Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00188 010594 7484653 na godz. na dobę w sumie
Prawa i obowiązki seksualne małżonków. Studium prawne nad normą i patologią zachowań - ebook/pdf
Prawa i obowiązki seksualne małżonków. Studium prawne nad normą i patologią zachowań - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 408
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2857-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W prezentowanej publikacji po raz pierwszy w polskiej doktrynie prawa w kompleksowy sposób przedstawiono prawa i obowiązki seksualne małżonków, zarówno w perspektywie historycznej, jak i na gruncie aktualnego ustawodawstwa. Ukazano w niej prawne aspekty normalnych i patologicznych zachowań seksualnych, rozstrzygając wiele istotnych i często niejednoznacznych kwestii, związanych z pożyciem seksualnym małżonków oraz z ich wiernością.

W monografii przede wszystkim zostały poruszone zagadnienia prawnokarne, jak też omówiono problematykę prawnorodzinną. Staranność badawcza, przejrzysty układ treści, to jej dodatkowe walory.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Prawa i obowiązki seksualne małżonków Studium prawne nad normą i patologią zachowań Radosław Krajewski Warszawa 2009 Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Recenzent: Prof. dr hab. Jarosław Warylewski Wydawca: Magdalena Górniewicz Redaktor prowadzący: Anna Berska Opracowanie redakcyjne: Izabela Ratusińska Sk³ad, ³amanie: Katarzyna Słabosz © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2009 ISBN 978-83-7601-631-3 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów ............................................................................. 9 Wprowadzenie ..................................................................................................... 11 Rozdział I Prawa i obowiązki seksualne małżonków w perspektywie prawnohistorycznej ........................................................................................... 29 1. Kontakty seksualne małżonków u ludów pierwotnych i w starożytności .............................................................................................. 29 1.1. Prawo prymitywne wobec pożycia seksualnego małżonków ......... 29 1.2. Małżeńska więź seksualna w prawie starożytnego Wschodu .......... 31 1.3. Prawa i obowiązki seksualne małżonków według ustawodawstwa starożytnej Grecji ........................................................ 45 1.4. Prawo starożytnego Rzymu wobec pożycia seksualnego małżonków ............................................................................................... 49 1.5. Małżeńskie kontakty seksualne według prawa germańskiego ....... 59 1.6. Wpływ chrześcijaństwa na podejście do więzi seksualnej małżonków ............................................................................................... 61 2. Ustawodawstwa wieków średnich wobec praw i obowiązków seksualnych małżonków ................................................................................ 64 2.1. Małżeńskie kontakty seksualne w początkach polskiej państwowości ........................................................................................... 64 2.2. Wpływ średniowiecznego prawa kanonicznego na traktowanie kontaktów seksualnych w małżeństwie ................... 70 2.3. Pożycie seksualne małżonków według prawa późnego średniowiecza ........................................................................................... 75 5 Spis treści 3. Kontakty seksualne małżonków w świetle nowożytnych źródeł prawa ..................................................................................................... 87 3.1. Ustawodawstwa początków czasów nowożytnych wobec małżeńskiej więzi seksualnej ................................................................. 87 3.2. Prawa i obowiązki seksualne małżonków w późniejszym prawie nowożytnym ............................................................................... 94 4. Prawo obowiązujące na ziemiach polskich pod zaborami i po odzyskaniu niepodległości wobec więzi seksualnej małżonków ......... 116 4.1. Małżeńskie kontakty seksualne w świetle ustawodawstw państw zaborczych ................................................................................. 116 4.2. Prawa i obowiązki seksualne małżonków według prawa okresu międzywojennego ..................................................................... 129 Rozdział II Zachowania seksualne małżonków w świetle aktualnych przepisów prawa ............................................................................................... 137 1. Pojęcie obowiązku pożycia seksualnego małżonków ............................. 137 2. Obowiązek pożycia seksualnego małżonków z perspektywy prawnorodzinnej .......................................................................................... 141 2.1. Konotacje seksualne przeszkód małżeńskich ................................... 141 2.2. Istota i zakres kontaktów seksualnych między małżonkami ......... 163 2.3. Prokreacja, antykoncepcja i sterylizacja a pożycie seksualne w małżeństwie ........................................................................................ 172 2.4. Implikacje prawne niepodjęcia przez małżonków pożycia seksualnego ............................................................................................ 185 2.5. Okoliczności usprawiedliwiające niewykonywanie przez małżonków obowiązku pożycia seksualnego .................................... 190 2.6. Choroby weneryczne i wirus HIV a stosunki seksualne małżonków .............................................................................................. 203 2.7. Małżeństwa transseksualistów ............................................................. 210 2.8. Impotencja jako szczególna okoliczność dotycząca kontaktów seksualnych małżonków ...................................................................... 220 2.9. Rozstrzyganie nieporozumień między małżonkami na tle pożycia seksualnego i następstwa prawne niewypełniania obowiązków w tym zakresie ............................................................... 226 3. Prawnokarne aspekty zachowań seksualnych małżonków .................. 233 3.1. Zgwałcenie w małżeństwie .................................................................. 233 3.2. Seksualne wykorzystanie bezradności lub niepoczytalności małżonka .................................................................................................. 257 6 Spis treści 3.3. Narażenie małżonka na zarażenie wirusem HIV lub inną chorobą weneryczną w następstwie kontaktów seksualnych ....... 262 3.4. Uszkodzenie ciała lub spowodowanie rozstroju zdrowia dziecka poczętego w związku z pożyciem seksualnym małżonków .............................................................................................. 272 3.5. Nietypowe zachowania seksualne małżonków i pożycie dokonywane przez nich w wyjątkowych okolicznościach ............ 277 3.6. Zabójstwo na tle odmowy współżycia seksualnego między małżonkami i nieporozumień w tym zakresie .................................. 285 Rozdział III Wierność małżeńska w ujęciu obowiązujących przepisów prawa ........ 291 1. Pojęcie obowiązku wierności małżeńskiej ................................................. 291 2. Obowiązek wierności małżeńskiej w aspekcie prawnorodzinnym ...... 298 2.1. Istota i charakter obowiązku wierności małżeńskiej ....................... 298 2.2. Zakres prawnego zakazu cudzołóstwa .............................................. 308 2.3. Wierność małżeńska a wspomagana prokreacja .............................. 328 2.4. Rozstrzyganie nieporozumień między małżonkami w związku z obowiązkiem wierności i następstwa prawne jej niedochowania ........................................................................................ 333 3. Prawnokarne traktowanie cudzołóstwa ................................................... 352 3.1. Kryminalizacja cudzołóstwa ................................................................. 352 3.2. Dekryminalizacja zdrady małżeńskiej i jej uzasadnienie ................ 361 3.3. Zabójstwo, uszkodzenie ciała i inne zachowania w związku z niewiernością małżeńską .................................................................. 368 Zakończenie ....................................................................................................... 379 Bibliografia ......................................................................................................... 387 1. Źródła prawa .................................................................................................. 387 2. Encyklopedie i słowniki ................................................................................ 388 3. Publikacje zwarte ........................................................................................... 389 4. Artykuły i glosy .............................................................................................. 399 5. Orzeczenia ...................................................................................................... 404 6. Strony internetowe ........................................................................................ 406 7 Wykaz ważniejszych skrótów – – – – – – – – – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wy- konawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępo- wania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowa- nia karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) Kodeks Prawa Kanonicznego z dnia 25 stycznia 1983 r. ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) Orzecznictwo Sądu Najwyższego Orzecznictwo Sądów Polskich k.c. k.k. k.k.w. k.p.c. k.p.k. KPK k.r.o. OSN OSP 9 10 Wprowadzenie Małżeństwo stanowi w każdej kulturze instytucję o nieporównywal- nej z innymi doniosłości społecznej. Związek kobiety i mężczyzny wszędzie wykracza daleko poza sferę spraw osobistych i prywatnych, ma charakter publiczny, podlega prawom i zwyczajom wspólnoty. Zawsze i wszędzie od- różnia się związki małżeńskie od innych form współżycia ludzi. Społecz- ny charakter małżeństwa wyznaczają m.in. uprawnienia seksualne, jakie otrzymują względem siebie współmałżonkowie1. W zdecydowanej więk- szości kultur współżycie małżeńskie stanowi bowiem dominującą formę aktywności seksualnej osób dorosłych2. W różnych okresach historycznych, pod wpływem panujących po- glądów, a zwłaszcza pod wpływem religii, małżeństwo było traktowane jako jedyna legalna instytucja powołana do regulacji życia seksualnego, w konsekwencji czego tolerowane były tylko stosunki płciowe w obrębie małżeństwa i to często wyłącznie wówczas, gdy ich celem było spłodze- nie potomstwa3. Także współcześnie przyjmuje się, iż kiedy dwoje ludzi zawiera związek małżeński, otrzymuje jak gdyby od społeczeństwa pra- wo do współżycia seksualnego i zaspokajania popędu seksualnego w spo- sób usankcjonowany. Konsekwencją tego jest fakt, że prowadzenie życia seksual nego w związku małżeńskim jest odróżniane od przedmałżeńskich i pozamałżeńskich stosunków seksualnych4. Przyjmuje się nawet, że współżycie seksualne mężczyzny i kobiety poza małżeństwem, a więc zarówno stosunki przedmałżeńskie, jak i poza- s. 135. 1 F. Adamski, Rodzina. Wymiar społeczno-kulturowy, Kraków 2002, s. 13–15. 2 Z. Lew-Starowicz, Seks w kulturach świata, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1987, 3 K. Imieliński, Seksuologia. Mitologia, historia, kultura, Warszawa 1989, s. 490. 4 F. Adamski, Rodzina. Wymiar..., s. 41. 11 Wprowadzenie małżeńskie, są moralnie złe. Bez instytucji małżeństwa bowiem osoba we współżyciu seksualnym zostaje siłą faktu zepchnięta do pozycji przedmiotu użycia dla drugiej osoby, co sprzeciwia się w całej pełni wymaganiom normy personalistycznej, bez której nie sposób myśleć o współżyciu seksualnym na poziomie prawdziwie osobowym. Małżeństwo jako instytucja jest więc nieodzowne dla usprawiedliwienia faktu współżycia mężczyzny i kobiety przede wszystkim wobec nich samych, a równocześnie wobec społeczeń- stwa5. W małżeństwie najpełniej wyraża się ludzka seksualność, umożliwia ono bowiem przeżywanie seksualności w sposób autentycznie ludzki, to znaczy podporządkowany dynamice wzajemnego daru osób6. Jednakże małżeństwo nigdy nie stanowiło, jak też nie stanowi obec- nie, jedynej formy regulacji stosunków seksualnych w obrębie grupy społecznej, która zwykle dopuszcza do stosunków pozamałżeńskich na zasadzie prawa, obyczaju lub tolerancji społecznej7. Nie sposób nie do- strzec też, że w Polsce w ostatnim okresie wyraźnie zaczyna domino- wać permisywny i indywidualistyczny stosunek do seksu. Ujmowany jest on coraz częściej w kategoriach indywidualnej ekspresji osobowości przy równoczesnym zaniku postawy represyjnej uznającej seksualność za coś złego lub przynajmniej wątpliwego moralnie lub sprowadzającej ją jedynie do roli prokreacyjnej. Osłabły równocześnie rygory instytu- cjonalizacji seksu, gdyż nie jest on sprowadzany jedynie do roli rekwi- zytu w funkcjonowaniu innych urządzeń społecznych, w szczególności rodziny. Nie oznacza to oczywiście ani zanegowania w tym względzie znaczenia tej instytucji, ani też tym bardziej jakichkolwiek skłonności do totalnego promiskuityzmu, lecz jedynie prawną dopuszczalność seksu także poza nią8. Życie płciowe człowieka obwarowane jest jednak licznymi zakaza- mi i nakazami moralno-obyczajowymi, a co za tym idzie także prawnymi, i mimo zmian w tym zakresie daleko jest do stanu, w którym życie to było- by wolne od jakichkolwiek zakazów czy nakazów prawnych i uzależnione jedynie od woli indywidualnego jego dysponenta. W aktualnym systemie prawnym pełnej ochrony prawnej doznają jedynie stosunki małżeńskie, 5 K. Wojtyła, Miłość i odpowiedzialność, Lublin 1986, s. 198–199. 6 Y. Semen, Seksualność według Jana Pawła II, Poznań 2008, s. 12–14. 7 K. Imieliński, Kulturowe aspekty seksuologii (w:) Seksuologia kulturowa, pod red. K. Imielińskie- 8 M. Filar, Problemy reformy prawa karnego w Polsce w zakresie przestępczości seksualnej, Palestra go, Warszawa 1980, s. 54. 1995, nr 7–8, s. 21. 12 Wprowadzenie pozostałe zaś, o ile nie są wręcz zabronione, są co najwyżej dla prawa obo- jętne i nie korzystają z jego ochrony9. Znaczenia prawa w tym względzie nie należy jednakże przeceniać, ludzie bowiem w swojej codziennej praktyce kierują się w stosunkach ro- dzinnych normami pozaprawnymi, w szczególności moralnymi, zwycza- jowymi i religijnymi. Dopiero w sytuacjach nadzwyczajnych, gdy zawodzą niezinstytucjonalizowane systemy normatywne, zaczynają uciekać się do prawa. Prawo jest więc tylko w bardzo ograniczonym zakresie aktywnym regulatorem życia rodzinnego na co dzień, spełnia natomiast funkcję osta- tecznego zabezpieczenia interesów członków rodziny, w tym małżonków, w sytuacjach kryzysowych. Na stosunki rodzinne oddziałują więc jedno- cześnie prawne i pozaprawne uregulowania normatywne, które się wza- jemnie uzupełniają10. Jest bowiem tak, że wspólnota małżonków opiera się na zespoleniu celów i dążeń motywowanych wzajemnymi uczuciami. Rzą- dzi się ona miłością, a nie prawem, które ma zastosowanie w razie ochrony przed ewentualnym nadużyciem11. Rola, jaką sfera seksualna pełni w życiu człowieka w toku rozwoju jego osobowości, w związkach emocjonalnych i więziach kształtujących kontakty z innymi ludźmi sprawia, że jest ona także istotnym elementem jakości ży- cia. Jest źródłem najściślejszych i najbardziej intymnych związków i przeżyć, podstawą prokreacji i rodzicielstwa, antidotum na stresy i samotność. Udane życie seksualne w związku partnerskim, zwłaszcza z małżonkiem, kompen- suje niedostatki innych dziedzin życia i redukuje napięcia wynikające z róż- nych przeciwności losu. W naszej kulturze seks wiązany jest przede wszyst- kim z małżeństwem, cementuje niejako ten związek, wiąże emocjonalnie obu partnerów, jest źródłem satysfakcji i dowodem miłości. Jeżeli nawet ostatnio pojawia się przekonanie o autotelicznej wartości seksu, a więc uniezależnieniu go od małżeństwa, a także tradycyjnych norm moralnych związanych z tą sferą aktywności człowieka, to i tak wśród Polaków dominuje wzór zacho- wań seksualnych realizowany w oparciu o stabilizację współżycia12. Udany związek małżeński jest dla wielu ludzi jedną z najważniejszych, bądź nawet najważniejszą wartością życiową. Dzieje się tak, ponieważ czło- 9 System prawa karnego. O przestępstwach w szczególności, pod red. I. Andrejewa, L. Kubickiego, J. Waszczyńskiego, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1989, s. 160. 10 K. Pałecki, Warianty oddziaływania prawem na stosunki rodzinne (w:) Prawo w społeczeństwie, pod red. J. Kurczewskiego, Warszawa 1975, s. 373–374. 11 T. Smyczyński, Prawa i obowiązki małżonków, Studia Prawa Prywatnego 2007, z. 2, s. 3. 12 Z. Izdebski, A. Ostrowska, Seks po polsku. Zachowania seksualne jako element stylu życia Pola- ków, Warszawa 2004, s. 132–133. 13 Wprowadzenie wiek jest istotą o bardzo różnorodnych potrzebach zarówno psychicznych, jak i fizycznych, a wiele z nich jest w stanie zaspokoić tylko w kontakcie z drugą osobą. Dlatego niewątpliwie na odczuwanie szczęścia wpływ mają inni, szczególnie zaś ta jedna, najważniejsza osoba. Udane małżeństwo po- zwala realizować różnorodne cele, stymuluje rozwój, pozwala dojrzewać w różnych wymiarach życia. Bardzo ważne jest też stworzenie domu z właś- ciwą osobą i posiadanie z nią dziecka lub dzieci. Jedną z fundamentalnych kwestii szczęścia małżeńskiego jest sfera seksualna, gdyż seksualność czło- wieka należy do najbardziej pierwotnych składników jego bytu. Możliwość zaspokojenia potrzeby seksualnej jest więc bardzo ważnym czynnikiem sca- lającym małżeństwo, wzbogacającym je o niezwykle intymny wymiar i da- jącym poczucie bliskości13. Jednocześnie wśród różnorodnych możliwych determinant trwałości małżeństwa wzajemna wierność i dobre współży- cie seksualne zajmują istotne miejsca. Natomiast zdrada małżeńska i nie- zadowalające współżycie seksualne są czynnikami przyczyniającymi się do rozpadu małżeństwa, jak też separacji. W wielu krajach liczba rozwo- dów gwałtownie rośnie, a jedną z podstawowych przyczyn tego stanu jest brak harmonii w życiu płciowym, objawiający się brakiem zainteresowa- nia seksualnego pomiędzy partnerami, jak też niewiernością małżeńską14. Sfera życia seksualnego człowieka objęta jest pewnym tabu. Tymcza- sem trudno jest badać małżeństwo, oparte przecież na zróżnicowaniu płci i popędzie seksualnym człowieka, z wyłączeniem tej sfery uczuć, przeżyć i zachowań, nawet wobec przekonania, że sfera seksualna jest najbardziej prywatną domeną życia małżonków, otrzymujących w tym celu specjalne uprawnienia ze strony społeczeństwa. Rezygnacja w badaniach z analizy tej sfery życia małżeńskiego niepotrzebnie je zatem zubaża, zakrywając przed badaczem pełny obraz rzeczywistości małżeńsko-rodzinnej15. Dotyczy to też rozważań nad prawami i obowiązkami seksualnymi małżonków, gdyż ich zachowania w tym zakresie nie są indyferentne prawnie. Prawo zobowią- zuje bowiem żonę i męża do pożycia seksualnego, jak też do zachowania wierności małżeńskiej. Te prima facie oczywiste dyspozycje nastręczają jednak istotnych trudności interpretacyjnych co do ich zakresu, a także nas tępstw prawnych nadużyć w tym względzie. Tymczasem w dotychczasowym piśmiennictwie prawniczym nie po- święcono tej problematyce odrębnego opracowania o charakterze monogra- 13 I. Foremniak, Satysfakcja seksualna w małżeństwie, Małżeństwo i Rodzina 2004, nr 1, s. 33. 14 B. Hołyst, Kryminologia, Warszawa 2006, s. 1197. 15 F. Adamski, Rodzina. Wymiar..., s. 217–218. 14 Wprowadzenie ficznym. Być może wiąże się to z założeniem pewnej naukowej „niezręcz- ności” tematu, gdyż trudno uznać go za całkowicie badawczo nieciekawy i doktrynalnie nieistotny. Niepokojącym zjawiskiem jest nieco lekceważący stosunek do proble- matyki prawnej związanej z seksuologią. Istnieje wręcz swoista dyskrymi- nacja, płynąca może z mylnego przekonania, że łatwiej napisać pracę nauko- wą z dziedziny prawa związaną z życiem seksualnym człowieka niż inną „poważną” pracę naukową. Niedocenianie i lekceważenie badań nauko- wych nad funkcjonowaniem przepisów prawa wiążących się z tą sferą ludz- kiej aktywności oznacza pozostawanie prawa w tyle za życiem, które stwa- rza wciąż nowe problemy do rozwiązania właśnie przez prawo16. Być może związane jest to z szerszą tendencją traktowania seksualności w Polsce jako tematu szczególnego, przy czym szczególność ta polega na tym, że jest on wypychany poza obręb racjonalnego namysłu, co daje niekiedy skutek w postaci poświęcenia rzetelnej wiedzy dla zachowania rzekomej cnoty17. Kwestie związane sensu largo z obowiązkiem pożycia seksualnego mał- żonków oraz ich wzajemną wiernością sygnalizowane są przez przedstawi- cieli nauki prawa rodzinnego w większości podręczników, w szczególności autorstwa M. Andrzejewskiego18, J. Ignatowicza19, T. Smyczyńskiego20, T. So- kołowskiego21, J. Strzebińczyka22, J. Winiarza i J. Gajdy23, A. Zielińskiego24 oraz R. Krajewskiego25. Taka wiedza zawarta jest również w komentarzach, czego przykładem mogą być opracowania J. Gajdy26, K. Gromek27, M. Lech- Chełmińskiej i V. Przybyły28, jak też tego typu publikacje zbiorowe29. Proble- 16 W. Stojanowska, Seksuologia a prawo rodzinne (w:) Seksuologia. Aspekty prawne, pod red. K. Imie- lińskiego, Warszawa 1997, s. 88. 17 M. Środa, Postawy wobec seksu, Rocznik Lubuski 2006, t. XXXII, s. 62. 18 M. Andrzejewski, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 2004, s. 50. 19 J. Ignatowicz, Prawo rodzinne, Warszawa 2000, s. 97, 110–112, 120, 125–126, 130–131, 213. 20 T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 1997, s. 36–39. 21 T. Sokołowski, Prawo rodzinne. Zarys wykładu, Poznań 2003, s. 16, 19–20, 41–42. 22 J. Strzebińczyk, Prawo rodzinne, Kraków 2002, s. 128–131. 23 J. Winiarz , J. Gajda, Prawo rodzinne, Warszawa 1999, s. 39, 53, 58, 89–91, 131. 24 A. Zieliński, Prawo rodzinne i opiekuńcze w zarysie, Warszawa 2000, s. 73–74, 82, 85, 79–80, 85, 186, 213–214. 25 R. Krajewski, Podstawy prawa rodzinnego, Warszawa 2003, s. 45, 52–60, 67, 72. 26 J. Gajda, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 1999, s. 64, 66. 27 K. Gromek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2004, s. 70, 73, 82. 28 M. Lech-Chełmińska, V. Przybyła, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Praktyczny komentarz z orzecz- nictwem, Warszawa 2006, s. 53, 161–162, 194. 29 H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki (red.), M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2006, s. 75, 83, 498; J. Ignatowicz, K. Piasecki, J. Pietrzykowski (red.), J. Winiarz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, Warszawa 1990, s. 121, 123. 15 Wprowadzenie matykę tę dostrzegają też autorzy opracowań dotyczących poszczególnych instytucji prawnorodzinnych, w szczególności małżeństwa, rozwodu i se- paracji, bądź też omawiających wszystkie prawa i obowiązki małżonków, jak m.in. uczynił to T. Smyczyński30. Dorobek tej dziedziny obejmuje także nieliczne artykuły poświęcone szczegółowym zagadnieniom istotnym dla prawnych aspektów więzi seksualnej żony i męża. W szczególności B. Sitek opublikował artykuł poświęcony prokreacji w małżeństwie31, J. Witecki wy- powiedział się na temat niepłodności jako przyczyny rozkładu pożycia mał- żeńskiego32, a T. Sokołowski w swych pracach poruszył zagadnienie kontak- tów seksualnych osób dotkniętych chorobami wenerycznymi33. W innych opracowaniach podjęto próbę samoistnego omówienia zagadnienia pożycia seksualnego małżonków, jak uczynił to R. Krajewski34 i wierności małżeń- skiej, czego przykładami mogą być opracowania B. Czecha35, a nie można także nie dostrzegać w tym zakresie prac prawniczych, w których poruszo- no kwestie seksualności, co w szczególności uczyniła W. Stojanowska36. Problematyka ta stanowi też przedmiot zainteresowania autorów wie- lu podręczników i komentarzy z zakresu prawa karnego, w szczególności co do możliwości i konsekwencji zgwałcenia w małżeństwie oraz innych nadużyć seksualnych pomiędzy małżonkami, jak też kwestii ich wzajem- nego narażenia na zarażenie wirusem HIV lub inną chorobą weneryczną. Przykładami podręczników, które zawierają wiadomości istotne dla podję- tych badań, mogą być publikacje L. Gardockiego37 i A. Marka38, zaś egzempli- fikacją posiadających ten przymiot komentarzy mogą być zarówno starsze 30 T. Smyczyński, Prawa i obowiązki..., s. 1–21. 31 B. Sitek, Prokreacyjna funkcja małżeństwa. Przyczynek do studiów prawnoporównawczych nad związkiem prokreacji z małżeństwem, Studia Prawnoustrojowe 2006, nr 6, s. 35–43. 32 J. Witecki, Niepłodność jako przyczyna rozkładu pożycia małżeńskiego i rozwodu, Państwo i Pra- wo 1948, z. 8, s. 122–125. 33 T. Sokołowski, Problematyka AIDS w świetle prawa rodzinnego, Poznań 2000; T. Sokołowski, Zawarcie małżeństwa przez chorego na ciężką chorobę zakaźną, Gdańskie Studia Prawnicze 2003, t. X, s. 7–16. 34 R. Krajewski, Prawne aspekty pożycia seksualnego małżonków, Jurysta 2004, nr 9, s. 15–17. 35 B. Czech, Wierność małżeńska a kwestia winy rozkładu pożycia, Przegląd Sądowy 2007, nr 5, s. 5–24; tenże, Z problematyki winy rozkładu pożycia małżeńskiego w związku z obowiązkiem wierności mał- żeńskiej (w:) W trosce o rodzinę. Księga pamiątkowa ku czci Profesor Wandy Stojanowskiej, pod red. M. Kos- ka, J. Słyka, Warszawa 2008, s. 45–72. 36 W. Stojanowska, Seksuologia a prawo rodzinne (w:) Seksuologia. Aspekty prawne, pod red. K. Imie- lińskiego, Warszawa 1997, s. 87–182. 37 L. Gardocki, Prawo karne, Warszawa 2007, s. 260. 38 A. Marek, Prawo karne, Warszawa 2003, s. 429, 450, 492, 494, 498. 16 Wprowadzenie dzieła, jak choćby J. Makarewicza39 i L. Peipera40, jak też aktualne opraco- wania zbiorowe41. Przedstawiciele tej dziedziny prawa wypowiadają się niekiedy również na temat prawnokarnego traktowania cudzołóstwa po- przez omówienie zarówno rozwiązań aktualnych, jak i obowiązujących w przeszłości – jak np. w monografii poświeconej przestępstwom seksual- nym oraz w innych pracach uczynił to J. Warylewski42, czy też w innych opra- cowaniach przedstawił tę problematykę B. Sygit43. Istotne dla podjętych badań okazały się także artykuły poświęcone zgwałceniu w małżeństwie autorstwa H. Rajzmana44 oraz W. Adamczaka i M. Filara45, i opracowanie R. Krajewskie- go na temat seksualnego wykorzystania bezradności lub niepoczytalności małżonka46, jak też odniesienia do tych zagadnień w monografiach poświę- conych przestępstwom seksualnym, dokonane zwłaszcza przez M. Filara47 i J. Warylewskiego48 oraz poczynione w publikacjach z zakresu nauk pomoc- niczych prawa karnego autorstwa B. Hołysta49. Ponadto kwestie te poruszo- ne zos tały w artykułach poświęconych kryminalizacji zachowań seksual- nych, czego przykładem może być opracowanie J. Warylewskiego na temat seksualnego wykorzystania bezradności lub niepoczytalności50, jak również 39 J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów 1938, s. 483. 40 L. Peiper, Komentarz do kodeksu karnego, prawa o wykroczeniach i przepisów wprowadzających wraz z niektórymi ustawami dodatkowymi i wzorami orzeczeń do prawa o wykroczeniach, Kraków 1933, s. 580, 659–660. 41 M. Bojarski, M. Filar (red.), W. Filipkowski, O. Górniok, S. Hoc, P. Hofmański, M. Kalitowski, M. Kulik, L. Paprzycki, E. Pływaczewski, W. Radecki, Z. Sienkiewicz, Z. Siwik, R. Stefański, L. Tysz- kiewicz, A. Wąsek, L. Wilk, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2008, s. 63–631, 822, 826; M. Budyn- Kulik, P. Kozłowska-Kalisz, M. Kulik, M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Kra- ków 2006, s. 315, 381, 384, 388. 42 J. Warylewski, Przestępstwa seksualne, Gdańsk 2001, s. 410–419; tenże, Wstęp do nauki prawa karnego, Gdańsk 2002, s. 76–77; tenże, Kara. Podstawy filozoficzne i historyczne, Gdańsk 2007, s. 28–29, 86–88, 100, 115, 118–119, 156, 176–177, 217, 219, 267. 43 B. Sygit, Cudzołóstwo (zdrada i kara), Toruń 1992, s. 18–182; tenże, Zbrodnia jako kategoria prze- stępstwa. Studium prawno-karne i polityczno-kryminalne, Toruń 2005, s. 320–326. 44 H. Rajzman H., Nierząd między małżonkami, Państwo i Prawo 1948, z. 1, s. 93–96. 45 W. Adamczak, M. Filar, Prawne aspekty zgwałcenia w małżeństwie, Acta Universitatis Nicolai 46 R. Krajewski, Seksualne wykorzystanie bezradności lub niepoczytalności małżonka, Jurysta 2008, Copernici 1985, z. 154, s. 67–79. nr 3, s. 34–35. 47 M. Filar, Przestępstwo zgwałcenia w polskim prawie karnym, Warszawa-Poznań 1974, s. 61–64; tenże, Przestępstwa seksualne w polskim prawie karnym, Toruń 1985, s. 39–40. 48 J. Warylewski, Przestępstwa seksualne..., s. 124–127, 160. 49 B. Hołyst, Kryminologia, Warszawa 2006, s. 811–812, 819–820, 863–864, 871; tenże, Psychologia kryminalistyczna, Warszawa 2006, s. 411–414; tenże, Wiktymologia, Warszawa 2006, s. 928–929. 50 J. Warylewski, Seksualne wykorzystanie bezradności lub niepoczytalności. Zagadnienia wybrane, Studia Bałtyckie. Administracja 2001, t. 3, s. 189–213. 17 Wprowadzenie w pracach dotyczących innych zagadnień, jak choćby w artykule M. Filara dotyczącym transseksualizmu51. Wiadomości przydatne dla analizy praw i obowiązków seksualnych małżonków znajdują się w wielu innych opra- cowaniach poświęconych różnym zagadnieniom, w obrębie których zwró- cono na nie uwagę. Problematykę praw oraz obowiązków seksualnych żony i męża po- ruszyli także autorzy podręczników z historii państwa i prawa, w szcze- gólności J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak52, jak też T. Maciejewski53, E. Borkowska-Bagieńska i B. Lesiński54 oraz K. Sójka-Zielińska55. Dostrzegli ją także przedstawiciele nauki prawa rzymskiego, czego przykładem mogą być opracowania A. Dębińskiego56 oraz A. Sokali57. Zdarzają się również publikacje poświęcone zdradom małżeńskim w poszczególnych okresach historycznych, czego przykładami mogą być opracowania W. Nesterowi- cza58, M. Delimaty59 oraz W. Uruszczaka60. Spojrzenie na ten temat przedsta- wili też niektórzy historycy prawa w pracach poświęconych historii prawa w danym okresie, jak w szczególności uczynił to R. Łaszewski61 bądź też autorzy opracowań popularnonaukowych z zakresu historii prawa, czego przykładem jest publikacja S. Milewskiego62. Istotny wkład w tej mierze 51 M. Filar, Prawne i społeczne aspekty transseksualizmu, Państwo i Prawo 1987, z. 7, s. 67–77. 52 J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa 2003, s. 132, 558–560. s. 136, 138, 162–163. 53 T. Maciejewski, Historia prawa sądowego Polski. Zarys wykładu, Koszalin 1998, s. 57; tenże, His- toria ustroju i prawa sądowego Polski, Warszawa 2008, s. 130–133, 136, 273, 366. 54 E. Borkowska-Bagieńska, B. Lesiński, Historia prawa sądowego. Zarys wykładu, Poznań 2000, 55 K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa 2000, s. 137–138, 264. 56 A. Dębiński, Rzymskie prawo prywatne. Kompendium, Warszawa 2005, s. 181–182, 189–190; tenże, Sacrilegium w prawie rzymskim, Lublin 1995, s. 137–140; tenże, Ustawodawstwo karne cesarzy chrześcijań- skich w sprawach religijnych, Lublin 1990, s. 184–187. 57 A. Sokala, Lenocinium w prawie rzymskim, Toruń 1992, s. 35–36; tenże, Meretrix i jej pozycja w prawie rzymskim, Toruń 1998, s. 73–75. 58 W. Nesterowicz, Przestępstwa płciowe w dawnych kodeksach karnych, Głos Sądownictwa 1937, 59 M. Delimata, Wiarołomni mężowie przed polskimi sądami kościelnymi, Nasza Przeszłość 2005, 60 W. Uruszczak, Cudzołóstwo według prawa zakazane popełniali. Pitaval małopolski, Kraków 2005, 61 R. Łaszewski, Wymiar sprawiedliwości we wsiach województwa chełmińskiego w XVII i XVIII wieku. Organizacja sądownictwa i postępowanie karne, Toruń 1974, s. 136, 150; tenże, Wiejskie prawo karne w Polsce XVII i XVIII wieku, Toruń 1988, s. 58–59, 122–127. 62 S. Milewski S., W świecie występku i zbrodni. Z dziejów przestępczości i jej zwalczania, Warsza- nr 12, s. 987–989. nr 104, s. 247–258. s. 9–42. wa 1996, s. 183–188. 18 Wprowadzenie ma też prawnohistoryczne opracowanie M. Filara63. Nie ma jednak odręb- nej publikacji zwartej z zakresu historii prawa poświęconej całościowemu ukazaniu tego zagadnienia. Podobnie rzecz przedstawia się w nauce prawa kanonicznego Kościoła katolickiego, która małżeństwu poświęca znaczną uwagę, ale opracowania dotyczące wyłącznie pożycia seksualnego małżonków i ich wierności tak- że należą tu do rzadkości. Kanoniści omawiają je jednak w podręcznikach (jak czyni to w szczególności W. Góralski64) oraz w innych opracowaniach zwartych (przykładem mogą tu być prace J. Gręźlikowskiego65), jak rów- nież w nielicznych artykułach, w których poruszają szersze zagadnienia, jak choćby prawa i obowiązki małżonków czy też instytucję separacji, przy czym znamienne jest, że wówczas odnoszą się także do prawa polskiego. Dotychczasowy stan badań prawniczych w zakresie problematyki po- życia seksualnego małżonków i ich wierności zdaje się więc uprawniać za- łożenie o potrzebie przygotowania studium poświęconego tym kwestiom. Jego celem jest próba całościowego przedstawienia prawnych aspektów więzi seksualnej małżonków, rozumianej jako całokształt ich praw i obo- wiązków w sferze seksualnej. Z jednej bowiem strony mąż i żona mają obo- wiązek utrzymywania kontaktów seksualnych ze sobą, a taki obowiązek jednego z nich stanowi źródło uprawnienia drugiego do jego realizowa- nia i vice versa, oczywiście przy poszanowaniu możliwości oraz oczekiwań każdego z partnerów w tym względzie. Z drugiej strony, na małżonkach ciąży obowiązek wierności, który sprowadza się do wykluczenia osób trze- cich ze sfery kontaktów seksualnych małżonków. Oba te obowiązki tworzą zatem swoistą więź seksualną małżonków, gdyż żona i mąż mają współżyć seksualnie ze sobą i tylko ze sobą. Prawa i obowiązki seksualne małżonków to zagadnienie istotne prze- de wszystkim na gruncie prawa rodzinnego. Jednakże w sytuacji, gdy po- życie seksualne między nimi przybiera postać nadużycia, staje się to prob- 63 M. Filar, Liberalizm i rygoryzm seksualny w różnych kulturach. Zarys historyczny (w:) Seksuologia kulturowa, pod red. K. Imielińskiego, Warszawa 1980, s. 219–269. 64 W. Góralski, Wspólnota całego życia, Częstochowa 1995, s. 27, 131, 141–143; tenże, Kanoniczne prawo małżeńskie, Warszawa 2000, s. 20–21; tenże, Kościelne prawo małżeńskie, Warszawa 2006, s. 35, 40, 121–123, 142–147, 167–168, 180, 323–324, 343–344, 347; tenże, Studia nad małżeństwem i rodziną, War- szawa 2007, s. 25, 46, 106–107, 491–491, 501, 566–568. 65 J. Gręźlikowski, Czy w Kościele są rozwody? Informator dla wnoszących sprawę o nieważność mał- żeństwa, Włocławek 2001, s. 14, 45, 92; tenże, Przed nami małżeństwo. Informator dla pragnących zawrzeć małżeństwo, Włocławek 2002, s. 168; tenże, Co po rozwodzie? Duszpasterze i wierni świeccy wobec mał- żeństw niesakramentalnych i kanonicznego procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa, Częstochowa 2005, s. 158–160, 172–174. 19 Wprowadzenie lemem z zakresu prawa karnego, co również w pewnym zakresie dotyczy zdrady małżeńskiej. Tym samym podjęte zagadnienie jest wyrazistym przy- kładem spójności systemu prawa, co zdaje się uzasadniać rozważania w ra- mach różnych dziedzin prawa, nawet tak bardzo odległych, jakimi prima facie są prawo rodzinne i prawo karne66. Wprawdzie w ramach nauki prawa nastąpił (i nadal występuje) proces wyodrębniania się szczegółowych dyscy- plin dogmatycznych, który opiera się na niejednorodnych kryteriach, spo- śród których z pewnością najistotniejszą rolę odegrały i odgrywają wzglę- dy praktyczne, związane zarówno z potrzebami praktyki prawniczej, jak też z dydaktyką prawoznawstwa67, to preferowanie skupienia się na jednej z dyscyplin prawa nie przesądza o niedopuszczalności bądź nienaukowości podejść odmiennych, w szczególności badań dotyczących dwu lub więcej dogmatyk prawa. Jak bowiem słusznie podkreślają teoretycy prawa, wiele kwestii wymaga należytego powiązania wzajemnego badań i dorobku róż- nych nauk prawnych, co ujmowane jest jako integracja wewnętrzna w pra- woznawstwie68. Chodzi więc o ujednolicenie rozważań w ramach różnych dziedzin prawa, aby doprowadzić do owej integracji69 poprzez zapobieże- nie badaniom tematycznie podobnym, które są prowadzone w sposób jed- nostronny, a przez to nie dość kompletny. Badania prawa powinny też obejmować ujęcie historyczne, uwzględ- niające czynnik czasu i zmienności kultur jako determinanty przemian pra- wa oraz społecznych zachowań stanowiących reakcję na obowiązywanie norm prawnych70. Patrząc na prawo z perspektywy historycznej, dostrzec w nim można, wśród licznych przeobrażeń, jakim ulegało w ciągu wie- ków, pewne wartości i niezmienne wątki, których upływ czasu nie zrywa. Ważna jest więc refleksja nad stabilnością i postępem w prawie, obserwacja owych przeplatających się wzajemnie przez stulecia zjawisk kontynuacji i innowacji, elementów tradycji i postępu71. Tym bardziej, że przez dziesię- ciolecia, a czasami nawet przez stulecia, trwały na przemian tendencje do rozwiązłości i do wstrzemięźliwości w życiu seksualnym72, co przekładało się też na prawa i obowiązki seksualne małżonków. Historia ich regulacji 66 R. Krajewski, Prawne aspekty pożycia seksualnego małżonków, Jurysta 2004, nr 9, s. 16. 67 A. Korybski, L. Leszczyński, A. Pieniążek, Wstęp do prawoznawstwa, Lublin 2007, s. 26. 68 S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii prawa, Poznań 1997, s. 18. 69 K. Opałek, J. Wróblewski, Zagadnienia teorii prawa, Warszawa 1969, s. 369. 70 T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 2003, s. 23. 71 K. Sójka-Zielińska, Drogi i bezdroża prawa. Szkice z dziejów kultury prawnej Europy, Wrocław- Warszawa-Kraków 2000, s. 8–9. 72 T. Zeldin, Intymna historia ludzkości, Warszawa 1998, s. 115–116. 20 Wprowadzenie jest przy tym przede wszystkim historią prawa karnego dotyczącą w szcze- gólności traktowania cudzołóstwa w różnych okresach historii prawa, przy czym jego ewolucję można podzielić na kilka etapów. W pierwszym z nich uznawano cudzołóstwo za ciężkie przestępstwo i karano za nie tylko ko- biety, w kolejnym zaś zrównano pod względem odpowiedzialności wiaro- łomnego męża z cudzołożną żoną, ale tylko wtedy, gdy ten swoim czynem naruszył życie innej rodziny. Następnie wspólną odpowiedzialnością ob- jęto żonę i kochanka, męża zaś jedynie wówczas, gdy stał się winnym cu- dzołóstwa z kobietą utrzymywaną we własnym domu rodzinnym. Kolejny etap w traktowaniu zdrady małżeńskiej to zrównanie odpowiedzialności męża za cudzołóstwo bez względu na miejsce popełnienia czynu, a następ- ny charakteryzowała jednakowa karalność męża i żony za takie zachowa- nia. Wyłączenie cudzołóstwa ze sfery czynów ściganych w drodze karnej z równoczesnym wprowadzeniem odpowiedzialności cywilnej nastąpiło w kolejnym etapie tej ewolucji, aby w końcu stopniowo zaistniała bezkar- ność takich zachowań73. Historię prawa karnego można zresztą w zależności od punktu wi- dzenia traktować z równym powodzeniem jako wycinek historii albo jako dział nauki prawa karnego74. Zamierzeniem przyjętym w pracy jest jednak potraktowanie jej w tym drugim znaczeniu, gdyż nie sposób zajmować się aktualnymi regulacjami prawa karnego co do patologicznych zachowań seksualnych małżonków bez uprzedniego odniesienia się do jego przeszłoś- ci w tym zakresie. Wysoko oceniana jest także komparatystyka prawnicza, obejmują- ca porównywanie poszczególnych norm prawnych, instytucji prawnych, gałęzi prawa oraz całych systemów prawnych. Stosowanie metod kom- paratystycznych w badaniach prawniczych odnosi się przede wszystkim do porównywania ze sobą rozwiązań prawnych różnych systemów pra- wa w rozmaitych ujęciach75. W wypadku podjętej problematyki przybrało to postać sygnalnego wskazania rozwiązań prawnych niektórych ustawo- dawstw obcych w zakresie praw i obowiązków seksualnych małżonków wówczas, gdy wiadomości na ten temat dostępne były w opracowaniach doktryny polskiej, przy czym szczególną uwagę w tej mierze zwrócono na aktualne regulacje prawa muzułmańskiego. Istotne miejsce w pracy zajmu- 73 B. Sygit, Zbrodnia jako kategoria przestępstwa. Studium prawno-karne i polityczno-kryminalne, Toruń 2005, s. 320. 74 M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa 1994, s. 37. 75 R. Tokarczyk, Komparatystyka prawnicza, Kraków 2005, s. 68–73. 21 Wprowadzenie ją też odniesienia prawnoporównawcze z zakresu prawa polskiego i prawa kanonicznego Kościoła katolickiego, które pomimo tego, że formułuje się na forum własnej wspólnoty, ale stara się być czynnikiem integracji i party- cypacji społecznej, a w konsekwencji powinno wywierać wpływ na współ- czesne myślenie prawnicze76. W konsekwencji opracowanie to w pewnej mierze jest studium in- terdyscyplinarnym, obejmującym zagadnienia z zakresu polskiego pra- wa rodzinnego i karnego z odniesieniami do innych systemów prawnych, z uwzględnieniem historii prawa, przede wszystkim prawa karnego. Tylko bowiem takie podejście wydawało się umożliwiać podjęcie próby w miarę kompletnego przedstawienia problematyki praw i obowiązków seksualnych małżonków. Studium prawne nad normą i patologią w tym zakresie nolens volens nie mogło ograniczyć się do analiz w obrębie jednej tylko dziedziny prawa, jak też pomijać jego przeszłości. Normy wyznaczające obowiązki i powinności określonego postępowania małżonków w sferze seksualnej obejmują przede wszystkim płaszczyznę prawnorodzinną, choć dla ich po- znania nieuniknione są też odniesienia prawnokarne. Natomiast zachowa- nia małżonków w tym zakresie, sprzeczne z akceptowanymi wartościami, a więc patologiczne, stanowią domenę prawnokarną, co dotyczy tak prawa obowiązującego aktualnie, jak i w przeszłości, choć oczywiście w różnym, czasami wręcz całkowicie odmiennym, zakresie. Zresztą rozważania praw- norodzinne traktować można jako qasi-podstawowe, ale też nieuniknione dla dalszych analiz prawnokarnych, z drugiej zaś strony, zagadnienia z za- kresu prawa karnego widzieć można jako dopełnienie kwestii należących do prawa rodzinnego. Istotne jest też, iż wybierając temat pracy naukowej, należy podjąć za- gadnienie albo dotąd nieopracowane, albo opracowane niedostatecznie, co umożliwi badaczowi wkład w rozwój nauki, a jednocześnie stworzy szansę pracy odkrywczej i wartościowej. Nie bez znaczenia mogą być też wzglę- dy pewnej społecznej aktualności problematyki, przy całym szacunku dla zasady nieodstępowania od właściwie pojętej działalności naukowej77. Wy- daje się, że oryginalność przedsięwzięcia nie budzi zastrzeżeń, a to przede wszystkim z uwagi na fakt, że stanowi ono pierwszą publikację zwartą po- święconą prawom i obowiązkom seksualnym małżonków. Być może też na korzyść tej pracy zostanie poczytana okoliczność podjęcia się opisania tema- 76 R. Sobański, Prawo kościelne a prawo świeckie, Prawo Kanoniczne 1987, nr 3–4, s. 73–74. 77 I. Subera, Metodologia historyczno-prawna, Warszawa 1972, s. 94. 22 Wprowadzenie tu dla niektórych „niezręcznego”, co w zamierzeniu absolutnie nie miało na celu wykazania się najmniejszą nawet naukową nieskromnością. Przesłanki te świadczą o oryginalności opracowania, czego nie podważa znaczna licz- ba przypisów do tekstu, których celem jest jedynie jak najpełniejsze usza- nowanie autorstwa innych, tak aby wykorzystanie nawet najmniejszego fragmentu czyjejś pracy zyskało odzwierciedlenie w odwołaniu się do niej. Praca nie ma też przez to charakteru jedynie kompilacyjnego, gdyż stara się nie ograniczać do wskazania poglądów innych autorów w poszczególnych kwestiach, lecz podejmować z nimi polemikę, tam gdzie wydawało się to ko- nieczne. Cechą, jaką powinien wykazać się badacz, jest bowiem krytycyzm naukowy i umiejętność polemicznego ustosunkowania się do omawianych zagadnień. Również aktualność opisanego zagadnienia nie podlega kwestii, choć jego ujęcie prawnohistoryczne zdaje się ukazywać, że na przestrzeni dziejów stanowiło ono przedmiot społecznego, a w konsekwencji także pra- wodawczego zainteresowania, przede wszystkim w postaci różnych sank- cji karnych za zachowania sprzeczne z obowiązującymi wówczas norma- mi. Współcześnie jednak odniesienie prawa do więzi seksualnej małżonków obejmuje nie tylko kwestie „standardowe”, jeśli chodzi o tę problematykę, ale również te związane w szczególności z nowymi instytucjami prawnymi, jak choćby separacją czy też wiążące się ze zmianą podejścia prawa karnego do kwestii ludzkiej seksualności, wyrażającą się z jednej strony liberalizmem, jak choćby z uwagi na niekaralność cudzołóstwa, z drugiej zaś rygoryzmem, w szczególności poprzez uznanie możliwości zgwałcenia w małżeństwie, a ponadto powstające w związku ze wspomaganą prokreacją, która to rodzić może niejasności dotyczące obowiązku wierności małżeńskiej. Tezę centralną pracy oparto na założeniu, że prima facie oczywiste pra- wa i obowiązki małżonków w ich relacjach seksualnych są zagadnieniem o wielu aspektach możliwych do uchwycenia z prawniczej perspektywy. Uznano, że nałożone przez prawo na małżonków obowiązki pożycia seksual- nego i dochowania wierności małżeńskiej tworzą jedną całość, którą okreś- lić można jako więź seksualną małżonków, a w konsekwencji należy jedne rozpatrywać w powiązaniu z drugimi. Przyjęto też, że prawa i obowiązki te wynikają przede wszystkim z przepisów prawa rodzinnego, ale ich nie- prawidłowa realizacja wywiera też następstwa w sferze prawa karnego, a w przeszłości to raczej prawo karne odgrywało zasadniczą rolę w regu- lacji więzi seksualnej małżonków, zwłaszcza co do naruszania przez nich obowiązku wierności. Założono również, że w miarę kompletne przedsta- wienie prawnych aspektów więzi seksualnej małżonków wymaga odwołań 23 Wprowadzenie komparatystycznych, zarówno do systemów prawnych innych państw, jak i prawa kanonicznego Kościoła katolickiego, gdyż prawo polskie i prawo kanoniczne wzajemnie się przenikają, co w szczególności dotyczy kwestii związanych z małżeństwem. Wszystko to uzasadniać ma swoiste iunctim rozważań w przedmiotowym zakresie. Rozważania te są w zamierzeniu kontynuacją i pewnym podsumowaniem naukowych zainteresowań autora i wynikającego z nich dorobku piśmienniczego, które to przede wszystkim dotyczą prawa karnego materialnego, z pewnymi odstępstwami na rzecz innych zagadnień, które jednak okazały się przydatne dla podjęcia studiów nad normą oraz patologią praw i obowiązków seksualnych małżonków. Sama zatem proweniencja zamysłu podjęcia się przygotowania przedmio- towej pracy ma konotacje karnistyczne. Jeśli chodzi o ustalenie brzmienia tytułu pracy, starano się uwzględ- nić proponowane w tym zakresie założenie metodologiczne, zgodnie z któ- rym przyjmuje się, iż kryterium poprawności merytorycznej tytułu pracy naukowej jest zawarcie w nim substancji podstawowej rozwiązywanego problemu badawczego. W związku z tym temat powinien być krótki, infor- macyjnie nośny, językowo poprawny, poznawczo ciekawy oraz wywołu- jący zainteresowanie78. Wydaje się, iż wskazane w nim elementy należycie uwypuklają jego istotę oraz informują o kierunku badań. Prawa i obowiąz- ki seksualne małżonków są bowiem kategorią czytelną, a wyeksponowanie przedmiotu badań w formie studium prawnego nad normą i patologią za- chowań ma walor doprecyzowujący. Przygotowując pracę, posłużono się kilkoma metodami badawczymi. Zasadnicze znaczenie miała w tym względzie językowo-logiczna analiza tekstów prawnych, dla której prowadzenia wykorzystuje się dorobek ję- zykoznawstwa i logiki w różnych ich aspektach oraz wypracowane przez wielowiekową tradycję prawniczą metody rozumowań jurydycznych, słu- żące przede wszystkim wykładni prawa. Prócz tego wykorzystano metodę komparatystyczną, umożliwiającą zwrócenie uwagi na rozwiązania różnych systemów prawnych oraz dostrzeżenie ich podobieństw i różnic. Użyto tak- że metody historycznej, dzięki czemu uwzględniono czynnik czasu i zmien- ności kultur jako determinant przemian prawa oraz społecznych zachowań stanowiących reakcję na jego obowiązywanie79. Ważną rolę odegrała także metoda analizy i krytyki piśmiennictwa, której rezultaty prowadzą do waż- 78 J. Apanowicz, Metodologia nauk, Toruń 2003, s. 126. 79 T. Stawecki, P. Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa..., s. 22–23. 24 Wprowadzenie nych i twórczych ustaleń naukowych80. Dzięki tej metodzie wskazano na podobieństwa i rozbieżności w poglądach przedstawicieli nauki prawa na po- szczególne kwestie dotyczące praw i obowiązków seksualnych małżonków. Jednakże mając na uwadze, iż zadaniem dogmatyki prawa jest wyjaś- nienie znaczenia norm zawartych w obowiązujących przepisach prawnych, skupiono się przede wszystkim na ich egzegezie, a więc wyjaśnieniu prze- pisów prawnych przy użyciu dyrektyw interpretacyjnych w celu ustalenia znaczenia zawartych w nich norm. Poddano więc analizie przepisy praw- ne, starając się wysnuć z nich odpowiednie wnioski81. Opracowując zagadnienie, dokonano starannej kwerendy. Bibliografia obejmuje bowiem ponad czterysta pozycji o zróżnicowanym charakterze. Są to źródła prawa, encyklopedie i słowniki, publikacje zwarte, artykuły i glosy oraz orzeczenia. Źródła prawa obejmują zarówno akty prawne o znaczeniu historycz- nym, jak i obowiązujące aktualnie, przy czym w wykazie źródeł zaprezen- towano je w porządku chronologicznym, pomijając ich systematyzację pio- nową. Do źródeł XIX-wiecznych dotarto w przeważającej mierze w postaci oryginalnych publikacji, co znalazło odzwierciedlenie w bibliografii, w tym co do pisowni ich tytułów, zaś w przypadku nowszych aktów prawnych wskazano miejsca ich promulgacji. W niezbędnym zakresie sięgnięto też do encyklopedii i słowników, a to przede wszystkim przy definiowaniu pojęć pożycia seksualnego, wierności i cudzołóstwa, choć opracowania te okazały się także przydatne dla wyjaś- nienia zagadnień pozaprawnych, w szczególności medycznych i seksuolo- gicznych, które poruszono w pracy w niezbędnym zakresie. Korzystając z encyklopedii i słowników, kierowano się pewnym minimalizmem, a mia- nowicie sięgnięto do wybranych z nich, a ponadto często jedno źródło wy- korzystano wielokrotnie. Trzon bibliografii stanowią publikacje zwarte, do których należą ko- mentarze, podręczniki, opracowania monograficzne z zakresu polskiego prawa rodzinnego i karnego, a także publikacje z innych dyscyplin wiedzy, w szczególności z prawa kanonicznego, historii i seksuologii. W przypad- ku publikacji zwartych z zakresu prawa polskiego starano się wykorzystać wszystkie dostępne, a zawierające jakiekolwiek istotne dla badanej problema- tyki wiadomości, a więc zarówno opracowania powstałe na gruncie aktual- 80 J. Apanowicz, Metodologia nauk..., 86–87. 81 J. Krukowski, Wstęp do nauki o państwie i prawie, Lublin 2004, s. 6–7. 25 Wprowadzenie nego stanu prawnego, jak i starsze, w tym XIX-wieczne, w przypadku któ- rych zachowano oryginalną pisownię ich tytułów. Jeśli zaś chodzi o książ- ki z innych dziedzin niż prawo polskie, to kierowano się tutaj różnymi za- łożeniami. W dużym zakresie wykorzystano też książki z zakresu prawa kanonicznego, co w szczególności dotyczy podręczników i poradników kościelnego prawa małżeńskiego. Publikacjami z zakresu historii prawa po- służono się zaś w możliwie szerokim zakresie, a opracowania stricte histo- ryczne, zwłaszcza poświęcone dziejom obyczajów, wykorzystano dla uzu- pełnienia wywodów poczynionych w oparciu o prace prawnohistoryczne. Natomiast literaturą z zakresu seksuologii posiłkowano się w niezbędnym stopniu, po wielokroć wykorzystując te same pozycje, choć nie może też ujść uwadze, iż wiedza w nich zawarta kilkukrotnie stała się inspiracją od- niesień do prawnych aspektów więzi seksualnej małżonków. Istotną rolę w kwerendzie bibliograficznej odegrały też artykuły, któ- rych wykorzystano tutaj mniej niż publikacji zwartych, ale wydaje się, iż spożytkowano wszystkie artykuły istotne dla badanej problematyki. Jest bowiem tak, że dorobek doktryny prawa w postaci artykułów poruszają- cych zagadnienia ważne dla prawnych aspektów pożycia seksualnego mał- żonków i wierności małżeńskiej nie jest zbyt bogaty, co dotyczy także glos, których udział w bibliografii jest symboliczny. Wykorzystanie w pracy poglądów przedstawicieli nauki prawa wspar- to odniesieniami do orzeczeń Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych, któ- re w wykazie bibliograficznym przedstawiono chronologicznie, wskazując miejsca ich publikacji. W większości przypadków są to różne periodyki, choć do niektórych orzeczeń dotarto dzięki Systemowi Informacji Prawnej Lex. Uwzględniono wszystkie materiały publikowane, istotne dla badanego zagadnienia orzeczenia, choć dorobek judykatury w tym zakresie nie jest zbyt bogaty, zwłaszcza jeśli chodzi o orzeczenia najnowsze, gdyż obejmuje nieco ponad trzydzieści wyroków i postanowień. W pomocniczym zakresie sięgnięto także do wiadomości dostępnych w informacyjnych portalach internetowych, których rzetelność zdaje się nie budzić zastrzeżeń. Dzięki temu odniesiono się do najbardziej aktualnych kwestii, zwłaszcza w zakresie komparatystycznej perspektywy karalności cudzołóstwa, co byłoby niemożliwe bez takiego zabiegu, bowiem informa- cje te nie zostały przedstawione w opracowaniach drukowanych. W bibliografii ujęto tylko te pozycje, które zostały de facto wykorzysta- ne, a co znalazło odzwierciedlenie w przypisach do tekstu. Zastosowano jedynie przypisy bibliograficzne, a więc dowodzące pochodzenia przytacza- 26 Wprowadzenie nych wiadomości i opinii. Zrezygnowano natomiast zupełnie z innych ich rodzajów, w szczególności z przypisów polemicznych i odsyłających, gdyż wszelkich odniesień do poglądów innych autorów dokonano w tekście. Publikację podzielono na trzy rozdziały, co jest klasycznym ujęciem pracy naukowej, choć oczywiście nie stanowi sztywnej zasady82. Taki układ opracowania służyć ma jak najbardziej przejrzystemu zaprezentowaniu analizowanej problematyki z podziałem na rozważania prawnohistorycz- ne dotyczące praw i obowiązków seksualnych małżonków (poczynione w rozdziale pierwszym), opis pożycia seksualnego małżonków w świetle aktualnego prawa (w rozdziale drugim) oraz przedstawienie zagadnienia wierności małżeńskiej z perspektywy obowiązującego prawa (w rozdzia- le trzecim). Jeśli zaś chodzi o objętość opracowania, to nie zakładano, że powinno ono mieć jakąś minimalną liczbę stron, ani też nie podejmowano zabiegów w celu ich ograniczenia. Niemniej jednak z perspektywy autora osiągnięty w tej mierze efekt wydaje się być zadowalający, zwłaszcza jeżeli wziąć pod uwagę początkowe „zmagania” z tematem, kiedy to sygnalne wręcz odnie- sienia się autorów opracowań z zakresu prawa polskiego istotne dla pod- jętych badań nie napawały optymizmem co do możliwości przygotowania w miarę kompleksowego opracowania. Należy żywić nadzieję, iż zdołano dostrzec w nim najważniejsze kwestie, a zaprezentowane wywody nie za- cierają (poprzez nadmierną szczegółowość) ogólnego obrazu praw i obo- wiązków seksualnych małżonków z uwzględnieniem tego, co jest w tym względzie normą, a co patologią. Wydaje się przy tym, że nie tylko odnie- sienie się do poszczególnych zagadnień, ale także ich dobór tworzący lo- giczną całość zostaną poczytane jako zaleta pracy. Można mieć też ufność, że publikacja, obok pierwszoplanowych wa- lorów naukowych, zdoła wzbudzić zainteresowanie szerszego grona Czy- telników, gdyż dotyczy zagadnienia o istotnym znaczeniu dla wielu osób, w tym przede wszystkim małżonków. Z jednej bowiem strony podejmo- wane na zasadzie wyłączności kontakty seksualne między małżonkami są dla nich czymś ważnym i opartym na miłości, tak że regulacje prawne mają tylko subsydiarne znaczenie, co nie powoduje jednak, iż ich znajomość nie jest potrzebna, a to choćby dla utrwalenia tego, co dobre między żoną i mę- żem. Z drugiej zaś strony, nieporozumienia małżonków na tym tle oraz na- ruszenia wierności małżeńskiej powodują konieczność ingerencji prawa. 82 J. Apanowicz, Metodologia nauk..., s. 173. 27 Wprowadzenie Przy nienależących do rzadkości pozamałżeńskich kontaktach seksualnych, jak też innych zagrożeniach dla więzi seksualnej małżonków oraz naduży- ciach seksualnych między nimi, praktyczna rola prawa w tym zakresie nie wydaje się w najbliżej perspektywie maleć. Radosław Krajewski 28 Rozdział I Prawa i obowiązki seksualne małżonków w perspektywie prawnohistorycznej 1. Kontakty seksualne małżonków u ludów pierwotnych i w starożytności 1.1. Prawo prymitywne wobec pożycia seksualnego małżonków W społeczeństwach przedpaństwowych istniały już zjawiska prawne, określane w nauce jako prawo prymitywne. Jednakże pojęcie prawa prymi- tywnego ma charakter czysto umowny, nie sposób bowiem wyznaczyć mu żadnych ścisłych chronologicznych granic. W dziejach naszej cywilizacji są to bowiem tysiąclecia poprzedzające powstanie bliskowschodnich monar- chii despotycznych Egiptu i Babilonii, zaś w geograficznych ramach Europy są to czasy sprzed uformowania się struktur państwowych Grecji i Rzymu, a po stuleciach organizacji plemienno-szczepowych – Germanów i Słowian. Badania nad zjawiskami prawnymi tamtego okresu są przy tym w zasadzie domeną etnologów i antropologów, choć i prawnicy zapuszczają się w głąb zamierzchłych epok w poszukiwaniu zalążków prawa1. We wczesnym okresie rozwoju ludzkości istniejącą formacją społeczną była wspólnota pierwotna. Opierała się ona na wspólnej pracy i wspólnej własności środków produkcji, co było charakterystyczne dla ówczesnego ni- skiego stopnia rozwoju sił wytwórczych. Członkowie wspólnoty pierwotnej 1 K. Sójka-Zielińska, Drogi i bezdroża prawa. Szkice z dziejów kultury prawnej Europy, Wrocław- Warszawa-Kraków 2000, s. 13. 29 Rozdział I. Prawa i obowiązki seksualne małżonków w perspektywie prawnohistorycznej używali prymitywnych narzędzi stanowiących wspólną własność, wspólnie pracowali i równo dzielili produkty swej pracy. Wspólnota społeczna opiera- ła się na równouprawnieniu kobiety i mężczyzny i nie istniała żadna forma przemocy męża nad żoną. Funkcjonowała wprawdzie częściowa poligamia, przejawiająca się w większej swobodzie seksualnej mężczyzny, która jednak była wynikiem nie tyle nierówności społecznej, ile konkretnych warunków, w jakich egzystowali członkowie wspólnoty pierwotnej, bowiem matki za- absorbowane były przez kilka lat wychowaniem dziecka, nie pełniąc w tym czasie roli żony ani współpracownicy męża, a będąc zastępowane przez inną kobietę. W społeczeństwie wspólnoty pierwotnej nie przywiązywano wagi do dziewictwa kobiety przed małżeństwem oraz do surowego przestrzega- nia wierności małżeńskiej. Nie istniała też prostytucja, gdyż nie traktowano kobiety w kategoriach produktu przynoszącego mężczyźnie rozkosz seksu- alną. W życiu seksualnym nie odróżniano zresztą składnika rozkoszy sek- sualnej od składnika rozrodczego i nie wyodrębniano go. Dopiero rozwój sił wytwórczych, który doprowadził do rozkładu wspólnoty pierwotnej i jej rozwarstwienia, spowodował zasadnicze zmiany w zakresie stosunków sek- sualnych między mężczyzną i kobietą2. Związane to też było ze stopniowym poznawaniem przez człowieka związku pomiędzy spółkowaniem a ciążą i porodem, bowiem w zamierzchłej epoce prehistorycznej człowiek przy- pisywał poczęcie siłom nadnaturalnym jako sprawczym, z którymi kobieta była w jakiś tajemniczy sposób związana, w następstwie rozpoznania tego związku mężczyzna zaczął rościć sobie pretensje do swego ojcostwa3. U niektórych ludów pierwotnych kobieta traktowana była jako włas- ność męża. Dlatego też mógł on postąpić z nią według swojego uznania, ale wszelkie działania osób trzecich były zamachami na jego prawa. Stąd cudzołóstwo godziło w prawo własności, a w konsekwencji stanowisko konkretnych społeczeństw pierwotnych odnośnie do tej kwestii zależało od ogólnego poglądu na zamachy na własność. Ludy rybackie i myśliwskie nie zajmowały się sprawcami zamachów na kobiety, zaś ludy pasterskie i uprawiające rolnictwo zwracały uwagę na cudzołóstwo jako godzące we własność mężczyzny. Wytłumaczenie tego rozróżnienia sprowadza się do tego, że u ludów pasterskich i rolniczych żonę kupowało się, płacąc za nią cenę w postaci licznych sztuk bydła4. 2 K. Imieliński, Kulturowe aspekty seksuologii (w:) Seksuologia kulturowa, pod red. K. Imielińskie- go, Warszawa 1980, s. 28. 3 K. Imieliński, Seksuologia. Mitologia, historia, kultura, Warszawa 1989, s. 150. 4 B. Sygit, Historia prawa kryminalnego, Toruń 2007, s. 43. 30 1. Kontakty seksualne małżonków u ludów pierwotnych i w starożytności W konsekwencji ludy pierwotne uważały cudzołóstwo, zwłaszcza ko- biety, za przestępstwo, wybaczając je mężczyźnie. Mężowi pozwalano uka- rać żonę za cudzołóstwo lub na jego żądanie karano ją, żona zaś nie miała prawa karać męża. Na kolejnym szczeblu rozwoju karano obydwie winne osoby, często nawet karą śmierci, jak np. w Australii, Nowej Zelandii, w Afry- ce Południowej u Hotentotów i w Ameryce Południowej. Niekiedy kobieta miała prawo zabić winnego współmałżonka i jego wspólniczkę, np. w Australii i w Ameryce Północnej. W niektórych społecznościach pierwotnych mężczy- zna winny cudzołóstwa miał prawo ocalić się złożeniem okupu przed obra- żonym mężem. Znane były jednak przypadki zezwalania żonie przez męża na cudzołóstwo będące wyrazem przyjaźni i gościnnoś ci. Cudzołóstwo było też nieraz zalegalizowane prawem zwyczajowym, w szczególności w czasie obchodów plemiennych i rodowych u niektórych ludów Australii i Eskimo- sów. Aztekowie karali kobietę winną cudzołóstwa ukamienowaniem, męż- czyznę zaś wtedy, gdy popełnił je z kobietą zamężną. Mistekowie (grupa rdzennych mieszkańców Meksyku) żądali od narzeczonych przyrzeczenia, że nie popełnią cudzołóstwa, gdyż może ono sprowadzić karę boską. Ma- jowie stosowali karę wypędzenia przez męża żony popełniającej taki czyn. Nie mogła ona później zawrzeć ponownego związku małżeńskiego, co mógł jednak zrobić zdradzony mąż. Inkowie zaś uważali cudzołóstwo za kradzież, zniesławienie, naruszenie pozycji społecznej oraz szerzenie niepokoju spo- łecznego i dlatego obydwie winne strony karali śmiercią5. 1.2. Małżeńska więź seksualna w prawie starożytnego Wschodu Od najdawniejszych czasów prawo stało na straży wierności małżeń- skiej. Jednak pierwszym, kt
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Prawa i obowiązki seksualne małżonków. Studium prawne nad normą i patologią zachowań
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: