzenie projektu technicznego, 7) weryfikacja (przegląd) projektu, 8) przeprowadzenie prób, 9) wdrożenie, 10) pomiar parametrów sprawności nowego systemu i kontroli funkcjono- wania. Najistotniejsze są dwa pierwsze kroki. Funkcje danego systemu należy za- wsze określać w kontekście funkcji nadsystemu, a więc systemu nadrzędnego w stosunku do projektowanego. O słuszności tego stwierdzenia świadczy na- stępujący przykład. W przedsiębiorstwie produkującym arkusze chromowanej stali nierdzewnej funkcjo- nował podsystem przygotowania blachy do użytku. Polegało ono na naklejaniu na ar- kusze blach papieru zabezpieczającego przed uszkodzeniami w transporcie. Analizu- jąc tę funkcję, porozumiano się z odbiorcą co do przeznaczenia blachy. Okazało się, że tego typu zabezpieczenie nie ma dla niego żadnego znaczenia, a zwiększa praco- chłonność przygotowania blachy. Zaniechanie naklejania papieru zabezpieczającego przyniosło obu stronom oszczędności i  w  materiale, i  robociźnie. Wyeliminowanie tego procesu mogło nastąpić tylko w wyniku potraktowania dwóch producentów jako jednego szerszego systemu wytwórczego. Podczas określania funkcji systemu pomocne jest zadawanie pytań typu: czy dana funkcja jest niezbędna? czy można z niej zrezygnować? dlaczego jest nie- zbędna? czy nie może występować w kombinacji z innymi? W stosunku do po- zostałych elementów systemów (wejścia, przebiegu, wyjścia, wyposażenia, ludzi oraz otoczenia) G. Nadler3 proponuje wykorzystywanie odpowiednich pytań pobudzających wyobraźnię i chroniących przed przeoczeniami. Dużą wagę przywiązuje się do  socjopsychologicznych warunków stoso- wania metody. Nadler dowodzi, że  projektowanie organizacji sformuło- waną metodą wymaga psychicznego zaangażowania ludzi – pracowników 3 Metoda G. Nadlera przeciwstawia się klasycznemu „ulepszaniu” organizacji dokonywanemu na podstawie rejestracji stanu faktycznego. W koncepcji Nadlera [1967] system to dynamiczna kombi- nacja zasobów ludzkich, materialnych i finansowych. Powoduje ona przetwarzanie zasileń wejściowych (materiałów, informacji, ludzi) w celu otrzymania określonych produktów lub usług. Podstawową za- sadą przy usprawnianiu istniejących bądź przy projektowaniu nowych systemów jest stworzenie przez grupę projektującą wizji systemu idealnego, działającego w idealnych warunkach. Następnym etapem prac jest przechodzenie na coraz niższe szczeble abstrakcji, aż do projektu możliwego do wdrożenia. Zob. Z. Gackowski [1970]. 16 1.2. Geneza przedsiębiorstwa jako systemu ze wszystkich szczebli struktury. Chodzi wręcz o zorganizowanie „ruchu ma- sowej innowacji” wspomagającej proces projektowania. Nadler przedstawia socjologiczne zalety podejścia projektowego w  porównaniu z  diagnostycz- nym. Zauważa, że pracownik, któremu zadaje się pytanie typu: „co u pana źle funkcjonuje?” (taki sens mają wywiady czy ankiety w diagnozach klasycz- nych), już choćby z ambicji i dumy zawodowej odpowie, że „raczej wszystko w porządku”. Pytania tego typu wzbudzają ponadto niepewność i poczucie zagrożenia, co wywołuje u ludzi reakcje obronne. Natomiast postawienie py- tania typu: „jaka jest funkcja danego systemu?”, „jak powinien wyglądać sys- tem idealny?”, nie stwarza takich oporów, a wręcz zachęca do popisania się pomysłowością. Zalecanym sposobem wciągania możliwie dużej części personelu do uspraw- niania organizacji przez „idealne projektowanie” jest zorganizowanie odpo- wiednich grup roboczych i  przeprowadzenie cyklu szkoleń. Do  zadań grupy winno należeć:  opracowanie wyspecyfikowanych problemów w ramach koncepcji syste- mu idealnego,  opracowanie projektu na poziomie możliwym do wdrożenia,  ocena informacji uzyskanych przez (lub od) specjalistów,  weryfikacja i  kontrola wyników funkcjonowania nowego rozwiązania w praktyce. Socjopsychologiczne warunki wdrażania koncepcji Nadlera w pewnym sen- sie są zbieżne z założeniami „badania w działaniu”. Zbieżność ta nie jest zapew- ne przypadkowa, skoro zwolennicy „badania w działaniu” określają tę metodę jako systemową. Systemowe podejście w badaniu organizacji przedsiębiorstwa pozwala na  wykrycie wielu związków nie zawsze wyraźnie dostrzeganych. Można tu wymienić związki występujące między podstawowymi elementami przedsiębiorstwa, a które w systemowym ujęciu w graficznej formie przedsta- wiono na rysunku 1.2. W przedsiębiorstwie spotyka się takie podsystemy, jak: zaopatrzenie, kierownictwo, planowanie, produkcja, kontrola, zbyt. Reasumując, najistotniejsze atrybuty podejścia systemowego do  przedsię- biorstwa są następujące: 1) przedsiębiorstwo jako system jest zbiorem elementów, między którymi istnieją wzajemne relacje, przy czym struktura tego zbioru i charakter relacji sprzyjają osiąganiu stanów systemu, określonych jako jego cel. System ten jest układem złożonym, co oznacza, że jego zachowanie (akcje, reakcje, odpowie- dzi) winno być traktowane w sposób probabilistyczny, a nie deterministyczny; 2) przedsiębiorstwo jest systemem otwartym i  jako takie funkcjonuje po- przez wymianę informacji, energii i produktów (łącznie określonych jako ener- 17 Rozdział 1. Przedsiębiorstwo w ujęciu podejścia procesowego Otoczenie Zaopatrzenie Kierownictwo Planowanie Produkcja Kontrola Zbyt Źródło: opracowanie własne. Rysunek 1.2. Podsystemy w przedsiębiorstwie gomaterie) z otoczeniem. Otoczenie jest głównym źródłem niepewności dla funkcjonowania przedsiębiorstwa. Funkcjonowanie przedsiębiorstwa w oto- czeniu wymaga umiejętności dostosowania się do zachodzących w nim zmian; 3) elementy systemu mogą być porządkowane w  określone podsystemy. Stosuje się przy tym różne kryteria. Jednym z nich jest kryterium funkcji przed- siębiorstwa, prowadzące do  podziału organizacji na  podsystemy produkcji, zbytu itd. Kryterium typu reakcji pomiędzy elementami (ludzie-ludzie, ludzie- -rzeczy, rzeczy-rzeczy) umożliwia z kolei określenie podsystemów społecznego i technicznego; 4) przedsiębiorstwo jako system ma  strukturę hierarchiczną, tzn. jeden z  podsystemów pełni w  stosunku do  pozostałych funkcję kontrolno-kierow- niczą (poprzez procesy informacyjno-decyzyjne). Przy opisie tych procesów stosuje się cybernetyczne pojęcia i modele regulacji (przywracania żądanego stanu na  podstawie informacji o  odchyleniu od  tego stanu) oraz sterowania (ustalania norm, na podstawie których dokonuje się regulacji). Podejście systemowe zrodziło perspektywę badawczą, umożliwiając ziden- tyfikowanie nowych problemów związanych ze sprawnością funkcjonowania organizacji gospodarczych. Traktowanie organizacji jako systemu otwartego zwróciło uwagę badaczy na otoczenie i kompleks łączących się z tym proble- mów. Zmienność i  nieprzewidywalność niektórych procesów zachodzących w otoczeniu skłoniła ich do zainteresowania się tymi zmianami i ich wpływem na funkcjonowanie organizacji. W konsekwencji zaczęto przedstawiać przed- siębiorstwa w ujęciu cybernetycznym, o czym szerzej będzie mowa w podroz- dziale 1.2.4. 18 1.2. Geneza przedsiębiorstwa jako systemu 1.2.2. Przedsiębiorstwo jako system ekonomiczny Przedsiębiorstwo jest instytucją gospodarczą wyodrębnioną w  toku ewolucji handlu i przemysłu. Należy do długiego szeregu starych organizacji kupiectwa feudalnego oraz manufaktur i fabryk angielskiego przemysłu. Są one pierwoci- nami dzisiejszych różnorodnych form instytucjonalizacji stosunków gospodar- czych: zakładów, przedsiębiorstw, firm i organizacji dążących do zysku. Przedsiębiorstwo w  sensie ekonomicznym jest instytucją zrodzoną z  woli i  środków przedsiębiorcy, a  więc jednoosobowego podmiotu gospodarczego, który podejmuje ryzyko działalności gospodarczej poprzez kombinację czynni- ków produkcji celem osiągnięcia nadwyżki przychodów nad kosztami (zysku). Tak rozumiane przedsiębiorstwo w teorii liberalizmu ekonomicznego jest miej- scem, w którym spotyka się popyt z podażą, a podjęte czynności gospodarcze (np. produkcja towarów) są określonym typem zachowań rynkowych. Moty- wacja działalności gospodarczej sprowadza się do realizacji egoistycznych po- trzeb właściciela jako przedsiębiorcy, którego naczelnym celem jest maksyma- lizacja zysku. Przedsiębiorstwo jest więc wytworem myślenia klasyków tradycyjnej my- śli ekonomicznej. Współcześnie określenie istoty przedsiębiorcy i przedsiębior- stwa, m.in. pod wpływem nowych teorii ekonomicznych, badań specjalistów ds. zarządzania oraz ujęć antropologów i socjologów, uległo dość zasadniczej zmianie. Przedsiębiorstwo w sensie ekonomicznym pozostaje głównym wielo- osobowym podmiotem gospodarowania z zachowaniem zasady minimalizacji kosztów i optymalizacji przychodów. Jest nadal instytucją gospodarki działają- cej wedle rynkowych praw popytu i podaży, a więc głównym producentem to- warów i/lub dostawcą usług zaspokajającym zmienne potrzeby konsumentów. Stosunkowo niedawno dostrzeżono, że przedsiębiorstwo dostarczające okre- ślone dobra i usługi, funkcjonujące jako wyodrębniona ekonomicznie, organiza- cyjnie i prawnie jednostka gospodarcza, jest nie tylko nastawione na generowa- nie zysku, ale także – jako członek pewnej społeczności – integralnie związane ze środowiskiem, w którym funkcjonuje. Można powiedzieć, że  przedsiębior- stwo, jedna z najbardziej podstawowych kategorii ekonomicznych, nie jest ani jasno zdefiniowane, ani jednolicie rozumiane. Pojęcie przedsiębiorstwa cechuje się złożonością, wieloznacznością, wielopostaciowością zjawisk, które odzwier- ciedla, co wynika m.in. z dynamiki rozwoju, poziomu techniki, zmian w oto- czeniu, wirtualizacji działalności czy trudności ze zdefiniowaniem jego granic w warunkach globalizacji [Lichtarski (red.), 2003, s. 57]. To wszystko skutkuje mnogością definicji, podejść i koncepcji, jak również wielością koncepcji teore- tycznych oraz różnorodnością modeli przedsiębiorstwa. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pozyskiwanie środków unijnych przez przedsiębiorstwa innowacyjne. Podejście procesowe.
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: