Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00130 009855 7515744 na godz. na dobę w sumie
Prawa i obowiązki radnego jednostki samorządu terytorialnego - ebook/pdf
Prawa i obowiązki radnego jednostki samorządu terytorialnego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 280
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7850-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W książce omówiono zagadnienia dotyczące pracy radnego w radach gmin, powiatów i sejmików województw, ze szczególnym uwzględnieniem jego statusu prawnego jako funkcjonariusza publicznego. Celem poradnika jest pomoc radnym jednostek samorządu terytorialnego w prawidłowym i efektywnym wykonywaniu mandatu, a wyborcom wskazanie konkretnych środków mających na celu skuteczne egzekwowanie oczekiwań i obietnic przedwyborczych.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Monika Augustyniak PRAWA I OBOWIĄZKI RADNEGO JEDNOSTKI SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO PRAKTYCZNA WYKŁADNIA PRZEPISÓW PRAWNYCH, WZORY UCHWAŁ I SCHEMATY DZIAŁAŃ Warszawa 2014 Stan prawny na 15 września 2014 r. Recenzent Prof. zw. dr hab. Bogdan Dolnicki Wydawca Izabella Małecka Redaktor prowadzący Kinga Puton Opracowanie redakcyjne Bartosz Stanisławski Łamanie JustLuk Łukasz Drzewiecki, Justyna Szumieł, Krzysztof Drzewiecki Projekt grafi czny okładki i stron tytułowych Maciej Sadowski Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN: 978-83-264-1043-7 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl SpiS treści 5 SpiS treści Wykaz skrótów .................................................................................. 9 Słowo wstępne ................................................................................... 13 rozdział 1 Jednostki samorządu terytorialnego – w kręgu podstawowych pojęć i zasad ................................................. 15 1.1. podstawy prawne działania jednostek samorządu terytorialnego ..... 15 1.2. prawne determinanty wspólnoty samorządowej i podstawowe zasady kształtujące jej ustrój .................................... 18 1.3. Formy realizacji zasady jawności w jednostkach samorządu terytorialnego i dostęp do informacji publicznej – wybrane zagadnienia ................................................................................ 26 1.4. Organy jednostek samorządu terytorialnego i zakres ich zadań – zagadnienia ustrojowe .............................................................. 34 1.4.1. Uwagi wstępne ................................................................. 34 1.4.2. Kolegialny organ stanowiący i kontrolny .............................. 35 1.4.3. Monokratyczny i kolegialny organ wykonawczy ................... 45 rozdział 2 Mechanizmy uczestnictwa mieszkańców w sprawowaniu władzy we wspólnocie lokalnej ....................................................................... 54 2.1. Uwagi wstępne ........................................................................... 54 2.2. Młodzieżowa rada gminy ............................................................. 55 2.3. Gminna rada seniorów oraz rada seniorów jednostki pomocniczej ..... 56 2.4. Obligatoryjne i fakultatywne konsultacje społeczne ........................ 60 2.5. Budżet partycypacyjny – finansowy mechanizm partycypacji społecznej ............................................................... 64 2.6. Fundusz sołecki w świetle nowych regulacji prawnych .................... 66 2.7. Zarządzanie wspólnotą lokalną w jednostkach pomocniczych gminy .... 70 2.8. inicjatywa lokalna i uchwałodawcza .............................................. 73 2.9. referendum lokalne – ogólne założenia ........................................ 78 6 SpiS treści rozdział 3 Organizacja wewnętrzna organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego ................................................................... 83 3.1. przewodniczący organu stanowiącego i jego zastępcy ..................... 83 3.1.1. Uwagi wstępne ................................................................. 83 3.1.2. Wybór, odwołanie i rezygnacja z funkcji .............................. 87 3.1.3. Zakres zadań i kompetencji przewodniczącego i wiceprzewodniczących rady/sejmiku .................................. 93 3.2. Komisje rady/sejmiku .................................................................. 100 3.2.1. Uwagi wstępne ................................................................. 100 3.2.2. rodzaje komisji – stałe i doraźne ........................................ 101 3.2.3. Skład osobowy komisji ...................................................... 112 3.2.4. Formy i tryb działania komisji ............................................ 114 3.2.5. Struktura wewnętrzna komisji ............................................ 115 3.2.6. Kluby radnych .................................................................. 117 rozdział 4 prawa i obowiązki radnego o charakterze ustrojowym ........................... 119 4.1. Nabycie i utrata mandatu radnego ................................................ 119 4.1.1. Uwagi wstępne ................................................................. 119 4.1.2. Wybór radnego ................................................................. 120 4.1.3. przesłanki, forma i skutki prawne wygaśnięcia mandatu radnego .............................................................. 126 4.1.4. Wybory uzupełniające ...................................................... 133 4.1.5. ponowne obsadzenie mandatu .......................................... 133 4.1.6. Wybory przedterminowe .................................................. 134 4.2. Utrzymywanie stałej więzi z mieszkańcami oraz składanie interpelacji i wniosków .......................................... 135 4.2.1. Uwagi wstępne ................................................................. 135 4.2.2. Wnioski i interpelacje o charakterze interwencyjnym ............ 136 4.2.3. Dyżury radnych ................................................................ 138 4.2.4. Działania inicjujące .......................................................... 139 4.2.5. Działania opiniodawczo-konsultacyjne ................................ 139 4.2.6. Działania o charakterze organizacyjnoprawnym .................. 140 4.2.7. Działania o charakterze informacyjnym .............................. 140 4.2.8. Złożenie skargi przez radnego w imieniu mieszkańca .......... 140 4.3. Uczestniczenie radnego w pracach organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego oraz ich organów wewnętrznych ............... 143 4.3.1. Uwagi wstępne ................................................................. 143 4.3.2. Udział w pracach rady/sejmiku ........................................... 143 4.3.3. Udział radnego w pracach komisji organów stanowiących ...... 153 SpiS treści 7 rozdział 5 prawa i obowiązki radnego o charakterze materialno-finansowym oraz przepisy antykorupcyjne ............................................................. 156 5.1. Uwagi wstępne ........................................................................... 156 5.2. Diety oraz zwrot kosztów podróży ............................................... 157 5.3. Ochrona stosunku pracy radnego jednostki samorządu terytorialnego ............................................................................ 162 5.4. Status funkcjonariusza publicznego .............................................. 167 5.5. Oświadczenia majątkowe i lustracyjne radnych .............................. 171 5.6. Zakaz zatrudniania radnego i wykonywania określonych funkcji przez radnego ............................................................................ 176 5.7. Zakaz podejmowania dodatkowych zajęć, otrzymywania darowizn oraz powoływania się na swój mandat ........................................... 180 5.8. Zakaz głosowania – interes prawny radnego ................................. 181 5.9. Zasada incompatibilitas ............................................................... 185 5.10. Zakazy dotyczące działalności gospodarczej ................................. 186 Wzory uchwał .................................................................................... 189 przykładowe schematy działań ............................................................ 261 Bibliografia ...................................................................................... 273 WykaZ skrótóW 9 Wykaz skrótóW Akty normatywne eKSL k.c. k.k. – europejska Karta Samorządu Lokalnego, sporządzona w Stras- burgu dnia 15 października 1985 r. (Dz. U. z 1994 r. Nr 124, poz. 607) – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja rp – Konstytucja rzeczypospolitej polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. k.p.a. k.w. p.u.s.p. u.d.i.p. u.d.p.p. u.f.p. u.f.s. u.p.s. u.r.l. u.s.g. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania admi- nistracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) – ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (Dz. U. Nr 21, poz. 112 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – prawo o ustroju sądów powszech- nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 427 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji pub- licznej (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 782) – ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku pub- licznego i o wolontariacie (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1118 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 885 z późn. zm.) – ustawa z dnia 21 lutego 2014 r. o funduszu sołeckim (Dz. U. poz. 301) – ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządo- wych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1202) – ustawa z dnia 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 706) – ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 594 z późn. zm.) 10 u.s.p. u.s.w. WykaZ skrótóW – ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 595 z późn. zm.) – ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 596 z późn. zm.) czasopisma i publikatory Biul. SN cBOSA – Biuletyn informacyjny Sądu Najwyższego – centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, www.orzeczenia.nsa.gov.pl Fin. Kom. G. prawna M.p.pr. NZS ONSA ONSA WSA – Finanse Komunalne – Gazeta prawna – Monitor prawa pracy – Nowe Zeszyty Samorządowe – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódz- kich sądów administracyjnych OSNApiUS – Orzecznictwo Sądu Najwyższego. izba Administracyjna, pracy i Ubezpieczeń Społecznych OSNwSK OtK-A – Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych – Orzecznictwo trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, seria a OwSS pip piZS ppp prok. i pr rpeiS Sam. teryt. St. Wyb. Zesz. Prawn. WSeiA Bytom – Orzecznictwo w Sprawach Samorządowych – państwo i prawo – praca i Zabezpieczenie Społeczne – przegląd prawa publicznego – prokuratura i prawo – ruch prawniczy, ekonomiczny i Socjologiczny – Samorząd terytorialny – Studia Wyborcze – Zeszyty prawnicze Wyższej Szkoły ekonomii i Administracji w Bytomiu inne etpc NSA riO – europejski trybunał praw człowieka – Naczelny Sąd Administracyjny – regionalna izba obrachunkowa WykaZ skrótóW 11 SA SKO tK WSA – sąd apelacyjny – samorządowe kolegium odwoławcze – trybunał Konstytucyjny – wojewódzki sąd administracyjny SłOWO WStępNe 13 SłOWO WStępne przedmiotowe opracowanie przedstawia pozycję prawną radnego gminy, powiatu i województwa, jego prawa oraz obowiązki wobec wyborców. Oma- wia zagadnienia dotyczące zasad i trybu organizacji i działania jednostek zasadniczego podziału terytorialnego państwa, z uwzględnieniem podstaw prawnych ich funkcjonowania, oraz zasady kształtujące ustrój gminy, po- wiatu i województwa. W pracy zostały zaprezentowane wybrane mechanizmy uczestnictwa mie- szańców w sprawowaniu władzy we wspólnocie lokalnej, które mają wpływ na kształt statusu radnego jako reprezentanta wspólnoty samorządowej. Opracowanie omawia organizację wewnętrzną organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego, wskazując na szczególną rolę i zada- nia przewodniczącego rady/sejmiku. przedstawia rodzaje i zakres działań komisji stałych i doraźnych. pozycja ta prezentuje status prawny radnego, jego prawa i obowiązki o charakterze ustrojowo-prawnym i materialno-finansowym poprzez wska- zanie określonych przywilejów i zakazów. przedmiotowa pozycja to konkretna i praktyczna wykładnia przepisów prawa, niezbędna w zakresie prawidłowego konstruowania regulacji doty- czących praw i obowiązków radnych. Zawiera propozycje rozwiązań zagad- nień dotąd nieporuszonych w literaturze przedmiotu bądź słabo zbadanych. problematyka została zaprezentowana w ujęciu teoretycznym i prak- tycznym, wzbogacona licznymi przykładami i propozycjami rozwiązań. Uwzględnia aktualne orzecznictwo, doktrynę i poglądy wyrażone w piś- miennictwie prawa administracyjnego, dotyczące pozycji prawnej radnego. celem opracowania jest pomoc radnym w prawidłowym i efektywnym wykonywaniu mandatu. Może ono stanowić również cenne źródło wiedzy dla studentów oraz teoretyków prawa i administracji. Opracowanie obejmuje stan prawny na dzień 15 września 2014 r. JeDNOStKi SAMOrZąDU terytOriALNeGO… 15 rozdział 1 JednOStki SAMOrządu terytOriAlnegO – W kręgu pOdStAWOWych pOJęć i zASAd 1.1. podstawy prawne działania jednostek samorządu terytorialnego Zgodnie z przepisami Konstytucji rzeczypospolitej polskiej z dnia 2 kwiet- nia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) gmina, powiat, województwo to jednostki samorządu terytorialnego, które realizują samodzielnie zadania na nich ciążące. Samorząd działa we własnym imieniu i na własną odpowie- dzialność. Ma korporacyjny charakter. t. Bigo wyróżnia następujące cechy istotne dla pojęcia samorządu: samodzielność, decentralizację, władztwo admi- nistracyjne oraz posiadanie przymusowej formy korporacji1. Jako podstawowe elementy formujące katalog cech samorządu B. Dolnicki wskazuje podmiot (społeczność lokalna zamieszkała na danym terenie), przedmiot (wykonywa- nie administracji publicznej), zadania oraz nadzór nad samorządem2. Zdaniem e. Ochendowskiego samorząd terytorialny „stanowi wyodrębniony w struktu- rze państwa, powstały z mocy prawa, związek lokalnego społeczeństwa, powo- ływany do samodzielnego wykonywania administracji publicznej, wyposażony w materialne środki umożliwiające realizację nałożonych nań zadań”3. Samo- rząd uczestniczy w sprawowaniu władzy, zgodnie bowiem z art. 163 Konstytu- cji rp wykonuje, przysługującą mu w ramach ustaw, istotną część zadań pub- licznych, niezastrzeżonych przez Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz publicznych. Społeczność lokalna, w zakresie określonym przez prawo, ma więc pełną swobodę działania w każdej sprawie, która nie jest wyłączona 1 t. Bigo wyróżnia następujące cechy istotne dla pojęcia samorządu: samodzielność, decentra- lizacja, władztwo administracyjne i posiadanie przymusowej formy korporacji – zob. t. Bigo, Związ- ki publiczno-prawne w świetle ustawodawstwa polskiego, Warszawa 1928, s. 82 i n. Szerzej na temat pojęcia samorządu i jego elementów – zob. M. Kotulski, Pojęcie i istota samorządu terytorialnego, Sam. teryt. 2000, nr 1–2, s. 82 i n. oraz podana tam literatura. 2 Zob. B. Dolnicki, Samorząd terytorialny, Warszawa 2012, s. 19–30. 3 Z. Ochendowski, Prawo administracyjne. Część ogólna, toruń 1997, s. 221. 16 rOZDZiAł 1 z jej kompetencji lub nie wchodzi w zakres kompetencji innych organów4. Zda- niem Z. Niewiadomskiego samorząd terytorialny to „korporacja mieszkańców określonego obszaru, wyodrębniona organizacyjnie oraz prawnie i to zarówno w sferze prawa cywilnego, jak i publicznego, demokratycznie zorganizowana, powołana do samodzielnego, podlegającego ochronie sądowej, wykonywania administracji publicznej (działania na rzecz dobra wspólnego) poprzez szeroko rozumiane zaspokajanie potrzeb zbiorowych w formach właściwych organom państwa, z możliwością ich władczej ingerencji w sferę przekazanych upraw- nień wyłącznie w przypadkach określonych ustawą”5. podstawową jednostką samorządu terytorialnego jest gmina, która wykonuje wszystkie zadania samorządu terytorialnego niezastrzeżone dla innych jedno- stek samorządu terytorialnego (zob. art. 164 ust. 3 Konstytucji rp). pozostałe jednostki samorządu terytorialnego ustrojodawca konstytucyjny pozostawił re- gulacji ustawowej, nie wskazując ani ich nazw, ani podziału zadań i kompetencji między nimi. pomiędzy gminą, powiatem a województwem nie istnieje podpo- rządkowanie hierarchiczne. ta niezależność poszczególnych jednostek względem siebie nie narusza ich samodzielności, zarówno strukturalnej, jak i zadaniowej6. Ustawodawca w art. 15 ust. 2 Konstytucji rp wskazał, że zasadniczy podział terytorialny państwa ma określić ustawa. podział ten powinien uwzględniać więzi społeczne, gospodarcze lub kulturowe i zapewniać jed- nostkom terytorialnym zdolność wykonywania zadań publicznych. W obo- wiązującym stanie prawnym, na mocy przepisów ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorial- nego państwa (Dz. U. z 1998 r. Nr 96, poz. 603 z późn. zm.)7 gmina, powiat, województwo stanowią jednostki zasadniczego podziału terytorialnego. 4 Zob. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 26 maja 2010 r., ii SA/Wr 70/10, LeX nr 674616. 5 Z. Niewiadomski, Samorząd terytorialny (w:) System Prawa Administracyjnego, t. 6, Podmioty administrujące, red. r. Hauser, Z. Niewiadomski, A. Wróbel, Warszawa 2011, s. 128. 6 Zgodnie z art. 4 ust. 6 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 595 z późn. zm.) „Zadania powiatu nie mogą naruszać zakresu działania gmin”. W art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 596 z późn. zm.) ustawodawca wskazuje, iż „zakres działania samorządu województwa nie na- rusza samodzielności powiatu i gminy”. W myśl ust. 2 przedmiotowego artykułu „Organy samorządu województwa nie stanowią wobec powiatu i gminy organów nadzoru lub kontroli oraz nie są organami wyższego stopnia w postępowaniu administracyjnym”. 7 Ustawa ta z dniem 1 stycznia 1999 r. wprowadziła trójstopniowy podział terytorialny państwa na gminy, powiaty i województwa. Szerzej na temat szczególnych cech zasadniczego podziału terytorialne- go państwa zob. M. elżanowski, Przesłanki reform podziału terytorialnego; studium z nauki administracji i prawa administracyjnego, Warszawa 1982, s. 36 i n. JeDNOStKi SAMOrZąDU terytOriALNeGO… 17 Gminy jako podstawowe wspólnoty lokalne dzielą się na gminy wiejskie, miejsko-wiejskie i gminy miejskie. powiat to lokalna wspólnota samorządowa obejmująca określone terytorium. Wyróżniamy powiaty ziemskie (gdy powiat obejmuje całe obszary graniczących ze sobą gmin) i grodzkie (obejmujące cały obszar miasta na prawach powiatu8). Zgodnie z dyspozycją art. 92 ust. 2 ustawy o samorządzie powiatowym miasto na prawach powiatu jest gminą, która wykonuje zadania powiatu na zasadach określonych w ustawie o samo- rządzie powiatowym. Kwestie ustrojowe miasta na prawach powiatu określa ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 594 z późn. zm.). Województwo to regionalna wspólnota samo- rządowa, która ma na celu wykonywanie administracji publicznej przez or- gany administracji rządowej oraz organy samorządu terytorialnego. Gminy, powiaty i województwa zostały wyposażone w osobowość prawną. przysługuje im prawo własności i inne prawa majątkowe. Gwarancją wykonywania zadań przez jednostki jest przydana im na mocy Konstytucji rp samodzielność, która podlega ochronie sądowej (zob. art. 165 Konstytucji rp). tworzenie, łączenie, podział i znoszenie gmin9 oraz powiatów10, a także ustalenie ich granic oraz siedzib władz następuje w drodze rozporządzenia rady Ministrów po konsultacji z mieszkańcami, przy zachowaniu wymagań ustawowych. Województwa tworzy się i znosi na mocy ustawy, natomiast zmia- na ich granic związana z tworzeniem, łączeniem lub likwidacją powiatów nastę- puje w drodze rozporządzenia rady Ministrów, po zasięgnięciu opinii organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego, których te zmiany dotyczą11. przynależność do danej wspólnoty samorządowej powstaje z mocy prawa, połączona jest ona z wolą zamieszkiwania na określonym terenie. Nie można zrezygnować z członkostwa w danej wspólnocie poprzez złożenie stosownego oświadczenia woli. Jest to możliwe tylko w przypadku zmiany miejsca stałego zamieszkania. Organy danej wspólnoty również nie posiadają prawa wyklucze- nia określonej osoby z członkostwa w lokalnej lub regionalnej wspólnocie sa- 8 prawa powiatu przysługują : 1) miastom, które w dniu 31 grudnia 1998 r. liczyły więcej niż 100 tys. mieszkańców; 2) miastom, które z tym dniem przestały być siedzibami wojewodów, chyba że na wniosek właściwej rady miejskiej odstąpiono od nadania miastu praw powiatu; 3) miastom, którym nadano status miasta na prawach powiatu, przy dokonywaniu pierwszego po- działu administracyjnego kraju na powiaty – zob. art. 91 u.s.p. 9 Zob. art. 4–4f u.s.g. 10 Zob. art. 3–3c u.s.p. 11 Zob. e. Ura, Prawo administracyjne, Warszawa 2012, s. 144. 18 rOZDZiAł 1 morządowej. ta przynależność do związku samorządowego gwarantuje miesz- kańcowi pełną realizację praw i obowiązków członka wspólnoty samorządowej. Ustrój oraz zadania jednostek samorządu terytorialnego zostały unormo- wane w regulacjach konstytucyjnych, przepisach ustawowych i podustawowych w postaci specyficznego aktu prawa miejscowego, jakim jest statut danej jednostki. Nie wyczerpuje to katalogu aktów prawnych mających normatywny wpływ na kształt ustroju gminy, powiatu i województwa. Zgodnie z przepisami europejskiej Karty Samorządu Lokalnego zasada samorządności lokalnej musi być uznana w prawie wewnętrznym oraz, w miarę możliwości, w unormowa- niach Konstytucji. W myśl art. 6 ust. 1 europejskiej Karty Samorządu Lokal- nego, sporządzonej w Strasburgu dnia 15 października 1985 r. (Dz. U. z 1994 r. Nr 124, poz. 607) społeczności lokalne powinny móc samodzielnie ustalać swą wewnętrzną strukturę administracyjną, tworząc jednostki dostosowane do spe- cyficznych potrzeb i umożliwiające skuteczne zarządzanie. europejska Karta Samorządu Lokalnego jest wyznacznikiem dla konstruowania norm w porząd- ku krajowym z uwzględnieniem prezentowanych w tym akcie prawnym zasad dotyczących m.in. koncepcji samorządu terytorialnego, prawa społeczności lokalnych do zrzeszania się oraz finansowania społeczności lokalnych12. 1.2. prawne determinanty wspólnoty samorządowej i podstawowe zasady kształtujące jej ustrój pojęcie wspólnoty samorządowej bywa różnie definiowanie13. Biorąc pod uwagę aspekt prawny wspólnoty samorządowej, wskazać należy, że tworzą 12 Zob. wyrok WSA w Warszawie z dnia 19 marca 2007 r., V SA/Wa 1058/07, LeX nr 341327, w którym WSA wskazał, że „Określone w przepisach europejskiej Karty Samorządu terytorialnego za- sady koncepcji samorządu terytorialnego (art. 3 ust. 1 Karty), swobody działania społeczności lokalnych w zakresie określonym prawem w każdej sprawie, która nie jest wyłączona z ich kompetencji (art. 4 ust. 2 Karty) oraz prawa do swobodnego dysponowania, w ramach wykonywania swoich uprawnień, posiada- nymi własnymi zasobami finansowymi (art. 9 ust. 1 Karty) nie oznaczają dowolności, w dysponowaniu środkami finansowymi, niezgodnej z obowiązującym prawem. Nie oznacza to więc pełnego, niczym nieograniczonego zakresu tej swobody. podobnie jak podlegająca ochronie zgodnie z Konstytucją rp samodzielność jednostek samorządu terytorialnego nie oznacza również dowolności w ich działaniu”. 13 W znaczeniu socjologicznym pojęcie wspólnoty, jak wskazuje e.J. Nowacka „zakłada w swej treści istnienie pewnej kategorii więzi natury społecznej, którymi w tym przypadku jest posiadany przez każdego członka wspólnoty samorządowej interes prawny pozwalający mu oczekiwać określonej prawem jakości działania (efektów) systemu samozarządzania przez wspólnotę istotną częścią zadań publicznych, jakości uwzględniającej prawem określone dobro ogółu, jego słuszne, oparte na prawie, JeDNOStKi SAMOrZąDU terytOriALNeGO… 19 ją mieszkańcy danej jednostki14, którzy uczestniczą w wykonywaniu władzy na poziomie lokalnym. pojęcie wspólnoty samorządowej składa się z dwóch elementów: mieszkańców i terytorium. Zgodnie z art. 1 u.s.g. gmina to wspólnota samorządowa (utworzona przez mieszkańców) oraz odpowiednie terytorium. „Mieszkańcy powiatu tworzą z mocy prawa lokalną wspólnotę samorządową” (art. 1 u.s.p.) wraz z teryto- rium. Natomiast w myśl art. 1 u.s.w. mieszkańcy województwa ex lege tworzą re- gionalną wspólnotę samorządową, która dysponuje określonym terytorium15. przez pojęcie terytorium gminy, powiatu oraz województwa należy rozumieć terytorium jednego z rodzajów jednostek zasadniczego podziału terytorial- nego państwa, uwzględniające więzi społeczne, gospodarcze lub kulturowe danej jednostki w celu zapewnienia jej zdolności wykonywania zadań publicz- nych16. Określenie „terytorium gminy, powiatu, województwa” jest powiązane z pojęciem tożsamości, co ma wpływ na stopień zintegrowania społeczności lokalnej, stanowiąc istotny element samorządu terytorialnego. Mieszkaniec jednostki samorządu terytorialnego to osoba fizyczna, która ma miejsce zamieszkania na terenie danej jednostki. Z desygnatu tego pojęcia zostały wyłączone osoby prawne i jednostki organizacyjne17. Zgodnie z art. 25 k.c. miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejsco- wość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Jak stwierdził interesy indywidualne (prawo do samorealizacji)” – e.J. Nowacka, Samorząd terytorialny jako forma decentralizacji administracji publicznej, Warszawa 2010, s. 52. 14 Jak wskazuje W. Kisiel, „de lege lata wspólnota jest nieomal kategorią prawa materialnego, wartością, jaką ma brać pod uwagę decydent lokalny. trybunał Konstytucyjny trafnie podpowiada, że wspólnota działająca w drodze referendum lokalnego może być organem administrującym (w ujęciu funkcjonalnym)” – W. Kisiel, Konstytucyjna „wspólnota samorządowa” (założenia i wątpliwości) (w:) Sa- morząd terytorialny. Zasady ustrojowe i praktyka, red. p. Sarnecki, Warszawa 2005, s. 56. 15 Jak wskazuje B. Dolnicki, „rozróżnienie kategorii interesów ogólnopaństwowego, regionalne- go i lokalnego wiąże się bardzo ściśle z problematyką decentralizacji administracji publicznej. Uzna- nie samorządu wojewódzkiego za element struktury zdecentralizowanej oznacza, iż jednostka tego samorządu – województwo – została wydzielona z całości administracji państwowej. Wydzielenie to dokonuje się poprzez uznanie odrębności prawnej interesu regionalnego, a co za tym idzie – przyznanie swobody realizacji i ochrony tego interesu. Oczywiście proces ten odbywa się na podstawie konkretnej normy prawnej i właśnie owa norma stanowi granicę samodzielności działania jednostki samorządowej. Samodzielność ta zatem nie jest bezwzględna, bezwzględna jest jedynie w ramach prawa i do granic tym prawem określonych (art. 2 u.s.w.; por. też art. 163 Konstytucji rp)” – zob. B. Dolnicki (w:) Ustawa o samorządzie województwa. Komentarz, red. B. Dolnicki, LeX/el. 2012. 16 Zob. na temat podziału administracyjnego kraju – J. regulski, M. Kulesza, Droga do samorządu. Od pierwszych koncepcji do inicjatywy Senatu (1981–1989), Warszawa 2009, s. 77 i n. 17 A. Agopszowicz krytykuje takie rozwiązanie – zob. A. Agopszowicz (w:) Ustawa o gminnym samorządzie terytorialnym. Komentarz, red. A. Agopszowicz, Warszawa 1999, s. 44. 20 rOZDZiAł 1 SA w Białymstoku w wyroku z dnia 13 sierpnia 2013 r., iii AUa 1529/11, LeX nr 1356469: „Zamieszkanie jest prawną kwalifikacją określonego stosunku danej osoby do miejsca. Na prawną konstrukcję zamieszkania składają się dwa elementy: przebywanie w określonej miejscowości oraz zamiar stałego pobytu. O stałości pobytu na określonym terytorium de- cyduje przede wszystkim takie przebywanie, które ma na celu założenie tam ośrodka swoich osobistych i majątkowych interesów, chodzi zatem o aktualne centrum życiowej działalności człowieka. przez pojęcie «za- miar» należy rozumieć nie wolę wewnętrzną, ale wolę dającą się okreś- lić na podstawie obiektywnych, możliwych do stwierdzenia okoliczności. przy ustalaniu zamiaru nie można poprzestawać tylko na oświadczeniach zainteresowanej osoby”. W myśl art. 28 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121) można mieć tylko jedno miejsce za- mieszkania18. Oznacza to, że nie można być mieszkańcem dwóch lub więcej np. gmin. Nie wyklucza to przynależności do innych wspólnot samorzą- dowych (powiatowej i regionalnej). Na kwestię zamieszkiwania w danej jednostce samorządu terytorialnego nie ma wpływu fakt zameldowania ani zdolność prawna czy zdolność do czynności prawnej danej osoby (elementy te będą mieć wpływ w zakresie uprawnień wynikających z prawa wyborcze- go). przynależność mieszkańca do danej wspólnoty terytorialnej19 powstaje ex lege, ma charakter niezbywalny i obligatoryjny. Ustawodawca dopuszcza jednak zmianę przynależności z jednej jednostki samorządu terytorial- nego (np. gminy) do innej gminy, pod warunkiem spełnienia przesłanek ustawowych, o których mowa w art. 25–28 k.c. W wyroku z dnia 3 kwiet- nia 2014 r., ii SA/Go 210/14, LeX nr 1454933, WSA w Gorzowie Wielko- polskim wskazał: „przynależność do wspólnoty samorządowej powstaje z mocy prawa w związku z zamieszkiwaniem na terenie danej jednostki 18 W wyroku z dnia 15 stycznia 2009 r., ii FSK 896/08, LeX nr 478565, NSA orzekł: „Zamiesz- kanie jest prawną kwalifikacją określonego stosunku danej osoby do miejsca, na którą składają się dwa elementy: przebywanie w sensie fizycznym w określonej miejscowości (corpus) oraz wola, zamiar stałego pobytu (animus). Oba te elementy muszą występować łącznie. Zatem przy ustalaniu zamiaru nie można poprzestawać tylko na oświadczeniach zainteresowanej osoby, ponieważ sam zamiar stałe- go pobytu w danej miejscowości nie stanowi o zamieszkaniu, lecz musi być połączony z przebywaniem w danej miejscowości, i to z takim przebywaniem, które ma cechy założenia tam ośrodka swoich oso- bistych i majątkowych interesów”. 19 podkreślić należy, iż pojęcie wspólnoty samorządowej koresponduje z pojęciem interesu lokal- nego, który warunkuje ratio istnienia danej wspólnoty. JeDNOStKi SAMOrZąDU terytOriALNeGO… 21 i trwa tak długo, jak długo dana osoba tam zamieszkuje. Zameldowanie nie oznacza przynależności do wspólnoty samorządowej. Brak zameldo- wania nie pozbawia osoby stale zamieszkującej w gminie statusu członka wspólnoty samorządowej”20. do prawnych determinantów wspólnoty samorządowej można zaliczyć21: 1) wykonywanie zadań publicznych przez jednostki samorządu terytorial- nego w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność. prawo społecz- ności lokalnej do zarządzania sprawami publicznymi gwarantowane przepisami prawa jest zarówno prawem, jak i obowiązkiem członka wspólnoty samorządowej, do której członek wspólnoty przynależy z mocy prawa, a nie dobrowolnego złożenia oświadczenia woli w tym przedmiocie; 2) osobowość prawną, która gwarantuje samodzielność samorządu tery- torialnego zarówno w zakresie sfery prywatno-, jak i publicznoprawnej. Samodzielność ta podlega ochronie sądowej (cywilnej i administracyjnej). Zgodnie z art. 165 ust. 1 Konstytucji rp każda jednostka samorządu terytorialnego została wyposażona w osobowość prawną, która stwarza jej możliwość występowania w sferze prawa publicznego i prywatnego. przyznanie przez ustawodawcę jednostkom samorządu terytorialnego osobowości prawnej ściśle koresponduje z ich upodmiotowieniem. W wy- roku z dnia 17 września 2009 r., ii OSK 1387/08, LeX nr 597239, NSA orzekł, iż „Osobowość prawna jednostki samorządu terytorialnego ma podwójny charakter: publiczny i prywatny. Aspekt publiczny osobowo- ści prawnej gminy wyraża się w wykonywaniu zadań publicznych, przy realizacji których jednostka samorządu terytorialnego korzysta z władz- twa administracyjnego. Aspekt prywatny osobowości prawnej gminy oznacza, że jest ona również podmiotem prawa prywatnego, a co za tym idzie może posiadać własny majątek, samodzielnie nim zarządzać i roz- porządzać, zaciągać zobowiązania itp.” W doktrynie prawa samorządu terytorialnego podkreśla się, iż osobowość publicznoprawna oznacza możliwość nawiązywania przez jednostkę samorządu terytorialnego stosunków prawnych z organami państwa22. Jednostka samorządu tery- 20 por. wyrok NSA z dnia 9 kwietnia 2013 r., ii OSK 479/13, LeX nr 1337428. 21 Klasyfikacja przyjęta za A. Szewcem – zob. A. Szewc (w:) G. Jyż, Z. pławecki, A. Szewc, Ustawa o samorządzie gminnym. Komentarz, Warszawa 2010, s. 35. 22 B. Dolnicki, Samorząd terytorialny, Warszawa 2009, s. 21 i n. Zob. też W. Miemiec, M. Miemiec, Podmiotowość publicznoprawna gminy, Sam. teryt. 1991, nr 11–12, s. 15 i n. 22 rOZDZiAł 1 torialnego będzie stroną w postępowaniu administracyjnym23 np. wtedy, gdy jej interes prawny lub obowiązek wynikać będzie z przepisów prawa publicznego. przepisy prawa prywatnego nie dają jednostkom podstaw do występowania jako strona w sprawie administracyjnej24; 3) prawnie chronioną samodzielność. przedmiotowa samodzielność wyraża się w kilku obszarach: – ustrojowym, który dotyczy samodzielności przydanej organom sta- nowiącym gmin, powiatów i województw w zakresie kształtowania ustroju wewnętrznego jednostek (w tym kwestii normowanych w dro- dze statutu, np. inicjatywy uchwałodawczej, możliwości powoływania komisji i zespołów), – finansowo-majątkowym, który dotyczy spraw sensu stricto finanso- wych, prawa do ustalania lokalnych podatków i opłat określonych w przepisach prawa materialnego administracyjnego oraz samodziel- ności majątkowej jednostek, którym przysługuje prawo własności i inne prawa majątkowe, – zadaniowym, który dotyczy wykonywania zadań publicznych służą- cych zaspokajaniu potrzeb wspólnoty; 4) określenie zasad i trybu nadzoru nad działalnością jednostki samorządu terytorialnego w oparciu o kryterium legalności. ingerencja państwa może nastąpić tylko poprzez wskazane ustawami środki i organy nad- zorcze, w oparciu o kryterium zgodności z przepisami prawa. Ustrój jednostek samorządu terytorialnego jest kształtowany przez za- sady o charakterze normatywnym. J. Zimmermann, podnosi, że „wszystkie zasady ogólne mają dla państwa prawa niezaprzeczalne znaczenie, które należy wydobywać i chronić”25. Zakres zadań przydzielonych jednostkom samorządu terytorialnego odzwierciedla zasadę subsydiarności, która znajduje swe podstawy prawne w preambule26 Konstytucji rp oraz w unormowaniach europejskiej Karty 23 Jednostka samorządu terytorialnego nie będzie stroną w przypadku wykonywania funkcji 24 J. Borkowski (w:) B. Adamiak, J. Borkowski, Postępowania administracyjne i sądowoadministra- orzeczniczych. cyjne, Warszawa 2007, s. 143 i n. 25 por. J. Zimmermann, glosa do wyroku SN z dnia 23 lipca 1992 r., iii ArN 40/92, pip 1993, z. 8, s. 116. 26 Zob. na temat zasady subsydiarności p. chmielnicki, „Istotna część zadań publicznych” i zasada sub- sydiarności jako konstytucyjne dyrektywy określające zakres działania samorządu terytorialnego i ich realizacja w ustawodawstwie i orzecznictwie (w:) Samorząd terytorialny. Zasady ustrojowe…, red. p. Sarnecki, s. 62. JeDNOStKi SAMOrZąDU terytOriALNeGO… 23 Samorządu Lokalnego27. Zasada pomocniczości wywodzi się ze społecznej nauki Kościoła, stanowiąc fundamenty państwa demokratycznego. „Zgodnie z nią człowiek to najważniejszy podmiot wszelkich spraw i w związku z tym inne instytucje powinny być tworzone jako pomocnicze w stosunku do jego działań”28. W myśl przepisów samorząd terytorialny wykonuje zadania publicz- ne, które nie są zastrzeżone przez Konstytucję lub ustawy dla organów innych władz publicznych. Zdaniem W. Kisiela subsydiarność jest „formą nałożenia na ustawodawcę obowiązku preferowania samorządu terytorialnego w ustalaniu właściwości w sprawach o znaczeniu lokalnym z zakresu administracji publicz- nej”, stąd, jak wskazuje ten autor, „zadania, kompetencje oraz środki publiczne na finansowanie zadań z zakresu administracji powinny być przydzielane przez ustawy w pierwszej kolejności samorządowi terytorialnemu, a nie administracji rządowej”29. F. Saint -Quen podnosi, że subsydiarność jest przede wszystkim zasadą pionowego podziału władzy, od dołu do góry – nigdy nie należy po- wierzać jednostce większej tego, co może zrobić, równie wydajnie, jednostka mniejsza30. Zasada pomocniczości ma na celu zwiększenie udziału mieszkań- ców wspólnoty samorządowej w wykonywaniu zadań administracji publicznej poprzez różne mechanizmy partycypacji społecznej, zarówno o charakterze ustrojowym (np. gminna rada seniorów, inicjatywa mieszkańców jednostki), jak i finansowym (np. budżet partycypacyjny, fundusz sołecki). przeciwieństwem zasady subsydiarności jest decentralizacja, która za- kłada podział kompetencji przez jednostkę wyższą w strukturze kraju pomię- dzy jednostki niższe. „Jest to jednak przeciwieństwo tylko metodologiczne i funkcjonalne, ponieważ efekt materialny, w postaci podziału władzy, przy- noszą oba typy działań”31. Zasada ta została unormowana w art. 15 ust. 1 Konstytucji rp, który stanowi, że „Ustrój terytorialny rzeczypospolitej polskiej zapewnia decentralizację władzy publicznej”. „Zasadniczy podział terytorialny państwa tworzy się dla celów samorządu terytorialnego. W re- zultacie samorząd terytorialny stanowi podstawową formułę decentralizacji władzy publicznej”32. Mając na uwadze wyżej wskazane przepisy, uznać na- leży, że samorząd terytorialny stanowi podstawową formułę decentralizacji 27 Zob. art. 4 ust. 1 i 2 eKSL. 28 Zob. e. Ura, Prawo…, s. 96. 29 W. Kisiel, Ustrój samorządu terytorialnego w Polsce, Warszawa 2003, s. 32 i n. 30 F. Saint -Quen, Podział władzy w demokracji europejskiej, Sam. teryt. 1991, nr 6, s. 4. Zob. B. Dolnicki, Czy polskie ustawodawstwo samorządowe odpowiada standardom europejskim?, Sam. teryt. 1994, nr 9, s. 17. 31 B. Dolnicki, Samorząd…, 2012, s. 25. 32 H. izdebski, Samorząd terytorialny. Podstawy ustroju i działalności, Warszawa 2008, s. 19. 24 rOZDZiAł 1 władzy publicznej. H. izdebski wskazuje, iż można mówić o kontynentalnym decentralizacyjnym modelu samorządu terytorialnego, który charakteryzuje się następującymi cechami: 1) dualizmem administracji terytorialnej (współistnienie, przynajmniej na wyższych szczeblach, samorządu terytorialnego z organami scentralizo- wanej administracji państwowej); 2) występowaniem w jednostce samorządu terytorialnego dwóch organów: stanowiącego (uchwałodawczego, zawsze pochodzącego z wyborów bezpo- średnich) oraz organu wykonawczego (kolegialnego lub jednoosobowego); 3) funkcjonowaniem nadzoru nad działalnością samorządu terytorialnego, ograniczającego się do kryterium legalności, sprawowanego przez organy administracji rządowej lub z ich udziałem33. Zasada ta adresowana jest w szczególności do podstawowej jednostki samorządu terytorialnego, której powierzono wykonywanie wszystkich zadań samorządu niezastrzeżonych dla innych jednostek zasadniczego podziału terytorialnego państwa. Warto zauważyć, że pomiędzy pojęciami „decentralizacji i dekoncentracji istnieje zasadnicza różnica polegająca na tym, że przy decentralizacji nie cho- dzi tylko o rozmieszczenie kompetencji, ale także o stosunki między organami wyższego i niższego stopnia. rozkładanie kompetencji organu centralnego na organy terenowe oznacza, że zachodzi proces dekoncentracji. Może on się przerodzić w proces decentralizacji, jeżeli organy niższego stopnia będą miały taki stopień samodzielności i niezależności od organów wyższego stopnia, który pozwoli na uznanie ich za jednostki administracji zdecentralizowanej”34. istotną zasadą kształtującą ustrój jednostek samorządu terytorialnego jest również zasada praworządności i legalizmu. Zasada praworządności ujmowana jest jako generalny nakaz przestrzegania prawa (zob. art. 7 Kon- stytucji rp), co oznacza, że organy władzy publicznej nie mogą działać bez podstawy prawnej lub wykraczać poza jej granice, powinny wykonywać za- dania na podstawie przyznanych im kompetencji w oparciu o obowiązujące przepisy prawa. Należy przychylić się do poglądu wyrażonego przez WSA w Warszawie z dnia 20 lutego 2008 r., i SAB/Wa 14/08, LeX nr 505408, że „Legalność nie może być współcześnie rozumiana w sposób formalny – jako podejmowanie przez organy administracji takich działań, które są zgodne z tekstem prawa. W państwie prawa konieczna jest także ocena spo- sobu korzystania z prawa przez administrację. Niedopuszczalne jest takie 33 tamże, s. 19, 46 i n. 34 Zob. e. Ura, Prawo…, s. 95. JeDNOStKi SAMOrZąDU terytOriALNeGO… 25 działanie (bądź zaniechanie) organu administracji, którego skutkiem jest ograniczenie uprawnień strony dochodzącej przysługującego jej roszcze- nia”. trybunał Konstytucyjny stwierdził w wyroku z dnia 29 października 2003 r., K 53/02, OtK-A 2003, nr 8, poz. 83, że „z wyrażonej w art. 2 Kon- stytucji zasady państwa prawnego wynika nakaz przestrzegania przez usta- wodawcę zasad poprawnej legislacji. Nakaz ten jest funkcjonalnie związany z zasadami pewności i bezpieczeństwa prawnego oraz ochrony zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Zasady te nakazują, aby przepisy prawa były formułowane w sposób precyzyjny i jasny oraz poprawny pod względem językowym. Wymóg jasności oznacza obowiązek tworzenia prze- pisów klarownych i zrozumiałych dla ich adresatów, którzy od racjonalnego ustawodawcy oczekiwać mogą stanowienia norm prawnych nie budzących wątpliwości co do treści nakładanych obowiązków i przyznawanych praw (…) przekroczenie pewnego poziomu niejasności przepisów prawnych sta- nowić może samoistną przesłankę stwierdzenia ich niezgodności z wyrażo- ną w art. 2 Konstytucji zasadą państwa prawnego, z której wywodzony jest nakaz należytej określoności stanowionych przepisów”. Zasada praworządności i legalizmu dotyczy również sfery publiczno-35 i prywatnoprawnej działalności jednostek samorządu terytorialnego (w tym zagadnień legislacji administracyjnej). Gwarancją praworządności jest moż- liwość dochodzenia swoich praw i roszczeń na drodze kontroli sądowej. zasada samodzielności stanowi przesłankę realizacji zasady decentra- lizacji. Została uregulowana w art. 16 ust. 2 oraz w art. 165 ust. 2 Konstytu- cji rp. W ramach chronionej samodzielności jednostek mieścić się będzie samodzielność dotycząca zagadnień kształtowania ustroju wewnętrznego jednostek samorządu terytorialnego, spraw finansowych, podatkowych, majątkowych oraz publicznoprawnych36. Jak wskazuje M. Mączyński: „sa- modzielność jednostek samorządu terytorialnego może być pojmowana bardzo szeroko tj. zarówno jako podstawowa cecha samorządu, jak i jako zasada prawna, wartość aksjologiczna, cel i skutek decentralizacji oraz jako władztwo do samodzielnego podejmowania decyzji dotyczących własnego 35 NSA w wyroku z dnia 19 lipca 2012 r., i OSK 685/12, LeX nr 1217373 orzekł: „Generalnie wyjaśnienia, instrukcje i pisma resortowe nie należą do źródeł prawa powszechnie obowiązującego, a zatem nie mogą stanowić podstawy dla wydania decyzji administracyjnej. Nie oznacza to jednak, iż organ administracji rozstrzygając indywidualną sprawę administracyjną, nie może w ogóle posługiwać się przy wykładni przepisów prawnych budzących wątpliwości wskazówkami interpretacyjnymi organów, zwłaszcza organów centralnych”. 36 B. Dolnicki, Samorząd…, 2012, s. 56 i 57. 26 rOZDZiAł 1 rozwoju”37. Samodzielność jednostek samorządu terytorialnego podlega ochronie sądowej. przepisy Konstytucji rp ograniczają możliwość wkracza- nia w prawnie chronioną samodzielność jednostek, uznając, iż jest to do- puszczalne wyłącznie z punktu widzenia kryterium legalności. Jak wskazuje J. Jagoda, samodzielność samorządu terytorialnego to instrument, który umożliwia jednostkom podejmowanie własnych decyzji bez uprzedniej inge- rencji organów państwowych, z możliwością jednak ex post ich weryfikacji38. 1.3. Formy realizacji zasady jawności w jednostkach samorządu terytorialnego i dostęp do informacji publicznej – wybrane zagadnienia Zgodnie z dyspozycją art. 61 Konstytucji rp zasada jawności działania władz publicznych opiera się na prawie do uzyskiwania informacji o dzia- łalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne. Swoje rozwinięcie znajduje w przepisach ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 782), w ustawach ustrojowych (art. 11b u.s.g., art. 8a u.s.p., art. 15a u.s.w.) oraz w innych ustawach o charakterze materialnym lub procesowym39. Zasada jawności działania organów jednostek samorządu terytorialnego jest realizowana w następujących formach: 1) wstępu na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pocho- dzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu. Zagwarantowanej ustawowo mieszkańcom możliwości wstępu na obrady rad/sejmiku oraz posiedzenia komisji stałych i doraźnych nie można ograniczyć w drodze regulacji statutowych. podjęcie przez organy stanowiące uchwał zakazujących i wyłączających możliwość rejestrowania obrazu i dźwięku40 z ich obrad narusza konstytucyjną zasadę jawności dzia- łania organów władzy publicznej i nie znajduje oparcia w przepisach prawa 37 M. Mączyński, Samodzielność a samorządność (w:) Nadzór nad samorządem a granice jego sa- modzielności, red. M. Stec, M. Mączyński, Warszawa 2011, s. 28. 38 J. Jagoda, Sądowa ochrona samodzielności jednostek samorządu terytorialnego, Warszawa 2011, s. 46 i n. Na temat samodzielności jako prawa podmiotowego zob. tamże, s. 50 i n. 39 Zob. M. Augustyniak, Organizacja i funkcjonowanie rady gminy, Warszawa 2012, s. 35. 40 Zob. wyrok WSA z Opola z dnia 3 grudnia 2009 r., ii SA/Op 333/09, LeX nr 554925: „Nagra- nie posiedzenia sesji rady jest niewątpliwie materiałem odzwierciedlającym przebieg sesji i dokonanych czynności rady, a zatem świadczy o działalności kolegialnego organu. Na zasadzie art. 1 ust. 1 ustawy o dostępie do informacji publicznej należy przyjąć, że materiały i dokumenty tworzone podczas posie- dzenia kolegialnego organu władzy publicznej stanowią informację o sprawach publicznych”. JeDNOStKi SAMOrZąDU terytOriALNeGO… 27 materialnego. pogląd ten jest w pełni podzielany przez judykaturę41. spra- wozdawczość z przebiegu obrad została również wyrażona w art. 7 ust. 1 pkt 3 in fine u.d.i.p. Ustawy ustrojowe przewidują, że zasady dostępu do dokumentów i korzystania z nich organ stanowiący jednostki reguluje w dro- dze statutu, co stanowi jego obligatoryjny element, którego brak skutkuje nieważnością uchwały42. przepisy art. 11b ust. 3 u.s.g., art. 8a ust. 3 u.s.p., art. 15a ust. 3 u.s.w. umocowują organ stanowiący jednostki do określenia w statucie aspektów proceduralnych, które mają wskazywać sposób realizacji prawa do informacji poprzez np. określenie ogólnych reguł lub technicznych możliwości zapoznania się z ich treścią. przepisy te nie stanowią podstawy ani do ustalania wysokości opłat za dostęp do dokumentów (czy to w statu- cie, czy w odrębnej uchwale), ani nie dają umocowania radzie/sejmikowi do stanowienia w statucie delegacji do wydawania przepisów wykonawczych43. rada gminy/powiatu i sejmik województwa oraz komisje działają jawnie w oparciu o przepisy o dostępie do informacji publicznej, jednak z zastrze- żeniem, że prawo do informacji publicznej będzie podlegać ograniczeniu w zakresie i na zasadach określonych w unormowaniach dotyczących ochro- ny informacji niejawnych i ochrony innych tajemnic ustawowo chronionych. Dostęp do informacji w organach jednostek samorządu terytorialnego i ich organach wewnętrznych w zakresie przetwarzania danych osobowych będzie podlegał dyspozycjom przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1182). Warto podkreślić, iż przepisy Konstytucji rp oraz ustawy ustrojowe jednoznacz- nie normują, że jawne i dostępne są obrady kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z wyborów powszechnych. Oznacza to, że organy wykonawcze jednostek nie spełniają łącznie tych dwóch przesłanek, dlatego 41 Zob. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 6 listopada 2008 r., iii SA/Wr 418/08, OwSS 2009, nr 1, poz. 8, w którym WSA wskazał: „rada gminy, ustalając w statucie – a więc w akcie niższego rzędu – zasady udostępnienia dokumentów organów gminy, nie była, żadnym przepisem rangi ustawowej, upo- ważniona do wyłączenia zasady jawności działania gminy i ograniczania dostępu do dokumentu, jakim jest protokół sesji rady przed jego przyjęciem. Wprowadzając w statucie zapis uzależniający udostęp- nienie protokołu sesji rady i protokółów z obrad komisji od ich «formalnego przyjęcia», rada naruszyła w istotny sposób przywołane wyżej przepisy art. 61 Konstytucji, art. 11b ust. 2 i 3 ustawy o samorządzie gminnym oraz art. 19 ustawy o dostępie do informacji publicznej”. 42 Zob. art. 11b ust. 3 u.s.g. WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 3 listopada 2008 r., iV SA/Gl 396/08, LeX nr 509626, orzekł: „Brak w statucie przepisów ustalających zasady dostępu do dokumentów i ko- rzystania z nich, wymaganych w celu realizacji delegacji ustawowej skutkuje uznaniem tej części uchwały za istotnie naruszającą obowiązujące prawo”. 43 por. wyrok WSA w Opolu z dnia 14 maja 2009 r., ii SA/Op 114/09, LeX nr 514977. 28 rOZDZiAł 1 też można w tym przypadku mówić o ograniczonym zakresie zasady jaw- ności zewnętrznej44. Niemożność uczestnictwa w posiedzeniach organów wykonawczych nie wyklucza realizacji zasady jawności wewnętrznej, do- stępu do dokumentów i innych kategorii informacji publicznej, o których mowa w art. 6 u.d.i.p.45; 2) prawa obywateli do uzyskiwania informacji i dostępu do dokumentów46 wynikających z wykonywania zadań publicznych, w tym protokołów posie- dzeń organów gminy i komisji rady/sejmiku, interpelacji, apeli, wniosków radnych, oświadczeń majątkowych radnych47. Uprawnienie to obejmuje dostęp do dokumentów urzędowych48 znajdujących się w posiadaniu organów administracji, tworzonych przez pracowników danego organu administracji publicznej lub dokumentujących określone działania, za- równo o charakterze wewnętrznym, jak i zewnętrznym49; 3) interpelacji, wniosków i zapytań składanych przez radnych jednostek samorządu terytorialnego. Jeśli przyjąć, iż interpelacje, wnioski i za- pytania stanowią de facto formy realizacji zasady dostępu do informa- cji publicznej, to tym samym zasady udostępnienia informacji zwykłej, przetworzonej50 albo ponownego wykorzystania informacji publicznej 44 W doktrynie prawa administracyjnego rozróżnia się zagadnienie jawności zewnętrznej (tj. za- pewnienie każdemu zainteresowanemu prawa uczestniczenia w obradach danego organu) i wewnętrznej (jawność i powszechną dostępność do wyników jego działania) – zob. p. Sitniewski, Dostęp do informacji publicznej w jednostkach samorządu terytorialnego, Białystok 2005, s. 57–58. 45 Szerzej na ten temat zob. e. Koniuszewska, Środki prawne ograniczające nadużycia władzy w jed- nostkach samorządu terytorialnego w ustrojowym prawie administracyjnym, Warszawa 2009, s. 161 i n. 46 Jak podkreśla M. Mucha, w zakresie dostępu do dokumentów chodzi o dokumenty urzędowe znaj- dujące się w posiadaniu organów administracji, tworzone przez pracowników danego organu administracji publicznej lub dokumentujące określone działania zarówno o charakterze wewnętrznym, jak i zewnętrznym – zob. M. Mucha, Obowiązki administracji publicznej w sferze dostępu do informacji, Wrocław 2002, s. 65. 47 Zgodnie z przepisami ustaw ustrojowych informacje zawarte w oświadczeniach majątkowych radnych jednostek samorządu terytorialnego są jawne, z wyłączeniem danych o adresie zamieszkania składającego oświadczenie oraz miejscu położenia nieruchomości. Szerzej na temat jawności jako instru- mentu przeciwdziałającego korupcji zob. L. Labocha -Kozar, Jawność administracji samorządowej – wybrane aspekty (w:) XX lat odrodzonego samorządu terytorialnego w Polsce, red. e. Jasiuk, radom 2011, s. 131 i n. 48 W myśl art. 6 ust. 2 u.d.i.p. dokumentem urzędowym w rozumieniu ustawy „jest treść oświad- czenia woli lub wiedzy, utrwalona i podpisana w dowolnej formie przez funkcjonariusza publicznego w rozumieniu przepisów Kodeksu karnego, w ramach jego kompetencji, skierowana do innego podmiotu lub złożona do akt sprawy”. 49 Zob. M. Mucha, Obowiązki administracji publicznej w sferze…, s. 65. 50 Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 1 u.d.i.p.: „prawo do informacji publicznej obejmuje uprawnienia do: uzyskania informacji publicznej, w tym uzyskania informacji przetworzonej w takim zakresie, w jakim jest to szczególnie istotne dla interesu publicznego”.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawa i obowiązki radnego jednostki samorządu terytorialnego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: