Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00400 009969 16888160 na godz. na dobę w sumie
Pracoholizm - ebook/pdf
Pracoholizm - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 164
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788323390398 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Walorem książki jest ukazanie złożoności pracoholizmu. Z badań Diany Malinowskiej wynika, że stanowi on syndrom składający się z różnych współwystępujących elementów skupionych wokół zachowania, myślenia i emocji. Autorka analizuje to zjawisko, opisując rozmaite sposoby jego ujmowania: jako patologiczne oraz względnie normalne. Ukazuje również rozmaite skutki pracoholizmu, które obejmują funkcjonowanie pracoholików w obszarze osobistym, rodzinnym i zawodowym. W relacjonowanych autorskich badaniach poszukiwano również odpowiedzi na pytanie: dlaczego ludzie stają się pracoholikami? Autorka udziela jej, wskazując na istotne znaczenie celów dotyczących osiągnięć zawodowych i przekraczania własnych możliwości, pozycji wartości estetycznych i moralnych w hierarchii wartości osoby, kryzysu w wartościowaniu oraz orientacji autonomicznej i pozaosobowej charakteryzujących motywację pracoholików.

Pracoholizm jest współcześnie symptomem zachowania typowym dla pracy, ale też ciągle słabo rozpoznanym, domagającym się gruntownego wyjaśnienia od strony mechanizmów psychologicznych. Wyjaśnienie to pozostaje jednak na poziomie intensywnych badań opisowych, którym brak spójnego zaplecza teoretycznego. Problematykę pracoholizmu podejmuje w Polsce nieliczna grupa badaczy, a kolejne eksploracje empiryczne oraz próby analizy wydają się bardzo pożądane i przydatne w psychoterapii zmagającej się od dłuższego czasu z problemem tego typu uzależnienia. Monografia Diany Malinowskiej jest więc publikacją potrzebną z uwagi na konieczność zarówno tworzenia nowych modeli motywacji do pracy, konstruowania koncepcji wyjaśniających, jak i doskonalenia działań organizacyjnych i naprawczych.

Z recenzji prof. dr hab. Aleksandry Tokarz 

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

„Pracoholizm jest współcześnie symptomem zachowania typowym dla pracy, ale też ciągle słabo rozpoznanym, domagającym się gruntownego wyjaśnie- nia od strony mechanizmów psychologicznych. Wyjaśnienie to pozostaje jednak na poziomie intensywnych badań opisowych, którym brak spójnego zaple- cza teoretycznego. Problematykę pracoholizmu podejmuje w Polsce nieliczna grupa badaczy, a kolejne eksploracje empiryczne oraz próby analizy wydają się bardzo pożądane i przydatne w psychoterapii zmagającej się od dłuższego czasu z problemem tego typu uzależnienia. Monografia Diany Malinowskiej jest więc publikacją potrzebną z uwagi na konieczność zarówno tworzenia nowych modeli motywacji do pracy, konstruowania koncepcji wyjaśniających, jak i doskonalenia działań organizacyjnych i naprawczych”. Z recenzji prof. dr hab. Aleksandry Tokarz Walorem książki Pracoholizm. Zjawisko wielowymiarowe jest ukazanie złożoności pracoholizmu. Z badań Diany Malinowskiej wynika, że stanowi on syndrom składający się z różnych współwystępujących elementów skupio- nych wokół zachowania, myślenia i emocji. Autorka analizuje to zjawisko, opisując rozmaite sposoby jego ujmowania: jako patologiczne oraz względ- nie normalne. Ukazuje również rozmaite skutki pracoholizmu, które obejmują funkcjonowanie pracoholików w obszarze osobistym, rodzinnym i zawodowym. W relacjonowanych autorskich badaniach poszukiwano również odpowiedzi na pytanie: dlaczego ludzie stają się pracoholikami? Autorka udziela jej, wskazując na istotne znaczenie celów dotyczących osiągnięć zawodowych i przekraczania własnych możliwości, pozycji wartości estetycznych i moralnych w hierarchii wartości osoby, kryzysu w wartościowaniu oraz orientacji autono- micznej i pozaosobowej charakteryzujących motywację pracoholików. Dr Diana Malinowska jest asystentką w Pracowni Emocji i Motywacji Instytutu Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Głównym obszarem Jej zaintereso- wań badawczych są przejawy intensywnej pracy: pracoholizm i zaangażowanie w pracę oraz ich uwarunkowania motywacyjne, sytuacyjne i kontekstowe. Dzia- łalność naukowo-badawczą Autorka książki łączy z praktyką psychologiczną, jest trenerką i konsultantką w zakresie doradztwa organizacyjnego. Diana Malinowska Pracoholizm Zjawisko wielowymiarowe www.wuj.pl www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Pracoholizm.indd 1 2014-03-31 16:02:58 Pracoholizm (cid:83)(cid:82)(cid:71)(cid:3)(cid:85)(cid:72)(cid:71)(cid:68)(cid:78)(cid:70)(cid:77)(cid:200)(cid:3)Aleksandry Tokarz Seria przygotowywana w Pracowni Psychologii Emocji i Motywacji Instytutu Psychologii (cid:56)(cid:81)(cid:76)(cid:90)(cid:72)(cid:85)(cid:86)(cid:92)(cid:87)(cid:72)(cid:87)(cid:88)(cid:3)(cid:45)(cid:68)(cid:74)(cid:76)(cid:72)(cid:79)(cid:79)(cid:82)(cid:241)(cid:86)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:74)(cid:82)(cid:3)(cid:83)(cid:85)(cid:72)(cid:93)(cid:72)(cid:81)(cid:87)(cid:88)(cid:77)(cid:72)(cid:3)(cid:90)(cid:92)(cid:81)(cid:76)(cid:78)(cid:76)(cid:3)(cid:69)(cid:68)(cid:71)(cid:68)(cid:241)(cid:15)(cid:3)(cid:80)(cid:72)(cid:87)(cid:82)(cid:71)(cid:92)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:87)(cid:72)(cid:70)(cid:75)(cid:81)(cid:76)(cid:78)(cid:76)(cid:3)(cid:69)(cid:68)(cid:71)(cid:68)(cid:90)(cid:70)(cid:93)(cid:72)(cid:3)(cid:82)(cid:85)(cid:68)(cid:93)(cid:3) (cid:68)(cid:81)(cid:68)(cid:79)(cid:76)(cid:93)(cid:92)(cid:3) (cid:87)(cid:72)(cid:82)(cid:85)(cid:72)(cid:87)(cid:92)(cid:70)(cid:93)(cid:81)(cid:72)(cid:3) (cid:93)(cid:3) (cid:87)(cid:92)(cid:87)(cid:88)(cid:239)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:74)(cid:82)(cid:3) (cid:82)(cid:69)(cid:86)(cid:93)(cid:68)(cid:85)(cid:88)(cid:17)(cid:3) (cid:58)(cid:68)(cid:285)(cid:81)(cid:200)(cid:3) (cid:70)(cid:72)(cid:70)(cid:75)(cid:200)(cid:3) (cid:83)(cid:88)(cid:69)(cid:79)(cid:76)(cid:78)(cid:68)(cid:70)(cid:77)(cid:76)(cid:3) (cid:77)(cid:72)(cid:86)(cid:87)(cid:3) (cid:83)(cid:85)(cid:93)(cid:72)(cid:71)(cid:86)(cid:87)(cid:68)(cid:90)(cid:76)(cid:68)(cid:81)(cid:76)(cid:72)(cid:3) (cid:93)(cid:68)(cid:85)(cid:246)(cid:90)(cid:81)(cid:82)(cid:3)(cid:81)(cid:68)(cid:88)(cid:78)(cid:82)(cid:90)(cid:72)(cid:74)(cid:82)(cid:15)(cid:3)(cid:77)(cid:68)(cid:78)(cid:3)(cid:76)(cid:3)(cid:83)(cid:85)(cid:68)(cid:74)(cid:80)(cid:68)(cid:87)(cid:92)(cid:70)(cid:93)(cid:81)(cid:72)(cid:74)(cid:82)(cid:3)(cid:68)(cid:86)(cid:83)(cid:72)(cid:78)(cid:87)(cid:88)(cid:3)(cid:69)(cid:68)(cid:71)(cid:68)(cid:241)(cid:3)(cid:82)(cid:85)(cid:68)(cid:93)(cid:3)(cid:86)(cid:87)(cid:88)(cid:71)(cid:76)(cid:246)(cid:90)(cid:3)(cid:83)(cid:85)(cid:82)(cid:90)(cid:68)(cid:71)(cid:93)(cid:82)(cid:81)(cid:92)(cid:70)(cid:75)(cid:3) (cid:83)(cid:85)(cid:93)(cid:72)(cid:93)(cid:3) (cid:83)(cid:86)(cid:92)(cid:70)(cid:75)(cid:82)(cid:79)(cid:82)(cid:74)(cid:246)(cid:90)(cid:3) (cid:93)(cid:3) (cid:56)(cid:45)(cid:15)(cid:3) (cid:68)(cid:3) (cid:87)(cid:68)(cid:78)(cid:285)(cid:72)(cid:3) (cid:93)(cid:3) (cid:76)(cid:81)(cid:81)(cid:92)(cid:70)(cid:75)(cid:3) (cid:82)(cid:258)(cid:85)(cid:82)(cid:71)(cid:78)(cid:246)(cid:90)(cid:3) (cid:68)(cid:78)(cid:68)(cid:71)(cid:72)(cid:80)(cid:76)(cid:70)(cid:78)(cid:76)(cid:70)(cid:75)(cid:3) (cid:90)(cid:3) (cid:51)(cid:82)(cid:79)(cid:86)(cid:70)(cid:72)(cid:3) (cid:76)(cid:3) (cid:83)(cid:82)(cid:93)(cid:68)(cid:3) (cid:77)(cid:72)(cid:77)(cid:3) (cid:74)(cid:85)(cid:68)(cid:81)(cid:76)(cid:70)(cid:68)(cid:80)(cid:76)(cid:17) Diana Malinowska Pracoholizm Zjawisko wielowymiarowe (cid:58)(cid:92)(cid:71)(cid:68)(cid:90)(cid:81)(cid:76)(cid:70)(cid:87)(cid:90)(cid:82)(cid:3)(cid:56)(cid:81)(cid:76)(cid:90)(cid:72)(cid:85)(cid:86)(cid:92)(cid:87)(cid:72)(cid:87)(cid:88)(cid:3)(cid:45)(cid:68)(cid:74)(cid:76)(cid:72)(cid:79)(cid:79)(cid:82)(cid:241)(cid:86)(cid:78)(cid:76)(cid:72)(cid:74)(cid:82) Publikacja dofi nansowana przez Uniwersytet Jagielloński ze środków Instytutu Psychologii Recenzent prof. dr hab. Aleksandra Tokarz Projekt okładki Agnieszka Winciorek Fotografi a na okładce Jean Marc Caracci, Dublin 3, z cyklu Homo Urbanus Europeanus © Copyright by Diana Malinowska Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2014 All rights reserved Niniejszy utwór ani żaden jego fragment nie może być reprodukowany, przetwarzany i rozpowszechniany w jakikolwiek sposób za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych oraz nie może być przechowywany w żadnym systemie informatycznym bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawcy. ISBN 978-83-233-3678-5 www.wuj.pl Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków tel. 12-663-23-81, tel./fax 12-663-23-83 Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98 tel. kom. 506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325 Spis treści Wprowadzenie .......................................................................................................... Rozdział 1. Pracoholizm – patologia czy norma? .............................................. Zróżnicowanie terminologii wykorzystywanej do opisu pracoholizmu ....... Pracoholizm jako patologia ................................................................................. Pracoholizm jako obszar normy ......................................................................... Typy pracoholików ............................................................................................... Pracoholizm jako syndrom, jego wskaźniki behawioralne, poznawcze i emocjonalne ........................................................................................................ Podsumowanie ...................................................................................................... Rozdział 2. Psychologiczne podłoże pracoholizmu – ku motywacyjnym wyjaśnieniom zjawiska ........................................................................................... Uwarunkowania pracoholizmu w ramach różnych perspektyw i podejść teoretycznych......................................................................................................... Perspektywa podmiotowa ................................................................................ Perspektywa cech osobowości ......................................................................... Perspektywa uzależnienia ................................................................................ Perspektywa systemowej terapii rodzin ......................................................... Podejście behawioralne .................................................................................... Podejście poznawcze ........................................................................................ Podejście środowiskowe – środowisko organizacyjne ................................. Uwarunkowania motywacyjne pracoholizmu: cele, wartości, typ motywacji............................................................................................................... Cele jako kategoria organizacji psychicznej .................................................. Związek celów z wymiarami pracoholizmu .................................................. Wartości jako system regulacji zachowania i mechanizm integracji psychicznej ......................................................................................................... Związek właściwości hierarchii wartości z wymiarami pracoholizmu ...... Kryzys w wartościowaniu i jego wpływ na funkcjonowanie jednostki ..... Związek kryzysu w wartościowaniu z wymiarami pracoholizmu .............. Typ motywacji a samoukierunkowanie zachowania .................................... Związek orientacji motywacyjnych z wymiarami pracoholizmu ............... Podsumowanie ...................................................................................................... 11 15 15 21 24 25 34 37 39 39 40 41 41 42 42 43 43 45 47 49 50 52 52 54 55 56 58 5 Rozdział 3. Skutki pracoholizmu i jego związek z jakością życia ................... Skutki pracoholizmu w różnych obszarach funkcjonowania ......................... Skutki pracoholizmu dla osoby ....................................................................... Skutki pracoholizmu dla rodziny .................................................................... Skutki pracoholizmu dla organizacji .............................................................. Perspektywa psychologii pozytywnej i pojęcie jakości życia w ocenie zdrowia ................................................................................................................... Pojęcie jakości życia .......................................................................................... Związek jakości życia z wymiarami pracoholizmu ...................................... Motywacyjne korelaty jakości życia ............................................................... Podsumowanie ...................................................................................................... Rozdział 4. Metodologia badań własnych ........................................................... Założenia badań własnych ................................................................................... Cele badań ......................................................................................................... Hipotezy i pytania badawcze ........................................................................... Osoby badane ........................................................................................................ Materiały ................................................................................................................ Narzędzia pomiaru pracoholizmu .................................................................. Narzędzia pomiaru charakterystyk motywacyjnych .................................... Narzędzia pomiaru jakości życia .................................................................... Procedura ............................................................................................................... Techniki statystyczne............................................................................................ Rozdział 5. Model trójwymiarowej struktury pracoholizmu – wyniki i dyskusja badań własnych ..................................................................................... Analiza normalności rozkładów, kontrola płci, wieku, poziomu zarządzania i wpływu metody zbierania danych .................................................................... Weryfi kacja struktury pracoholizmu ................................................................. Dyskusja wyników ................................................................................................ Rozdział 6. Modele motywacyjnych uwarunkowań wymiarów pracoholizmu i ich związki z jakością życia – wyniki i dyskusja badań własnych ........................................................................................................ Eksploracja związków pomiędzy zmiennymi – analizy korelacyjne ............. Analiza uwarunkowań wymiarów pracoholizmu i ich związków z jakością życia ........................................................................................................................ Model wyjaśniający behawioralny wymiar pracoholizmu .......................... Dyskusja wyników ............................................................................................ Model wyjaśniający poznawczy wymiar pracoholizmu ............................... Dyskusja wyników ............................................................................................ Model wyjaśniający emocjonalny wymiar pracoholizmu ........................... Dyskusja wyników ............................................................................................ Związki behawioralnego, poznawczego i emocjonalnego wymiaru pracoholizmu z jakością życia ......................................................................... Rozdział 7. Podsumowanie .................................................................................... Jaka jest struktura pracoholizmu? ...................................................................... 61 61 61 66 69 73 73 75 76 78 79 79 80 80 84 85 85 91 94 95 96 99 99 102 108 113 113 115 117 119 123 123 128 129 130 135 135 6 Jaka jest geneza pracoholizmu? ........................................................................... Rola celów o treści autotranscendencja i osiągnięcia zawodowe w przewidywaniu pracoholizmu ..................................................................... Rola wartości estetycznych i moralnych w przewidywaniu pracoholizmu ..................................................................................................... Rola orientacji autonomicznej i pozaosobowej w przewidywaniu pracoholizmu ..................................................................................................... Jakie są funkcje pracoholizmu? ........................................................................... Znaczenie badań własnych .................................................................................. Ograniczenia badań własnych ............................................................................ Literatura cytowana ................................................................................................ Spis tabel ................................................................................................................... Spis rycin ................................................................................................................... 137 138 138 140 141 142 143 145 161 163 Problem nie polega już na ograniczaniu czasu pracy do absolutnego minimum, by powiększyć przestrzeń przyjemności, lecz wprost przeciwnie – na zniesieniu granicy pomiędzy powołaniem a rozrywką, zawodem a hobby, pracą a rekreacją; by podnieść pracę do rangi wyjątkowej i najbardziej satysfakcjonującej rozrywki […]. Problem polega na tym, że w świecie, w którym kryteria estetyczne stały się najwyższą miarą, zawody […] nie zachowały również wcześniej przypisywanego im waloru etycznego […]. Pracoholików o nieustającym czasie pracy przejętych swoją pracą przez dwadzieścia cztery godziny na dobę i przez siedem dni tygodnia, można dzisiaj znaleźć nie pośród niewolników, lecz wśród elity szczęśliwców, którzy odnieśli sukces. Zygmunt Bauman (2006). Praca, konsumpcjonizm i nowi ubodzy. Kraków: WAM. s. 71–72 Wprowadzenie W przytoczonych na początku słowach charakteryzujących społeczeństwo konsumpcyjne Zygmunt Bauman (2006) konstatuje, że zaciera się granica między pracą a rekreacją, powołaniem a rozrywką. Nie dzieje się to jednak ze względu na etos pracy (każda praca jest wartością samą w sobie), ale ze względu na estetyczną i sensotwórczą wartość przypisywaną pracy – „pra- ca bogata w gratyfi kujące doświadczenie, praca jako spełnienie, praca jako sens życia” (s. 72). Odzwierciedleniem tego stanu rzeczy jest pojawienie się w językach różnych krajów świata takich słów i wyrażeń, jak: „pracoholizm”, „ekstremalna praca”, American Dream (amerykański sen), „estetyka pracy”, karoshi (śmierć z przepracowania), seven–eleven husband (mąż nieobecny od godziny 7 rano do 11 w nocy). Naturalnymi zjawiskami są praca po go- dzinach, zabieranie pracy do domu, które wiążą się z tym, że pracy poświęca się 60, a nawet 70 godzin w tygodniu (Hewlett, Luce, 2006). Zjawisko pracoholizmu, począwszy od 1971 roku, wraz z powstaniem pracy Wayne’a Oatesa Confessions of a workaholic (1971), stało się przedmio- tem zainteresowania psychologów, początkowo głównie klinicystów. Istnie- jąca, jak dotąd, duża liczba danych o charakterze anegdotycznym i przy- czynkarskim oraz wciąż słabe zaawansowanie badań, polegające na tym, że wyniki nadal pozostają na poziomie opisowym, skłaniają ku podejmowaniu kolejnych prac empirycznych. Trzeba również dostrzec, że systematycznie z roku na rok wrasta liczba badań naukowych1, powstają wielonarodowe zespoły badawcze skupione wokół tej problematyki (np. Burke, Ng, 2007; Robinson, Flowers, Ng, 2006; Schaufeli, Salanova, González-Romá, Bakker, 2002). Również w Polsce temat pracoholizmu zyskał już stałe grono zainte- resowanych nim badaczy (np. Dudek, 2008; Golińska, 2008; Paluchowski, Hornowska, 2007; Szpitalak, 2012; Wojdyło, 2005, 2010; Wróbel, 2012). Jest to szczególnie ważne z uwagi na odmienność ustroju, religii czy gospodarki krajów, w których to zjawisko występuje, jako że trafna interpretacja wyni- ków badań w tej dziedzinie pociąga za sobą konieczność uwzględniania lo- kalnego kontekstu, na co w swoich rozważaniach wskazywał już Max Weber (za: Potz, 2005). 1 Przeszukiwanie hasła workaholism w bazie Academic Search Complete dało rezultaty w postaci 228 trafi eń w roku 2013 i 238 trafi eń w roku 2014 (dostęp: EBSCO, 13 listopada 2013 r. i 21 marca 2014 r.). 11 Uzasadniając wybór problematyki, trzeba unaocznić, że jest ona szcze- gólnie ważna, zarówno z punktu widzenia psychologów naukowców, jak i praktyków. Pracoholizm należy bowiem do tych zjawisk, które wywierają wpływ na funkcjonowanie osoby, jej rodziny, współpracowników, a także na organizację (Malinowska, 2008a, 2008b). Warto tu postawić pytanie: Ilu osób dotyczy ten problem? Dane pochodzące ze Stanów Zjednoczonych wskazują, że pracoholicy stanowią około 25–30 społeczeństwa (Robin- son, 2001). Podobne szacunki uzyskano także w Kanadzie (Kemeny, 2002). Polskich danych na ten temat nie ma, jak jednak wskazuje Bohdan Dudek (2008), problem ten może być coraz bardziej powszechny w naszym kraju ze względu na zmiany w procesie pracy, jakie nastąpiły na skutek wprowa- dzenia gospodarki rynkowej, co wiąże się z presją na obniżanie kosztów, wysokimi wynagrodzeniami i innymi gratyfi kacjami dla najbardziej zaan- gażowanych pracowników, a także wzrostem bezrobocia (por. Malinowska, 2009). Pewnym punktem odniesienia mogą być dane CBOS (2012) na te- mat czasu pracy Polaków. Polacy pracują średnio ponad uregulowane pra- wem 40 godzin w tygodniu, a dokładnie 46 godzin, w tym ponad 20 z nich deklaruje, że pracuje więcej niż 50 godzin tygodniowo i 12 – ponad 60 godzin. Nie jest to bezpośredni wskaźnik, niemniej w badaniach wykazano, że pracoholizm koreluje z nadgodzinami w pracy (np. Schaufeli, Taris, van Rhenen, 2008). Trzeba przyznać, że aktualny stan wiedzy na temat pracoholizmu nie jest zadowalający (Burke, 2000a; Dudek, 2008). Badania nad pracoholizmem i różnymi formami nadmiernego poświęcania się pracy, na przykład zaan- gażowaniem w pracę, są już na średnio zaawansowanym etapie, gdyż do- stępne są różne narzędzia pomiarowe, pojawiają się pierwsze metaanalizy i przeglądy badań, w większości koncentrujące się na skutkach pracoholi- zmu. Pomimo to niektórzy badacze (np. Aziz, Zickar, 2006; Ng, Sorensen, Feldman, 2007; Snir, Harpaz, 2012) postulują, aby zrobić krok wstecz w celu udoskonalenia opisu tego zjawiska. W niniejszej książce postawiono również bardziej podstawowe pytania i podjęto próbę udzielenia na nie odpowiedzi. Po pierwsze, jest to pytanie o naturę pracoholizmu rozumianą jako spe- cyfi czne charakterystyki, składowe tworzące jego strukturę. Powracając do cytatu z książki Baumana, można stwierdzić, że dzięki odpowiedzi na to pytanie można będzie wskazać zachowania i inne wskaźniki opisujące „pra- coholika o nieustającym czasie pracy”. Po drugie, podstawowe jest także pytanie o uwarunkowania pracoholi- zmu, które z powodu defi nicyjnych właściwości tego zjawiska, skupionych wokół maksymalizacji działań zawodowych, mogą być ograniczone do wy- branego zakresu zmiennych. Za najistotniejsze konsekwentnie uznaje się w tej publikacji zmienne motywacyjne oraz ich osobowościowy kontekst. 12 Odpowiedź na to pytanie pozwoli więc odnieść się do wyjaśnienia, „na czym problem polega”, podanego przez autora cytatu. Jak wskazuje opisana w tej książce analiza danych, wnikliwe socjologiczne obserwacje ponowoczesnej rzeczywistości znajdują swe potwierdzenie w danych i wyjaśnieniach z per- spektywy psychologicznej. Po trzecie, w książce skupiono się również na pytaniu o związki praco- holizmu z jakością życia, a odpowiedź na nie może wskazywać na funkcje pracoholizmu i pozwoli się odnieść do swego rodzaju „szczęśliwości” cha- rakteryzującej osoby sukcesu, na którą wskazuje autor cytatu. Główne cele niniejszego opracowania można zatem ująć w sposób na- stępujący: 1) weryfi kacja założonej trójwymiarowej struktury zjawiska obejmującej wymiar behawioralny, poznawczy i emocjonalny; 2) identyfi kacja wybranych motywacyjnych charakterystyk leżących u podłoża pracoholizmu w jego wymiarze behawioralnym, poznawczym i emocjonalnym; 3) stworzenie empirycznych modeli motywacyjnych uwarunkowań tego zja- wiska, w jego wyróżnionych wymiarach i ich związków z jakością życia. Publikacja składa się z siedmiu rozdziałów. Trzy pierwsze obejmują teo- retyczne wprowadzenie do badań prowadzonych na grupie polskich mene- dżerów. W kolejnych rozdziałach zaprezentowano i omówiono uzyskane wy- niki. W pierwszym zamieszczono rozważania na temat patologicznej versus niepatologicznej natury omawianego zjawiska. Rozdział drugi jest poświę- cony genezie pracoholizmu; zaprezentowano w nim także wybrane czynniki motywacyjne uwzględniane w badaniach własnych. W trzecim omówiono opisywane w literaturze skutki pracoholizmu, odniesiono się również do po- jęcia jakości życia, które może wskazywać na funkcje pracoholizmu. Roz- dział czwarty zawiera opis metodologii zastosowanej w badaniach. W pią- tym rozdziale przedstawiono i omówiono dane dotyczące struktury zjawiska obejmującej wymiar behawioralny, poznawczy i emocjonalny. Następnie, w rozdziale szóstym, zamieszczono wyniki i wnioski z badań nad identyfi ka- cją czynników motywacyjnych istotnych w przewidywaniu poszczególnych wymiarów pracoholizmu, zaprezentowano modele ścieżkowe ukazujące rolę tych czynników, a także związki z jakością życia. Ostatni, siódmy rozdział, będący podsumowaniem, zawiera omówienie najważniejszych wyników. Odniesiono się w nim do zagadnień struktury, genezy i funkcji pracoholi- zmu jako głównych problemów podejmowanych w prezentowanych bada- niach. Wskazano także na ich znaczenie i ograniczenia. Przedstawione w książce badania uzyskały wsparcie fi nansowe ze środ- ków na naukę w latach 2009–2010: grant promotorski nr N N106 167737. 13 Rozdział 1 Pracoholizm – patologia czy norma? W niniejszym rozdziale przedstawiono podstawowe pojęcia oraz scharak- teryzowano różne podejścia stosowane w opisywaniu pracoholizmu. Szcze- gólny nacisk położono tu na przedstawienie aktualnego stanu wiedzy o tym zjawisku. Przegląd ten wskazuje, że mimo kilkudziesięciu lat badań nadal wzbudza ono liczne kontrowersje. Istniejące koncepcje nie posiadają moc- nego statusu empirycznego i wciąż wiele z nich ma charakter wyłącznie hipotetycznych opisów lub postulatów teoretycznych. W niniejszym prze- glądzie skoncentrowano się na kilku kwestiach. Po pierwsze, wyjaśniono terminy wykorzystywane do opisu pracoholizmu, które pochodzą z obszaru psychopatologii. Po drugie, wskazano na dwie alternatywne perspektywy opisywania tego zjawiska: uzależnienie o negatywnych skutkach, czyli pa- tologia, oraz zachowanie, które mieści się w granicach normy. Przedstawio- no także podejście, które integruje obie perspektywy i proponuje typologie pracoholików obejmujące zarówno negatywne, jak i pozytywne strony tego zjawiska. Po trzecie, omówiono i wskazano atuty trójwymiarowej konceptu- alizacji (Ng, Sorensen, Feldman, 2007), którą w relacjonowanych badaniach przyjęto za punkt wyjścia w analizie struktury pracoholizmu. Zróżnicowanie terminologii wykorzystywanej do opisu pracoholizmu Aktualny stan wiedzy nie pozwala na jednoznaczne określenie, czym jest pracoholizm i jaka jest jego natura. Warto zatem skupić się na poziomie opisowym. Badacze tego zjawiska proponują bardzo zróżnicowane określe- nia, które w tabeli 1 przydzielono do dwóch nadrzędnych kategorii: praco- holizm jako uzależnienie negatywne oraz jako pozytywny, niepatologiczny sposób funkcjonowania. 15 Tabela 1 Terminy wykorzystywane do opisu zjawiska pracoholizmu – podział na patologiczny i nie patologiczny charakter zjawiska2 Pracoholizm jako patologia Pracoholizm jako obszar normy Zaburzenie kontroli impulsów (Clarck, 1993) Uzależnienie/zależność od czynności (Golińska, 2008; Paluchowski, Hornowska, 2003, 2007; Porter, 2001; Robinson, 1998) „Umiłowanie pracy” (Cantarow, 1979) Specyfi czna postawa wobec pracy (Ma- chlowitz, 1980) Zaburzenie obsesyjno-kompulsywne (Mudrack, 2004) Irracjonalne zaangażowanie w pracę (Naughton, 1987) Kompulsywne wykonywanie pracy lub inaczej „zły” pracoholizm (Schaufeli, Taris, Bakker, 2006) „Dobry” pracoholizm lub inaczej zaanga- żowanie w pracę2 (Schaufeli, Taris, Bakker, 2006) Źródło: opracowanie własne. W nazewnictwie zjawiska można dostrzec dużą niekonsekwencję, po- jawiają się tu różne kategorie opisu psychologicznego, takie jak: postawa (np. Cantarow, 1979; Machlowitz, 1980), zachowanie (Naughton, 1987), a także różnego rodzaju zaburzenia psychiczne (np. Mudrack, 2004; Ro- binson, 1998). Różnorodność terminów wykorzystywanych do opisu pa- tologicznego charakteru zjawiska skłania do tego, aby wyjaśnić pojęcia zaczerpnięte z obszaru psychologii zaburzeń: „uzależnienie”, „zaburzenie obsesyjno-kompulsywne” i „brak kontroli impulsów”. Termin „uzależnienie”, jak wskazuje Lidia Cierpiałkowska (2006), odnosi się do nałogowych (nawykowych) form aktywności człowieka. Autorka proponuje następujący podział uzależnień na dwie grupy: 1) uzależnienia substancjalne, związane z nadużywaniem środków psy- choaktywnych: pobudzających, nasennych, euforyzujących, halucyno- gennych; 2) uzależnienia niesubstancjalne, określane też jako czynnościowe, zwią- zane z wykonywaniem pewnych czynności i dotyczące na przykład ha- 2 Autorzy rozróżnienia „dobry” vs „zły” pracoholizm, Wilmar B. Schaufeli i jego współ- pracownicy (2006) wskazują, że nie należy różnych konstruktów psychologicznych określać tą samą nazwą i, zgodnie z tym postulatem, znacznie częściej posługują się określeniami „pra- coholizm” i „zaangażowanie w pracę” dla bardziej wyrazistego odróżnienia kompulsywnego wykonywania pracy od nadmiernego wykonywania pracy, któremu nie towarzyszy wewnętrz- ny przymus. 16 zardu, jedzenia, korzystania z internetu, wykonywania ćwiczeń fi zycz- nych, uprawiania seksu, wykonywania pracy zawodowej. Istnienie pierwszej grupy uzależnień nie budzi żadnych wątpliwości, ale wyodrębnienie drugiej wywołuje wiele zastrzeżeń i polemik (por. West- phal, 2007). W literaturze przedmiotu coraz częściej pojawiają się odwo- łania do grupy uzależnień niesubstancjalnych; podkreśla się, że człowiek może się uzależnić zarówno od substancji chemicznych, jak i od różnego rodzaju zachowań, uczuć i myśli (por. Adamiec, Kulik, 1993). Uzależnić może właściwie wszystko, począwszy od narkotyków, a na czekoladzie kończąc (Habrat, 2000; Shapiro, 1984). Obecnie wśród teoretyków i ba- daczy zajmujących się uzależnieniami toczy się ożywiona dyskusja nad tym, co powinna obejmować kategoria uzależnień i jak szerokie powin- na mieć zastosowanie (por. Griffi ths, 2005a). Czy wykonywanie pewnych czynności w nadmiarze, takich jak na przykład robienie zakupów, praca, seks, hazard, można określać tym samym terminem, którego używa się do opisywania uzależnień od narkotyków lub innych substancji? Pojawia się również wątpliwość, czy można wyjaśniać te nadmiernie intensywne zachowania, odwołując się do istniejących już i sklasyfi kowanych kryte- riów uzależnień. Argumenty przeciwko szerokiemu stosowaniu kategorii uzależnień wynikają w głównej mierze z tego, że „zachowania wykony- wane w nadmiarze” (excessive behaviors) były zaliczane do innej katego- rii, traktowano je uprzednio jako formę utraty kontroli nad popędem lub zaburzenie obsesyjno-kompulsywne. Ostatecznym rozstrzygnięciom nie sprzyja także fakt, że wśród teoretyków brak konsensusu w kwestii czyn- ników, które powinny być obecne w nałogowym zachowaniu, aby można było bezsprzecznie uznać je za uzależnienie (por. Westphal, 2007). Propozycja charakterystyk uzależnienia przedstawiona w modelu Mar- ka D. Griffi thsa (1996, 2005a, 2005b) wydaje się wyczerpująca. Grifft hs (1995, 1996, 1997, 2001, 2005a, 2005b, 2005c) zbudował swój model na podstawie pionierskich badań nad zróżnicowanym spektrum zachowań, które obejmowały między innymi skoki z dużej wysokości (bungee jum- ping), używanie środków odurzających, korzystanie z internetu, wykony- wanie ćwiczeń fi zycznych, obsesyjną miłość, zachowania o charakterze seksualnym oraz wykonywanie pracy zawodowej. Model obejmuje zarów- no uzależnienia od substancji, jak i tak zwane zachowania wykonywane w nadmiarze (excessive behaviors). Został on potwierdzony w badaniach neurobiologicznych, w których stwierdzono, że obie kategorie uzależnień – substancjalne i niesubstancjalne – mają prawdopodobnie tę samą lo- kalizację w strukturach mózgowych (Griffi ths, 2005b). Z badań wynika również, że te dwa rodzaje uzależnień często współwystępują, na przykład 17 nadmiernemu kupowaniu towarzyszy nadużywanie substancji (Christen- son i in., 1994). Model ten potwierdzają ponadto inne badania, w których wykazano niespecyfi czność reakcji na leczenie grup pacjentów uzależnio- nych od substancji, jak również od czynności (Shaff er i in., 2004). W modelu Griffi thsa (2005a) wyróżnia się sześć kryteriów uzależnie- nia (zob. tabela 2). Zdaniem autora obecność wszystkich tych elementów jest konieczna, aby stwierdzić, że mamy do czynienia z uzależnieniem. Tabela 2 Kryteria uzależnienia w modelu Griffi thsa (2005a) Kryterium Dominacja ( salience) Charakterystyka Zażywanie substancji/wykonywanie zachowania staje się naj- ważniejszą aktywnością dla osoby, dominuje w jej myśleniu, uczuciach i zachowaniu. Zmiany nastroju (mood modifi cation) Zażywanie substancji/wykonywanie czynności wywołuje zróż- nicowane odczucia, zarówno pozytywne (np. stan pobudze- nia, stymulacja), jak i negatywne (np. ucieczka, złość). Tolerancja ( tolerance) Objawy odstawie- nia/abstynencji/ wycofanie ( withdraw symptoms) Konfl ikt (confl ict) Nawroty/tak zwany mechanizm błędnego koła (relapse) Przyjemność związana z zażywaniem substancji lub wyko- nywaniem czynności zmniejsza się wraz z częstotliwością ich dostarczania; osobie potrzebne są coraz większe „dawki” substancji/zachowania, aby uzyskać początkowy efekt. Nieprzyjemne stany emocjonalne lub fi zjologiczne, które pojawiają się, gdy osoba zaprzestaje zażywania substancji lub wykonywania nałogowych czynności. Pojawia się w obszarze związków z innymi osobami (rodzina, współpracownicy) oraz w sferze intrapersonalnej (poczucie braku kontroli). Powracanie do nałogu po tymczasowym odstawieniu sub- stancji/niewykonywaniu zachowania. Źródło: opracowanie własne na podstawie: Griffi ths, 2005a, 2005b, 2005c. Do opisu pracoholizmu używany jest także termin „zaburzenie obsesyj- no-kompulsywne” (Obsessive-Compulsive Disorder, OCD), które należy do zaburzeń psychicznych z grupy zaburzeń lękowych. Według czwartej wersji podręcznika klasyfi kacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzy- stwa Psychiatrycznego (American Psychiatric Association, APA) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders – IV (DSM-IV, por. Meyer, 2003), rozpoznanie tej jednostki zaburzeń stwierdza się, po pierwsze, na podstawie 18 występowania obsesji, czyli nawracających i uporczywych myśli, obrazów lub impulsów, odbieranych przez osobę jako niepożądane i bezsensowne, które utrzymują się minimum godzinę dziennie. Osoba nie może zapano- wać nad pojawieniem się tych myśli i mogą one powodować u niej znaczące cierpienie. Drugim, obok obsesji, elementem diagnostycznym jest wystę- powanie kompulsji, czyli powtarzających się przymusowych czynności bę- dących konsekwencją natrętnych myśli. Aby mówić o zaburzeniu, „obsesje i kompulsje muszą występować w nadmiernym stopniu i być bezsensowne” (Meyer, 2003, s. 72). Termin „zaburzenia kontroli impulsów” jest natomiast charakteryzo- wany przez doświadczenie nieodpartego impulsu wraz z towarzyszącym mu narastającym napięciem. Istotną cechą zaburzeń tego typu jest niepo- wodzenie w odparciu impulsu. Przymus i pokusa wykonania czynności są bardzo silne i niemożliwe do opanowania. Poddanie się impulsowi sprawia, że wykonujący czynność odczuwa intensywną ulgę, którą można określić jako przyjemną, a nawet bliską stanowi euforii. W identyfi kacji zaburzeń kontroli impulsów ważne jest również to, że impuls szkodliwie wpływa na osobę lub innych ludzi. Zaburzenia te nie stanową odrębnej kategorii, włą- cza się je do innych istniejących klasyfi kacji (na przykład zaburzenia odży- wiania, zaburzenia związane z substancjami) lub pozostawia jako „gdzie in- dziej niesklasyfi kowane”, na przykład patologiczny hazard, trichotillomania, kleptomania (por. Meyer, 2003). Przedstawiony podział na uzależnienia, zachowania obsesyjno-kompul- sywne, zaburzenia kontroli impulsów nie jest jednak ani całkowicie jasny, ani rozłączny. Niekiedy, jak na przykład w przypadku patologicznego ha- zardu, pojawia się niekonsekwencja w stosowaniu terminologii. Zjawisko to bowiem w DSM-III zalicza się do kategorii zaburzeń kontroli impulsów, a wyjaśnia w odniesieniu do kryteriów uzależnienia od substancji (Westp- hal, 2007). Trzeba również nadmienić, że pojawiła się propozycja stworze- nia szerokiej kategorii zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych, do której moż- na włączyć zarówno uzależnienia od czynności, jak i od substancji. Inni autorzy (np. Hagedorn, 2009), przyjmują podobne do Griffi thsa stanowisko, że do istniejącej klasyfi kacji uzależnień należałoby dodać za- chowania noszące cechy uzależnienia, przede wszystkim z uwagi na ko- nieczność trafnego ich diagnozowania, leczenia oraz pozyskiwania środ- ków fi nansowych na pomoc osobom, które są nimi dotknięte. Jak podaje James Westphal (2007), rozważano włączenie modelu uzależnień Griffi thsa do kolejnej, piątej już, wersji podręcznika klasyfi kacji zaburzeń psychicz- nych wydawanego przez APA. W aktualnie dostępnej wersji DSM-5 (maj, 2013) wyróżniono jedną kategorię: „uzależnienia substancjalne i zabu- rzenia o cechach uzależnień” (Substance Related and Addictive Disordes). 19 Ze względu na niewystarczający zasięg badań nie wyróżniono postulowa- nej przez Griffi thsa kategorii uzależnień czynnościowych (behavioral addic- tions), której jedynym reprezentantem miało być uzależnienie od hazardu. W DMS-5 uzależnienie od hazardu pozostaje sklasyfi kowane w szerokiej kategorii „uzależnienia substancjalne i zaburzenia o cechach uzależnień” jako aktualnie jedyny przedstawiciel zaburzeń o cechach uzależnienia (ad- dictive disorders)3. Niewątpliwie istnieje potrzeba uporządkowania omówionej terminolo- gii. Istotne jest również to, że być może zachowania te mają heterogeniczny charakter, a zatem niemożliwe jest wyznaczenie precyzyjnej granicy pomię- dzy nimi. Westphal wskazuje na przykład, że w nadmiernym kupowaniu odnajdujemy właściwości zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych oraz uzależ- nień. Wskazane jest zatem, aby kontynuować badania nad naturą zachowań noszących cechy uzależnienia, które mogą dostarczyć bardziej ostatecznych rozstrzygnięć. Biorąc pod uwagę brak spójności w defi niowaniu terminów, trudno o jednoznaczne rozstrzygnięcia również w odniesieniu do pojęcia pracoho- lizmu, które formalnie nie jest włączone do klasyfi kacji zaburzeń. Niewąt- pliwie użycie terminu „pracoholizm”, wskazującego na związek z alkoholi- zmem, budzi wyłącznie negatywne skojarzenia. Autor neologizmu – Oates (1971), profesor psychologii religii, wykorzystał swój własny przypadek do zidentyfi kowania objawów zbliżonych do nałogu alkoholowego, a związa- nych z poświęcaniem przez niego dużej ilości czasu na pracę terapeutyczną. Oates popularyzuje użycie analogii alkoholizm – pracoholizm, wskazując na wiele podobieństw pomiędzy tymi zjawiskami. Trzeba jednak podkre- ślić, że od czasu defi nicji zaproponowanej ponad 40 lat temu przez Oatesa w rozumieniu pracoholizmu nastąpiły istotne zmiany, a przegląd literatury przedmiotu zaprezentowany w dalszej części tego rozdziału wskazuje, że istnieją dwie konkurencyjne perspektywy ujmowania tego zjawiska: pra- coholizm jako patologia versus pracoholizm jako zachowanie mieszczące się w obszarze normy. Obok nich w literaturze funkcjonuje także inne po- dejście, które uwzględnia obie te kategorie łącznie i wskazuje na odmienne w skutkach typy pracoholizmu/pracoholików. 3 Jako uzasadnienie autorzy DSM-5 podają podobieństwo hazardu do uzależnień substan- cjalnych w zakresie: przejawów klinicznych, lokalizacji w strukturach mózgowych, chorób to- warzyszących, fi zjologii i leczenia (http://www.dsm5.org/Documents/Substance 20Use 20 Disorder 20Fact 20Sheet.pdf; dostęp: 5 września 2013). 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pracoholizm
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: