Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00185 007119 13461732 na godz. na dobę w sumie
Pragnąć. Szkice o literaturze nowoczesnej - ebook/pdf
Pragnąć. Szkice o literaturze nowoczesnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 274
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-226-3225-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).

Artykuły, wchodzące w skład książki, koncentrują się na opisie zjawiska nowoczesności w kontekście rozmaitych teorii pragnienia, od klasycznej, freudowskiej psychoanalizy zaczynając, na schizoanalizie Feliksa Guattariego i Gillesa Deleuze’a skończywszy. Pierwszy blok artykułów pt. Szyfry pragnienia w twórczości Bolesława Prusa został poświęcony Lalce, a w szczególności uwikłaniu bohaterów powieści w normy i zakazy seksualne obowiązujące w drugiej połowie XIX wieku. Ostatni z tekstów o utworze z 1890 roku dotyczy natomiast nieomówionych dotychczas w wystarczającym stopniu związków powieści Prusa z traktatem Maxime’a Du Campa Paris, ses organes, ses fonctions, sa vie, co pozwala rzucić nowe światło na znaczenia epizodu paryskiego.

 

Cykl Piekielny pociąg Władysława Stanisława Reymonta składa się z dwóch rozpraw poświęconych twórczości noblisty. Pierwsza z nich, Niebezpieczeństwa fantazji, stanowi próbę interpretacji Marzyciela przy pomocy narzędzi teoretycznych wypracowanych przez Jacques’a Lacana. Z kolei drugi, noszący tytuł Falangi infernalne, jest próbą odczytania wybranych wątków Wampira przez pryzmat głośnej na przełomie wieków sprawy Leo Taxila.

 

Część ostatnia, Inne pragnienia, zawiera dwa artykuły. Tekst „Gdy popłyną miliony…” to całościowa analiza zapomnianej powieści Ignacego „Sewera” Maciejowskiego o galicyjskim boomie naftowym. Wątki interpretacyjne koncentrują się wokół takich kategorii, jak: pieniądz, afekt, seksualność i praca, ujętych w kontekście koncepcji Guattariegio i Deleuze’a. Rozprawa pt. Pasje wychodzi od porównania wizji średniowiecznej krucjaty dziecięcej, stworzonych przez Marcela Schwoba i Jerzego Andrzejewskiego, by dojść do ogólnych wniosków na temat istoty pożądania i specyfiki pisarstwa historycznego jako takiego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Redaktor serii: Historia Literatury Polskiej Marek Piechota Recenzent Grażyna Borkowska Czy zmęczeni słońcem, czujecie w skroniach pogłos własne- go pulsu? To zew tajemnicy w  waszych naczyniach włoso- watych, stłumione pragnienie w  kanalikach i  kłębuszkach, ciążenie ciała ku podziemnym elementom. E. Kącka: Elizje Wstęp Pragnienia nowoczesne Mieszczańskie „Ja” uważa, że światem da  się manipu- lować, że da  się go opanować i  poznać; hołubi myśl o możliwości ilościowego ujęcia uczuć, o psychoekono‑ mii (to obietnica przyszłego panowania nad tą sferą) – ale dla samego siebie pozostało białą plamą na mapie albo dark continent1. W zbiorku Piosnek i  satyr Artura Bartelsa (1818–1885) znajduje  się kilka wierszy, które uderzają czytelnika przenikliwością diagnozy i po- ważnym tonem kryjącymi  się pod lekką, żartobliwą formą. Jednym z nich jest Łącznik, zaczynający się od słów: Mogą być ludzie na ziemi, Których łączy przyjaźń stała, Nie wchodzę w to, Bóg tam z niemi Proporcja ich pewnie mała, Lecz ogółu tych dwunogów, Opatrzonych złym językiem, Z łaski niełaskawych Bogów Interes zawsze łącznikiem. Na początku świata tego (Co obchodził się beze mnie), Jeden mówił do drugiego: Bronić się będziem wzajemnie, Na słabszego zaś napadać 1 K. Theweleit: Męskie fantazje. Przeł. M. Falkowski, M. Herer. Przekład przej- rzał A. Żychliński. Warszawa 2015, s. 893. 8 Wstęp. Pragnienia nowoczesne Z wielkim hałasem i krzykiem, A co zyszczem wspólnie zjadać, I to było ich łącznikiem2. Wyimaginowany, prehistoryczny początek więzi grupowej stanowi ob- raz ewolucjonistycznej „hordy pierwotnej” i  Hobbesowskiej „wojny wszystkich ze wszystkimi”. Zostaje ona ufundowana na atawistycznym egoizmie grupowym, stanowiącym również podwalinę późniejszych, bardziej złożonych postaci organizacji społecznej: Pod wpływem takiej zasady Wspólnej obrony i zgody, Porobiły się osady, Potem miasta i narody, I okpiwać się zaczęto3. Koncepcja ta ewokuje pesymistyczną socjologię Ludwika Gumplowicza (1838–1909), twórcy koncepcji podboju i przemocy jako najistotniejszych czynników rozwoju państw i  narodów4. W  dalszej części utworu gali- cyjskiego satyryka więzy przednowoczesnych wspólnot, opierające  się 2 A. Bartels: Łącznik. W: Idem: Piosnki i satyry. Z. 1. Kraków 1888, s. 97. 3 Ibidem. 4 Zob. np. „Czy byłaby w takim razie możliwa dobrowolna umowa społeczna, mocą której jedni mieliby czyścić kloaki i mierzwić pola, a żywić się ziemniakami i kapustą; drudzy zaś odprawiać manewry i  wyścigi, podróżować po świecie, zajadać pasztety strasburskie i zapijać szampana? […] Gdyby w istocie porządek społeczny zależał od dobrowolnej umowy, dziś byśmy jeszcze żyli jak dzicy, błądzili nadzy po lasach jak zwierzęta i  żywili  się dziko rosnącymi owocami, zdobyczą połowu lub polowania. […] natura była przezorną, a  chcąc dopiąć celów rozwoju, wszczepiła w  dusze ludz- kie niepohamowaną żądzę dobrobytu […]. Gwałtem więc i  przemocą zmusili jedni drugich do najniższych prac, stanowiących podstawę gospodarstwa społecznego i za- prowadzili ten przymusowy podział pracy, który jest treścią każdego ustroju społecz- nego. Koniecznym zaś środkiem osiągnięcia tego podziału był podbój; koniecznym środkiem utrzymania go było panowanie; a  jego porządek i  organizacja jest tylko niezbędną formą owej treści, ramą, w  którą ujęty jest podział pracy gospodarczej. Tak więc gwałt i  podbój są koniecznymi warunkami wszelkiego rozwoju społeczne- go […]”. L. Gumplowicz: System socjologii. Wprowadzenie i red. naukowa K. Czajka. Warszawa 2013, s. 237. Wstęp. Pragnienia nowoczesne 9 na kontaktach bezpośrednich, ustępują relacjom o  całkowicie innym charakterze. Enigmatyczny, pojawiający  się dotychczas w  funkcji wy- głosu każdego wersu, „interes” zostaje zastąpiony określeniami bardziej precyzyjnymi. Pojawiają się „oberżnięte dukaty”, „zysk” i – w końcu – „pieniądz”. W ten sposób wkraczamy w obręb nowoczesności, w której dźwięcząca moneta, szeleszczący banknot czy weksel znoszą granice między państwami, zacierają różnice etniczne, religijne i  klasowe. To dzięki nim właśnie człowiek „uczciwy” zawiera komitywę ze „złodzie- jem”, Polak robi interesy z  Niemcem, paryska kokota jest zapatrzona w „bródkę” hrabiego, a przedstawiciel socjety składa wizyty żydowskie- mu lichwiarzowi, który zostaje określony jako „brudny kapcan” (sic!). W końcu pojawia się konstatacja: Jednym lub więcej tysiącem Biorę się połączyć z sobą Osła z człowiekiem myślącym, Trzpiota z poważną osobą, Dwóch synowców z głuchą ciotką, Lutra z księdzem kanonikiem, A nawet diabła z dewotką, Bo pieniądz wszystkich łącznikiem5. Istotny wydaje się fakt, iż pieniądze stają się tutaj „łącznikiem” wszyst- kich niezależnie od pozycji, pochodzenia, intelektu, wyznawanej religii i  kapitału społecznego. Oczywiście wymiana finansowa ma długą hi- storię w  cywilizacji Zachodu, dopiero jednak w  dobie dziewiętnasto- wiecznej nowoczesności, okresie znaczących przeobrażeń społeczeństwa (zmierzch arystokracji, tryumf mieszczaństwa) i rozwoju gospodarki ka- pitalistycznej, pieniądz zostaje wyniesiony do rangi uniwersalnego me- dium, które, jak zauważył Jochen Hörisch, „zmusza nas do wchodzenia w związki, przed którymi nie ma ucieczki”6. W kapitalizmie, zdaniem Gillesa Deleuze’a i Feliksa Guattariego, alianse i filiacje „nie przechodzą 5 A. Bartels: Łącznik…, s. 99. 6 J. Hörisch: Orzeł czy reszka. Poezja pieniądza. Przekł. J. Kita -Huber, S. Huber. Kraków 2010, s. 104–105. 10 Wstęp. Pragnienia nowoczesne już przez ludzi, lecz przez pieniądz”7, co często, by posłużyć się słowami Maksa Webera, prowadzi do stowarzyszania  się z  „nie -towarzyszami, a więc wrogami”8. Powoduje on także absolutne uprzedmiotowienie re- lacji osobowych: Rynek w  całkowitej opozycji do wszystkich innych stosunków wspól- notowych, zakładających zawsze osobiste zbratanie, a najczęściej więzy krwi, z  istoty obcy jest jak iemukolwiek zbrataniu9. Zsekularyzowane królestwo boga Mammona zawładnęło w tym okre- sie całą ziemią, przewyższając potencją nawet największe imperia kolo- nialne. Jego konkwistadorami byli z reguły wąsaci mężczyźni w meloni- kach, za sprawą których każde miejsce globu stało się „adresem kapitału” i którzy „obłęd ekspansji” przekształcili w „rozumność zysku”10, dając początek zglobalizowanej rzeczywistości. Szkody, spowodowane przez nową, wszechświatową gospodarkę pieniężną, jak chociażby zagłada licznych kultur lokalnych czy przemoc w  koloniach, nie mieściły  się jednak w ramach obowiązujących narracji progresywistycznych. Dzie- więtnastowiecznych przedsiębiorców nie można poza tym postrzegać wyłącznie jako cynicznych sprawców kulturowego spustoszenia. Oni sami byli bowiem jedynie trybami nowoczesnej maszyny kapitalistycz- nej, która najpierw rozłożyła i zrefunkcjonalizowała „każdy starszy po- rządek i  każdy starszy (religijny, filozoficzny, naukowy itd.) kod” oraz ukazała „nowe możliwości rojenia się ludzkich ciał, myśli i uczuć”, czyli pociągnęła za sobą „szeroką deterytorializację”11. Ze względu na naturę pragnienia, które może obsadzić jakikolwiek obiekt, kapitalizm zmierza 7 G. Deleuze, F. Guattari: Anty ‑Edyp. Kapitalizm i  schizofrenia. Przeł. T. Ka- szubski. T. 1. Warszawa 2017, s. 309. D. Lachowska. Warszawa 2002, s. 487. 8 M. Weber: Gospodarka i  społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej. Tłum. 9 Ibidem, s. 484; podkr. – W.F. 10 P. Sloterdijk: Kryształowy pałac. O filozoficzną teorię globalizacji. Przeł. B. Cymbrowski. Warszawa 2011, s. 40, 106. 11 K. Theweleit: Męskie fantazje…, s. 275. Zob. też „Kapitalizm zmierza do pro- gu dekodowania, rozwiązując socius na rzecz ciała bez organów i uwalniając na nim przepływy pragnienia w  polu zdeterytorializowanym”. G. Deleuze, F. Guattari: Anty ‑Edyp…, s. 39. Wstęp. Pragnienia nowoczesne 11 w  dalszej kolejności do ukierunkowania czy też sformatowania jego energetycznego potencjału, czyli do „reterytorializacji”: Nowi Panowie byli zainteresowani przepływem pragnienia tylko o tyle, o  ile wzmacniał on na przykład strumień pieniądza – tu pojawiała  się możliwość kodowania. Strumienie pragnień kodowane były przez stru- mienie pieniądza: zamiast swobodnego przepływu – cyrkulacja12. Dziewiętnastowieczna nowoczesność to czas wielkich złudzeń i gwał- townych rozczarowań, czas „odczarowania świata” (termin Webera), państw narodowych oraz gwałtownych przemian w dziedzinie obycza- jowości, nauki i technologii; to epoka, która płynnie przeszła w moder- nizm, udzielający różnych odpowiedzi na kryzys poznawczy i  upadek dawniejszych „wielkich narracji”. Co istotne, nowoczesność radykalnie przeobraziła marzenia ludzi, którzy, za sprawą oferowanych przez nią możliwości, zaczęli żądać więcej od życia, pragnąc – dzięki pieniądzu, miłości, technice – wykroczyć poza ciasnotę dotychczasowej egzystencji. Agata Bielik -Robson we wstępie do książki „romantycznego marksisty” Marshalla Bermana zauważyła: […] nowoczesność to nowy sposób bycia, myślenia, odczuwania; to no- wy rodzaj egzystencji, pojmowanej jako całość, integralnie utkana z po- lityki, sztuki, literatury; to nowe, osobliwe doświadczenie czasu, całko- wicie zmieniające naszą postawę wobec świata i  historii. […] Obiecuje upodmiotowienie jednostki ludzkiej, która odtąd ma szansę stać się au- torem własnego losu – i grozi uprzedmiotowieniem, unosząc ją, niczym verlainowski „martwy liść” z wiatrem rozpędzonej historii. […] to oso- bliwy kosmos, w którym ogłusza nas dysharmonia sfer: to wszechświat, w którym „wszystko jest brzemienne w swoje przeciwieństwo”, a każdą radość szpeci drobny mankament. To wszechświat, w którym każdy czyn pociąga za sobą niechciane konsekwencje, a każda kreacja opiera się na niszczeniu; w którym nie sposób pozostać czystym i niewinnym, w któ- 12 K. Theweleit: Męskie fantazje…, s. 276. Por. też „Kodowanie pragnienia – stra- chu czy lęku przez zdekodowanymi przepływami – oto zadanie socius. Kapitalizm […] jest jedyną maszyną społeczną złożoną z  przepływów zdekodowanych. To maszyna, która wewnętrzne kody zastępuje aksjomatyką ilości abstrakcyjnych w formie pienią- dza”. G. Deleuze, F. Guattari: Anty ‑Edyp…, s. 166. 12 Wstęp. Pragnienia nowoczesne rym trzeba sobie ubrudzić ręce, zadać rany sobie i innym, jednocześnie pogodzić się i nie pogodzić z bólem, żywić nadzieję wbrew nadziei13. Nowoczesny podmiot, pod koniec XIX wieku, opuszcza również ro- dzinę, tę podstawową komórkę życia społeczeństwa, gwarantującą bur- żuazji wewnętrzną stabilność, organizującą nie tylko „życie codzien- ne, ale również linię rodową, zasady sukcesji i  wchodzenia w  związki małżeńskie”14 – nieprzypadkowo, jak podkreśla Eli Zaretsky, odkrycia psychoanalizy zbiegają się z publikacją Etyki protestanckiej i ducha ka‑ pitalizmu Maksa Webera (1905). Psychoanaliza bowiem, podobnie jak purytanizm, opierająca się na charyzmie, pozwoliła odkryć „ja istotne” poza światem pracy, doprowadzając z  czasem do uformowania impe- ratywu samorealizacji, a co za tym idzie – do masowego wzrostu kon- sumpcji: […] symbole psychiczne należą do porządku prywatnego. Może chodzić o  nerwowy kaszel, tik nerwowy albo [kompulsywną – W.F.] potrzebę mycia rąk. Ucząc się interpretować własne światy psychiczne, nowocześ- ni mężczyźni i kobiety nieuchronnie oddalili się od bytów [entités] ko- lektywnych15. Rozwijający się konsumpcjonizm stanowi, według amerykańskiego na- ukowca, cechę charakterystyczną epoki fordyzmu. Okres, który szcze- gólnie mnie w tej książce interesuje, czyli przedział czasowy od początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku do wybuchu Wielkiej Wojny (z jed- 13 A. Bielik -Robson: Życie i  cała reszta: Marshalla Bermana marksizm roman‑ tyczny. W: M. Berman: „Wszystko, co stałe, rozpływa  się w  powietrzu”. Rzecz o  do‑ świadczeniu nowoczesności. Przekł. M. Szuster. Wstęp A. Bielik -Robson. Kraków 2006, s. VII–IX. 14 Por. E. Zaretsky: La psychanalyse et l’esprit du capitalisme. «Actuel Marx» 2007/1 (no 41), s.  134. Nieco inną koncepcję związku psychoanalizy z  kapitalizmem prezentuje tandem Deleuze–Guattari. Zdaniem francuskich uczonych, wpływowa koncepcja trójkąta edypalnego wypacza istotę produkcji pragnącej, która jako taka nie ma charakteru nieświadomego i nie ogranicza się do układów rodzinnych, ale je przekracza, wytwarzając rzeczywistość społeczną. Zob. G. Deleuze, F. Guattari: Anty ‑Edyp…, s. 36, 207 i in. 15 Ibidem, s. 136. Wstęp. Pragnienia nowoczesne 13 ną wycieczką w drugą połowę wieku XX) był zaledwie fazą wstępującą opisanych zjawisk. Na pewno jednak już wówczas na wiele sposobów wyraził  się indywidualistyczny bunt wobec opresyjnej rodziny miesz- czańskiej. Wystarczy za Zaretskym wspomnieć o  stowarzyszeniach mężczyzn (Männerbunden), cyganerii artystycznej albo o  łamiącym społeczne i  klasowe tabu związku Edwarda Carpentera z  Georgiem Merrillem czy o  ruchu New Women, walczącym o  obecność kobiet w sferze publicznej. W kulturze polskiej z  całą jej specyfiką (słabość burżuazji, zabory) rodzina dodatkowo pełniła funkcję ostoi tradycji, w obrębie której kul- tywowane były tradycje patriotyczne i opór wobec zewnętrznego znie- wolenia. W literaturze drugiej połowy stulecia struktura ta została jed- nak poddana krytycznemu oglądowi przez pozytywistów i naturalistów – Ewa Paczoska wspomina w tym kontekście o dwóch powieściach: Na werandzie Marii Konopnickiej i  Wysadzonym z  siodła Antoniego Sy- gietyńskiego, które ujawniły słabość kręgu rodzinnego w konfrontacji z  nowymi realiami społeczno -ekonomicznymi16. W  kolejnym pokole- niu rozpad, miałkość i  degenerację tradycyjnej rodziny odkryli także moderniści. I tak, Zenon z Wampira Władysława Stanisława Reymonta odrzuci pokusę konwencjonalnego związku małżeńskiego, uosabianego przez Betsy, i nieformalnej relacji erotycznej połączonej z obowiązkami rodzicielskimi (Ada i  Wandzia), by wsiąść na widmowy statek, który odpłynie w  nieznanym kierunku. Do podobnych, krytycznych wnio- sków na temat rodziny doszli również ówcześni twórcy wywodzący się ze środowiska socjalistycznego: w  domu Adasia Bieleckiego panuje katolicko -patriarchalne piekło (Płomienie Stanisława Brzozowskiego); z  kolei Jan, bohater Dziecka salonu Janusza Korczaka, gardzi ciasno- tą swojego macierzystego, filisterskiego środowiska, uosabianego przez ojca – fabrykanta mydła. Środowiska, które interpeluje go do stania się kolejną, poprawną wersją rodziców, do odziedziczenia zajmowanej przez nich pozycji, do małżeństwa, prokreacji i życia pełnego fałszu czy kompromisów17. Dlatego w  jednym z  jego monologów wewnętrznych 16 E. Paczoska: Prawdziwy koniec XIX wieku. Śladami nowoczesności. Warszawa 2010, s. 107. 17 Zob. np. „Rodzina nuklearna staje  się wewnętrzną granicą wczesnomieszczań- skiego społeczeństwa, która gwarantuje, że wytwarzane w  jej łonie »Ja« postrzegać 14 Wstęp. Pragnienia nowoczesne pojawia  się znacząca deklaracja: „Zrzucam z  pyska kaganiec i  biegnę w  świat siebie szukać”18. W  pogoni za własną tożsamością protago- nista powieści z 1906 roku zostanie najpierw domowym nauczycielem ubogiej rodziny Wilczków, a  w  miarę upływu czasu powieściowego zagłębi  się w  świat warszawskiej biedoty – przerażającą rzeczywistość ubóstwa i  wykluczenia. A skalę gniewu Jana na krzywdy, ponoszone przez nędzarzy, będzie obrazować ostatnia scena, kiedy jego agresyw- na wypowiedź, skierowana do stróża („Bo pokąsam…”), roztapia  się w chaotycznym bełkocie. Ogólnie rzecz biorąc, należy podkreślić, iż ważną, o ile nie najistot- niejszą rolę w procesie nowoczesnej defamilizacji, odegrał właśnie pie- niądz. Nie tylko wyrwał on masy z „idiotyzmu życia wiejskiego” (okreś- lenie Karola Marksa i Fryderyka Engelsa), co w polskim, „cherlawym” kapitalizmie, gdzie przemysł miał zaledwie „wyspowy” charakter19, do- konało  się dopiero pod koniec XIX stulecia; nie tylko zmediatyzował stosunki międzyludzkie, stając się wszechobecnym, ale również, sprzy- mierzony z nowoczesną technologią, w szczególności zaś pojazdami na- pędzanymi parą, otworzył okna na świat zarówno dla wyższych warstw europejskich społeczeństw (ekspansja kolonialna, rozwój turystyki), jak i dla tysięcy ludzi, poszukujących za odległymi morzami lepszego losu. Żądza zysku, związana z  odwlekaniem realizacji pragnienia, główny mechanizm koncentracji kapitału, niewiele ma jednak wspólnego z pró- bą wyrwania się z rozpaczliwej nędzy, co stało się na przykład udziałem polskich chłopów migrujących do miast i usiłujących przystosować się do diametralnie różnego środowiska. Bodaj najlepszy przykład tej nowej grupy społecznej stanowi rodzina Sochów z  Ziemi obiecanej. Miejskie ubrania robotnika i jego żony stają się tutaj jedynie kreacją wynikającą będzie świat jako zbiór celów do zrealizowania, scenę, na której dąży się do zabezpie- czenia uprzednio zdefiniowanych interesów. […] Gdy ojciec jest człowiekiem interesu, a  matka – którą opłaca on jako Jedyną – również zmienia  się w  jego wspólniczkę, wówczas syn musi nauczyć się, by słysząc o obcych brzegach nie pytać, czy życie jest tam piękne, a zamiast tego myśleć o potencjalnych zyskach”. K. Theweleit: Męskie fantazje…, s. 316. 18 J. Korczak: Dziecko salonu. Kraków 1980, s. 51. 19 J. Jedlicki: Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują. Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku. Warszawa 1988, s. 311. Wstęp. Pragnienia nowoczesne 15 z potrzeby mimikry. Za zmianą garderoby nie idzie bowiem nawet śla- dowe przekształcenie habitusu – jak mówi Anka, dać „im dzisiaj z dzie- sięć morgów gruntu, to za tydzień najdalej ani śladu w nich nie pozosta- nie łódzkiego życia”20. W przypadku robotników z miast Kongresówki, rekrutujących się spośród włościaństwa, rewolucyjną rolę odegrało do- piero ich zetknięcie się z socjalizmem, koncepcją totalną, która pozwo- liła im nie tylko zrozumieć rzeczywistość miasta przemysłowego, ale również zuniwersalizować własne przeżycia: Był [socjalizm – W.F.] językiem abstrakcyjnych pojęć opisujących świat szerszy niż bezpośrednia przemoc majstra i  stójkowego, dająca moż- liwość odniesienia własnego doświadczenia do szerszego kontekstu i  pomyślenia zmiany otaczającej rzeczywistości. W  ciemnym pokoju, gdzie wieczorami czytano socjalistyczne broszury, na fabrycznym wie- cu i w dyskusji z partyjnymi agitatorami dokonywało się swego rodzaju poznawcze mapowanie świata21. Jak pouczają Deleuze i Guattari, pragnienia są inwestowane w prze- strzeń historyczno -społeczną. Zgodnie z rozpoznaniami autorów Anty‑ ‑Edypa, nawet wybory erotyczne, pozornie wynikające ze sfery uczucio- wej, mają nieodmiennie charakter społeczny par excellence: Pragnące stosunki seksualne mężczyzny i  kobiety (albo mężczyzny i  mężczyzny, albo kobiety i  kobiety) są społecznym wskaźnikiem spo- łecznych stosunków międzyludzkich. Miłość i seksualność są wykładni- kami lub gradiometrami – tym razem nieświadomymi – libidynalnych inwestycji pola społecznego. Za każdą umiłowaną czy upragnioną istotą stoi czynnik zbiorowego wypowiadania. I nie jest wcale oczywiste, jak sądził Freud, że libido, by móc zainwestować w  społeczeństwo i  jego przepływy, musi się zdeseksualizować i wysublimować. Wręcz przeciw- nie: miłość, pragnienie i ich przepływy ukazują bezpośrednio społeczny charakter niewysublimowanego libido i jego seksualnych inwestycji22. 20 W.S. Reymont: Ziemia obiecana. T. 2. Gliwice 1991, s. 37. 21 W. Marzec: Rebelia i  reakcja. Rewolucja 1905 roku i  plebejskie doświadczenie polityczne. Łódź–Kraków 2016, s. 117. Inną ofertę światopoglądową zaproponowała im Narodowa Demokracja. Zob. ibidem, s. 258 i in. 22 G. Deleuze, F. Guattari: Anty ‑Edyp…, s. 409. 16 Wstęp. Pragnienia nowoczesne Niektórzy z  protagonistów tej pracy, na przykład Stanisław Wokul- ski, doskonale wpisują się w porządek analizy freudowskiej ze wszyst- kimi jej zaletami i  wadami (zob. rozdział Rozpustny Wokulski – pro‑ blemów ciąg dalszy), inni, jak Józio Pełka z Marzyciela czy bohaterowie Jerzego Andrzejewskiego, odzwierciedlają dążenie do problematycznej, nierzadko bolesnej jouissance w rozumieniu Lacanowskim, kolejni zaś, okiełznawszy popędy oraz pragnienia i  podporządkowawszy je aksjo- matyce finansowej, koncentrują  się na wytwarzaniu rzeczywistości w  ramach kapitalizmu (galicyjski boom naftowy w  utworze Ignacego „Sewera” Maciejowskiego). W  przywołanych narracjach pieniądz jako uniwersalny, a zarazem demoniczny, łącznik odgrywa niebagatelną rolę: Wokulski, ten pozytywistyczny Midas, nie ma problemów z dostępem do kapitału; zajmuje go raczej to, jak go wykorzystać. Stąd jego skłon- ność do filantropii, ale również niczym nieuzasadnionej rozrzutności, jak wówczas, kiedy podczas przejażdżek po Paryżu garściami rozrzuca luidory23. Z kolei naftowi ryzykanci wydzierają pieniądze z wnętrza per- sonifikowanej, feminizowanej ziemi, dokonując wręcz na niej symbo- licznego gwałtu, a Pełka, dziecko zdeklasowanych właścicieli ziemskich musi dopuścić się malwersacji, by osiągnąć wymarzony cel (i finalnie nie znaleźć w nim spełnienia). Co ciekawe, urzędnik kolejowy z Marzyciela to również skrajny przykład Girardowskiego pragnienia mimetyczne- go – dla Józia wszystkie przedmioty zakazanego pragnienia należą do innych ludzi, dlatego najpierw imituje je za pomocą przebieranek, kiedy na przykład pojedzie do Warszawy w  stroju Anglika, dopiero później zaś, w akcie desperacji dokona przestępstwa. Kobiety, występujące na kartach omawianych w książce powieści, peł- nią funkcję podrzędną, będąc czymś w rodzaju „czarnego kontynentu”, 23 W  zasadzie musiały to być napoleondory. Właśnie taką nazwę nosiły bowiem podczas jego pobytu we Francji złote dwudziestofrankówki. Luidory w  ścisłym tego słowa znaczeniu straciły na wartości, kiedy ostatniego z Ludwików skrócono o głowę. Narrator powieści zachowanie Wokulskiego skwituje krótko: bohater zachowuje  się „jak szaleniec” (B. Prus: Lalka. Oprac. J. Bachórz. T. 2. Wrocław 1998, BN I 262, s. 135). Sformułowanie to o tyle nie zaskakuje, o ile szczodrość protagonisty wykracza poza wąsko rozumianą wymianę pieniężną, kojarząc  się raczej z  bezinteresownym darem, a więc fenomenem nie dającym się ująć w ramach skrajnie zracjonalizowanej gospodarki kapitalistycznej. Wstęp. Pragnienia nowoczesne 17 na który męski podmiot projektuje własne fantazje, sny, lęki i obsesje. Taki jest casus Izabeli Łęckiej, kobiet, o których marzy Pełka, czy bo- haterek Nafty. Fakt ten oczywiście pokrywa się z dominującą ideologią epoki, którą reprodukowała większość powstających wówczas tekstów literackich. Zasadniczo nie jest moim zamiarem demaskowanie sym- bolicznej i realnej przemocy, jakiej doświadczały przedstawicielki „płci pięknej” w  wieku XIX24. W  znakomity sposób zrobiły to już zresztą zorientowane feministycznie historyczki literatury. Warto także pamię- tać, iż nawet w  tych ograniczonych ramach kobiety dysponowały własnymi, indywidualnymi i  kolektywnymi zasobami, których znaczenie trudno zanegować: na przykład podtrzymywały one, i tworzyły, język, kulturę i wartości społeczne, współkształtowały „opinię publiczną”, były cenio- nymi inicjatorkami określonych akcji społecznych (na przykład w obro- nie „ekonomii moralnej”), a co więcej, nie tylko nauczyły się wpływać na mężczyzn, ale sprawiły, że w pewnych kwestiach i sytuacjach mężczyźni musieli im ulegać25. Z opisanego porządku w  radykalny sposób wyłamuje  się jedynie ta- jemnicza Daisy z Wampira, która rozbija istniejące układy personalne, powoduje dezintegrację tożsamości Zenona i uwalnia go od podjętych wcześniej, świadomie lub nie, zobowiązań, by następnie przywiązać mężczyznę do siebie w taki sposób, że „Szaleństwo i Śmierć” nie budzą w  nim przerażenia, ale brzmią jak obietnica (perwersyjnej) rozkoszy. Uczucie, jakim darzy ją Zenon, wykracza poza jakiekolwiek pole spo- łeczne, a kobieta staje się figurą zdeterytorializowanego, anarchicznego przepływu pragnienia26. 24 Wyjątek stanowią motyw wykluczenia dziewiętnastowiecznych prostytutek (Roz‑ pustny Wokulski: o aluzjach erotycznych w  „Lalce” Bolesława Prusa) oraz represjo- nowania kobiecości, pojmowanej realnie i  alegorycznie, w  powieści Maciejewskiego („Gdy popłyną miliony”). 25 E. Hobsbawm: Wiek imperium 1875–1914. Tłum. M. Starnawski. Warszawa 2015, s. 319. 26 Tak ukształtowana kobiecość grozi mężczyźnie całkowitą anihilacją podmioto- wości. Daisy jest jednak czymś więcej niż standardową, modliszkowatą femme fatale. Jako uosobienie zdekodowanego przepływu doprowadza ona bowiem do całkowitej 18 Wstęp. Pragnienia nowoczesne W rozdziale Falangi infernalne. Z genologii „Wampira”, poświęconym Reymontowskiej powieści grozy, skoncentrowałem  się jednak nie tyle na dynamice napięć między bohaterami, ile na związku, jaki występu- je pomiędzy wątkami satanistycznymi utworu i  katolicką propagandą antymasońską ze szczególnym uwzględnieniem afery Leo Taxila z 1897 roku. Wątek ten, nieopisany dotychczas w dostatecznym stopniu, może bowiem posłużyć za znakomitą egzemplifikację jednej z podstawowych opozycji, organizujących świat dziewiętnastowiecznej nowoczesności: konfliktu postępu i tradycji, ultramontanizmu i spuścizny Wielkiej Re- wolucji Francuskiej. Ostoją konserwatyzmu był wówczas Kościół kato- licki, który konsekwentnie sprzeciwiał  się progresywizmowi oraz kul- towi rozumu, popierając w  sferze politycznej partie zachowawcze czy wręcz reakcyjne. Już w 1864 roku Pius IX ogłosił encyklikę Syllabus er‑ rorum (Sylabus błędów), w której między innymi potępił „naturalizm”, „racjonalizm”, wychowanie w duchu laickim oraz rozdział Kościoła od państwa. Antagonizm przybrał na sile, kiedy do zjednoczonych Włoch wcielono większość obszarów Państwa Kościelnego, a papież ogłosił się „więźniem Watykanu”. Wtedy też wydano wojnę ruchowi wolnomu- larskiemu, przedstawianemu jako międzynarodowa konspiracja, która dąży do obalenia chrześcijaństwa. W 1910 roku Pius X, walcząc z nowy- mi, wywrotowymi tendencjami w  Kościele, opublikował tekst Przysię‑ gi antymodernistycznej wygłaszanej później, aż do lat sześćdziesiątych, przez setki kleryków przed uzyskaniem święceń. Powstała wówczas również sekretna organizacja Sodalitium Pianum (fr. La Sapinière), ma- jąca tropić wszelkie przejawy „modernistycznej” nieprawomyślności. Ostatni z  tekstów, zamieszczonych w  książce, został poświęcony li- terackim wizjom średniowiecznej krucjaty dziecięcej, w  szczególności zaś prozie poetyckiej francuskiego symbolisty Marcela Schwoba i Bra‑ mom raju Jerzego Andrzejewskiego – arcydziełu późnego modernizmu (w  szerokim znaczeniu)27. Obiektem mojego zainteresowania stały  się destrukcji świata, w  obrębie którego funkcjonują bohaterowie. Stąd szczególnego znaczenia nabiera finalny, morski rejs „Kalibanem”. Jak można  się domyśleć, Zenon odbędzie go w  towarzystwie Daisy, „nieograniczonego przestworu” i  „nieskończonej pokusy”. (Określenia Theweleita. Zob. Idem: Męskie fantazje…, s. 287, 289). 27 Zob. R. Nycz: Język modernizmu. Prolegomena historycznoliterackie. Kraków 2002, s. 19. 19 Wstęp. Pragnienia nowoczesne również nigdy niepublikowane zapiski autora Miazgi, które spaja z po- wieścią z 1960 roku wątek pragnienia, przekraczającego bariery politycz- ne, społeczne i obyczajowe. Dlatego uważam, że tekstu Andrzejewskiego nie można zredukować do efektu popaździernikowej „odwilży” i czytać go wyłącznie według klucza politycznego, a  jego wątki erotyczne cał- kowicie współgrają z innymi utworami oraz wyobraźnią, a także zawi- kłanymi losami pisarza, opisanymi niedawno przez Wojciecha Śmieję28. Dziewiętnastowieczna nowoczesność uaktywniła potężne siły, całko- wicie przeobraziła ludzkie pragnienia, uczucia oraz praktyki i zmieni- ła kształt Ziemi. I choć wydaje  się ona epoką całkowicie zamkniętą, a większość jej politycznych i społecznych iluzji rozpadła się pod ogniem karabinów na frontach obu wojen światowych, to bez wątpienia dopro- wadziła do powstania zjawisk, których konsekwencje są odczuwalne do dnia dzisiejszego, w dobie „późnej” czy też „płynnej” nowoczesnoś- ci29. A wszystkie właściwe jej konflikty, ambiwalencje i napięcia znalazły wyraz w tej wyjątkowej, polifonicznej przestrzeni, której na imię: „lite- ratura”. * * * Teksty, składające się na tę książkę, zostały napisane w latach 2009– 2016 i stanowią próbę wykorzystania różnych języków teoretycznych do opisu zjawiska nowoczesności. Nigdy by one nie powstały, gdyby nie atmosfera panująca w  Zakładzie Historii Literatury Poromantycznej Uniwersytetu Śląskiego. Dlatego chciałbym w  tym miejscu serdecznie podziękować wszystkim Koleżankom i Kolegom z Zakładu. Za okazaną życzliwość i wnikliwe uwagi pragnąłbym również podziękować Recen- zentce – Pani Profesor Grażynie Borkowskiej. Dziękuję także Żonie Be- acie i Córce Mai – za to, że jesteście. 28 W. Śmieja: Homoseksualność i polska nowoczesność. Szkice o teorii, historii i li‑ teraturze. Katowice 2015. 29 Korzystam tutaj z terminologii Anthony’ego Giddensa i Zygmunta Baumana. Wacław Forajter To Desire Essays on Modern Literature Summar y The articles that comprise the book focus on a  description of the phenomenon of modernity in the context of various theories of desire, starting from the classic Freudian psychoanalysis through to Felix Guattari and Gilles Deleuze’s schizoanalysis. The first sec- tion of articles entitled Szyfry pragnienia w twórczości Bolesława Prusa (Codes of Desire in Bolesław Prus’s Writings) is devoted to The Doll, and in particular, to the characters’ entanglement in the sexual norms and restrictions binding in the second half of the 19th century. The last text about the 1890 novel concerns the as yet insufficiently discussed con- nections of Prus’s novel with Maxime Du Camp’s treatise Paris, ses organes, ses fonctions, sa vie, which sheds new light on the Parisian episode. The cycle Piekielny pociąg Władysława Stanisława Reymonta (Władysław Stanisław Reymont’s Infernal Desire) consists of two dissertations devoted to the Nobel Prize laure- ate’s work. The first Niebezpieczeństwa fantazji (The Dangers of Phantasies) is an attempt to interpretet The Dreamer using theoretical tools developed by Jacques Lacan. Then, the second text entitled Falangi infernalne (Infernal Phalanxes), is an attempt at interpreting the selected themes in The Vampire through the lens of the Leo Taxil case resounding at the turn of the 19th and 20th centuries. The last part Inne pragnienia (Other Desires) contains two articles. The text “Gdy popłyną miliony…” (“When Millions Begin to Flow in…”) is a comprehensive analysis of Ignacy “Sewer” Maciejowski’s forgotten novel about a Galician petroleum boom. Its in- terpretation focuses on such categories as: money, affect, sexuality and work viewed from the context of Guattari and Deleuze’s conception. The dissertation entitled Pasje (Passions) begins with a comparison of the vision of the Middle Ages chilren’s crusade created by Marcel Schwo and Jerzy Andrzejewski, and arrives at more genralized conclusions about the nature of a homosexual desire and the specificity of historical writing. Wacław Forajter Désirer Essais sur la littérature moderne Résumé Les articles, dont se compose le livre, se concentrent sur la description du phénomène de la modernité dans le contexte de différentes théories portant sur le désir : dès la psy- chanalyse freudienne classique jusqu’à la schizanalyse de Félix Guattari et Gilles Deleuze. La première partie d’articles, intitulée Szyfry pragnienia w twórczości Bolesława Prusa (Les codes de désir dans l’œuvre de Bolesław Prus), a été consacrée à Lalka (La poupée) et, en par- ticulier, à l’implication des héros du roman dans les normes et les interdictions sexuelles, étant en vigueur dans la deuxième moitié du XIXe siècle. En revanche, le dernier des textes sur l’ouvrage datant de 1890 concerne les relations – qui, jusqu’à présent, n’ont pas été ana- lysées à un point suffisant – du roman de Prus avec le traité de Maxime Du Camp intitulé Paris, ses organes, ses fonctions, sa vie, ce qui permet de jeter une nouvelle lumière sur les significations de l’épisode parisienne. Le cycle Piekielny pociąg Władysława Stanisława Reymonta (Le désir infernal de Władysław Stanisław Reymont) se compose de deux essais consacrés à l’œuvre du nobélisé. Le premier de ces essais, Niebezpieczeństwa fantazji (Les dangers de la fantaisie) constitue une tentative d’interpréter Marzyciel (Le Rêveur) à l’aide des outils théoriques élaborés par Jacques Lacan. Par contre, le second, intitulé Falangi infernalne (Les Phalanges infernales), tente d’analyser les motifs choisis de Wampir (Le Vampire) par le prisme de l’affaire de Léo Taxil, qui s’ébruitait à la charnière des siècles. La dernière partie, Inne pragnienia (D’autres désirs), comprend deux articles. Le texte « Gdy popłyną miliony… » (« Quand des millions jailliront… ») est une analyse complète du roman oublié d’Ignacy « Sewer » Maciejowski sur le boom pétrolier galicien. Ses éléments interprétatifs se concentrent autour des catégories telles que : argent, affection, sexualité et travail, analysées dans le contexte des conceptions de Guattari et Deleuze. Le texte in- titulé Pasje (Les Passions) débute par la comparaison des visions relatives à la croisade médiévale des enfants créées par Marcel Schwob et Jerzy Andrzejewski, pour aboutir à des conclusions générales sur l’essence du désir homosexuel et de la spécificité de la littérature historique en tant que telle. Spis treści Wstęp. Pragnienia nowoczesne . . . . . . . . . . . . . . 7 I. Szyfry pragnienia w twórczości Bolesława Prusa . Błoto makadamu . Wstręt filantropa . . Ciało Wokulskiego . Rozpustny Wokulski: o aluzjach erotycznych w Lalce Bolesława Prusa . . . . . . . Rozpustny Wokulski – problemów ciąg dalszy . . Paryż Maxime’a Du Campa w  oczach Stanisława Wokulskiego (reko- nesans) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 28 41 58 71 85 II. Piekielny pociąg Władysława Stanisława Reymonta . . Niebezpieczeństwa fantazji. Psychoanaliza Marzyciela . „Falangi infernalne”. Z genealogii Wampira . . . . . . . . . . . . . 99 127 III. Inne pragnienia . . . . . . . . . . . „Nafta i  praca, złoto i  błoto” . . Emocje i  afekty w  dobie kapitalizmu . „Gdy popłyną miliony”. Psychologia kapitalizmu w Nafcie Ignacego Ma- . ciejowskiego . . Pasje: inna próba lektury Krucjaty dziecięcej Marcela Schwoba i  Bram raju Jerzego Andrzejewskiego . . . . . Epickie misterium: Krucjata dziecięca . Ofiary: Bramy raju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 147 171 189 195 213 272 Spis treści . . . . Profanacje . Suplement: Gdy spadają anioły . . . . . . . . Wykaz skrótów . Bibliografia . . Nota bibliograficzna . . Indeks osobowy . . . Summary Résumé . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 233 243 245 259 261 269 270 Redaktor Katarzyna Więckowska Projektant okładki i szaty graficznej Anna Krasnodębska -Okręglicka Redaktor techniczny Małgorzata Pleśniar Korektor Lidia Szumigała Łamanie Grażyna Szewczyk Copyright © 2017 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208 ‑6336 ISBN 978 ‑83 ‑226 ‑3224 ‑6 (wersja drukowana) ISBN 978 ‑83 ‑226 ‑3225 ‑3 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40 ‑007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e -mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 17,25. Ark. wyd. 16,5. Papier offset. kl. III, 90 g Cena 20 zł (+ VAT) Druk i oprawa: „TOTEM.COM.PL Sp. z o.o.” Sp.K. ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Pragnąć. Szkice o literaturze nowoczesnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: