Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00437 013993 15966582 na godz. na dobę w sumie
Praca w godzinach nadliczbowych jako obowiązek pracownika - ebook/pdf
Praca w godzinach nadliczbowych jako obowiązek pracownika - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 222
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-3471-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> pracy i ubezpieczeń społecznych
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Serię BIBLIOTEKA MONITORA PRAWA PRACY stanowią opracowania wyczerpująco prezentujące wybrane zagadnienia z zakresu prawa pracy lub ubezpieczeń społecznych.

Praca w godzinach nadliczbowych jest obowiązkiem pracownika, ale obowiązkiem ekstraordynaryjnym, który powstaje wyjątkowo. Nie powinna być zatem normalnym i stałym elementem procesu pracy. Ponadto to pracodawca powinien uzasadniać konieczność wykonywania przez pracownika pracy w godzinach nadliczbowych. Ochrona czasu wolnego pracownika zapewniana jest bowiem również przez reglamentowanie pracy w godzinach nadliczbowych.

Praca w godzinach nadliczbowych jako obowiązek pracownika to książka zarówno dla każdego pracodawcy, jak i każdego pracownika. Omówiono w niej następujące zagadnienia:

• pojęcie „pracy w godzinach nadliczbowych” w poszczególnych systemach czasu pracy;

• przesłanki pracy nadliczbowej;

• obowiązek wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych;

• prawne ograniczenia pracy w godzinach nadliczbowych;

• praca ponadwymiarowej osób zajmujących stanowiska kierownicze;

• konsekwencje naruszenia przez pracodawcę przepisów o pracy w godzinach nadliczbowych.

Książka stanowi kompendium wiedzy o pracy nadliczbowej. Duży akcent położono na orzecznictwo Sądu Najwyższego – w tym to najnowsze – i dlatego niniejszy poradnik jest nieocenionym źródłem informacji w razie sporu przed sądem pracy. Tę trudną problematykę zilustrowano praktycznymi przykładami. W książce bardzo dokładnie zanalizowano kwestie sporne, w tym także te nierozstrzygniętych dotychczas w piśmiennictwie i judykaturze.

Profesjonalizm porad gwarantuje nazwisko Autorki – Beaty Bury: doktor nauk prawnych; asesor sądowy w Sądzie Rejonowym w Rzeszowie; adiunkt w Wyższej Szkole Administracji i Zarządzania w Przemyślu; autorka licznych publikacji zakresu prawa pracy.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Praktyczny poradnik Praca w godzinach nadliczbowych jako obowiązek pracownika Beata Bury • Kiedy pracownik może odmówić pracy w godzinach nadliczbowych? • Jak sprawnie organizować proces pracy? • Jak rekompensować nadgodziny? BIBLIOTEKA MONITORA PRAWA PRACY Beata Bury • Praca w godzinach nadliczbowych jako obowiązek pracownika Stan prawny: wrzesień 2011 roku Polecamy nasze publikacje z zakresu prawa pracy: MONITOR PRAWA PRACY Miesięcznik Andrzej Marian Świątkowski KODEKS PRACY. KOMENTARZ, wyd. 1 Komentarze kodeksowe Pod red. Wojciecha Muszalskiego KODEKS PRACY. KOMENTARZ, wyd. 8 Duże Komentarze Becka Jerzy Wratny, Krzysztof Walczak ZBIOROWE PRAWO PRACY. KOMENTARZ Komentarze kodeksowe Ludwik Florek PRAWO PRACY. ORZECZNICTWO, wyd. 2 Zbiory orzecznictwa Becka Piotr Korzuch, Piotr Grzebyk ZBIOROWE PRAWO PRACY. ORZECZNICTWO Zbiory orzecznictwa Becka KODEKS PRACY. PAŃSTWOWA INSPEKCJA PRACY. BEZPIECZEŃSTWO I HIGIENA PRACY. AKTY WYKONAWCZE. wyd. 8 Edycja Sądowa www.sklep.beck.pl Beata Bury Praca w godzinach nadliczbowych jako obowiązek pracownika Redakcja: Anna Kamińska Wydawnictwo C.H. Beck 2011 Wydawnictwo C.H. Beck ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Zbigniew Latuszkiewicz Druk i oprawa: P.W.P. INTERDRUK, Warszawa ISBN 978-83-255-3470-7 ISBN e-book 978-83-255-3471-4 Spis treści II 1 3 3 7 7 15 22 31 43 52 Wykaz skrótów .................................................................................................... Uwagi wstępne ..................................................................................................... Rozdział I. Pojęcie pracy w godzinach nadliczbowych według obowiązującego prawa ................................................................................. 1. Wprowadzenie ............................................................................................ 2. Definicja pracy w godzinach nadliczbowych ............................................. A. Prawne pojęcie czasu pracy ................................................................. B. Pojęcie godzin nadliczbowych ............................................................ C. Pojęcie pracy w godzinach nadliczbowych w systemie podstawowego czasu pracy ............................................................................................... 3. Praca w godzinach nadliczbowych a czas podróży służbowej ................... 4. Praca ponadnormatywna pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy ..................................................................................................... 5. Dyżur a praca w godzinach nadliczbowych ............................................... Rozdział II. Praca w godzinach nadliczbowych w szczególnych systemach czasu pracy .................................................................................................... 1. Wprowadzenie ............................................................................................ 2. Godziny nadliczbowe w systemie równoważnego czasu pracy ................. 3. Godziny nadliczbowe w systemie czasu pracy w ruchu ciągłym ............... 4. Godziny nadliczbowe w systemie przerywanego czasu pracy ................... 5. Godziny nadliczbowe w systemie zadaniowego czasu pracy ..................... 6. Godziny nadliczbowe w systemie skróconego tygodnia pracy .................. 7. Godziny nadliczbowe w systemie pracy weekendowej ............................. 8. Godziny nadliczbowe w systemie skróconego czasu pracy ....................... Rozdział III. Przesłanki dopuszczalności pracy w godzinach nadliczbowych .. 1. Wprowadzenie ............................................................................................ 2. Prowadzenie akcji ratowniczej i usuwanie awarii ...................................... 3. Szczególne potrzeby pracodawcy ............................................................... Rozdział IV. Obowiązek pracy w godzinach nadliczbowych .......................... 1. Wprowadzenie ............................................................................................ 2. Źródło i granice obowiązku pracy w godzinach nadliczbowych ................ 3. Polecenie pracy w godzinach nadliczbowych ............................................ 4. Prawo pracownika do odmowy wykonania polecenia pracy w godzinach nadliczbowych ................................................................................................ 59 59 60 73 75 78 83 84 85 92 92 93 100 105 105 107 115 123  Spis treści Rozdział V. Ograniczenia pracy w godzinach nadliczbowych ........................ 1. Wprowadzenie ............................................................................................ 2. Bezwzględne zakazy zatrudniania w godzinach nadliczbowych ............... A. Zakaz zatrudniania kobiet w ciąży ...................................................... B. Zakaz zatrudniania pracowników młodocianych ................................ C. Zakaz zatrudniania pracowników niepełnosprawnych ........................ D. Zakaz zatrudniania z uwagi na przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy .............................................................. E. Zakaz zatrudniania ze względu na stan zdrowia .................................. 3. Względny zakaz zatrudniania w godzinach nadliczbowych ...................... 4. Limitowanie pracy w godzinach nadliczbowych ....................................... A. Roczny limit godzin nadliczbowych ................................................... B. Maksymalny tygodniowy czas pracy łącznie z godzinami nadliczbowymi ......................................................................................... C. Okresy nieprzerwanego odpoczynku ................................................... 5. Rekompensata pracy w godzinach nadliczbowych .................................... A. Dodatek do wynagrodzenia ................................................................. B. Czas wolny od pracy ............................................................................ 6. Zawieranie umów cywilnoprawnych oraz dodatkowych umów o pracę jako sposób obchodzenia przepisów o pracy w godzinach nadliczbowych ... Rozdział VI. Praca w godzinach nadliczbowych pracowników na stanowiskach kierowniczych ................................................................... 1. Wprowadzenie ............................................................................................ 2. Pojęcie pracownika na stanowisku kierowniczym ..................................... 3. Praca kadry kierowniczej poza normalnymi godzinami pracy „w razie konieczności” .................................................................................................. Rozdział VII. Konsekwencje naruszenia przez pracodawcę przepisów o pracy w godzinach nadliczbowych ........................................................... 1. Sądowe dochodzenie roszczeń przez pracownika ...................................... 2. Kwalifikacja naruszeń przepisów o czasie pracy jako wykroczeń oraz przestępstw przeciwko prawom pracownika .......................................... A. Naruszenie przepisów o czasie pracy jako wykroczenie ..................... B. Naruszenie przepisów o czasie pracy jako przestępstwo .................... Zakończenie ......................................................................................................... 133 133 133 134 137 140 141 143 144 146 146 149 151 155 156 168 174 179 179 179 182 192 192 198 198 203 208 I Wykaz skrótów artykuł art. ....................................... Dz.U. ................................... Dziennik Ustaw GUS ..................................... Główny Urząd Statystyczny KK ....................................... Kodeks karny KP ........................................ Kodeks pracy KPC ..................................... Kodeks postępowania cywilnego KPW .................................... Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia KW ...................................... Kodeks wykroczeń KZ ....................................... Kodeks zobowiązań MOP .................................... Międzynarodowa Organizacja Pracy MoP ..................................... Monitor Prawniczy MoPr ................................... Monitor Prawa Pracy MOS .................................... Minister Opieki Społecznej M.P. ..................................... Monitor Polski MPiH ................................... Minister Przemysłu i Handlu MPiOS ................................. Minister Pracy i Opieki Społecznej MPiPS ................................. Minister Pracy i Polityki Socjalnej MSW ................................... Minister Spraw Wewnętrznych nast. ..................................... niepubl. ................................ NIK ..................................... Najwyższa Izba Kontroli NP ........................................ Nowe Prawo O.J. L. .................................. Official Journal oprac. ................................... orz. ...................................... OSA ..................................... Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych OSN ..................................... Orzecznictwo Sądu Najwyższego OSNAPiUS ......................... Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna oraz następny niepublikowany opracowanie orzeczenie Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych OSNCP ................................ Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Administracyjna Pracy i Ubezpieczeń Społecznych II Wykaz skrótów OSNP .................................. Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Pracy Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych OSNPG ............................... Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Biuletyn Prokuratury Generalnej porównaj pozycja późniejsze zmiany OSP ..................................... Orzecznictwo Sądów Polskich OSPiKA ............................... Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych PIP ....................................... Państwowa Inspekcja Pracy PiP ....................................... Państwo i Prawo PiZS ..................................... Praca i Zabezpieczenie Społeczne pkt ....................................... Pol. Społ. ............................. Polityka Społeczna por. ...................................... poz. ...................................... późn. zm. ............................. PP ........................................ Prawo Pracy PPH ..................................... Przegląd Prawa Handlowego Prac. i Pr. ............................. Pracodawca i Pracownik PRM .................................... Prezes Rady Ministrów Prok. i Pr. ............................. Prokuratura i Prawo przyp. aut. ............................ PUG ..................................... Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego PUSiG ................................. Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Gospodarczych PZS ...................................... Przegląd Zagadnień Socjalnych r. .......................................... red. ...................................... red. nauk. ............................. RM ...................................... Rada Ministrów RP ........................................ Rzeczpospolita Polska RPE ..................................... Ruch Prawniczy i Ekonomiczny RPEiS .................................. Ruch Prawniczy Ekonomiczny i Socjologiczny s. .......................................... SA ........................................ Sąd Apelacyjny Sł. Prac. ............................... Służba Pracownicza SO ....................................... Sąd Okręgowy SN ....................................... Sąd Najwyższy St. Prawn. ............................ Studia Prawnicze t. .......................................... TK ....................................... Trybunał Konstytucyjny rok redakcja redaktor naukowy przypis autora punkt strona tom III Wykaz skrótów tłumaczenie ustęp tłum. .................................... ust. ....................................... ww. ...................................... wyżej wymieniony wyd. ..................................... wydanie z. .......................................... z zastrz. ............................... zd. ........................................ Zb. Urz. ............................... Zbiór Urzędowy ZNUJ ................................... Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego zob. ...................................... zeszyt z zastrzeżeniem zdanie zobacz IX Uwagi wstępne Opracowanie poświęcone jest pracy w godzinach nadliczbowych. Reglamentacja pracy w godzinach nadliczbowych pozwala na stworzenie prawnych zabezpieczeń przed wydłużaniem czasu pracy, będąc doskonałym przykładem na to, że prawo pracy musi niekiedy działać wbrew woli pracow- nika, w celu ochrony jego zdrowia, a nawet życia. Przepisy o czasie pracy po- winny także umożliwiać pracodawcy sprawną organizację procesu pracy (funk- cja organizatorska prawa pracy). Ponadto w dobie wielkiego deficytu pracy do wykonania i wynikającego z niego bezrobocia jest szczególnie ważne, aby za- chować sprawiedliwy podział zasobów pracy do wykonania i wśród interesów różnych podmiotów uwzględniać przede wszystkim interes tych, którzy pracy nie mają. Podkreślenia wymaga, że: 1. Praca w godzinach nadliczbowych jest obowiązkiem pracownika, ale obo- wiązkiem ekstraordynaryjnym, który powstaje wyjątkowo i podlega regla- mentacji. Nie powinna być zatem normalnym i stałym elementem procesu pracy. 2. Obowiązek pracy w godzinach nadliczbowych istnieje, mimo iż żaden prze- pis prawa pracy nie ustanawia jego wyraźnej podstawy. 3. Konieczność wykonywania przez pracownika pracy w godzinach nadlicz- bowych powinien uzasadnić pracodawca, gdyż wydając polecenie pracy w nadgodzinach, sięga do czasu wolnego pracownika. Niezbędność pracy nadliczbowej stanowi zasadniczą ogólną przesłankę uza- sadniającą żądanie jej podjęcia. Obowiązek pracy w godzinach nadliczbowych nie jest jednak bezwzględny i w pewnych okolicznościach pracownik może od- mówić jego wykonywania. Systematyka wewnętrzna opracowania obejmuje siedem rozdziałów po- święconych następującym zagadnieniom: pojęciu „pracy w godzinach nad- liczbowych” w poszczególnych systemach czasu pracy; przesłankom pracy nadliczbowej; obowiązkowi wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych; prawnym ograniczeniom pracy w godzinach nadliczbowych; pracy ponadwy- miarowej osób zajmujących stanowiska kierownicze; konsekwencjom narusze- nia przez pracodawcę przepisów o pracy w godzinach nadliczbowych. 1 Wprowadzenie Autorka dokonała analizy wybranych zagadnień pracy w godzinach nad- liczbowych z uwzględnieniem społeczno-gospodarczych uwarunkowań tej in- stytucji, celów, jakie ma ona spełniać, oraz rzeczywistej efektywności istnieją- cych rozwiązań prawnych, sygnalizowanej przez orzecznictwo oraz doktrynę. Dokładnej analizie poddano kwestie sporne, także nierozstrzygnięte dotychczas w piśmiennictwie i judykaturze. W przekonaniu o możliwości i potrzebie cią- głego doskonalenia obowiązującego systemu prawa pracy sformułowano rów- nież postulaty de lege ferenda. Wypływają one zarówno z analizy przepisów prawa, jak i problemów praktycznych. Niniejsze wydanie stanowi reedycję publikacji, która ukazała się w 2007 r. W przedmiotowym opracowaniu, które ma na celu jej aktualizację, zwrócono uwagę na kwestie, które w ostatnich latach stały się przedmiotem zaintereso- wania judykatury, jak również omówiono pewne (nowe) zagadnienia, których potrzeba wyjaśnienia wyniknęła z praktyki stosowania prawa. Nadal bowiem, pomimo już kilkuletniego obowiązywania przepisów o pracy w godzinach nad- liczbowych (w nowym brzmieniu od 1.1.2004 r.), pojawiają się wątpliwości interpretacyjne, a wyjaśniane na bieżąco kwestie ustępują miejsca nowym prob- lemom. Autorka podejmuje próbę ich zaprezentowania oraz – niekiedy – roz- wiązania. Analiza uwzględnia stan prawny, nauki prawa pracy oraz dorobek orzeczni- ctwa na 30.9.2011 r. 2 Rozdział I. Pojęcie pracy w godzinach nadliczbowych według obowiązującego prawa 1. Wprowadzenie Od początku funkcjonowania na skalę masową stosunków pracy kwestia długości czasu pracy była jednym z najistotniejszych problemów społecznych oraz głównym przedmiotem walki robotników i kapitalistów. Wielu uczestni- ków demonstracji przypłaciło życiem udział w walce o skrócony czas pracy. Zachodzi bowiem ścisły związek między długością dnia pracy a wydajnością pracowników. Kilkunastogodzinny dzień pracy prowadzi do przemęczenia, zwiększa podatność na choroby oraz częstotliwość wypadków przy pracy. To z kolei powoduje wzrost wydatków na produkcję i podnosi koszty pracy, co w konsekwencji staje się nieopłacalne dla pracodawców. Czas pracy, jako miernik ilości pracy, jest czynnikiem wyznaczającym co- dzienny indywidualny rytm życia człowieka, w którym splatają się czas pracy oraz czas wolny od pracy. Czas wolny od pracy jest to okres, który pozostaje po wypełnieniu przez pracownika obowiązków zawodowych i którym może on do- wolnie dysponować (wykorzystywać go) zgodnie z własnymi potrzebami i za- interesowaniami. I tak, czas wolny jest przeznaczany na potrzeby fizjologicz- ne organizmu, takie jak sen, odpoczynek, spożywanie posiłków i regeneracja sił, jak również na rozwój osobisty, kształtowanie osobowości, udział w życiu publicznym, rodzinnym oraz rozrywkę. Czas wolny, stanowiąc odwrotną stronę czasu pracy, jest nie tylko miarą odpoczynku, ale również jednym z mierników dobrobytu społeczeństwa1. Przyjmuje się, iż powinna istnieć równowaga po- między zużyciem sił człowieka przy pracy a ich odnową w ciągu czasu wolne- 1 Już w latach 60. XIX w. I. Steward – jeden z przywódców robotników amerykańskich – sfor- mułował teorię, że skrócenie czasu pracy, pobudzając postęp techniczny, stwarza przesłanki wzro- stu zamożności społeczeństwa i podniesienia płac realnych robotników – zob. J. Rosner, Zagad- nienia czasu pracy, Warszawa 1962, s. 143. Na temat czasu pracy jako kategorii ekonomicznej zob. J. Penc, Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania skracania czasu pracy, Warszawa 1978, s. 11 i nast. 3 Rozdział I. Pojęcie pracy w godzinach nadliczbowych według obowiązującego prawa go, tak aby wyeliminować powstanie stałego ubytku sprawności pracy ludzkiej oraz uszczerbku na zdrowiu1. Prawna reglamentacja czasu pracy tworzy granice dyspozycyjności pracow- nika, konstruuje warunki sprawnej organizacji funkcjonowania pracodawcy oraz przepisy chroniące pracownika przed nadmiernym wysiłkiem2. Przepisy dotyczące czasu pracy mają z jednej strony charakter gwarancyjny – co ozna- cza, iż bez względu na to, czy i w jaki sposób pracownik świadczy pracę, to je- żeli pozostaje w dyspozycji pracodawcy, uważa się, że jest objęty czasem pracy – z drugiej zaś strony, mają charakter ochronny, co wyraża się w ustawowym określeniu obowiązujących pracownika norm czasu pracy3. Wskazuje się także na funkcję zarobkową i organizatorską przepisów o czasie pracy. Ochronny charakter przepisów o czasie pracy wynika z art. 66 ust. 2 Kon- stytucji, zgodnie z którym pracownik ma prawo do określonych w ustawie dni wolnych od pracy i corocznych płatnych urlopów, a maksymalne normy czasu pracy określa ustawa. Wskazany artykuł stanowi rozwinięcie zasady określonej w art. 24 („Praca znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej”) oraz z art. 14 KP, ustanawiającego prawo każdego pracownika do dobowego, tygo- dniowego i rocznego odpoczynku, który zapewniają przepisy o czasie pracy, dniach wolnych od pracy oraz urlopach wypoczynkowych. Ustawowe określe- nie maksymalnych norm czasu pracy ma na celu ograniczenie zakresu podpo- rządkowania pracownika w procesie pracy do oznaczonych norm czasowych i tym samym umożliwienie mu korzystania z prawa do ochrony czasu wolnego, realizowanego poza zakresem podporządkowania pracodawcy. Konstrukcja ta pozostaje w korelacji z art. 47 Konstytucji, który kształtuje prawo każdego oby- watela do ochrony prawnej życia prywatnego. Oznacza to, iż przepisy o czasie 1 Zob. G. Friedmann, Maszyna i człowiek. Problem człowieka w cywilizacji przemysłowej (tłum. E. Kotyńska i I. Dłutek), Warszawa 1966, s. 53; G. Lehmann, Praktyczna fizjologia pracy (tłum. T. Klimowicz), Warszawa 1960, s. 42 i nast., W. Missiuro, Zarys fizjologii pracy, Warszawa 1965, oraz M. Winogradow, Procesy fizjologiczne w pracy człowieka, Warszawa 1967, s. 20 i nast. oraz 296 i nast. Por. także: W. Masewicz, Czas pracy. Zagadnienia prawne organizacji pracy, Warsza- wa 1977, s. 7; W. Sanetra, Uwarunkowania instytucji czasu pracy, [w:] Czas pracy, (red.) L. Florek, Warszawa 2011, s. 13 i nast. oraz H. Strzemińska, Czas pracy i czas wolny w polityce społecznej, Warszawa 1988, s. 5–6. Na temat granic elastyczności czasu pracy zob. A. Sobczyk, Zasady prawnej regulacji czasu pracy, Warszawa 2005, s. 260 i nast. 2 Zob. M. Hasiec, T. Liszcz, Prawo pracy. Zarys wykładu, Rzeszów 1977, s. 252, oraz U. Ja- ckowiak, W. Uziak, A. Wypych-Żywicka, Prawo pracy. Podręcznik dla studentów prawa, Warszawa 2009, s. 370. 3 Z uzasadnienia wyroku SN z 26.5.2000 r., I PKN 667/99, OSNAPiUS Nr 22/2001, poz. 662. Na ochronny charakter przepisów o czasie pracy wskazywał m.in. T. Zieliński, Prawo pracy – zarys syste- mu, cz. I, Warszawa–Kraków 1986, s. 39. Zob. także: W. Masewicz, Czas pracy. Zagadnienia..., s. 43, oraz A. Sobczyk, Ewolucja przepisów o czasie pracy a tendencja do liberalizacji prawa, [w:] Studia z zakresu prawa pracy i polityki społecznej, (red.) A.M. Świątkowski, Kraków 2003/2004, s. 190. 4 1. Wprowadzenie pracy muszą być tak skonstruowane, aby jednoznacznie z nich wynikało, w ja- kim okresie pracownik jest podporządkowany pracodawcy, a jaki stanowi jego prywatny czas, podlegający ochronie na podstawie art. 47 Konstytucji. Prawo do prywatności wyraża się m.in. w prawie do prowadzenia własnego życia z mi- nimum ingerencji osób trzecich1. Czas pracy2 jako element każdego stosunku pracy wyznacza zakres pozosta- wania przez pracownika do dyspozycji pracodawcy. Określenie jego wymiaru ma nie tylko zapewnić pracodawcy osiągnięcie wysokiej wydajności i należy- tej jakości pracy, ale ma także służyć regeneracji sił każdego pracownika oraz ochronie jego życia prywatnego3. Dla osiągnięcia tego celu przepisy prawa pra- cy precyzyjnie określają maksymalny czas, w jakim pracodawca może wyma- gać pracy od pracownika, ograniczając w tym zakresie swobodę stron stosunku pracy4. Większość tych przepisów ma charakter jednostronnie bezwzględnie obowiązujący (semiimperatywny). Już autorzy w starożytnej Grecji i Rzymie dostrzegali zależności między wykonywaną pracą a stanem zdrowia człowieka. Wskazywano, iż długość dnia pracy wpływa na kondycję psychofizyczną robotnika, jego chęć do pracy, ak- tywność, postawy i zachowania w pracy. Czas wolny pojmowano wówczas jako czas przeznaczony na podnoszenie poziomu wiedzy i doskonalenie du- cha. Arystoteles wyraźnie oddzielał „prawdziwie” czas wolny, przeznaczony na kontemplację, od rozrywki. Anacharsis wskazywał, iż „człowiek potrzebuje wypoczynku, ponieważ nie może pracować bez przerwy”, oraz że „wypoczynek jest (...) środkiem do celu, którym jest działanie”5. Mojżesz w Księdze Powtó- rzonego Prawa (Deuteronomium, z hebr. – Tora), ostatniej części biblijnego Pię- cioksięgu, nawoływał do poszanowania dnia świętego, którym był siódmy dzień 1 Zob. T. Nycz, Czas pracy i wynagrodzenie w zakładach opieki zdrowotnej, Kraków 2000, s. 23–24. 2 Szerzej na ten temat: R. Bessaraba, A. Różańska, Czas pracy, Warszawa 2002; A. Chobot, Czas pracy w znowelizowanym Kodeksie pracy, Poznań 2003; W. Masewicz, Czas pracy po nowelizacji Kodeksu pracy, Warszawa 1996, oraz M. Oleksyn, Czas pracy w praktyce, Warszawa 2003. Zob. także: J. Penc, W poszukiwaniu optymalnego czasu pracy, PiZS Nr 11/1979, s. 13 i nast. 3 Zob. wyrok SN z 21.6.1977 r., I PR 63/77, niepubl. oraz K. Rączka, Nowa regulacja czasu pracy, PiZS Nr 4/1996, s. 27. 4 Tak: Z. Fenichel, Prawo pracy. Komentarz. Przepisy związkowe. Orzecznictwo – Okólnik, Kraków–Warszawa, 1939, s. 750 i T. Nycz, Ochronny charakter przepisów o czasie pracy – wybrane zagadnienia, PiZS Nr 3/1999, s. 4. Zob. także: wyroki SN: z 2.6.1995 r., I PR 1/95, OSNAPiUS Nr 3/1996, poz. 48, oraz z 30.6.2000 r., II UKN 523/99, OSNAPiUS Nr 1/2002, poz. 22 oraz uza- sadnienie uchwały z 12.4.1994 r., I PZP 13/94, OSNAPiUS Nr 3/1994, poz. 39. T. Nycz ujmuje czas pracy jako część czasu zawodowego pracownika, który obejmuje także inne obciążenia czasowe, np. dyżur – Czas pracy od 1.1.2004 r., Kraków–Tarnobrzeg 2004, s. 13. 5 Zob. Etyka nikomachejska. Księga X (tłum. D. Gromska), Warszawa 1956, s. 376–377 oraz 380. 5 Rozdział I. Pojęcie pracy w godzinach nadliczbowych według obowiązującego prawa każdego tygodnia (szabat). Warto wskazać, iż w tamtych czasach długość dnia pracy byłą wyznaczana jedynie przez brak środków do oświetlania. Alfred Wielki, książe Esseksu (ok. X w.), jest przez historyków uważany za twórcę formuły „trzech ósemek”, która realizuje „naturalną harmonię” pomię- dzy okresami pracy, odpoczynku i rozrywki. Książę podzielił dzień na trzy czę- ści: 8 godzin na pracę, 8 godzin na odpoczynek i 8 godzin na modlitwę. Podział ten przetrwał około tysiąca lat, z tym że czas przeznaczony na modlitwę wypeł- niano stopniowo bardziej urozmaiconą treścią świecką, tj. rozrywką i nauką. Okres wzmożonego uprzemysłowienia, przypadający na przełom XIX i XX w., wywarł ogromny wpływ na podjęcie szczegółowych i zakrojonych na szeroką skalę badań na temat zagrożeń mających swoje źródło w środowisku pracy w celu stworzenia nowej formuły ustalającej wzajemne proporcje czasu pracy i czasu wolnego. Od tamtego okresu, również w społeczeństwach współ- czesnych, czas wolny jest pojmowany szeroko jako przeznaczony pierwotnie na odpoczynek, życie rodzinne i czynności rekreacyjne. Zabezpieczeniem przed nadmierną eksploatacją sił pracownika są przepisy określające dopuszczalność pracy w godzinach nadliczbowych, zakazy jej sto- sowania oraz limity godzin nadliczbowych. Zwłaszcza przepisy regulujące do- puszczalność zlecania pracownikom pracy nadliczbowej spełniają istotną rolę organizacyjną w zakresie bezpiecznego zatrudnienia nieprzemęczonych pracą, wydajnych pracowników. W glosie do uchwały SN z 14.3.1978 r.4 W. Mase- wicz wskazał, iż „uznając, że stosowana w nadzwyczajnych wypadkach praca w godzinach nadliczbowych jest zjawiskiem nieuchronnym, społeczna krytyka przedłużenia normalnego czasu pracy skierowana jest nie przeciwko godzinom nadliczbowym jako instytucji prawnej i kategorii ekonomicznej, lecz przeciwko anomaliom i wynaturzeniom, które sprawiają, że przedłużony czas pracy z wy- jątku staje się regułą, stałym systemem dezorganizującym życie osobiste pracow- nika, redukującym społeczne korzyści czasu wolnego, ujemnie oddziałującym  Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Księga Powtórzonego Prawa, (red. nauk.) o. A. Jankowski, (red. księgi) ks. W. Borowski, Poznań–Warszawa 1971, s. 178.  Za „ojca medycyny i higieny pracy” uważa się włoskiego lekarza Bernardina Ramazziniego (Rozprawa o chorobach rzemieślników z XVII–XVIII w.) – zob. T. Wyka, Ochrona zdrowia i życia pracownika, Warszawa 2003, s. 13–14. Por. także: J. Pietrucha, Czas pracy w przemyśle PRL, Warszawa 1969, s. 19 i nast.; A. Raczyński, Polskie prawo pracy, Warszawa 1930, s. 96; J. Rosner, Zagadnienia czasu..., s. 33, oraz J. Tober, Czas wolny. Główne aspekty ekonomiczno-społeczne, PiZS Nr 10–11/1972, s. 17.  Zob. wyrok SN z 20.9.1973 r., II PR 246/73, NP Nr 9/1974, s. 1200, wydany przed uchwa- leniem Kodeksu pracy, na tle ustawy z 18.12.1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu (t.jedn.: Dz.U. z 1933 r. Nr 94, poz. 734), oraz wyrok SN z 12.3.1976 r., I PR 13/76, OSNCP Nr 10/1976, poz. 230. Zob. także: Z. Fenichel, Problem godzin nadliczbowych, PPH 1931, s. 260. 4 I PZP 1/78, OSNCP Nr 9/1978, poz. 155.  2. Definicja pracy w godzinach nadliczbowych na zdrowie pracownika i możliwości jego intelektualnego rozwoju”1. A zatem ustanowione granice dopuszczalnego czasu pracy opierają się w dużym stopniu na fizjologicznych badaniach potencjału człowieka, którego nadmierna eksplo- atacja może powodować nieodwracalne zmiany chorobowe oraz uniemożliwiać regenerację psychofizycznej zdolności do pracy2. Chodzi również o realizację zasady, iż prawo każdego pracownika do czasu wolnego może być ograniczone jedynie przez przepisy o charakterze wyjątkowym, które expressis verbis na to zezwalają. Wykładnia rozszerzająca lub analogia do przepisów przewidujących odstępstwa od zasady 8-godzinnego dnia pracy są niedopuszczalne3. Przepisy te chronią dobro wyższej wartości w relacji do doraźnego interesu pracownika (uzyskanie dodatkowego wynagrodzenia kosztem nadmiernego wysiłku) oraz interesu podmiotu zatrudniającego. W związku z tym na pracodawcy spoczywa obowiązek takiego organizowania pracy, aby nie zachodziła potrzeba stałego zatrudniania poza ustawowym czasem pracy4. 2. Definicja pracy w godzinach nadliczbowych A. Prawne pojęcie czasu pracy W celu prawidłowego zdefiniowania terminu „praca w godzinach nadliczbo- wych” konieczne jest ustalenie zakresu pojęciowego czasu pracy. Początkowo definicję czasu pracy (working time) zawierała dyrektywa UE 93/104 z 23.11.1993 r. dotycząca niektórych aspektów organizacji czasu pracy (Concerning certain aspects of the organization of working time)5. Jej zakres przedmiotowy został rozszerzony na mocy dyrektywy 2000/34 z 22.6.2000 r.6. Dnia 2.8.2004 r. dyrektywa 93/104 została uchylona i zastąpiona przez nową dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2003/88 z 4.11.2003 r. dotyczącą 1 Zob. NP Nr 4/1979, s. 125. Autor wyraził również pogląd, iż „praca nadliczbowa nie jest zmorą nowoczesnego przemysłu” – wykład wygłoszony na seminarium „Czas pracy – podstawowe dyle- maty” 15.6.2005 r. w Warszawie, MoPr Nr 7/2005, s. 175. 2 Tak: W. Masewicz, Czas pracy. Zagadnienia..., s. 71; J. Rosner, Zagadnienia czasu..., s. 41, oraz K. Rączka, Praca w godzinach nadliczbowych w znowelizowanym Kodeksie pracy, PiZS Nr 1/2004, s. 13. 3 Z uzasadnienia wyroku SN z 27.7.1955 r., I CR 276/55, PZS Nr 6/1956, s. 52. 4 Z uzasadnienia uchwały SN z 11.7.1975 r., I PZP 19/75, OSNCP Nr 4/1976, poz. 76. Na temat ryzyka pracodawcy związanego z organizacją czasu pracy zob. A. Sobczyk, Zasady prawnej regu- lacji..., s. 184 i nast. 5 O.J. L 93/307/18. Zob. R. Bessaraba, Niektóre aspekty czasu pracy w ujęciu dyrektywy UE a Kodeks pracy, Prac. i Pr. Nr 11/2000, s. 32; L. Florek, Czas pracy i urlopy wypoczynkowe w pra- wie europejskim, PiZS Nr 2/1999, s. 12 i nast.; B. Krzyśków, W. Sanetra, Zmiany w Kodeksie pracy w aspekcie regulacji czasu pracy w dyrektywie Wspólnoty Europejskiej, PiZS Nr 10/1996, s. 11 i nast., i A.M. Świątkowski, Europejskie prawo socjalne. T. II – Europejskie prawo pracy, Warszawa 1999, s. 207 i nast. 6 O.J. L 2000/195/41. 7 Rozdział I. Pojęcie pracy w godzinach nadliczbowych według obowiązującego prawa niektórych aspektów organizacji czasu pracy (Concerning certain aspects of the organization of working time – art. 27 ust. 1)1. W gruncie rzeczy nowy doku- ment powiela postanowienia dyrektywy 93/104 i został wydany w celu lepszego wyjaśnienia regulowanych nią kwestii. Dyrektywa ustala minimalne wymagania w zakresie bezpieczeństwa i ochro- ny zdrowia w odniesieniu do organizacji czasu pracy we wszystkich sektorach działalności, zarówno publicznym, jak i prywatnym w rozumieniu art. 2 dy- rektywy 89/391/EWG z 12.6.1989 r. w sprawie wprowadzenia środków w celu poprawy bezpieczeństwa i zdrowia pracowników w miejscu pracy (On the introduction of measures to encourage improvements in the safety and health of workers at work)2, z wyłączeniem marynarzy (art. 1 pkt 1 i 3 dyrektywy)3. Jej przepisy nie pozbawiają państw członkowskich prawa do stosowania lub wpro- wadzenia bardziej korzystnych przepisów ustawowych, wykonawczych lub ad- ministracyjnych, jak również prawa do ułatwiania stosowania lub zezwalania na stosowanie układów zbiorowych lub porozumień zawartych między partnerami społecznymi, które w odniesieniu do ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pra- cowników są dla nich bardziej korzystne (art. 15 dyrektywy). Zgodnie z art. 2 pkt 1d dyrektywy w sprawie niektórych aspektów organizacji czasu pracy czas pracy jest to każdy okres, podczas którego pracownik pracuje, pozostaje w dyspozycji pracodawcy lub wykonuje swoje czynności albo obo- 1 O.J. L 2003/299/9. Zob. także: A. Sobczyk, Zasady prawnej regulacji..., s. 53 i nast., oraz K. Wal- czak, Czas pracy i urlopy wypoczynkowe w uregulowaniach UE – część I, MoPr Nr 5/2004, s. 126. Na temat zmian we wspólnotowej definicji czasu pracy zob. M. Biernat, Zmiany we wspólnotowej definicji czasu pracy, MoPr Nr 11/2004, s. 291. Bezpośrednim impulsem do dyskusji na temat zmian stały się dwa wyroki Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, z 3.10.2000 r., C-303/98 w sprawie SIMAP (Sindicato de Médicos de Asistencia Pública contre Conselleria de Sanidad y Consumo de la Generalidad Valenciana) i z 9.9.2003 r., C-151/02 w sprawie Jaeger (Landeshauptstadt Kiel gegen Norbert Jaeger) – Vorschlag für eine Richtlinie des Europäischen Parlaments und des Rates zur Änderung der Richtlinie 2003/88/EG über bestimmte Aspekte der Arbeitszeitgestaltung, Bruk- sela 2004, s. 2–4. Komisja Europejska 22.9.2004 r. przyjęła wniosek Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczący zmiany dyrektywy 2003/88. Z kolei 11.5.2005 r. Komitet Ekonomiczno-Spo- łeczny i Parlament Europejski w pierwszym czytaniu wydali opinię w sprawie wniosku Komisji. Pierwszy etap konsultacji z partnerami społecznymi na poziomie UE został zakończony 24.3.2010 r. – zob. W. Sanetra, Uwarunkowania…, s. 26 i nast. oraz J. Skoczyński, Pojęcie czasu pracy w prawie Unii Europejskiej, [w:] Czas pracy, (red.) L. Florek, s. 35 i nast. 2 O.J. L 1989/183/1. 3 Dyrektywa 99/63/EC z 21.6.1999 r. dotycząca umowy w sprawie organizacji czasu pracy ma- rynarzy przyjętej przez Stowarzyszenie Armatorów Wspólnoty Europejskiej (ECSA) i Federację Związków Zawodowych Pracowników Transportu w Unii Europejskiej (FST) – Directive Council concerning the Agreement on the organisation of working time of seafarers concluded by the Euro- pean Community Shipowners’ Association (ECSA) and the Federation of Transport Workers’Unions in the European Union (FST) – O.J. L. 1999/167/33. 8 2. Definicja pracy w godzinach nadliczbowych wiązki, zgodnie z ustawodawstwem lub praktyką krajową1. A contrario, okre- sem odpoczynku jest każdy okres, który nie jest czasem pracy (pkt 2). Podobnie czas pracy określa Konwencja Nr 30 MOP z 10.6.1930 r. dotycząca uregulowania czasu pracy w handlu i biurach, stwierdzając, że za czas pracy uważa się okres, podczas którego personel pozostaje do dyspozycji pracodawcy2. Konwencja nie ustala norm czasu pracy, pozostawiając to przepisom powszechnie obowiązującym lub porozu- mieniom partnerów socjalnych przy zachowaniu zasady, iż przeciętny czas pracy łącznie z godzinami nadliczbowymi nie może przekraczać 48 godzin tygodniowo. Kodeks pracy zawiera definicję czasu pracy w art. 128. Definicje tę – w zmie- nionej redakcyjnie postaci – oparto na zasadzie dyspozycyjności3. Zgodnie z art. 128 § 1 KP czasem pracy jest czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy4. Oznacza to, że jest to zarówno czas rzeczywistego wykonywania przez pracownika jego obowiązków, jak i pewne okresy nie- świadczenia pracy, w których pozostaje on w dyspozycji pracodawcy w zakła- dzie lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy, a pracodawca może rozporządzać jego osobą5. Artykuł 128 § 1 KP ogranicza przestrzeń poza zakładem do „innego miejsca wyznaczonego do wykonywania pracy”. Zwrot „pozostawanie w dyspozycji pracodawcy” oznacza zarówno wykonywanie konkretnej pracy, jak i stan gotowości do jej wykonywania6. Takie ujęcie czasu 1 Dyrektywa 93/104 zawierała podobną definicję czasu pracy. Ostatnio Komisja Europejska za- proponowała wprowadzenie dwóch pojęć: „czas dyżuru” i „nieaktywna część czasu dyżuru”. Sze- rzej patrz: J. Skoczyński, Pojęcie czasu pracy…, [w:] Czas pracy, (red.) L. Florek, s. 35 i nast. 2 Konwencja weszła w życie 29.8.1933 r. i nie została przez Polskę ratyfikowana. Z konwencji wynika minimalna wysokość dodatku za godziny ponadwymiarowe na poziomie 25 oraz obowią- zek pracodawcy prowadzenia rejestru godzin nadliczbowych. Zob. E. Szemplińska, [w:] Kodeks pracy. Komentarz, (red.) T. Zieliński, Warszawa 2000, s. 715. 3 Zob. W. Muszalski, Zadaniowy czas pracy i aktualne problemy regulacji czasu pracy, PiZS Nr 5/2001, s. 29. 4 W. Masewicz w wykładzie wygłoszonym na seminarium określa tę definicję jako „koncepcję zastęp- czą czasu pracy” – Czas pracy..., s. 173–174. Autor przyjmuje szerokie rozumienie pojęcia czasu pracy, na który składa się „okres rzeczywistego wykonywania pracy w warunkach zorganizowanych, umożliwiają- cych kontrolę zachowania pracownika, jak i okresy pozostawania poza tą kontrolą, o ile wykonywane są zadania robocze, oraz te, w których nie można wykonywać zadań roboczych, ale realizuje się społeczno- -ekonomiczny cel stosunku pracy, czyli pracownik zachowuje się zgodnie z interesem pracodawcy”. 5 Zob. J. Pacho, Czas pracy. Zagadnienia prawne i społeczne, Warszawa 1986, s. 7; W. Ma- sewicz, Czas pracy jako pojęcie prawne, PIP Nr 3/1977, s. 86; J. Strusińska-Żukowska, Wymiar i rozkład czasu pracy, PP Nr 9/2000, s. 3 i nast., oraz U. Jackowiak, W. Uziak, A. Wypych-Żywicka, Prawo pracy..., s. 370–371. 6 Zob. A. Kijowski, Pracowniczy obowiązek gotowości do świadczenia pracy, Poznań 1978, s. 54 i W. Masewicz, [w:] Kodeks pracy. Komentarz, (red.) J. Jończyk, Warszawa 1977, s. 506. Analo- giczną definicję opartą na pozostawaniu pracownika „do dyspozycji pracodawcy” zawiera prawo belgijskie, fińskie, irlandzkie, norweskie, portugalskie i szwajcarskie – H. Strzemińska, Innowacje w zakresie organizacji czasu pracy w krajach zachodnioeuropejskich, Warszawa 1982, s. 145–146. 9
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Praca w godzinach nadliczbowych jako obowiązek pracownika
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: